HET VERHAAL EINDIGT ZOALS HET BEGON: SAMIZDAT

(oftewel: een "mini-glasnost")

Weet u nog hoe "Het verschijnsel" indertijd verscheen?
Precies: als Samizdat-uitgave. Daarna verscheen het in pocketvorm, gevolgd door "Het virus" en "Twee jongens". Op dit moment bezit u het vierde boek van mijn hand, genaamd: "Bob Evers' laatste ereronde", echter NIET in de bekende pocket-vorm, maar wederom als Samizdat. En daarmee is het kringetje rond.

Dat er geen pocket is verschenen, heeft niet te maken met onenigheid tussen mij en Warung Bambu. Evenmin is het zo dat deze vriendelijke uitgever bedenkingen had over de kwaliteit resp. inhoud van "De laatste ereronde". Niets van dat alles... Neen, er was een praktisch probleem dat de grondslag vormde voor het lange uitblijven.

Voor alle duidelijkheid moet ik beginnen met de hand in eigen boezem te steken door op te merken dat ik in 1996 het manuscript te laat aanbood bij Warung Bambu. Iedereen weet dat "vlak voor Sinterklaas" HET ideale tijdstip is om een nieuw boek in de winkel aan te treffen. Helaas was dit manuscript pas klaar in de eerste week van november 1996. Zoals gezegd: te laat. Daarmee werd een traditie, waarin keurig ieder jaar een deel verscheen, verbroken. Nu was dit op zich nog geen probleem omdat "Sinterklaas 1997" uiteraard ook een prima optie zou zijn geweest. Echter terugkijkend hoe e.e.a. in het verleden was verlopen, werd het duidelijk dat er heel veel werk moest worden verzet voor een relatief kleine oplage, waardoor de boekjes behoorlijk prijzig werden. Voor zover ik weet, is de herdruk van "Het verschijnsel" op dit moment nagenoeg uitverkocht; "Het virus" en "Twee jongens" naderen langzaam maar zeker eveneens dit stadium. Hiermee is al iets gezegd over de gegronde redenen die Warung Bambu had om niet meer over te gaan op uitgave van "De laatste ereronde". Andere uitgevers - die ik in de afgelopen tijd heb benaderd - waren uiteraard op hun hoede en hadden een soortgelijk standpunt ("Voorraad kost geld en het is dus zaaks dat deze zelfde voorraad zo snel mogelijk de weg naar de lezer vindt"). En laten we wel wezen: behalve dat een uitgever met boeken zit die maar in matig tempo over de toonbank gaan, zit geen enkele auteur te wachten op het moment dat een "afgeschreven partij" bij de witte boekwinkel belandt. Daarom verscheen dit boek in de Samizdat-uitgave.

De prachtige voorplaat is getekend door Bonne Pander, die tevens de voorplaat van "Het virus" vervaardigde plus de illustraties in genoemd boek. Tenslotte hoop ik dat iedereen nu met een "ha, eindelijk" dit boek zal lezen en het lang op de proef gestelde geduld beloond zal zien.

DE SCHRIJVER VOORWOORD

Kan men Arie Roos als schizofreen aanmerken als hij op het ene moment "Arie Roos wint op alle fronten" roept, hiermee een standaardkreet citerend uit een ijzige doctrine terwijl hij op het andere moment protesterend vraagt of hij soms in een concentratiekamp zit, hiermee juist weer zijn afkeuring uitsprekend over een facet uit diezelfde doctrine?
Heeft Jan Prins een zesde zintuig of is hij wellicht paranormaal begaafd als hij de bungalow van Kresse verlaat en zich verstopt in de tuin omdat hij, op werkelijk onverklaarbare wijze, "plotseling, en heel sterk, het gevoel had dat het gevaar véél dichterbij was dan zij alledrie hadden beseft of vermoed?"
En Bob Evers? Als verhaalfiguur staat hij op de achtergrond omdat hij de minst kleurrijke figuur van het drietal is, maar tegelijkertijd bevindt hij zich volop in de schijnwerpers omdat het zijn naam is waarnaar de volledige serie verhalen is vernoemd. Een serie waarvan Willy van der Heide ooit nadrukkelijk opmerkte dat lezers, eenmaal wat ouder geworden, er andere dingen in lezen dan toen ze nog erg jong waren. Welk onzichtbaar etiketje past dan het beste bij de dubbele bodem van deze onovertroffen serie? Is het een schreeuw om hulp, een verontschuldiging, een afrekening of zoete wraak? Wat is de erfenis van de zonderling die in zulk een rap tempo kon werken achter zijn Adlerschrijfmachine?
Ik beken dat ik door deze vragen werd gedreven omdat ik WIST dat in de boeken geluiden te bespeuren waren, vaak uit monde van Jan, Bob en Arie en soms opgemerkt door de alwetende verteller, die meer zeiden over de schrijver zèlf dan slechts over de spannende of humoristische scène van dat moment in het jongensboek.
Op geen van deze vragen zult u een helder antwoord krijgen. WEL zal u duidelijk worden hoe deze vragen tot stand kwamen. "Bob Evers' laatste ereronde" is een boek, bestaande uit drie afdelingen:

IN DE SCHIJNWERPERS

Waarin u alleraardigste informatie zult aantreffen,

IN DE SCHADUW

Waarin u het laatste zonnestraaltje bespeurt,

IN DE DUISTERNIS

Waarin de zon daadwerkelijk is onder gegaan.

John Beringen

Bob Evers' laatste ereronde

Door: John Beringen

Tekening op omslag: Bonne Pander Foto's: archief John Beringen (*)

EERSTE AFDELING: IN DE SCHIJNWERPERS......... 3 Humoristische hoogstandjes
Zeeën van Cola
Avonturen op het Kaageiland
Wonderen bestaan nog!
"Ik huurde een kamer"
"Jongens, wat heb je liever?"

TWEEDE AFDELING: IN DE SCHADUW.............. 35 Het bijgeloof en de metafysica in Bob Evers
Doodsangst
Over de toekomst

DERDE AFDELING: IN DE DUISTERNIS............ 52 Willem W. Waterman en de oorlog
Bob Evers en World War II
Politieke kwesties
Heilige huisjes

NAWOORD..................................... 97

FOTOBIJLAGE................................. 98

(*) Buiten de fotobijlage achterin dit boekwerk zijn er hier en daar ook nog wat "tussendoortjes" gestrooid (omdat ik nou eenmaal een hekel heb aan leeg papier).

EERSTE AFDELING: IN DE SCHIJNWERPERS

Humoristische hoogstandjes Zeeën van Cola
Avonturen op het Kaageiland Wonderen bestaan nog! "Ik huurde een kamer"
"Jongens, wat heb je liever?"

Tussendoortje (1)

Ziehier de beroemde Renault Frégate. Aangetroffen op een old-timer bijeenkomst in 1987. Het eerste wat ik deed, was uiteraard op mijn knieën gaan zitten en de bodemplaat vóór de achterbumper bestuderen.
De beschrijving in deel 27 op blz. 98 klopt haarzuiver! Er was inderdaad een halfronde uitstulping te zien die over vrijwel de hele breedte van de bodemplaat loopt. Diameter: ongeveer gelijk aan die van een blikken beschuitbus. Ideaal dus om er een opgerold schilderij in mee te smokkelen. Ik heb nog een half uur (tevergeefs) gewacht in de hoop dat de eigenaar zou komen opdagen zodat ik het "smokkelvak" van binnen kon fotograferen.
Verderop in dit boek een foto van de voorkant van de auto in kwestie.
HUMORISTISCHE HOOGSTANDJES

Vraag: wat doet mensen in lachen uitbarsten?
Antwoord: alles wat komisch is.
Ja, geachte lezers, zo eenvoudig komen we er natuurlijk niet vanaf. Tenslotte is de ene mens de andere niet, met dien verstande dat de een zich "een deuk" kan lachen om iets wat door een ander juist weer heel serieus zal worden opgevat. "Ergens de humor van inzien" is dan ook een rekbaar begrip dat o.a. sterk wordt beïnvloed door het SOORT humor waar men van houdt; en als men alles, waarover men lol kan hebben, zou willen inventariseren in de vorm van trefwoorden, zou er een lijst ontstaan die er ongeveer zo zou uitzien:
Leedvermaak, Onderbroekenlol, met iemand lachen, om iemand lachen, iemand uitlachen, cynisme, overdrijving, doordenkers, dubbelzinnigheden, parodie... en nog veel, veel meer. Het zou dus een ondoenlijk karwei worden. In de Bob Evers-serie, echter, manifesteert zich de humor - soms voorspelbaar, soms volkomen onverwacht - in 6 varianten die regelmatig terugkeren:

1. De hyperbool.
2. Het groteske.
3. Het koddige.
4. De subtiele humor.
5. Jan versus Arie.
6. De galgenhumor.

Deze opsomming is slechts een grove indeling van zes noemers waaronder e.e.a. valt te plaatsen. Het is natuurlijk altijd mogelijk dat lezers met mij van mening verschillen over het feit dat een bepaald voorval uit de volgende voorbeelden wellicht onder een andere noemer thuishoort; een andere lezer kan uiteraard een bepaalde grap anders interpreteren. Wel benadruk ik dat de hoeveelheid voorbeelden slechts een greep vormt uit de vele grappen en grollen die men in de Bob Evers-boeken aantreft.

1. DE HYPERBOOL
Overdrijven is een kunst, zegt men weleens en bestaat feitelijk hieruit dat men gewone dingen kan opblazen tot buitensporigheden. Een kunst die Willy van der Heide heel goed verstond en waarvan talrijke staaltjes zijn te vinden in zijn werk. Ter illustratie pikken we drie voorbeelden uit. Het gaat om de volgende kwesties:
A. De hardheid van de menselijke schedel;
B. de trekkracht van een vuurpijl;
C. de natuurkundige eigenschappen van een zwaar persoon (Arie).

A: De hardheid van de menselijke schedel.
Tumult in een toeristenhotel is, zoals bleek uit de enquête, het boek dat uitblinkt qua humor. Wat de hyperbool aangaat, is de scène waarin Vonnie Vassar de schoenpoetser buiten westen probeert te meppen meer dan klassiek te noemen. Vonnie wilde voor een nacht de plaats van Pete de schoenpoetser (een oude bekende van Vonnie) innemen. Pete was hier wel voor te vinden, maar merkte op dat het moest lijken alsof hij was overvallen en bewusteloos gemept. Als bewijs, zo redeneerde hij, moest hij wel een bult op zijn achterhoofd hebben om te kunnen laten zien aan de politie. Zijn verzoek aan Vonnie derhalve: pak de stoffer en geef me een flinke tik op mijn achterhoofd. Nadat Vonnie hem een paar flinke klappen had gegeven, bleek de schedel van Pete nog ongeschonden te zijn. Half nijdig half onthutst merkt Vonnie dan op:
"Mijn raad aan jou is: ga aan je tenen hangen aan de Westminster Abbey, en laat je vallen. Het is onze laatste kans. Maar waarschijnlijk wor' je in de bak gestopt wegens opzettelijk vernielen van rijksplaveisel." (blz. 47).

B: De trekkracht van een vuurpijl.
Jan Prins bedient zich op blz. 13 van Bombarie om een bunker van een uiterst schilderachtige beeldspraak als hij zijn mening verwoordt aangaande de manier waarop Dick Parsons voor de gek is gehouden:
"Als ze MIJ toch zoiets flikten. Ik bond ze voor twaalf gulden zevenentachtig vuurwerk aan hun gebilte(*) en schoot ze zo'n eind de lucht in dat ze bij het neerkomen een gat sloegen waarbij de krater van Stromboli een knikkerkuiltje was."

(*) Gebilte is een woord dat niet voorkomt in de grote Van Dale. In dit woordenboek wordt wel een opmerking gemaakt over een uitspraak van Bredero die dan waarschijnlijk een dikke vrouw beschrijft: "Ze is geborst, gebuikt, gebild."

C: De natuurkundige eigenschappen van een zwaar persoon (Arie).
Arie Roos wordt vaak geplaagd met zijn omvang. Hij trekt het zich niet aan maar verwijst in een enkele situatie fijntjes naar de Chinese cultuur, waarin dikke mensen als bevoorrecht en voornaam worden aangemerkt. In ieder deel komen wel uitdrukkingen of bewoordingen voor die te maken hebben met Arie's (machtige) verschijning. De voor de hand liggende kreten (Dik Trom, zwaar vervoer, walvis, nijlpaard... enz.) laten we buiten beschouwing. Echt mooi en doordacht zijn de opmerkingen die steeds weer opnieuw verwijzen naar de wet van Archimedes.

Zo beweert Jan Prins aan het eind van Nummer Negen seint New York doodernstig dat de Surfpride een dag langer zou zijn blijven drijven en de storm overleefd zou hebben wanneer Arie niet aan boord was geweest (blz. 189). Twee boekjes verder, aan het eind van Trammelant op Trinidad (blz. 189), wordt Arie door Jan uit de helikopter geduwd zodat hij vanaf tien meter hoogte in zee ploft. Even later laat Jan weten dat Masters (eveneens in de helikopter) Trinidad per radio zal waarschuwen voor de vloedgolf die door Arie's val in het water in aantocht is.

In Hoog spel in Hong-Kong treffen we de mooiste grap aan. Hier is het Bob die Jan een hart onder de riem steekt en hem zegt dat het vol laten lopen van de kelder sneller zal geschieden doordat hij iets in zijn berekening over het hoofd heeft gezien. Als Jan ongelovig vraagt waar hij dan niet aan gedacht zou hebben, verklaart Bob rustig:
"Het enorme volume water dat Arie verplaatst." (blz. 118)
Een andere opmerking van Bob, wederom over Arie's volume, lezen we in Ali Roos als Arie Baba op blz. 37:
"Ik lach me altijd een rotje als ik jouw badwater zie. Jij bent zo kolossaal dik dat jij, plus een dun laagje van drie emmers water om je heen, precies het hele bad vult."

2. HET GROTESKE

De groteske facetten kunnen we onderverdelen in twee delen:

A. Personen.

B. Absurdismen.

A: Personen.
Haast schilderachtig is het om te zien hoeveel personen - waarvan het doen en laten varieert van zonderling tot verknipt - opduiken in de avonturen. In Het verschijnsel (blz. 40 e.v.) stipte ik al twee voorbeelden aan: de merkwaardige Nederlander in Frankrijk (Een Dollarjacht in een D-trein) aan wie Arie een lift vraagt en detective Colenbrander (Een motorboot voor een drijvend flesje). Laatstgenoemde had naast zijn wonderlijke gedrag de vreemde gewoonte om twee polshorloges te dragen; iets wat we overigens ook aantreffen bij de schrandere ingenieur Dausenberg uit de "Dollarjacht." Colenbrander brengt verder nog een filosofie te berde die ieder redelijk denkend mens (ook Arie) sprakeloos maakt. Als Arie hem vraagt of hij de persoon is met wie hij over de telefoon gesproken heeft, reageert de detective:
"Dat is mogelijk. Ik weet dat u met mij gesproken heeft, maar welke zekerheid heb ik dat ik met u gesproken heb?..." (blz. 61).

Nadere bestudering van de Bob Evers-serie levert een nog veel groter aantal karakters op die, bijelkaar genomen, herinneringen oproepen aan de uitspraak die Van der Heide doet in zijn autobiografische werk Wie zei dat je in dezen tijd niet kon lachen?. Op blz. 3 hiervan maakt hij de opmerking: "Ergens staat de deur van een gekkenhuis op een kier," hetgeen veel gelijkenis vertoont met de meer bekende uitspraak waarin beredeneerd wordt dat er meer gekken los rondlopen dan er opgesloten zitten.
Kortom: mensen die niet van deze wereld lijken te zijn.

In deel 8 ( Drie jongens als circusdetective) treffen we twee figuren aan die nader onder de loupe genomen moeten worden, t.w. ene J.M.C. Bregansius en de groenteboer waar Jan Prins probeert bananen te kopen. Beide personen, die ieder op een verschillende manier voor een grote dosis humor zorgen, hebben één ding gemeen: hun overdreven behulpzaamheid, hoe goed bedoeld ook, wordt NIET op prijs gesteld. Bregansius blijkt een uiterst vormelijke man te zijn (hij betrapt Bob als deze de auto van Mark, Luuk en Bolle wil saboteren) die weet hoe het hoort en er op staat dat zaken volgens de regels worden afgewikkeld. De manier waarop hij zich voorstelde aan de drie mannen - om niet te spreken van PRESENTEERDE - was potsierlijk te noemen. Willy van der Heide hierover: "Hij keek de kring rond, alsof hij minstens verwachtte dat men een knieval zou doen, of buigen, of een rondedans maken, of iets dergelijks." (blz. 91 e.v.). Als Bregansius ziet dat de drie Dollarsmokkelaars Bob in zijn kraag hebben gegrepen, eist hij dat zij Bob aan de politie moeten overdragen. Daar zitten zij echter in het geheel niet op te wachten; wanneer zij dit kenbaar maken, reageert Bregansius verontwaardigd:
"Eindelijk hebben wij de hand weten te leggen op een van die jonge vandalen die heggen vernielen, auto's stelen, met katapulten schieten en opgroeien voor galg en rad... en u weigert het Recht zijn beloop te laten nemen... Op deze wijze belemmert u de politie in de uitoefening van haar taak, mijnheer! U bent er medeschuldig aan, door uw houding, dat onze jeugd opgroeit voor galg en boter..." EINDE CITAAT.

Opmerkelijk is dat Bregansius anno 1952 (toen het Dollar-avontuur werd geschreven) een aantal zaken over vandalisme de revue laat passeren die heden ten dage nog heel herkenbaar zijn. Bregansius zèlf is overigens eveneens heel herkenbaar. Wie de SOAP-serie "Goede tijden, slechte tijden" bekijkt, zal een tweelingbroer van hem aan het werk zien in de gedaante van Govert Harmsen; een karakter dat op onnavolgbare wijze gestalte wordt gegeven door de sympathieke acteur Wik Jongsma.

De groenteboer, die Jan aanschiet om slechts even uit het zicht van Mark te geraken, zorgt voor een kolderiek intermezzo (blz. 161 e.v.). Het begint met Jans vraag of hij een paar bananen kan kopen. De groenteboer sputtert dan dat het nog geen winkeltijd is. Als Jan hier begrip voor toont (hij wil namelijk direct weer weg omdat Mark voorbij was gelopen) reageert de groenteboer ontroerd. Behalve zeer humoristisch is het uiterst knap om te zien hoe zich de scène dan ontwikkelt. Iedere opmerking van Jan brengt de winkelier meer en meer onder de indruk door de bescheidenheid die hij meent te bespeuren bij de "keurige jongeman" en maakt hem vasthoudender aan het voornemen om Jan vooral niet met lege handen weg te sturen. Uiteindelijk vlucht de getergde Jan, gedreven door immense wanhoop.

Een ander grotesk effect wordt in de Bob Evers-verhalen bereikt door zo nu en dan iemand ten tonele te voeren die oneindig veel praat, maar in concreto niets ZEGT doordat hetgeen gezegd wordt, niet ter zake doende is. Als illustrerend hiervoor mag de heer W.W. Poortstra uit deel 19 (Vreemd Krakeel in Californië) aangemerkt worden. Op blz. 13 is al iets waar te nemen omtrent de manier waarop hij eenvoudige vragen uitgebreid beantwoordt; het summum in dezen, bespeurt men echter op blz. 38 als men hem naar zijn naam vraagt:
"Ik heet Poortstra. Wynandus Wichert Poortstra. Ik ben geboren in Warffum in Groningen 18 januari 1907 (18 januari 1896 in de gebonden versie, JB). Later ben ik naar Meppel verhuisd en daar een zaak begonnen in Jaeger ondergoederen en... - onderbreking - ik heb nooit van mijn leven iemand een strobreed in de weg gelegd. Altijd heb ik geleefd als een ordentelijke burgerman die op tijd zijn belasting betaalde en altijd wat gaf aan elke straatcollecte. Altijd steek ik op verjaardagen van het Koninklijke Huis de vlag uit en..." - wederom onderbreking - EINDE CITAAT.

Een geheel ander slag mensen treffen we weer aan in de rubriek "personen die bepaald niet uitblinken qua intelligentie." Hierin kennen we twee kampioenen, t.w.: Bonzo (uit het Grimbos-avontuur) en Parsons (de gesmokkelde kunstschatten).

BONZO: Deze krachtpatser wordt aangeduid als een korte vent met schouders als een gorilla, resp. geweldenaar, gorilla en aapmens.
Op bladzijde 71 van Een klopjacht op een kapitein betrapt hij Jan Prins in het huis van het echtpaar Doberman. Jan beweert dat hij Bonzo komt waarschuwen. Als deze verbaasd vraagt waarvoor dan wel, verklaart Jan dat door de brand op de Waterjuffer een voorbij varende Shell-tanker in de lucht is gevlogen. Bonzo slikt het allemaal. Daarna zou Lottie dit vreemde verhaal van Bonzo aanhoren en hem vervolgens de huid vol schelden. Vrijwel tegelijkertijd wordt ze telefonisch door Hennie Schol gewaarschuwd dat Arie Roos zijn adres kent en waarschijnlijk de politie eveneens. Als ze dan tegen Bonzo zegt dat ze moeten maken dat ze wegkomen, reageert deze met een verbaasd: "Dan... had die jongen van daarnet dus tóch gelijk. Hij waarschuwde me voor de politie en dat deed Hennie daarnet óók." (blz. 76).
Het mag duidelijk zijn. De conclusie die in dit boek (blz. 72) gemaakt wordt over Bonzo's verstandelijke vermogens - "dat zijn hersens ongeveer de afmetingen hadden van die van een uit de kluiten gewassen garnaal" - blijkt niet overdreven te zijn.

PARSONS: De piloot wordt aan het eind van Kunstgrepen met kunstschatten op geraffineerde wijze door de drie helden ingepakt teneinde op die manier Kresse te kunnen achterhalen. Als Parsons uiteindelijk geconfronteerd wordt met de woedende Jerry Miller (Bombarie om een bunker, blz. 63 e.v.) die hem vertelt dat hij de grootst denkbare blunder heeft uitgehaald, zal hij eerst tot vijf keer toe aan Jerry laten weten dat Jan, Bob en Arie "een boodschap voor Kresse" hebben, voordat hij snapt hoe de vork in de steel zit. Op blz. 67 lezen we dan ook een opmerking die geheel terecht mag worden genoemd: "Het was hen (= Jan en Arie) allang geleden duidelijk geworden dat deze Parsons niet bepaald uitmuntte door snel denken en niet in de termen viel om als nummer één uit de bus te komen bij een intelligentietest."

B: Absurdismen.
Hieronder vallen de vele kleinigheden die vaak tussen neus en lippen vermeld worden en die niet van essentieel belang zijn voor het verloop van het verhaal. Absurdismen kan men het beste omschrijven als voorvallen of uitspraken die op de grens van het waanzinnige balanceren. In de Bob Evers-serie komen ze in groten getale voor.
Zo kennen we bijvoorbeeld de situatie waarin een idiote opmerking serieus genomen wordt. Voorbeeld: blz. 14 uit Drie jongens op een onbewoond eiland.
Als Jan, Bob en Arie als drie moderne Robinson Crusoë's zijn neergestreken op het onbewoonde eiland, oppert Arie de suggestie om een vuur aan te maken. Bob adviseert hem doodernstig om een doosje lucifers te gaan kopen bij het winkeltje op de hoek, waarop Arie instemmend wegwandelt. Op dit moment wordt het de lezer duidelijk dat hier een stuk komedie wordt opgevoerd. Later zal blijken dat dit slechts een reactie van Arie is om de ietwat sarcastische ondertoon van Bobs opmerking af te straffen. Arie's commentaar bij terugkomst: "Ik wou dat jullie nou eens ophielden met de flauwe mopjes. Toen ik opperde om een vuur aan te maken, wist ik dat ik een doos lucifers in mijn zak had." In dit zelfde boek (blz. 67) laat Bob zijn verwondering blijken omtrent de herkomst van het tamme varken op het eiland en lanceert hiervoor ter plekke een haast krankzinnige hypothese: "Als dat een tam varken is, waar komt het dan vandaan? Is er soms een geheime doorgang, van hier onder Azië door, naar het varkenskot van jullie boer Harmsen in Klein Deuteren?"

Gewoontes - die achterwege hadden kunnen blijven en die dan niet gemist zouden geworden - van sommige verhaalfiguren vormen eveneens een bron van humor; bijvoorbeeld eetgewoonten. Zo wordt Bob in Een dollarjacht in een D-trein ontvoerd en voor verhoor voorgeleid aan Sardoni die op dat moment sinaasappels zit te eten. Ondanks de penibele situatie waarin Bob zich bevindt, heeft hij moeite om zijn gezicht in de plooi te houden.

CITAAT: "Hij (=Sardoni) stak een kwart sinaasappel in zijn mond. Maar de vrucht scheen zuur te zijn, want hij trok zijn mond al kauwende tot een tuit en dat gaf hem een zo vuil kijkend en gemeen gezicht dat Bob er bijna van moest lachen." (blz. 97).
EINDE CITAAT.

Een bladzijde verderop zorgen de sinaasappels wederom voor een lachwekkend incident: "Wel, wel," zei Sardoni. Op dat ogenblik spoot hem een straaltje sinaasappelsap in zijn oog. Hij kneep het dicht, gooide de halfgepelde vrucht neer, rukte een zakdoek te voorschijn en begon in zijn oog te wrijven. Iemand anders, die zich bedient van een rare eetgewoonte, is de ongekroonde koning van de Pittsburghse onderwereld Johnny Dalmonte. Op blz. 126 van Een wilde sport om een nummerbord wordt verteld dat deze gangsterleider aan de lopende band hardgekookte eieren at als hij nachtwerk te verrichten had. En dan niet met zout, maar met Franse mosterd. Aan de andere kant vertrekt niemand een spier van zijn gezicht als Arie een Chocomel met een portie kaas bestelt (Heibel in Honoloeloe, blz. 7). In de gebonden versie was dit trouwens een Coca-Cola met een portie kaas.

Verder zijn er nog situaties waarin de conversatie van de helden onderling een bron van vermaak vormen. Schitterende uitspraken leest men in Een klopjacht op een kapitein op blz. 142, waarin Jan en Bob een lift hebben gekregen van een jongeman met een uitzonderlijke auto (afgaande op de beschrijvingen een Horch). Bob verklaart hier het volgende:
"Als ik recht tegen de wind in praat, waaien mijn woorden terug, mijn longen in." Jan (zuinig als altijd): "Handig, jô. Kun je ze twee keer gebruiken."
Bob: "Of buikspreken."
Deze hele autorit, die loopt van blz. 137 t/m 144, is overigens een passage waarin de humor tot ongekende hoogte stijgt en waar zich verschillende varianten hiervan manifesteren. Keer op keer is hier de hyperbool aan te treffen; o.a. door de bewering dat de Horch zo snel accelereert dat Bob in de kussens wordt gedrukt alsof hij van tien meter hoogte er in was geploft (blz. 142). De opmerking van Jan Prins, dat er stofdeeltjes tegen zijn hoofd ketsen met de snelheid van het licht, scoort trouwens ook niet slecht binnen deze context (blz. 142).
Subtiel kan men de reactie van Bob noemen als de bestuurder vertelt dat hij in Den Haag twee lifters had opgepikt, maar ze in Zoetermeer weer had laten uitstappen omdat ze beweerden liever te gaan lopen dan zo'n rit meemaken. Bob hierover: "Waarom, hadden ze haast?" En koddig is de manier waarop de autofanaat zich voorbereidt om de motor na te kijken:
"Hij gooide een zitting naar voren, trok er een overall uit en begon die over zijn kleren heen aan te trekken. Vervolgens kwamen uit alle dashboardkastjes, vakken en tassen moersleutels, tangen, schroevedraaiers te voorschijn, die in een lange rij op de rand van de betonweg werden neergelegd. Toen dit gebeurd was, koos de renner er met zorg en liefde een uit en begon een bout ergens bovenaan de motor los te draaien." (blz. 143).
EINDE CITAAT.

Vraag aan de lezers: vindt u het vreemd dat ik, bij het lezen van deze scène, steeds weer opnieuw beelden voor ogen krijg waarin een chirurg aan een operatie begint? Maar dit even terzijde. De passage rondom de opmerkelijke auto wordt afgesloten met de mededeling dat Jan en Bob gaan proberen met iemand anders verder te liften en de vraag van Bob aan de chauffeur of ze voor hem in Nijmegen een tent en een primus moeten bestellen.

3. HET KODDIGE
Om het predikaat "koddig" te verdienen, zo redeneerde ik, moet de betreffende situatie of gebeurtenis aan één van de twee volgende voorwaarden voldoen:
1. Iedereen moet er om kunnen lachen, behalve degene(n) die zich in de betreffende situatie

bevindt/bevinden; en/of:
2. Het gebeurde moet, behalve dat het zeer komisch is, merkbare gevolgen hebben voor het verdere
verloop van het verhaal.

Twee voorbeelden resp. uit Vreemd krakeel in Californië en Ali Roos als Arie Baba.

Vreemd krakeel in Californië .
Het betreft hier de actie van Jan Prins die een kamer binnenduikt om Vera Vitella te ontlopen (blz. 126). In dat vertrek was echter een schilder aan het werk die op dat moment nèt bezig was om een zelfgefabriceerde stelling om te zetten. Door de openzwaaiende deur raakt de man uit zijn evenwicht, waardoor een pot verf (inhoud 4 gallons = ± 15 liter) uit de vensterbank wordt gestoten en midden op een tafel op het terras beneden neerploft.
In de eerste plaats is de scène, die dan volgt, meer dan uniek te noemen door de chaos die ontstaat. De commotie onder het publiek vertoont trouwens veel gelijkenis met die uit Kabaal om een varkensleren koffer, nadat Arie moord en brand heeft geschreeuwd uit het raam van pension "Zeerust" (blz. 20). Het incident met de verfpot leidt - hoe kan het ook anders in Hollywood - tot een ware gooi- en smijtfilm. Verder is het heel knap gevonden dat een gast, hevig verontwaardigd door het grijnzende gezicht van Jan Prins, de verfpot omhoog gooit en per abuis Vera Vitella raakt waardoor Kelly ontzet wordt die zich tot op dat moment in een penibele situatie had bevonden. Een alleraardigst detail uit bovenbeschreven scène is dat hierin het feit - HAAST LETTERLIJK - uit de verf komt dat mensen, die geld ruiken, zich soms heel vreemd kunnen gaan gedragen. Als iemand op het terras om een advocaat roept, dient Cyrus G. Benedotti zich handenwrijvend en buigend aan. Deze laat weten advocaat te zijn met als specialisme schadevergoedingsprocessen en aansprakelijkheid tegenover derden. (blz. 130).

Ali Roos als Arie Baba .
Vermaard is de gebeurtenis op blz. 67 e.v. waar Jan Prins achter de vrachtauto met stalen pijpen aan loopt te hollen en probeert Bob en Parsons naar buiten te trekken. Het verbluffende is dat dit spektakel zo GEWOON begint. Immers, het is heel verklaarbaar dat iemand, die een ander wil ontlopen, zich verstopt in een van de stalen pijpen zoals Parsons dat deed. Volkomen logisch is dan de volgende stap van de achtervolger (Bob) als deze eveneens de pijp inkruipt om de ander er uit te sjorren. Plausibel is het feit dat de vrachtwagen dan wegrijdt, de achtervolgde verder wegkruipt en de achtervolger een beroep moet doen op de hulp van de derde persoon (Jan). Tja, dan is het nog slechts een kwestie van tijd voordat blijkt dat de gehele actie tot mislukken gedoemd is. Eigenlijk is het een opeenstapeling van een aantal normale stappen in een proces dat uiteindelijk uitmondt in een haast krankzinnige plot. Heel fijntjes wordt terloops vermeld dat Bob zich ineens realiseert "dat zij hier verstrikt zaten in een geheel nieuw soort van situatie." Hij had tot op dat moment weinig aandacht besteed aan het technische probleem waarmee Jan Prins te kampen had.
Onovertroffen is het commentaar dat Arie later levert als Jan hem vertelt wat er gebeurd is: "Ik heb vaak gelezen dat er tijdens achtervolgingen en avonturen iemand de pijp úít gaat, maar bij mijn weten is dit de eerste keer dat twee lui verdwijnen door de pijp in te gaan." (blz. 71).

De verhaaltechnische gevolgen mogen duidelijk zijn: het hele avontuur verplaatst zich naar Duitsland (naar de bunker) en Parsons - bekend staande als deserteur - passeert zonder problemen de grens.

4. DE SUBTIELE HUMOR
Subtiel betekent iets als "fijn onderscheidend, scherpzinnig." Derhalve is subtiele humor iedere grap waarvan men kan zeggen dat er een soort van "dubbele bodem" aanwezig is (doordenkers) of waaruit zich een absurde tegenstrijdigheid openbaart. Kortom: subtiele humor is het tegenovergestelde van de "goedkope lol" en kan zich voordoen na een korte opmerking, maar ook na het afleggen van een heel proces. Voorbeelden:

Sensatie op een Engelse vrachtboot
We verplaatsen ons even naar de nacht waarin zich in Bromborough het ene spektakel na het andere voordoet. Arie Roos wordt ten onrechte aangezien voor de pruimendief die de hele afgelopen week actief was. Het commentaar van Bob hierop:
"Hij is ingepikt wegens het stelen van pruimen. Ik gun het hem. Misschien leert-ie dat eeuwige geëet op die manier wat binnen de perken te houden." (blz. 92).

Een dollarjacht in een D-trein
Dit avontuur begint met de vondst van een kist vol spoortreintjes; iets waarover een FBI-agent later overigens zou verzuchten: "zoiets lolligs gebeurt mij nou nooit! Een hele kist vol speelgoedtreinen... Om van te dromen."
In "Dollarjacht" gaan de drie jongens naar Zürich om de fabriek te bezoeken waar de treintjes werden vervaardigd en die in Holland opdoken met daarin gesmokkelde valse dollars. Ze besluiten om eerst zelf een paar dozen met treinen te kopen zodat ze niet helemaal onwetend over het item bij de fabriek aankomen. Nu was er rondom de aanschaf al de nodige heibel geweest tussen Jan enerzijds en Bob en Arie anderzijds, hetgeen resulteerde in het feit dat het te besteden geld keurig in drieën werd gedeeld. Als Jan de speelgoedwinkel verlaat, is hij bijna al zijn geld kwijt, terwijl Arie en Bob heel slim gewoon samen één treinenset kopen. De conversatie die dan later ontstaat als de jongens bij het "Gouden Hooft" een glaasje limonade drinken, is klassiek:
"Zoet maar," suste Arie. "Je krijgt anders van ons wel een slokje."
"En als je onderweg honger krijgt, koop ik wel een banaan voor je," troostte Bob. Arie keek Bob vermanend aan:
"We moeten anders niet overdrijven, Bob. Hij moet maar leren met geld om te gaan. Eerst al zijn geld uitgeven aan spoortreinen en dan bij ons komen aankloppen voor chocolade, limonade en broodjes. Dat gaat niet!" EINDE CITAAT (blz. 20).

Tja, de ware Bob Evers-kenner ziet de bui al hangen. De zuinige Jan, die altijd belerend is tegenover Bob en Arie vanwege de onbezorgde manier waarop zij met geld plachten om te gaan, krijgt nu ZELF een plagende berisping. Dat is natuurlijk het ergste wat hem kan overkomen.

Wat verderop in dit verhaal (op blz. 75) wordt vermeld dat honden zich om een of andere reden tot Arie voelen aangetrokken. De drie vrienden hebben ieder een eigen hypothese hiervoor: Jan denkt dat het komt omdat Arie's kuiten er zo sappig uitzien. Arie zelf is van mening dat honden aanvoelen dat hij zo'n eerlijke en rondborstige natuur heeft terwijl Bob (de praktische Amerikaan) beduidend diepzinniger te werk gaat in het zoeken naar de reden hiervoor. Hij merkt op dat ware oorzaak schuilt in het feit dat Arie constant aan eten denkt, hetgeen honden telepatisch aanvoelen.

Kabaal om een varkensleren koffer
Een prachtvoorbeeld treft men aan op bladzijde 47 als de dikke Buikmans tegen Jan en Arie zegt dat hij "een ons mag wegen als zij alleen maar gewone HBS-jongens zijn."
Waarop Jan laconiek opmerkt:
"U weegt beslist geen ons."

Pyjama-rel in Panama
Ter afsluiting van de rubriek subtiele humor een voorval dat de schrijver dezes heeft aangemerkt als "Humor in het kwadraat."
Op bladzijde 137 laat Jan het volgende weten: "Die Dixon (=de piloot die Jan, Bob en Arie van Mexico naar Panama vliegt) zit doodgemoedereerd met zijn voeten op een kist naast hem een boekje te lezen. En weet je wàt voor boek?"
"Een uit de Bob Evers-serie," ried Roos.

5. JAN VERSUS ARIE
Oftewel de zevende variant uit de wisselwerkingen tussen de jongens onderling, kort aangestipt in Het verschijnsel Bob Evers (blz. 32).
In het verleden is er al door ontelbare liefhebbers, fans en fanaten gesproken over de tegenstelling tussen Jan en Arie. Behalve de overbekende kwestie over geld is er nòg een aspect binnen deze materie die de lezer doet schateren: Jan Prins die even iets net zo zal gaan aanpakken als Arie Roos dat zou doen. U voelt hem waarschijnlijk al: dat is vragen om moeilijkheden. We pikken een paar situaties uit.

Kabaal om een varkensleren koffer
Jan en Arie op zijn zoek naar Straperli (alias "de groene man"). Het enige aanknopingspunt betreft de groene Austin Healey two-seater (in de gebonden versie gaat het om een Packard two-seater in de zelfde kleur).
Jan - op dat moment alleen - komt twee agenten van de verkeerspolitie tegen. Het eerste voorteken van een naderend fiasco is dan te lezen:
"Jan ging naar de jeep toe en begon iets dat hij Arie al tientallen malen had zien doen: hij zette een onschuldig gezicht en stak van wal." (blz. 77).
EINDE CITAAT.
Om kort te gaan: Jan Prins hangt een verhaal op waarin hij samen met Arie op zoek is naar een oom van laatstgenoemde. Adres onbekend; het enige wat ze weten, is dat de oom van Arie rondrijdt in een groene Austin Healey two-seater. Als de politiemannen zich weinig mededeelzaam tonen, maar tegenvragen stellen, krijgt Jan een donkerbruin vermoeden dat er iets mis is met de tactiek die door Arie altijd met succes wordt toegepast. Dan komt de aap uit de mouw: de groene Austin Healey blijkt als gestolen te zijn opgegeven. De twee heren van de sterke arm verzoeken Jan dan vriendelijk doch dringend met alles op tafel te komen wat hij weet over de bewuste auto...

Hoog spel in Hong-Kong
Op bladzijde 67 kunnen we lezen hoe Jan Prins op een geheel andere manier zijn neus stoot; deze keer komt het doordat twee verschillende sociale klassen botsen. Het gaat om het idee om vijf schertskisten te vullen met rommel teneinde Johnny Dalmonte om de tuin te leiden; Jan gaat hiervoor op pad en schiet een lompenhandelaar aan.

CITAAT:
"Geld is geen bezwaar," vervolgde Jan luidkeels met een royaal gebaar. "Ik wil een grapje uithalen met een paar vriendjes."
EINDE CITAAT.

Nu is een dergelijke kreet uit monde van Jan Prins, op z'n zachtst gezegd, al zéér ongewoon. Het PAST gewoon niet bij hem. De joviaal grijnzende (maar vooral: diplomatieke) Arie Roos zou dit karweitje zonder problemen hebben uitgevoerd. Van Jan Prins wéét de lezer echter van te voren dat dit niet goed kan gaan.
Dat schemert al door als de lompenbaas slechts met "O" reageert.
Jan verduidelijkt dan zijn bedoeling door te verklaren dat hij vijf kisten oude rommel nodig heeft (met kranten, lompen en blikken). Hij voegt er voor de tweede keer aan toe dat geld geen bezwaar is. De stilte die dan volgt, benevens de ongeïnteresseerde houding van de lompenbaas, spreken boekdelen. Uiteindelijk adviseert de handelaar Jan om ergens anders heen te gaan.
Als Jan ongelovig reageert, draait de handelaar zich woedend tot hem:
"Vlieg op! Maak dat je wegkomt. Denk je soms dat je op mij indruk kunt maken met je geldsmijterij? D'r uit of ik góói je eruit. Laat je rijke vrindjes maar vijf kisten lompen bij elkaar zoeken. Jullie met je geintjes..."

Arie Roos wordt geheim agent
Arme Jan Prins! Ook in dit boek weer een voorbeeld waarin hij voor een enkele keer zijn principes verruilt voor stelling van Arie dat je met een beetje geld vaak onbetaalbare informatie kunt verkrijgen en vervolgens nul op het rekest krijgt.
De kwestie is als volgt:
Jan Prins zit in de trein. Een paar coupés verderop zit Franz (alias Slaphoed) van wie Jan dolgraag wil weten waar hij naar toe reist. Zijn gepieker over hoe dit aan de steel te steken, wordt onderbroken door de komst van de conducteur die hem om zijn kaartje vraagt. Op dat moment krijgt Jan een lumineus idee en spreekt de conducteur aan.

Bladzijde 125:
"Hoort u eens," begon Jan langzaam, er volledig van overtuigd dat zijn sluwe vriend Roos dit klusje op precies dezelfde manier zou hebben aangepakt... EINDE CITAAT.
Jan Prins' overtuiging, die zo indringend onder de aandacht wordt gebracht, vormt voor de geoefende Bob Evers-lezer al een voorbode van iets wat komen gaat en zal verlopen op een manier zoals dat NIET moet. Verder commentaar overbodig.
Hij geeft de conducteur vervolgens tien Duitse Marken en verzoekt hem uit te vissen waar Franz naar toe reist. Op de volgende bladzijde komt de grote ontgoocheling: Franz blijkt een derde klas abonnement te hebben op alle lijnen van het Duitse spoorwegnet... ("Tien Mark gewoonweg in het water gesmeten!").

6. DE GALGENHUMOR
Tot nu toe zijn er varianten van humor de revue gepasseerd die we ludiek zouden kunnen noemen. Onze drie vrienden bedienen zich echter ook van een geheel ander soort humor: de macabere galgenhumor. Regelmatig praten zij gekscherend over de dood; zelfs in situaties waarin een naderend einde niet denkbeeldig is. De moed der wanhoop? Spotten? Doodsverachting?... we weten het niet. Toch verkeren de jongens daarentegen regelmatig in doodsangst en vrezen zij serieus voor hun leven. Meer hierover verderop in dit boek.
Eerst de situaties waarin Jan, Bob en Arie (in sommige gevallen) mogelijk hun angst verhullen door grappen van een gehalte dat het toelaatbare overschrijdt.

Op bladzijde 190 van Drie jongens op een onbewoond eiland vertrekken de drie vrienden per roeiboot naar het eiland waar de muiters zich bevinden. Het is dan Arie die een opmerking maakt zoals die door een Romeinse strijder gebezigd had kunnen zijn:
"Ik kijk niet om; ik kijk vooruit. Naar ons graf."
Deze bizarre grap lokt de volgende reactie uit:
"Ik hoop vurig..." begon Bob toen ernstig.
"Héél vurig," vulde Jan aan.
"Uiterst vurig," hernam Bob, "dat jij niet sneuvelt bij onze invasie."
"Da's aardig van jullie, jongens," zei Arie aangedaan.
"Helemaal niet," zei Bob droog. "Anders moeten we zo'n enorm gat graven voor dat dikke lichaam van jou."

Ook Bob blijkt niet wars te zijn van een sinistere grap. Dat is te lezen in De jacht op het koperen kanon op bladzijde 108. Hij vertrekt dan vanaf huize Prins naar het Parkhotel. Bij wijze van afscheid zegt hij:

"Als ik sneuvel, broeders, wreek me."

Jan Prins doet vervolgens een duit in het zakje in Tumult in een toeristenhotel op bladzijde 58 als hij onder schot wordt gehouden door de (zogenaamde) diamantsmokkelaar die zich hardop afvraagt wat hij nou met Jan aanmoet:
"Schiet me dood," stelde Jan voor, die zag dat Arie zich geheel had opgericht, waarop de man reageert met: "Maakt te veel herrie."

Wreder wordt het in Een dollarjacht in een D-trein op bladzijde 44 als Jan en Bob hebben aangetoond dat Arie de aangewezen persoon is om zich op te offeren als slachtoffer van de Bolle. Ze hadden namelijk een strategie uitgewerkt waardoor de Bolle niet in Zürich zou aankomen. Deze zou zogenaamd het paspoort van een van de jongens stelen. De vraag was WIENS paspoort? Het was duidelijk dat "de bestolene" eveneens door de douane bij de grens uit de trein gehaald zou worden. Arie wordt de uitverkorene; iets waar hij het helemaal niet mee eens is.
Bob probeert hem dan op een heel cynische manier te troosten:
"Denk je eens in. Misschien ontspoort deze trein kort voor Zürich en verliezen wij onze jonge en veelbelovende levens. Dan zul jíj nog bestaan."
"Ik hoop het," zei Arie wraakzuchtig.
Een geheel ander thema dat regelmatig terugkeert in de boeken is de combinatie dood en geld. Dit is voornamelijk een twistpunt tussen Jan en Arie. Het verschil van opvatting tussen deze twee bestaat hieruit dat het lijkt of Jan de voorkeur geeft aan rijk te sterven terwijl Arie meer ziet in rijk te leven. Soms leidt dit tot haast filosofische discussies. Jan in Lotgevallen rond een locomotief op bladzijde 10:
"De meeste avonturiers sterven arm. Daar zie ik niets in."
Arie: "Waarom? Als je doodgaat, doet het er niets toe of je arm of rijk bent. Of wou jij..."

Deze materie wordt nog eens extra uitgediept in Cnall-effecten in Casablanca op bladzijde 28. Jan begint dan met zijn stokpaardje:
"Je weet wat ik je al jaren voorspel. Jullie sterven nog eens straatarm."
"Ik hoop het oprecht," verklaarde Arie. "Het ideaal is natuurlijk om precies op je sterfbed precies je laatste tientje uit te geven. Maar ik geef toe, dat het een hele toer zal zijn om dàt net precies goed uit te mikken."
"Ja, hè!" zei Jan grijnzend. "Het zou wel vervelend zijn als je geld te vroeg op was, hè?" "Ik zou het nog veel vervelender vinden," zei Arie, "als ik doodging en tot mijn schrik ontdekte dat ik een busje geld onbenut moest achterlaten. Ik moet er niet aan denken."

In Een vliegtuigsmokkel met verrassingen op bladzijde 154 werd de betrekkelijkheid van materiële zaken als geld stevig ter discussie gesteld.
Ook hier is het Jan Prins die - dit keer alleen Arie - waarschuwt voor het gevaar straatarm te sterven. De reactie van Arie mag voorspelbaar genoemd worden: hij verklaart dat dat altijd nog te verkiezen is boven RIJK te sterven. Hij maakt dan een vergelijk tussen iemand die zijn hele leven kopzorgen heeft over zijn geld en dan "rijk" sterft (à la Jan Prins), terwijl Arie zelf - arm gestorven weliswaar - kan terugkijken op een leven vol pret. Bob blijkt min of meer de visie van Arie te delen en merkt op dat je bij je dood tóch geen geld kunt meenemen.
Hierop maakt Arie een macabere grap tegen Bob:
"Jij zeker niet."
"Waarom speciaal ik niet?" (Bob)
"Het zou smelten."

Nu kan men met deze opmerking twee kanten op. Het is mogelijk dat Arie doelt op iets heel werelds als een crematie; aan de andere kant kan hij ook iets aanstippen wat juist weer geheel buiten de aardse waarneming valt, waarbij zijn uitspraak een strekking heeft als: "Jij komt niet in de Hemel."

Al eerder - in Trammelant op Trinidad (blz. 66) - was het Arie die Jan had geplaagd met zijn levensvisie. Toen ze bij de waarzegster zaten, liet Arie weten erg benieuwd te zijn of Jan inderdáád rijk zou sterven. In Bob Evers belegert Fort B (illegale versie) verwoordt Arie zijn visie op de combinatie Jan/geld/dood op een nog markantere wijze. Hij zegt dan tegen Bob:
"Jantje Prins kijkt altijd uit met bankiers. Bankiers komen bij hem allemaal in de hemel. Hij heeft ze lang geleden allemaal heilig verklaard" (blz. 12).
(Dat bankiers bij Jan allemaal in de hemel komen en dat Jan ze lang geleden allemaal heilig heeft verklaard, ontbreekt in de door Peter de Zwaan bewerkte versie).

DE ONVERMIJDELIJKE RUBRIEK "OVERIG"
Tenslotte blijven er nog tal van grappige voorvallen, opmerkingen, e.d. bestaan die niet in een van boven beschreven varianten zijn in te delen. De zaken die nu aangehaald worden, vormen slechts het topje van de ijsberg in dezen.
Een vliegtuigsmokkel met verrassingen bevat een tweetal alleraardigste passages. De eerste treft men aan op bladzijde 71. Het gaat om de reactie van de boer waar Arie aanbelt met de vraag of hij even een garage mag bellen of desnoods met de boer mag meerijden, wanneer hij de melk gaat wegbrengen, tot aan de eerst volgende garage.
"De boer schudde koppig het hoofd, op dezelfde manier als Gromyko in de vergaderingen van de United Nations.
"Njet," zei de boer, of iets wat er verdacht veel op leek.
Ook bijzonder leuk is de manier waarop Bob losbarst en zijn mening geeft over het keer op keer miskleunen in het avontuur met de horlogesmokkelaars:
"Als je toch nagaat wat voor slimme stunts wij in de loop van al onze avonturen hebben uitgehaald! Gangsters, valsemunters, Mexicaanse bandieten en zeerovers zijn we te leep en te vlug af geweest, maar in dit avontuur, met twee gewone Hollandse jongens van de vlakte, gaan we zo stom te werk als een stel koekebakkers in een atoomfabriek." (blz. 146).

Last but not least twee situaties waarin Arie Roos met zijn mond vol tanden zit en één voorval waarin hij nul op het rekest krijgt op een manier zoals die gewoonlijk alleen Jan Prins toebedeeld is.

1. Nummer Negen seint New York, blz. 189.
Jan tegen Arie:
"Dát is het! Als we jou niet aan boord hadden gehad, Arie, was die Surfpride een dag langer blijven drijven en hadden we de storm overleefd."
Arie stopte... zijn hoofd gelijk met de vloer van de stuurkuip en iedereen wachtte ademloos op het beroemde Roos-antwoord. Maar tot ieders stomme verbazing kwam er geen antwoord. Voor de éérste maal sinds mensenheugenis wist de dikkerd géén antwoord te geven.

2. Arie Roos wordt geheim agent, blz. 183.
Hier hebben Jan en Arie van de kleine Duitser vernomen dat het hele spionage-avontuur rondom Frankfurt slechts was opgezet om hun capaciteiten te testen.
CITAAT:
"De dikke zei niets. En dat was het historische moment waarop Jan er getuige van was, dat Arie Roos volslagen sprakeloos zat."
EINDE CITAAT.

3. Arie Roos grijpt er grondig naast.
Het gaat hier om een kostelijke scène die we kunnen lezen in De jacht op het koperen kanon op blz. 158 e.v. In een café bestelt Arie een glaasje bier en informeert naar stuurman Jansen die met een Engelse vrouw getrouwd is. Vanaf dat moment neemt het verhaal een wonderlijke wending. Zowel de kastelein als de drie aanwezige mannen gaan geheel voorbij aan Arie's vraag en beginnen uitgebreid te discussiëren over het feit dat het trouwen van vrouwen van over de grens altijd problemen oplevert. Als Arie (ongeduldig) zijn vraag herhaalt, krijgt hij van alle aanwezigen een veeg uit de pan ("Moet je zo'n snotneus horen," "Jij moet niet zoveel praatjes hebben, jongeman" en: "Het is hier geen informatiekantoor").
Arie's uiteindelijke commentaar: "Loop naar de pomp."
ZEEËN VAN COLA

De merknaam Coca-Cola wordt in de gebonden boeken veelvuldig en in de pockets een enkele keer genoemd. Al eerder in Het verschijnsel Bob Evers - op blz. 94 en 95 - merkte ik hier iets over op. Het fijne rondom deze kwestie is echter te lezen in Willy van der Heide's boek Toen ik een nieuw leven ging beginnen (blz. 74 t/m 82).
Voor al diegenen die dit boek NIET hebben, even de geschiedenis in vogelvlucht.

Willy van der Heide werd door Max Beauchez, voorheen werkzaam bij Buitenlandse Zaken, maar op dat moment PR-man bij de Coca-Cola Maatschappij, benaderd met de vraag of Jan, Bob en Arie niet af en toe een slokje Coca-Cola konden nuttigen. Dit moet, aldus Willy van der Heide, gebeurd zijn toen de Bob Evers-serie nog uit 10 of 11 delen bestond, ofwel in 1952 of 1953.
De overeenkomst was snel gesloten. In de jaren die daarop volgden, lazen Bob Evers-lezers regelmatig dat de drie helden hun dorst lesten met Coca-Cola. Nadrukkelijk had Willy van der Heide verklaard hier GEEN geld voor te willen hebben (dit i.v.m. de belasting) maar gewoon vijf kratjes Coca-Cola per maand zolang de boeken verkocht zouden worden.
Op zeker moment (in de eerste helft van de jaren '60) kreeg Willy van der Heide te doen met een andere PR-man die hem serieus vroeg of hij die vijf kratjes nou echt wel nodig had. Hierop werd van der Heide dusdanig boos dat hij een brief terug schreef met de mededeling dat Uitgeverij de Eekhoorn nèt bezig was de gebonden boeken om te zetten naar het pocketformaat. Hij beloofde in deze pockets consequent de naam Coca-Cola te laten schrappen; in ruil daarvoor mocht de Coca-Cola Maatschappij haar kratjes behouden. ("Stik in uw al dan niet caffeïnehoudende Coca-Cola en verdwijn!"). De poging die de limonade-gigant vervolgens ondernam om de kwestie terug te draaien, was (voor zover we Willy van der Heide kennen) uiteraard gedoemd tot mislukken.

Reden genoeg dus om nog één keer alle gebonden boeken en pockets aandachtig te lezen en te noteren hoe vaak in de gebonden versies de naam Coca-Cola genoemd werd en of dit daadwerkelijk in alle pockets is weggelaten. Tijdens het turven heb ik overigens wèl onderscheid gemaakt in vier verschillende benamingen, t.w.:
"Coca-Cola," "Coke," "Cola" en "overige." Cola blijkt vandaag aan de dag niet meer te zijn dan de naam van een TYPE frisdrank. Men denke bijv. aan huismerken van supermarkten en andere limonadefabrikanten die eveneens Cola vervaardigen. Toen (d.w.z. in begin jaren '50) was er slechts één Cola, nl. de Coca-Cola.
E.e.a. heeft geresulteerd in het volgende schema.

Deel (gebonden versies) Coca-Cola Coke Cola Overige Druk/Jaar
1. Avonturen in de Stille Zuidzee 0 0 0 0 5/1954
2. Drie jongens op een onbewoond eiland 4 0 0 0 5/1955
3. De strijd om het goudschip 0 0 0 0 4/1954
4. Een overval in de lucht 0 0 0 0 1/1949
5. De jacht op het koperen kanon 0 0 3 0 6/1955
6. Sensatie op een Engelse vrachtboot 4 0 2 0 6/1958
7. Tumult in een toeristenhotel 0 0 0 0 4/1955
8. Drie jongens als circusdetective 6 0 5 0 5/1959
9. Een dollarjacht in een D-trein 2 0 7 0 5/1959
10. Een speurtocht door Noord-Afrika 5 0 11 0 4/1955
11. Drie jongens en een caravan 5 0 8 0 3/1954
12. Kabaal om een varkensleren koffer 2 0 9 0 1/1953
13. Een motorboot voor een drijvend flesje 0 0 2 0 2/1953
14. Een klopjacht op een kapitein 0 0 7 0 3/1958
15. Een raderboot als zilvervloot 0 0 0 0 2/1955
16. Nummer Negen seint New York 1 0 3 0 1/1954
17. Een meesterstunt in Mexico 0 8 0 Coka 2 2/1955
18. Trammelant op Trinidad 1 11 0 0 1/1955
19. Vreemd krakeel in Californië 0 7 0 0 2/1955
20. Lotgevallen rond een locomotief 0 25 2 0 1/1955
21. Pyjama-rel in Panama 0 8 0 0 1/1956
22. Vreemd gespuis in een warenhuis 0 17 0 0 2/1958
23. Wilde sport om een nummerbord 1 3 0 Coke’je 1 3/1960
24. Hoog spel in Hong-Kong 0 16 0 0 1/1958
25. Een vliegtuigsmokkel met verrassingen 2 7 0 0 4/1959
26. Stampij om een schuiftrompet 6 10 1 0 2/1959
27. Kunstgrepen met kunstschatten 9 2 0 0 1/1959
28. Bombarie om een bunker 2 13 0 0 2/1961
29. Ali Roos als Arie Baba 9 8 0 0 1/1960
30. Heibel in Honoloeloe 20 18 0 0 1/1961
31. Arie Roos wordt geheim agent 3 1 1 0 1/1961
32. Cnall-effecten in Casablanca 15 7 0 Cokie 1 2/1963 Cookje 1
33. Een zeegevecht met watervrees n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t.
34. Bob Evers belegert Fort B 1 5 2 0 n.v.t.
35. Arie Roos als ruilmatroos 0 1 2 0 n.v.t.
36. Kloppartijen in een koelhuis 0 0 1 0 n.v.t.

TOTALEN: 98 167 66 5 Dat brengt ons op het volgende. Aantal keren genoemd:
Coca-Cola: 98x
Coke: 167x
Cola: 66x
Overig: 5x
Totaal: 336x

Het schrappen van de naam Coca-Cola is overigens in vier pockets geheel of gedeeltelijk achterwege gelaten. In deel 17, Een meesterstunt in Mexico, wordt de naam "Coke," precies als in de gebonden versie, ACHT keer genoemd (zie blz. 66,67,69 en 70).
In deel 18, Trammelant op Trinidad, is de naam "Coke" één keer blijven staan (blz. 28). Eveneens vinden we nog één keer de naam "Coke" terug in deel 20, Lotgevallen rond een locomotief, en wel op blz. 43. Dit laatste is echter niet verwonderlijk, als men bekijkt dat in de gebonden versie van "Lotgevallen" de naam "Coke" maar liefst 25 keer voorkwam. Tenslotte nog één keer de naam CocaCola in Ali Roos als Arie Baba op blz. 40 als Bob zegt: "Geef mij dan de Coca-Cola kalender maar." De delen 1,3,4 en 7 scoren in dit overzicht "0." Mogelijk zijn er latere drukken van deze gebonden edities waar de naam Coca-Cola/Coke...enz. wèl genoemd wordt. Mochten er lezers zijn die dit inderdaad ontdekken, dan hoor ik graag. Verder is het opvallend dat in de latere delen (34,35 en 36) de naam toch weer genoemd wordt. In totaal 12 keer.

Nu is het zo dat ik voor alle informatie, die ik heb opgediept voor dit boek, zowel de gebonden versies als de pockets heb geraadpleegd. Mogelijk zijn er lezers die nu eveneens gaan "doorlichten." Daarom nog een schema, waarin zowel de drukken van gebonden boeken als de pockets zijn vermeld:

Tussendoortje (2)

De enige echte Lincoln Zephyr uit 1939. U ziet hier een foto van een modelletje dat is uitgegeven door "Dinky Toys" in datzelfde jaar. Afgebeeld is het coupé-model dat (op het dak na) identiek was aan de cabriolet-versie.

TITEL DRUK GB DRUK P JAAR VAN UITGAVE GB JAAR VAN UITGAVE P
1. Avonturen in de Stille Zuidzee 5 14 1954 1970
2. Drie jongens op een onbewoond eiland 5 13 1955 1969
3. De strijd om het goudschip 4 17 1954 1972
4. Een overval in de lucht 1 13 1949 1969
5. De jacht op het koperen kanon 6 14 1955 1970
6. Sensatie op een Engelse vrachtboot 6 12 1958 1969
7. Tumult in een toeristenhotel 4 11 1955 1970
8. Drie jongens als circusdetective 5 13 1959 1972
9. Een dollarjacht in een D-trein 5 9 1959 1970
10. Een speurtocht door Noord-Afrika 4 10 1955 1970
11. Drie jongens en een caravan 3 10 1954 1970
12. Kabaal om een varkensleren koffer 1 8 1953 1970
13. Een motorboot voor een drijvend flesje 2 8 1953 1971
14. Een klopjacht op een kapitein 3 12 1958 1974
15. Een raderboot als zilvervloot 2 14 1955 1977
16. Nummer Negen seint New York 1 12 1954 1973
17. Een meesterstunt in Mexico 2 11 1955 1973
18. Trammelant op Trinidad 1 11 1955 1974
19. Vreemd krakeel in Californië 2 10 1955 1974
20. Lotgevallen rond een locomotief 1 10 1955 1974
21. Pyjama-rel in Panama 1 11 1956 1974
22. Vreemd gespuis in een warenhuis 2 5 1958 1970
23. Wilde sport om een nummerbord 3 6 1960 1970
24. Hoog spel in Hong-Kong 1 10 1958 1974
25. Een vliegtuigsmokkel met verrassingen 4 11 1959 1974
26. Stampij om een schuiftrompet 2 9 1959 1973
27. Kunstgrepen met kunstschatten 1 3 1959 1969
28. Bombarie om een bunker 2 4 1961 1970
29. Ali Roos als Arie Baba 1 3 1960 1970
30. Heibel in Honoloeloe 1 7 1961 1974
31. Arie Roos wordt geheim agent 1 7 1961 1974
32. Cnall-effecten in Casablanca 2 9 1963 1974
33. Een zeegevecht met watervrees n.v.t. n.v.t. n.v.t. n.v.t.
34. Bob Evers belegert Fort B n.v.t. 1 n.v.t. 1977
35. Arie Roos als ruilmatroos n.v.t. 1 n.v.t. 1977
36. Kloppartijen in een koelhuis
n.v.t. 1 n.v.t. 1989

De delen 33 t/m 36
Deze delen zijn geen van allen in gebonden versie verschenen.
Aangezien Bob Evers' laatste ereronde zich uitsluitend richt op het werk van Willy van der Heide, is deel 33 NIET "doorgelicht." Dit omdat het in Een zeegevecht met watervrees niet valt vast te stellen waar Willy van der Heide ophield en waar Peter de Zwaan begon (*). Van de delen 34 en 35 zijn ter vergelijking ook de "illegale" versies gebruikt. Deel 36 is doorgenomen t/m bladzijde 106 omdat, zoals te lezen valt in Twee jongens en een Bob Evers-serie, bekend is dat Willy van der Heide hier stopte.

(*) Kritische noot, die niet onvermeld mag blijven: Roger Schenk heeft in het voorwoord van zijn "Encyclopaedia Apriana" uiteengezet dat dit punt moet liggen tussen blz. 99 en 100. Dat we dit feit als hoogst betrouwbaar kunnen aanmerken, blijkt uit de manier waarop hij dit indertijd eveneens correct vaststelde in deel 36, nog lang voordat we dat zeker wisten.

AVONTUREN OP HET KAAG-EILAND

Het Kaag-eiland, welke Bob Evers-lezer kent dat NIET uit de verhalen? In augustus 1990 sprak ik daar Dhr. P. Schilperoort, oprichter van The Dutch Swing College Band, hetgeen resulteerde in kleine verhandelingen in "Het Verschijnsel" en "Het Virus."
Ruim vier jaar later, op zondag 13 november 1994 om precies te zijn, was ik daar wederom. Ditkeer samen met Ton en Hans Kleppe (uitgevers van de Bob Evers-Nieuwsbrief) om mee te werken aan een mini-documentaire over Bob Evers, die in de vroege ochtend van de 15e november zou worden uitgezonden in het programma "Ontbijt-TV."
Afgesproken werd dat de ploeg zich om 13.00 uur zou verzamelen bij de afrit naar de veerpont op het eiland. Dit werkte feilloos. Kort na enen waren we voltallig. De groep bestond uit:

Ton en Hans Kleppe
John Beringen
René van Praag (regie en interview)
Manus van Dillen (camera)
Astrid Bosch (geluid en regie-assistentie).
Ralph Jas en Hans Waser (door ondergetekende ingeseind om foto's te nemen van het geheel).

Het eerste wat we deden, was koers zetten naar restaurant "Het Kompas" om aldaar een hapje te eten en het programma van die middag door te nemen. Het was heel gezellig. We zaten met z'n allen aan een lange tafel bij het raam met uitzicht op de vele kleine steigertjes die ver de Kagerplas inliepen, teneinde hongerige of dorstige eigenaren van pleziervaartuigen de gelegenheid te geven om aan te leggen en iets te gebruiken in het genoemde etablissement.
"Luister," begon René nadat iedereen was uitgegeten, "zo dadelijk gaan we eerst naar één van de steigertjes daarbuiten om een totaalshot te nemen van "Het Kompas," het huisje waar Willy van der Heide gewoond heeft en het leegstaande pand, dat vroeger café "de Bontekoe" was. Vervolgens gaan we naar de paddestoelenhuisjes om daar wat beelden te schieten en als we dat gedaan hebben, zullen we hier in "Het Kompas" nog een opname maken."
"Als je het snel zegt, klinkt het eenvoudig," merkte ik op.
"Het IS ook eenvoudig; het kost alleen zeeën van tijd," reageerde René nuchter. "Het is uren werken voor een paar minuutjes televisie. En dan reken ik geeneens het huiswerk mee dat ik vanavond nog te doen heb. Hoogste tijd dus om aan het werk te gaan," besloot hij terwijl hij naar het buffet wenkte voor de rekening.
Nadat we de vriendelijke uitbater van "Het Kompas" hadden laten weten dat we aan het begin van de avond nog even terug zouden komen om in zijn restaurant een korte opname te maken, verlieten we de eetgelegenheid en vervoegden ons naar het terras aan de waterkant.

Zo'n drie kwartier daarvoor, toen we plaats hadden genomen aan de grote tafel, had er nog een bleek zonnetje geschenen. Nu was het bewolkt, waaierig en waterkoud. René bleef staan midden op het terras, keek naar de gebouwen langs het water en bestudeerde de lucht. We wachtten zwijgend op wat hij zou gaan zeggen of doen. In de verte snaterde een eend.
"We moeten daar naar toe," verbrak hij tenslotte de stilte.
Hij wees naar een steiger, een eind verderop in het water, die zich pal tegenover het houten huisje bevond en evenwijdig liep aan de waterkant.
Eenmaal daar aangekomen, ontvouwde hij samen met Manus met zorg en liefde het camera-statief en monteerde de camera hierop. Ze moesten nog het een en ander verstellen voordat het geheel waterpas stond. De gebroeders Kleppe waren in een gesprek gewikkeld met Astrid. Ik maakte een praatje met Ralph Jas en Hans Waser.
René keek nu door de camera, gaf Manus nog wat aanwijzingen en liet ons weten dat alles gereed was.
"Niet meer heen en weer lopen," gebood hij terwijl hij wees naar de smalle planken waar de steiger uit bestond.
Een paar minuten later stond het er op.

Eenmaal bij de paddestoelenhuisjes aangekomen, ontstond er een discussie over de vraag in WELK pand Jan en Bob nou vastgebonden hadden gelegen in deel 13 (Een motorboot voor een drijvend flesje).
Ton haalde hierop de pocket in kwestie te voorschijn en wees op de onderste regel van bladzijde 128, waarin de vissende man tegen Arie zegt: "Nummer zes van hieraf." Nadat we hadden vastgesteld van welke kant Arie was komen aanvaren telden we de huisjes af en stelden de camera op voor het bewuste optrekje. Er bleek niemand thuis te zijn.
"Ik zal nagaan wie de eigenaar of bewoner is en toestemming vragen om dit uit te zenden," verzekerde René ons, "nu gaan we draaien."
René stelde mij enige vragen, waarvan de antwoorden de kijkers duidelijk moesten maken waar we ons bevonden en waarom. Vervolgens las ik enige passages voor, zoals die te lezen zijn op de bladzijden 126 t/m 130 in het boekje Een motorboot voor een drijvend flesje en die betrekking hebben op de belevenissen rondom het huisje.
Daarna spoedden we ons naar de achterkant.
In het laatste restje daglicht las Hans Kleppe stukjes voor van de bladzijden 135 en 136 en wees het raam aan waardoor Arie naar binnen geklommen was.
Inmiddels was het behoorlijk gaan schemeren. Bovendien was het gaan motregenen waardoor we allemaal nogal verkleumd waren. Kortom: we waren machtig blij dat we alles konden inpakken en teruggaan naar "Het Kompas," teneinde daar een heerlijke kop koffie te drinken en de rest van de opnames in een wat meer comfortabele situatie af te ronden.

René sprak met mij over het Bob Evers-genootschap en de in 1993 opgerichte Nieuwsbrief. Ton las een passage voor uit een kritische brief uit 1952 waarin door het Christelijk Jonge Mannen Verbond aan uitgeverij Stenvert werd medegedeeld dat de Bob Evers verhalen geen geschikte lectuur vormden.

Tot zover onze bezigheden op het Kaag-eiland op die gure zondag in november 1994. We waren zo'n vijf uren in de weer geweest voor zes-en-een-halve minuut televisie. Televisie maken kost nu eenmaal veel tijd en iedereen weet dat. Soms moet een opname overnieuw omdat er iets misgaat; vaak worden bepaalde scènes echter met opzet dubbel opgenomen om bij het monteren uit verschillend materiaal te kunnen kiezen. Nu, jaren later, zijn er een paar dingen uit het "Kaag-eiland-avontuur" die me nog helder voor de geest staan. In de eerste plaats waren dit de KOU en de uitgestorven aanblik die dit 's zomers zo druk bezochte eiland bood.
Een ander punt was de grote verscheidenheid van manieren waarop de mensen reageerden op onze komst. Zo had René bijvoorbeeld op de parkeerplaats van "Het Kompas" de camera opgesteld om een shot van de omgeving te nemen. De meeste voorbijgangers waren nieuwsgierig en vroegen belangstellend waar we mee bezig waren, anderen namen weinig of geen notie van ons en weer anderen bekeken ons met blikken die midden hielden tussen wantrouwen en vijandigheid. Sommigen gaven ook openlijk blijk van hun afkeuring omtrent onze aanwezigheid.
Een vinnig, in het voorbijgaan gebezigd, "wat mot dat hier" was dan nog één van de meest vriendelijke verbale reacties die wij ons bij wijze van begroeting mochten laten welgevallen. Persoonlijk kon ik me dan ook niet aan de indruk onttrekken dat deze mensen ons het liefst met knotsen, kokende olie en goedendags hadden teruggedreven naar het vasteland. Als we nou als bezetters waren gekomen of stomdronken en schreeuwend hadden rondgelopen...

WONDEREN BESTAAN NOG!

Wie Het verschijnsel Bob Evers kent, weet dat daarin het interview is opgenomen dat Pamela Koevoets in 1974 had met Willy van der Heide. Dit werd - zoals eveneens bekend mag zijn - op de radio uitgezonden op 28 september van dat zelfde jaar door de VARA als aflevering in de cyclus "De jaren '50... en verder?" Ik bezat slechts de eerste helft van genoemd interview. In Het Bob Evers-virus kwam ik daarop terug.
Jaren geleden had ik mij reeds neergelegd bij de wetenschap dat ik genoemd geluidsdocument nooit meer compleet zou krijgen en uitsluitend nog kon bogen op mijn eigen geheugen van waaruit ik slechts nog een paar facetjes kon opdiepen omtrent het besprokene in het verloren gedeelte. Het was daar kan ik nu voor uitkomen - "het enige jeugdsyndroom dat ik ooit gehad heb."
Ja u leest het goed: GEHAD! Want aan mijn geknaag, veroorzaakt door mijn stommiteit van lang geleden, kwam in één klap definitief een einde toen er op een zonnige dag in juli 1995 een pakje op mijn deurmat plofte, afkomstig van de heren Jacob Groenendijk en Andrew Plevier, resp. woonachtig te Delft en Uitgeest. Jacob had zich namelijk herinnerd dat hij, ergens ver weggestopt, nog een doos met bandrecorderbanden moest hebben waarin zich waarschijnlijk één band bevond met een opname van de bewuste uitzending. Een bandrecorder had hij sinds jaren niet meer; die bezat Andrew echter nog in overvloed. Het tweetal ging gezellig banden afluisteren en hadden op zeker moment beet!! Andrew maakte een kopie, wist de geluidskwaliteit nog iets op te halen en stuurde mij een cassettebandje met het ontbrekende gedeelte. De stad Delft, waar dit unieke materiaal - ruim 20 jaar na dato alsnog opdook, is voor mij dan ook een haast magische plaats geworden. Daarom nogmaals:

Bedankt, Jacob en Andrew.

DE JAREN '50... EN VERDER? (VERVOLG)

Pamela Koevoets:
"Kun je iets over jezelf vertellen?" WvdH:
"Nou, daar heb ik een hekel aan; niet omdat ik geheimzinnig wil doen, maar ik heb altijd het idee gehad dat de schrijver ZELF volkomen onbelangrijk is. Of ik nou een vent ben met een dikke buik die stottert, of dat ik al dan niet een bril draag of een kale kop heb, gaat niemand een moer aan en is van geen enkel belang. Het enige wat van belang is, is de vraag of men mijn boeken leuk vindt; daar sta of val ik mee. En daarom verschijn ik nooit op TV en daarom ben ik ook nooit verschenen op boekenmarkten; dat kan het publiek alleen maar in de war brengen."

Pamela Koevoets:

"Je hebt je ook een tijd met provo's bezig gehouden, is het niet?"

WvdH:

"Ja" (begint nu te grinniken).

Pamela Koevoets:
"Ja, want we hebben het nu over de avontuurlijke schrijver waar we uiteraard een paar avonturen van willen horen."

WvdH:
"Ja, dat was geloof ik een natuurlijke affiniteit. Zoals sommige dieren, zonder aan elkaar iets uit te leggen, kunnen ruiken: 'O, dat is er ook zo één.' Daar heb je geen uniform voor nodig; daar hoef je geen lange haren voor te laten groeien, want je doet je bek open en je weet al hoe het zit heel vreemd genoeg. Ene meneer Hofland, de vroegere gewezen hoofdredacteur van het Handelsblad, heeft heel lang geleden over mij geschreven dat ik de eerste der Zazou's was in Nederland. NOU, DAT WAS WAT! ZAZOU'S!! Onmiddellijk na de bevrijding had je de Zazou's; dat was nog vóór de Teddy-boys, vóór de provo's en alles."

Muzikaal intermezzo

WvdH:
"Ik krijg natuurlijk sinds jaar en dag fanmail. En NATUURLIJK is het fijn als iemand je schrijft: 'Mijnheer van der Heide, ik heb al uw boeken gelezen en ik vind ze leuk' want wie vindt een compliment niet fijn? Maar dan komt het volgende: 'Vertelt u eens wat over uzelf; hoe komt u aan uw ideeën?' En dan weet ik met de beste wil van de wereld niet wat ik moet antwoorden, want als ik ELKE brief, die daarover zou binnenkomen, eerlijk zou beantwoorden, dan kom ik helemaal niet meer aan boeken schrijven toe. Zou ik daarop een redelijk gefundeerd antwoord willen geven, dan moet ik een brief schrijven van veertig kantjes. En nou wil ik mijn fans niet zo beledigen op de manier zoals de meeste schrijvers dat plachten te doen door simpelweg een één of ander gestencild vodje toe te sturen. Een hele tijd heb ik het daarom opgelost op een manier waarvan ik in alle redelijkheid meende dat het de beste aanpak was. Ik zei tegen mijn uitgever: 'Kijk eens, DIT KAN NIET! Ik wil mijn fans niet beledigen en ik wil me er ook niet met een Jantje van Leiden van af maken; doe me een plezier en schrijf gewoon dat ik in het buitenland zit en bezig ben met een nieuw boek en stuur ze een boek van mij met handtekening en opdracht. Dan hebben ze tenminste een boek en er is een probleem opgelost.' Dat heb ik jaren zo gedaan. Nu is twee jaar geleden, zonder dat ik daar iets vanaf wist, HET BOB EVERS-GENOOTSCHAP opgericht door twee jongens uit Haarlem die vroeger Joyce & Co. vormden. En toen dacht ik 'DIT is natuurlijk de oplossing; de fanmail die binnen komt, stuur ik aan het BOB EVERS-GENOOTSCHAP.' Deze club heeft mij ook beloofd dat ze het als volgt zouden doen: ze zeiden: 'Kijk eens Willem, lezers van Bob Evers-boeken kunnen lid worden van HET BOB EVERS-GENOOTSCHAP. Dan worden ze in Haarlem met de auto van de trein afgehaald; ze worden geblinddoekt en meegenomen naar een pand in Haarlem, waarvan ze dus niet weten waar het is, en er wordt een mondeling en schriftelijk examen afgenomen over de Bob Evers-boeken.' En nou moet ik je een heel gek verhaal vertellen. Ik moest dus die 27 of 28 schriftelijke vragen autoriseren. Nou... ik ben voor mijn eigen examen gezakt als een BAKSTEEN, want ik wist er geen barst meer van." (begint nu kraaiend te lachen)

Commentatrice:
"Pamela Koevoets ging samen met de schrijver Willy van der Heide op bezoek bij vijf ludieke vrienden in Haarlem die samen HET BOB EVERS-GENOOTSCHAP hebben gevormd. EINDE.

Vanaf dit punt zal e.e.a. in verslagvorm worden weergegeven omdat enerzijds niet valt vast te stellen wie wat zegt en anderzijds vanwege het feit dat in deze situatie niet alle spreektaal goed valt om te zetten in schrijftaal zonder het gevaar te lopen dat het een warboel wordt (JB).
We horen hoe één van de vijf oprichters van het Genootschap een aantal meerkeuzevragen opleest die door Willy van der Heide worden beantwoord. Eén opmerking moet hierbij worden gemaakt en dat betreft de vraag over de haarkleur van de drie helden. De alternatieven waaruit men kan kiezen om deze vraag te beantwoorden, zijn de volgende:

a: Arie wit, Jan zwart, Bob blond b: Arie rood, Jan zwart, Bob bruin c: Arie roodbruin, Jan zwart, Bob zwart d: Arie titiaanrood, Jan zwart, Bob bruin

Als correct wordt antwoord "d" aangemerkt. Dit is niet juist; sla hiervoor de bewuste passage op in De jacht op het koperen kanon (blz. 14):
"Bob Evers, achter het bed, nam een kam van de tafel en begon zijn verwarde BLONDE haren naar achteren te kammen."
Waaraan ik tot mijn schroom moet toevoegen dat ik het specifieke gegeven omtrent de juiste haarkleur van Bob pas opmerkte toen ik, ter voorbereiding van dit boek, de verhalen beter bestudeerde. Het enig juiste is dus: Arie titiaanrood, Jan zwart, Bob blond.

Op zeker moment onderbreekt Pamela Koevoets de vragensessie en vraagt Willy van der Heide wat hij hiervan vindt. Deze laat weten het een uitstekende steekproef te vinden betreffende het geheugen en de intensiteit waarmee men zijn boeken leest. Op haar vraag aan de oprichters van het genootschap of zij ZELF ook wel eens avonturen hebben beleefd, wordt haar medegedeeld dat de speurtocht, die men indertijd had moeten ondernemen om Willy van der Heide te vinden, als een avontuur an sich kan worden aangemerkt.
Ineens herinnert Willy van der Heide zich dat twee van de oprichters ieder nog vijftig gulden van hem krijgen. Hij haalt een lapje van honderd te voorschijn en overhandigt dit. Nadat dit is aangepakt, wordt het biljet in tweeën gescheurd zodat beide "schuldeisers" ieder één helft bezitten. Als Pamela Koevoets hier hoogst verbaasd op reageert, wordt er opgemerkt dat dit gewoon de juiste manier is om een briefje van honderd in tweeën te delen.
"Bovendien," zo voegt de spreker er aan toe, "als de twee helften perfect aan elkaar passen, dan weten we zeker dat we doe goeie voor ons hebben als we elkaar weer tegenkomen." (Dit doet uiteraard meteen denken aan de actie van Arie Roos in Cnall-effecten in Casablanca, waar hij het zelfde doet met een reisbrochure over Marokko, JB).

Muzikaal intermezzo Onderwerp van gesprek is het feit dat er geen meisjes voorkomen in de avonturen. Gememoreerd wordt dat er een enkel keer wel een meisje opduikt (Lois Bennett in de briefjesjacht en Yetti Sanders in Drie jongens en een caravan). Willy van der Heide hierover:
"Klopt, want die snapten er wel iets van; die mochten even mee voetballen."
Daarna passeert nog een aantal examenvragen de revue.

ER WORDT EEN STUKJE UIT DEEL 26 VOORGELEZEN.

Commentator:

"Nog een paar vragen van Pamela Koevoets aan Willy van der Heide."

Pamela Koevoets:
"Wat zijn de elementen in die boeken waar de mensen het meest op vallen en die ze het meeste aanspreken?"

WvdH:
"Dat is een lastige vraag, zeg. Het is, geloof ik, de mengeling. Een heel onmisbare factor schijnt de humor te zijn die er in zit. Het gaat niet zozeer om de avonturen maar ook om de LOL die ze hebben terwijl ze die avonturen beleven. En ook het feit dat die jongens nooit Übermenschen zijn; ze doen gelukkig ook af en toe iets ONTZETTEND stoms waardoor ze er met de hakken over de sloot doorheen rollen."

Pamela Koevoets:

"Maar ze hebben ook iets padvinder-achtigs."

WvdH:
"Ja, maar dat heb ik ook. Nog steeds. Ik zat laatst te bekvechten in een literair café - waar ik helemaal niet thuis hoor - met een stelletje van die intellectuelen en die zeiden tegen mij: 'Jij bent een overjarige padvinder.' Waarop ik zei dat dat nog niet eens mijn rotste eigenschap was."

Pamela Koevoets:

"Er komen helemaal geen meisjes voor in die boeken; waarom niet?"

WvdH:

"Omdat dat een onhanteerbare situatie ging worden."

Pamela Koevoets:

"Heb je dat dus wel geprobeerd?"

WvdH:
"Ja, het was natuurlijk wel mogelijk geweest, maar je krijgt gewrongen toestanden; òf je moet van zo'n meisje een soort TOMBOY maken. Maar die jongens zijn er niet op gesteld; die meisjes misschien wel, maar die jongens willen het niet hebben. Er is een oude uitdrukking onder zeelui: 'Een vrouw en een kip zijn de pest op een schip.' Dat is misschien heel gek, maar hetgeen die jongens onder elkaar beleven, is typisch mannenwerk en daar moeten meiden hun neus niet tussen steken. En dat heeft niets te maken met discriminatie of zo... Er is één boek, Tumult in een toeristenhotel, waar een smokkelaarster in voorkomt en dat leidde al tot alle mogelijke toestanden. Onder elkaar zijn die jongens vrij rauw en ze vonden dat die juffrouw moest gaan praten, dus namen ze haar onder vuur met de brandslang. Toen kreeg ik me toch een gelazer met mijn uitgever aan mijn kop want die zei dat je het toch niet kon maken om maar de brandslang op zo'n juffrouw te zetten.
Toen dacht ik bij mijzelf: 'Zie je wel, daar heb je het gedonder al.' Op dat moment heb ik er METEEN een einde aan gemaakt: NOOIT meer meiden er in."

EINDE

"IK HUURDE EEN KAMER"

Enige tijd geleden werd ik door een lokaal radiostation uitgenodigd om in de uitzending iets te vertellen over mijn drie verschenen boekjes over Bob Evers. Niet lang daarna deed zich iets opmerkelijks voor: ik kreeg een telefoontje van een man die liet weten bij Willy van der Heide ingewoond te hebben. Deze man, nu bijna zeventig jaar oud, vertelde mij een paar anekdotes die ik gerust mocht publiceren, op voorwaarde dat hijzelf anoniem bleef. We laten hem aan het woord:

"Ik werkte tot in 1949 als militair bij de luchtmachtstaf te Scheveningen. Toen had ik net een andere baan en ik zat vreselijk omhoog wat woonruimte betreft. Op een avond kwam ik heel laat uit de bioscoop en stapte in de tram in Den Haag. Daar trof ik een mevrouw die secretaresse was bij de luchtmachtstaf. Ik maakte een praatje met haar en liet weten dat ik dringend woonruimte zocht. Naast haar zat een man die Willem Waterman bleek te zijn en toen deze mijn probleem had aangehoord verklaarde hij dat hij mij waarschijnlijk wel kon helpen.
"Ga maar met mij mee," zo begon hij, "want ik heb een heel groot huis waarin nog wel een kamer vrij is."
Op zich was dat uiteraard wel een beetje vreemd, tenminste in die tijd omdat toen alles nog een beetje strenger en minder vrij was dan nu, als een wildvreemde je tegen half een 's nachts vrolijk aanbiedt om gewoon even mee te gaan. Maar om kort te gaan: hij had inderdaad een kamer voor me die ik meteen kon betrekken. Dat Willem een heel vrije vogel was, bleek wel uit de geldende huisregels die hij mij mededeelde. Ik mocht alles op die kamer doen wat ik wilde; twee dingen waren echter verboden: peuken uitdrukken op de vloerbedekking en behang van de muren trekken. Verder was alles toegestaan. Nou, een paar dagen later zat ik daar dus op m'n nieuwe stekje in de Van Aerssenstraat en werd eigenlijk meteen geconfronteerd met allerlei dingen die in een normaal gezin niet voorkwamen.

Alles bij elkaar heb ik er een half jaar gewoond. Een van de dingen die mij altijd zijn bijgebleven betreft de kwestie van een boek dat hij zojuist voltooid had. In de dagen daarvoor had hij als een bezetene gewerkt. Van 's ochtends vroeg tot 's avonds laat hoorde je dan zijn typemachine ratelen; ineens was dat over. Vervolgens bracht hij zijn manuscript naar de uitgever en ontving daar royalties voor. Zijn eerste gang was dan naar L'Heure Bleue in Scheveningen, een tamelijk sjieke tent waar Pia Beck vaak te vinden was. Daar ging hij dan met gulle hand feest vieren en rondjes geven in een dusdanig tempo dat de volgende ochtend feitelijk al zijn royalties opgesoupeerd waren. Zo kon het gebeuren dat hij dan bij mij kwam met het verzoek om alvast de huur te betalen (ik zat op een huurtje van Fl. 35,- per maand) voor de lopende maand want anders kwamen er problemen. Dan had hij geen brood of de stroom werd afgesneden of het water zou worden afgesloten.
Hij kwam verder nog wel eens bij mij op visite in mijn kamer. Bij die gelegenheden vertelde hij echter nooit iets over zijn boeken. Wat ik altijd opmerkelijk vond, was dat hij dan ook heel serieus kon zijn. Hij vertelde wel eens over zijn eerdere huwelijk en de kinderen die hij had; als je zo met hem zat te praten was het een heel serieuze, rustige man. Terwijl hij enorm woest oogde en in andere situaties zich ook vreselijk woest gedroeg. Tegenover vrouwen gedroeg hij zich nooit grof. Vaak organiseerde hij ook feesten; dan kon hij heel gek doen, maar eigenlijk hield hij zich verder tijdens die feesten meer op de achtergrond alsof hij slechts plezier beleefde wanneer de gasten het naar hun zin hadden. Iets anders, wat ik mij nog goed herinner, schetst wellicht wat voor rare streken Willem kon uithalen. Op zekere dag kwam ik thuis van mijn werk. Tot mijn stomme verbazing zag ik in de gang van het herenhuis een hele rij tuinkabouters staan. Deze stonden tevens op de trap naar boven, de overloop en de tweede trap naar boven en op de tweede overloop. Ik heb ze niet geteld, maar het waren er tientallen en tientallen. Natuurlijk vroeg ik wat dat te betekenen had. Willem legde mij het haarfijn uit. Zijn vriendin Annelies bleek nogal veel te drinken. Willem had haar wel eens gewaarschuwd en gezegd: "Schei daar nou eens mee uit want als je zo doorgaat, krijg je nog eens een delirium." Ze bleef er echter mee doorgaan, waarop Willem besloot harde actie te ondernemen. Een vriend van hem, ene Jack Bendien, bezat een grote auto waarmee ze samen uit tuinen in Scheveningen de tuinkabouters hadden weggehaald. Vervolgens hadden ze die rondom het bed geplaatst alwaar Annelies zwaar beneveld lag te slapen. Het bleken echter dusdanig veel van deze beelden te zijn dat ze de rest maar in slagorde door het hele huis hadden geplaatst. De bedoeling hiervan was natuurlijk duidelijk: als Annelies wakker werd, zou ze vreselijk schikken bij het zien van al die kabouters en menen dat ze inderdaad een delirium had. Nou, dat GEBEURDE dan ook. Op zeker moment klonk er een hysterisch gegil van boven, duidelijk afkomstig van een menselijk wezen dat in absolute doodsangst verkeerde. Willem is toen naar haar toe gegaan en heeft haar uit de droom geholpen. Maar nou komt het... Jack en Willem hadden afgesproken dat ze direct na deze stunt de tuinkabouters weer terug zouden brengen, alleen... Jack had iets aan zijn been gekregen waardoor hij even geen auto kon rijden. Tja, toen bleven die kabouters in dat huis staan en wat te verwachten was, gebeurde: politie aan de deur. Met een grote bestelwagen waren twee agenten komen voorrijden en laadden alle beelden in. Willem kreeg toen een proces verbaal wegens baldadigheid. Ieder ander mens zou onmiddellijk een stevige boete en een fikse uitbrander hebben gekregen, maar in deze situatie grinnikten de agenten maar wat in de trant van: "Die gekke Willem is weer bezig." Zo bekend was hij toen al door zijn maffe streken.

Zoals ik al eerder zei, organiseerde Willem vaak luidruchtige feesten waarbij een stevige borrel gedronken werd en die toch wel tot een uur of drie in de nacht voortduurden. Het vaatwerk, dat tijdens die feesten werd vuilgemaakt, moest uiteraard later worden afgewassen, maar daar had Willem nooit zin in. Daarom sloeg hij eenvoudig - ongeacht hoe laat het ook was - al het gebruikte servies en glaswerk kapot op de stenen achter de keuken. Nu liep daar achter de Van Aerssenlaan de Van Boetzelaerlaan; dat was wat je wel kon omschrijven als DE chique van Den Haag. Dat stukgooien van servies in het holst van de nacht veroorzaakte natuurlijk een dusdanig tumult dat vele bewoners van de Van Boetzelaerlaan op de balkons verschenen om te kijken wat er aan de hand was. Bij die gelegenheden plachtte Willem nog wel eens te schreeuwen: "Vuile Boetzelaars, kom je nest uit." Een beetje doorgedraaid dus.
Maar de volgende dag was hij weer heel beschaafd, want dan kwam er een uitgever en dan merkte je niets aan hem. Willem was naar mijn mening een man die uiterst intens heeft geleefd. Het was een levensgenieter; hij vertoefde veel in kroegen en had overal vrienden die graag lol trapten. Wat ook al duidelijk is in zijn boek Toen ik een nieuw leven ging beginnen is dat hij van een stevige borrel hield. Hij moet ook een vreselijk sterke maag gehad hebben die dit allemaal verdroeg."

"JONGENS, WAT HEB JE LIEVER?"

Deze vraag is ooit door Willy van der Heide gesteld aan jeugdige lezers van de Bob Evers-boeken en betreft een oproep om hem aan ideeën te helpen voor nieuwe verhalen. Een wonderlijk gegeven dat bij weinigen bekend blijkt te zijn. Nòg wonderlijker is de manier waarop ik in bezit kwam van deze informatie. In april '96 kreeg ik een brief van ene drs. Habraken, waarin deze mij liet weten gecharmeerd te zijn van mijn boeken. Bijgesloten was een kopie van een alleraardigst drukwerkje. Helaas heb ik dhr. Habraken niet meer kunnen achterhalen om hem te bedanken; daarom bij dezen. Over de herkomst van het drukwerkje kan voorzichtig worden opgemerkt dat het ooit als losse bijlage was toegevoegd aan het gebonden deel van "Drie jongens als circusdetective". Dit gelet op de vermelding in de linker bovenhoek van het eerste blad:

5-1952 D.J.A.C.

Het was overigens Roger Schenk die met deze verklaring op de proppen kwam. Ik had mijzelf intussen dagen en dagen suf gepiekerd over de vraag wat die afkorting in vredesnaam kon betekenen. Ik zal uw nieuwsgierigheid naar de inhoud van het bewuste document niet langer op de proef stellen en u deelgenoot maken van hetgeen ik in april 1996 - ik mag wel zeggen: aangenaam verrast - onder ogen kreeg.

Jongens, wat heb je liever?

* Een kano?
* Honderd gulden in geld? * Een prima kampeertent?...

Er zijn vast en zeker wel onder jullie, die goed zijn in opstellen schrijven of in het bedenken van avonturen. Welnu - probeer eens een nieuw avontuur te bedenken voor Bob Evers, Jan Prins en Arie Roos! Je snapt natuurlijk wel, dat je geen compleet boek hoeft te schrijven; het gaat alléén maar om een goed idée voor een nieuw avontuur, en dat kun je op een paar velletjes papier schrijven, net als het scenario voor een film. Waar je zoal op moet letten, lees je aan de binnenkant.

Alle inzendingen moeten gestuurd worden naar de uitgever, (met de daarvoor bestemde strook, die je van dit formulier afknipt en invult). Al die inzendingen gaan dan naar mij en ik bekijk ze met aandacht en volkomen eerlijk. Als ik een idee vind dat ik kan gebruiken, werk ik het helemaal uit tot een compleet boek en op de titelpagina van dat boek wordt dan vermeld, als het boek wordt uitgegeven: "Dit boek is gebaseerd op een idee van Kees Blauw" (of hoe je naam zijn mag).
En de jongen die een idee instuurt, dat wordt aangenomen, mag kiezen tussen een kano, een kampeertent of honderd gulden in geld.
"Poeh!" zeg je misschien. "Dat is één kans op de tienduizend."
Neen, toch niet. Want elke jongen die een wèrkelijk aardig idee bedenkt, dat wel niet helemáál goed is, maar waar iets bruikbaars in zit, krijgt van mij óók een brief en een bon voor vier boeken uit de "Bob Evers-Serie" welke je bij je boekhandelaar kunt inleveren.
Ik zelf zat nog niet zo lang geleden op school, zie je, en ik weet heel goed, dat niet altijd de besten de eerste prijs krijgen. Soms hangt er veel af van pech of geluk. Wees dus niet mismoedig: ik laat je niet in de steek. Als je werkelijk iets aardigs kunt, heb ik dat gauw genoeg in de gaten... en vier boeken is een mooi bezit.

Willy van der Heide

LEES DIT

VOOR je aan het werk gaat!

Begin zéker niet overhaast en in géén geval, vóór je een paar boeken uit de "Bob Evers"-serie hebt gelezen. Doe je dat tòch, dan gaat het beslist fout, neem dat maar van mij aan. (Je hoeft geen stofomslag van een "Bob Evers"-boek bij te doen, of dat soort onzin, want ik wil iedere jongen een gelijke kans geven, ook als zijn vader toevallig niet het geld kan missen om zo'n boek op stel en sprong speciaal te kopen).
Lees dus eerst een paar "Bob Evers"-boeken. Dat is nodig. Je idee mag niet overeen komen met een reeds bestaand Bob Evers-boek. Je zou er ook niet over piekeren, een kano of een modelvliegtuig te bouwen zonder dat je eerst een paar goed had bekeken, nietwaar?
Een "Bob Evers"-boek is óók van een bijzonder maaksel: ze zijn nu eenmaal anders dan de meeste andere jongensboeken. Je hebt er misschien nog het meeste aan, als ik eerst zeg, wat ik beslist niet wil:

1. Fantastische en geheel onmogelijke belevenissen, zoals professoren met vliegende schotels, atoombommen of denkmachines. Hoe aardig die soms ook zijn - ik schrijf alleen maar verhalen die werkelijk zouden kunnen gebeuren, iedere dag.

2. Van de andere kant: alsjeblieft géén zeurverhalen over spoken in molens, over stropers of dat soort peperkoek uit de oude doos. Je weet wel wat ik bedoel. Van die echte "kinderachtige" boeken, die voor kinderen geschreven zijn. Ik schrijf boeken voor Hollandse jongens en niet voor de kleuterklas.

3. En in géén geval bloederige of sensationele gooi- en schietpartijen of Wild West-avonturen. Een Bob Evers-boek blijft altijd (ook al wordt er met geweren geschoten en gáát het over muiters) een reusachtig spannend jongensboek, waar je hier en daar ook heel hard om kunt lachen, maar géén bandieten-lectuur. Je kunt er heel wat uit leren, maar je zult er nooit boevenstreken uit leren. Wel handigheid, sportiviteit en humor.

En nu dit: Bob, Jan en Arie zijn stevige jongens die elkaar op zijn tijd de huid vol schelden, die op zijn tijd ook vergissingen maken, die zich soms een hoedje lachen en graag hun neus in andermans zaken steken... als ze tenminste in de gaten hebben dat er iets niet klopt.
Wat Bob, Jan en Arie beleven, kan jou morgen óók gebeuren! Hoe gemakkelijk kan het je niet overkomen, dat je met een vriendje uit school komt... en op straat een man een ander een klap ziet geven met een pistool, een auto induwen en woest wegrijden... Jullie zijn de enigen die het gezien hebben, maar... je hebt het autonummer niet opgenomen. De politie kan er geen touw aan vast knopen. Maar de dag daarop zie je diezelfde man uit een sigarenwinkel komen... en je gaat hem stiekem achterna. Je kunt natuurlijk wel een politie-agent roepen, maar dat is eigenlijk wel wat flauw; het is spannender om hem zelf te volgen. Stel je nu voor dat die vent in de gaten krijgt dat je hem volgt, niets laten merken, even in een telefooncel gaat opbellen... (dat had je moeten waarschuwen!)... een stille straat inloopt, zich plotseling omdraait als er een auto aankomt, je bij je kraag grijpt en je in die auto duwt... Bom. Daar zit je met je nieuwsgierige neus. Wat gebeurt er nu verder? Waar brengen ze je heen? Wie zijn die kerels? Wat doet je vriendje intussen? Weet je te ontsnappen, ja of neen? Je kunt honderd verschillende kanten uit, maar het gaat dus hierom: de hoofdvragen zijn:

a. Wie en wat zijn die boeven en wat doen ze?
(Waar het boek, het hele boek verder om draait)
b. Hoe "beweegt" het verhaal: dat wil zeggen: wat gebeurt er beknopt in de verschillende hoofdstukken?

Bespreek het gerust met je broer, vader, onderwijzer of leraar!
Het komt er niets op aan, hoe lang of hoe kort je verhaal is. De een doet zoiets beknopt, ingedeeld in telegramstijl - de ander wat uitgebreider.

Maar schrijf het duidelijk leesbaar, wil je?
Als ik honderd vellen haastige hanepoten moet gaan ontcijferen, heb ik geen tijd meer om "Bob Evers"-boeken te schrijven en moet ik een week in een hangmat gaan liggen met een rauwe biefstuk op mijn ogen.
En denk vooral niet, dat je een opstel moet sturen. Heb je nooit eens bij je zelf gedacht: "Hè, dàt zou een leuk idee zijn voor een reeks avonturen?"
Je mag gerust beginnen als volgt:

Mijnheer van der Heide,
Denk u eens in dat Arie Roos met zijn dikke sproetenhoofd in de eerste dag van de zomervakantie een tweedehands winkeltje binnenloopt om een oude verrekijker te kopen. Hij staat het ding te bekijken, als er een lange magere man binnenkomt die... (nu gebeurt er iets onverwachts. Of raars...)

Je kunt gerust schrijven of je tegen me zat te praten. Sommigen vinden dat het gemakkelijkst. Succès! (Wie weet ontdekken we een beroemd schrijver! Ze zijn allemaal ééns op school geweest!)

In de "Bob Evers Serie" zijn reeds verschenen:

Een Overval in de lucht. 3e druk
De jacht op het Koperen Kanon. 2e druk Sensatie op een Engelse Vrachtboot. 2e druk Avonturen in de Stille Zuidzee. 2e druk Drie jongens op een onbewoond eiland. 2e druk De strijd om een Goudschip.
Tumult in een Toeristen Hotel.
Drie jongens als Circusdetective.

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Dit formulier invullen, afknippen en samen met je idee insturen.

AAN:

M. STENVERT & ZOON, Uitgevers

Prins Hendrikstraat 1
MEPPEL
(Dit adres op
enveloppe schrijven natuurlijk)

Ingesloten zend ik U mijn idee voor de "Bob Evers"- prijsvraag met het verzoek, het door te willen zenden aan Willy van der Heide.

Mijn ingesloten zending is getypt/handgeschreven en omvat .............. (aantal) velletjes.

Mijn naam is: ..............................(naam en voornamen), ik ben ....... (aantal) jaren oud en zit in de ....... klas van de .........................................(naam van de school) te ........................................(adres van de school)

Mijn huisadres is: ..............................(straat en no.) in de gemeente .................................................

Handtekening:

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Even een klein citaat:

"Stel je nu voor dat die vent in de gaten krijgt dat je hem volgt, niets laten merken, even in een telefooncel gaat opbellen... (dat had je moeten waarschuwen!)... een stille straat inloopt,..."

Grappig is dat deze handeling, en de daar uit voortkomende actie, later door Willy van der Heide is toegepast in zijn boek Een klopjacht op een kapitein. Jan Prins loopt op deze manier in de val als hij Lottie achtervolgt (blz. 87 t/m 94).

Tussendoortje (3)

Wederom de Lincoln Zephyr 1939. Hier betreft het de Sedan. De afbeelding is afkomstig uit een plaatjes-album dat in de tweede helft van de jaren '50 is uitgegeven. Interessant is echter dat hier technische gegevens worden verstrekt die (hoofdzakelijk) met de motor te maken hebben. Speciaal voor de liefhebbers:
Lincoln 1939. Type: Zephyr. 5-6 persoons Sedan. 8 cyl. zijklepmotor in V-vorm. Boring en slag: 70 x 95 mm. Cyl. inhoud: 4378 cc. Max. vermogen 110 pk bij 3800 t/min. 3 versnellingen. Max. snelheid: 150 km/h.
TWEEDE AFDELING: IN DE SCHADUW

Het bijgeloof en de metafysica in Bob Evers Doodsangst
Over de toekomst

Tussendoortje (4)

Inmiddels uniek: een bon van "De Bonte koe". Gelukkig ben ik zo'n type dat van alles en nog wat bewaart, niet zelden uit pure nostalgie. Aan het krabbeltje bovenaan het documentje kunt u zien dat mijn (eerste) bezoek aan het vermaarde KaagEiland dateert uit de zomer van 1987. Ik heb toen de foto's gemaakt die later te zien waren in "Het Verschijnsel". "De Bontekoe" is, spijtig genoeg, verdwenen.In 1988 werd de naam omgedoopt in "De Kaagtuinen". Tijdens de opname voor Ontbijt-TV (in november 1994) bleek het pand leeg te staan om uiteindelijk gesloopt te worden en plaats te maken voor woningbouw.
En zo gebeurde het dat in in 1996 mensen hun intrek namen in nieuwe huizen, opgetrokken op die plaats waar Willy van der Heide regelmatig verbleef.

HET BIJGELOOF EN DE METAFYSICA IN BOB EVERS

Mystieke zaken manifesteren zich in de Bob Evers-verhalen in de vorm van twee varianten, t.w.: het bijgeloof en de metafysica.
Wat het begrip bijgeloof aangaat, zal eenieder zich wel iets kunnen voorstellen en meteen denken aan dingen als: iets afkloppen op blank hout, een zwarte kat, vrijdag de dertiende, zout morsen, een paraplu binnenshuis opsteken... enz. Metafysica daarentegen is een gecompliceerder begrip. Een populaire omschrijving hiervan is: "De natuurkunde, die komt na de bewezen natuurkunde." Thema's hieruit zijn o.a. de kosmologie (de leer van alles wat er omtrent het heelal te kennen is) en de psychologie (de studie van het onzichtbare dat een persoon ertoe beweegt iets wel of niet te doen). Toeval, waarin men zich afvraagt waarom dingen lopen zoals ze lopen, is overigens óók een kwestie die raszuiver onder de metafysica valt.
De reden waarom ik deze taaie kost summier aanstip, heeft alles te maken met het feit dat sommige zaken, genoemd of beschreven in de Bob Evers-boeken, niet zuiver te plaatsen zijn in één van beide begrippen.
Een schitterend voorbeeld in dezen is de horoscoop. De één zal fanatiek beweren dat dit uitsluitend te maken heeft met de kosmologie (dus de metafysica) terwijl een ander juist weer van mening is dat het onder het bijgeloof thuishoort (immers: daar geloof je wèl of níet in?).
Om discussies te vermijden heb ik in de volgende opsomming bewust geen etiketjes geplakt op de voorkomende mystieke zaken, doch deze themagewijs aangegeven. De indeling van het verdere geheel derhalve:

1. Bijgeloof/ zaken die indirect daarnaar verwijzen. A: klassieke voorbeelden.
B: iets wat geluk brengt.
C: iets wat ongeluk brengt.

2. Wichelroedelopen, helderziendheid en waarzeggerij.
3. Toeval, zaken de voorbestemd/gedoemd zijn, (nood)lot.
4. Geesten, spoken en mythologische wezens.
5. Min of meer filosofische aangelegenheden.

1. BIJGELOOF EN ANDERE ZAKEN DIE (IN)DIRECT DAARNAAR VERWIJZEN. A: Klassieke voorbeelden.
In Avonturen in de Stille Zuidzee wordt melding gemaakt van het feit dat bijna alle zeelieden bijgelovig zijn. Dit dient als verklaring voor de reactie van de eerste stuurman n.a.v. een opmerking van de kapitein. Deze had het volgende gezegd: "Over een paar dagen zijn we in Buenos Aires; we hebben een voorspoedige reis gehad."
Nu bestaat er een spreekwoord dat zegt dat je de dag niet moet prijzen voor het avond is. Op zich een heel nuchtere gedachte die niets met bijgeloof te maken heeft. De stuurman, daarentegen, ziet het extremer door de opmerking van de kapitein te beschouwen als een uitdaging van het Noodlot. Zijn reactie bestaat uit het met zijn knokkels kloppen op een ongeverfd plankje van een pruimenkist, onderwijl mompelend: "Gauw afkloppen."
Dit wordt door de alwetende verteller becommentarieerd met:
"Had hij maar wat harder geklopt! De stuurman had er geen flauw idee van, wat hem nog boven het hoofd hing." (blz. 40).

De kwestie omtrent het afkloppen doet zich eveneens voor in Een overval in de lucht. Het is de tweede piloot Charles Peters die onder grinnikend toekijken van de anderen een lucifer doorsnijdt om zo een stukje blank hout te krijgen waarop hij kan afkloppen.
En hiermee doet zich iets opmerkelijks voor. De alwetende verteller, die in het eerste voorbeeld de handeling van de stuurman min of meer bekrachtigde ("had hij maar wat harder geklopt"), blijkt nu afstand te nemen van deze zelfde actie door het commentaar: "De tweede piloot, die blijkbaar bijgelovig was...." (blz. 94).

Ook de beroemde zwarte kat wordt ten tonele gevoerd door de man die in Bob Evers uitblinkt qua bijgeloof: Piet Bodewes.
In Kloppartijen in een koelhuis zegt hij somber:
"Ik had kunnen weten dat er moeilijkheden zouden komen. Twee keer een zwarte kat op je weg..." (blz. 37).

B: Iets wat geluk brengt.
We beginnen met tastbare zaken als mascottes en talismans. Het verliezen of ontbreken hiervan wordt door sommigen gezien als oorzaak van ongeluk dat men dan ten deel kan vallen.

In Drie jongens op een onbewoond eiland kijken Jan, Bob en Arie de spullen na die zij vonden toen zij de zakken hadden doorzocht van de gesneuvelde Braggart en Warwick. Er duiken twee Engelse pennies op, elk met een gat en met een kettinkje aan elkaar gemaakt. CITAAT: "Blijkbaar gelukspennies, die niet erg veel geluk hadden aangebracht, en die geen van de jongens als gelukspenning wilde hebben." (blz. 55).
Verder blijkt de pet van Piet Bodewes te fungeren iets een soort mascotte, afgaande op zijn commentaar: "Als ik m'n pet kwijt ben, brengt dat ongeluk an" (Kloppartijen in een koelhuis, blz. 56).

Volkomen abstracte zaken kunnen eveneens worden aangemerkt als oorzaak van geluk. Dit is bijvoorbeeld het geval bij Hennie Schol. In Een raderboot als zilvervloot lezen we het volgende: "Intussen had Hennie Schol de grootste lol van het Westelijk Halfrond. Hij was overtuigd dat zijn geluksster beter stond dan in zeven lange, magere jaren het geval was geweest." (blz. 76).

C: iets wat ongeluk brengt.
Dingen waarvan men beweert dat ze ongeluk brengen, zijn veelal abstract te noemen en bestaan vaak uit voorvallen waarin men een voorteken meent te herkennen van iets "ergs" wat staat te gebeuren. Soms kan men ook achteraf iets aanmerken als iets wat ongeluk heeft gebracht. We doen een greep in de verhalen.
In De strijd om het goudschip is het Abercrombie die een transistorradio aanzet. We lezen dan het volgende: " ...er was juist een uitzending van "Danse Macabre" van Saint-Saëns, maar dat ging de inboorlingen toch te boven. Gelukkig ging het Abercrombie ook te boven, want die bijgelovige Schot inboorlingen toch te boven. Gelukkig ging het Abercrombie ook te boven, want die bijgelovige Schot 69).
In Een overval in de lucht is het Arie die de lezers tot nadenken stemt. Als hij samen met de overige passagiers door de vliegtuigkapers uit het gestrande toestel gedreven wordt, vraagt hij: "Zeg, heeft iemand van ons het boze oog?" (blz. 44).
Het getal 411, dat drie keer opduikt in Arie Roos wordt geheim agent, mag hier uiteraard niet onvermeld blijven. (Reeds uitgebreid aan de orde geweest in Het verschijnsel Bob Evers).

In Kloppartijen in een koelhuis is het Bob die tegen Arie de volgende opmerking maakt over de bijgelovige Piet Bodewes:
"Ik wou toch, dikke, dat jouw vader ons een chauffeur mee had gegeven die minder last had van waandenkbeelden."
Arie reageert hierop met de verklaring dat het niet allemaal waandenkbeelden hoeven te zijn. Als Bob hem vraagt wat hij daarmee bedoelt, antwoordt Arie (lijzig):
"Nou, dat zit, geloof ik, net als met horoscopen, hè? Zo nu en dan zit er ergens wel wat waars in." (blz. 57)

2. WICHELROEDELOPEN, HELDERZIENDHEID/WAARZEGGERIJ

In De jacht op het koperen kanon (blz. 186) wordt de suggestie geopperd om een wichelroede te huren om op die manier het briefje op te sporen dat Barnett vlak voor zijn arrestatie verstopt heeft. Het is trouwens niet duidelijk WIE dit voorstelt; vermoedelijk is het Arie. Hierop wordt enigszins geïrriteerd gereageerd in de trant van "even serieus," waarmee deze suggestie niet ernstig wordt genomen. Het feit dat Arie(?) spreekt van "een wichelroede huren" (zoals men een auto huurt) duidt er al op dat hij dit ironisch bedoelt en evenmin gelooft in wichelroedeloperij.

Wederom wordt er gekscherend gesproken over wichelroedelopen in Drie jongens als circusdetective als Jack tegen circusdirecteur Bonzario komt vertellen dat zijn kist met speelgoedtreintjes uit zijn auto gestolen is.
Bonzario's reactie: "En wat wou je nou dat ik deed? Met een wichelroede rondlopen om die dingen op te sporen? Ga naar de waarzegster en vraag háár waar je speelgoed is" (blz. 55).

Verderop in de serie wordt het wichelroedenlopen serieuzer in beeld gebracht. In Een motorboot voor een drijvend flesje verschijnt wichelroedeloper Bekker ten tonele die daadwerkelijk succes blijkt te hebben (blz. 72).

Daarna is het in Arie Roos als ruilmatroos Jake die iets opmerkt over het zoeken naar schatten op de zeebodem: "Maar ik las net kort geleden in een krant, dat de een of andere uitgekookte knaap aan het opsporen is gegaan met een wichelroede aan boord. En dat schijnt nog te werken ook" (blz. 71).

Helderziendheid en waarzeggerij passeren ook regelmatig de revue.

Als Jeffries in Sensatie op een Engelse vrachtboot aan Lois vraagt hoe zij in Bromborough verzeild is geraakt, antwoordt zij: "Een tip gekregen van een helderziende vriendin van mij." Jeffries: "Aha. Kristallen ballenkijkster? Of koffiedikspecialiste?" (blz. 83).

Koffiedik-kijkerij wordt later ook door Jan Prins aangehaald in Kunstgrepen met kunstschatten (blz. 52) als hij zich afvraagt hoe te controleren is of de smokkelwaar al aan boord van de "Roos van Dekama" is gebracht: "Hoe komen we daar achter? Met een wichelroede of een kristallen bal? Zullen we de koksmaat om wat koffiedik vragen?"

Klassiek zijn de commentaren die worden geleverd n.a.v. de waarzegster "La Paraquita" in Trammelant op Trinidad:
Masters, nuchter als altijd, relativeert bovennatuurlijke gaves; over waarzeggerij in het algemeen merkt hij het volgende op:
"Als een waarzegster wèrkelijk waar kon zeggen, jongeman, werd zij geen waarzegster, maar ging ze in een loterij spelen" (blz. 42).
Angstaanjagend zijn echter de uitspraken die deze vrouw doet aan Jan; een samenvatting: "Je bent een vreemde jongen. Aan de ene kant probeer je alles vast te houden en te bewaren wat je hebt en aan de andere kant zul je altijd onrustig blijven, en reizen en trekken. Je hebt geen broers of zusters... Je moeder is al lang dood. Je zult ook nooit trouwen... Je zult na verloop veel geld krijgen, en aan het eind van je leven al je geld weggeven omdat je pas laat in je leven merkt, dat geld aléén niet gelukkig maakt."
Arie, zeer onder de indruk, zou later iets verklaren wat raakvlakken vertoont met hetgeen door Masters is opgemerkt:
"Als dat mens inderdáád in de toekomst kan zien dat de onderneming waarméé wij bezig zijn, succes heeft... dat ze dan niet ziet dat zijzélf er stuk mee loopt?"
Waarop Jan (meer onder de indruk dan hij wil toegeven) op zijn beurt iets diepzinnigs zegt: "Misschien kunnen waarzeggers of helderzienden alleen maar dingen zien in andere mensen, maar nooit in zichzelf. Anders zouden ze toch ook hun eigen dood kunnen voorspellen?" (blz. 66 e.v.).

In Arie Roos als ruilmatroos wordt een artikel geciteerd waarin verslag wordt gedaan van een helderziende die schatten op de zeebodem kan vinden zuiver door zich hierop te concentreren (blz. 87).

Wellicht de meest spookachtige scène uit de hele Bob Evers-serie is te lezen op blz. 86 van Bombarie om een bunker.
Om het geheugen even op te frissen:
op deze bladzijde kunnen we lezen dat Bob met Arie terug gaat naar de plek waar zij de Ford - die op dat moment verdwenen was - hadden geparkeerd. Ineens verlaat Jan Prins de bungalow om zich in de tuin te verstoppen, vanwege het feit dat hij "plotseling, en heel sterk, het gevoel had dat het gevaar véél dichterbij was dan zij alle drie hadden beseft of vermoed." In werkelijkheid was dat ook zo. Tenslotte was Jerry Arie achterop gekomen en op dat moment weer in de buurt!! HEEFT JAN PRINS EEN ZESDE ZINTUIG?

3. TOEVAL, ZAKEN DIE VOORBESTEMD/GEDOEMD ZIJN, (NOOD)LOT.

Het is opmerkelijk dat de opvatting dat er weinig of geen toeval bestaat, tot vier keer toe door de alwetende verteller onder de aandacht wordt gebracht. In Drie jongens als circusdetective bespeurt men dit verschijnsel voor de eerste keer. Het gaat dan over de manier waarop Arie de tweede kist met treintjes vindt. Om niet al te lang uit te weiden heb ik de betreffende passage in het volgende citaat iets ingekort:
"Voor Arie leek het natuurlijk een idioot toeval, dat hij in die strohoop de tweede kist met treintjes tegen moest komen. In werkelijkheid was het natuurlijk geen zuiver toeval, want de hele keten van gebeurtenissen die tot Arie's vondst leidde, was door die treintjes zélf veroorzaakt. .......... Die vondst leek Arie dus een toeval, maar, zoals vaak in het leven, wás het helemaal geen toeval" (blz. 104). EINDE CITAAT.

Typisch een betoog dat feitelijk aanduidt dat het een kwestie is van: "Het KON gewoon niet anders lopen."

In Een motorboot voor een drijvend flesje laat de alwetende verteller het slechts bij de opmerking: "Hoe ouder een mens wordt, maar ook hoe meer hij meemaakt, hoe meer hij tot de overtuiging gaat komen, dat er in het leven geen dom toeval bestaat" (blz. 173).
En in Een meesterstunt in Mexico wordt e.e.a. zeer summier verwoord met: "In het leven bestaat zelden zuiver toeval (al denkt men dit wel eens)" (blz. 61).

In Een vliegtuigsmokkel met verrassingen, als Arie de twee horlogesmokkelaars weer tegen het lijf loopt, wordt aan de lezer weer uitgebreid uitgelegd WAAROM toeval niet bestaat: "De mensen praten vaak over toeval, maar er bestaat in het leven maar heel weinig echt toeval, als je er goed over na denkt." Dan wordt uiteengezet dat de ontmoeting in wezen onvermijdelijk was; het was dus helemaal niet zo toevallig omdat het - wederom - niet anders kon lopen (blz. 70).

In Lotgevallen rond een locomotief treffen we de enige situatie aan waarin Willy van der Heide deze overtuiging heeft geprojecteerd in een van zijn verhaalfiguren. Als Jan aan Arie vraagt waarom hij almaar in het raam zit, antwoordt deze:
"Omdat ik niet geloof in het bestaan van toeval. Twee dagen geleden zat ik hier net zo. Bob lag op bed en las comics. Jij zette knoopjes aan je overhemden. Toen ging ik een krantje kopen en daarmee begon dat rare Hollywood-avontuur, bij ons nu bekend als "Het vreemde krakeel in Californië..." enz. (blz. 8)

Iets wat hier raakvlakken mee vertoont, zijn de vele vragen en redeneringen die proberen een verklaring bloot te leggen voor het feit waardoor iets beïnvloed wordt, of tegen alle verwachtingen in verloopt. Ofwel: onlogische wisselwerkingen tussen oorzaak en gevolg. Soms wordt dit heel begrijpelijk uiteengezet, soms worden er heel abstracte (niet waarneembare) factoren aangehaald. Eén thema, dat regelmatig terugkeert, betreft het gegeven dat nooit ALLE varianten van een bepaalde ontwikkeling zijn in te calculeren.

Zo blijkt dat Bob Evers en John Bennett, als ze gaan inbreken in De jacht op het koperen kanon, geen bepaalde aanpak hanteren doordat de ervaring hun al had geleerd, dat vastomlijnde plannen nooit deugen, omdat je niet kunt voorzien, hoe de omstandigheden zich ontwikkelen (blz. 46).

In Een motorboot voor een drijvend flesje formuleert de alwetende verteller het als volgt: "Het leven is nu eenmaal vol van onverwachte dingen. Datgene wat men, volgens menselijke berekening, verwacht te zullen zien gebeuren, komt zelden uit de bus. Het is meestal iets anders; iets dat men totaal niet heeft voorzien. En af en toe doet het Noodlot er nog een schepje bovenop: het laat het onverwachte gebeuren, met een sausje van grimmige humor er overheen" (blz. 66).

In het volgende boek, Een klopjacht op een kapitein wordt geprobeerd een oplossing voor dit probleem aan te dragen:
"Ieder met enige ervaring weet, dat het leven altijd weer het onverwachte laat gebeuren. De grote kunst is niet, rekening te houden met wat je verwacht, of wat je wéét... maar rekening te houden met de dingen die je niet voorziet en tóch kunnen gebeuren" (blz. 49).

In Hoog spel in Hong-Kong, op blz. 94, treffen we een historische scène aan; Arie Roos maakt een opmerking die, normaal gesproken, tegenstrijdig is met zijn denkwijze:
"Ai," zei Arie. "En ik, argeloze, goedgelovige dikhuid, trap er domweg in. Ik kijk niet eens of mijn trouwe vriendje Jan Prins wel aan het stuur zit. Ik neem klakkeloos aan dat het mijn vriendje Prins IS die aan het stuur zit. Tja... dat heb je er nou van."
"Waarvan?," zei Prins op geërgerde toon.
"Als je niet alle mogelijkheden van te voren bekijkt."
EINDE CITAAT.
Het mag duidelijk zijn. Alle mogelijkheden van te voren bekijken is een handelwijze die bij Jan Prins de voorkeur verdient, hetgeen Arie keer op keer meewarig doet glimlachen vanwege het feit dat alle moeite teniet gedaan kan worden als er zich een mogelijkheid aandient die niet te voorzien was geweest. Op deze plaats in dit verhaal zou een opmerking van Jan Prins à la "ik ben blij dat je dat nou eindelijk eens beseft" bijzonder op zijn plaats zijn geweest.

In de delen daarna zijn echter weer uitspraken uit monde van Arie te lezen waaruit glashelder blijkt dat hij toch de voorkeur geeft aan de improvisatie. Een drietal voorbeelden:

Heibel in Honoloeloe (blz. 31):
Arie: "Dat is in het leven met plannen maken precies zo. Je kunt het nòg zo mooi uitkienen en opzetten- zo gauw je het plan gaat uitvoeren, komen er meteen bosjes dingen uit de hoek die je eenvoudig niet kon voorzien en waarvan je in de wildste fantasie niet voorzag dat ze ooit konden gebeuren."

Bob Evers belegert Fort B (blz. 14):
Arie vertelt dat het hele leven één gok is. Hij illustreert aan de hand van een aantal voorbeelden dat je feitelijk nooit op zeker kunt spelen omdat er altijd wel iets onvoorziens kan gebeuren.

Kloppartijen in een koelhuis (blz. 22):
"Alles in het leven is onzeker," antwoordde Roos. "Iemand die altijd alles zeker wil hebben, eindigt in een dolhuis."
"Goed, goed," zei Prins (= Jan) sussend. "Maar je kunt het aantal onzekerheden toch wel beperken, is het niet? Door vooruit te denken, bijvoorbeeld?"
"Dan komen er weer nieuwe onzekerheden voor in de plaats," verklaarde Roos.

Een uiterst nuchtere opmerking waarin beide zojuist aangehaalde begrippen (toeval en onlogische wisselwerkingen tussen oorzaak en gevolg) door elkaar zijn verweven, vinden we in Een klopjacht op een kapitein (blz.148):
"Het leven doet soms op de wonderlijkste wijze pech in geluk verkeren en omgekeerd. Men kan soms denken vreselijk tegenslag te hebben gehad... en later tot de ontdekking komen, dat die schijnbare tegenslag een van de grootste boffies was die hadden kunnen gebeuren. Zo ging het ook met de pech van Jan Prins en Bobbie Evers."

Ook wordt er in de serie regelmatig iets onder de aandacht gebracht dat te maken heeft met "ergens toe voorbestemd zijn" en het (nood)lot. Op zich een nogal ontmoedigende zaak voor wie daarin gelooft; het zou er op neer komen dat het individu in principe niets zou hoeven te ondernemen en iedere vorm van hoop bij voorbaat ijdel is omdat alles "toch al van te voren vastligt." Wellicht is het verstandiger om het "lot" of het "noodlot" niet te zien als iets wat onvermijdelijk resp. "niet te beïnvloeden" is, maar het te omschrijven als een gevolg van gelukkig/ongelukkig toeval.

Zo wordt in Een klopjacht op een kapitein (blz.50) de opmerking gemaakt dat "het wel leek, of het noodlot op deze schone augustus-ochtend er speciaal op uit was om een zekere Arie Roos kolen te stoven."

Jan Prins krijgt daarentegen in Hoog spel in Hong-Kong weer het medelijden van "de Goden van het Lot" als hij, aanvankelijk tevergeefs, probeert zijn vijf schertskisten te vullen (blz. 68).

In Cnall-effecten in Casablanca duikt een persoon op dat e.e.a. in een wat beter kader plaatst. Het is de tussenpersoon, die Jan, Bob en Arie vertelt over hun opdracht in Casablanca. Woordelijk zegt hij het volgende:
"Je hebt van die mensen. Die willen met alle geweld persé dat ene ding doorzetten dat voorbestemd is te mislukken. En de dingen die ze WEL lukken, interesseren hun niet. Een soort van persoonlijk noodlot, lijkt het wel" (blz. 20).
EINDE CITAAT.

De persoon spreekt hier weliswaar eveneens over "voorbestemd," maar plaatst dit tenminste in de context van een droom (of een hersenschim, zo u wilt). Wie zich bijvoorbeeld niets aantrekt van de stelling waarin je "geen oude schoenen moet weggooien, voordat je nieuwe hebt, kan natuurlijk WEL weer zijn/haar eigen noodlot bewerkstelligen; inderdaad... "een soort van persoonlijk noodlot."

Tenslotte nog een voorbeeld waarin één verhaal diepzinnig wordt ingeleid en één verhaal even diepzinnig wordt afgekondigd.

Lotgevallen rond een locomotief (blz. 23):
Hun tocht naar Mexico was voorbestemd om een aaneenschakeling te worden van de meest uiteenlopende belevenissen en Bob Evers, aan het stuur, had daar misschien een voorgevoel van.

Het einde van Trammelant op Trinidad (blz. 190):
Wéér was een avontuur ten einde. Maar het Fatum bracht hen altijd weer nieuwe... voor zoiets is men nu eenmaal geboren.

4. (BOZE) GEESTEN EN SPOKEN.

In de afgelopen jaren heb ik uiteraard veel gesproken met andere Bob Evers-liefhebbers. Daaronder bevonden zich ook moeders, die vertelden dat zij hun kind(eren) vaak voor het slapen voorlazen uit de boeken. Eén vraag die mij tot op de dag van heden bezig houdt, is: zouden zij één van de volgende passages óók hebben voorgelezen dan wel hebben overgeslagen of anders geformuleerd? We lopen ze even langs:

In Kabaal om een varkensleren koffer (blz. 91) zegt Jan Prins het volgende:
"Kijk uit! Daar komt-ie (Buikmans) de weg af stuiven! Hahaha... hij rijdt of Satan zelf 'm op de hielen zit."

Iets soortgelijks treffen we aan in Pyjama-rel in Panama op blz. 123:
"... maar de bestuurder van de truck was blijkbaar heftig geschrokken, want die reed nu letterlijk of de duivel hem op de hielen zat."
Nu kan men deze twee bewoordingen nog aanmerken als spreekwoordelijke termen; anders wordt het in de volgende scènes:

Sensatie op een Engelse vrachtboot (blz. 110):
Hier valt een grote bloempot vanaf het balkon naar beneden en belandt temidden van koperen ketels en schalen:
"Het was een lawaai om de spoken in het kerkhof, een halve mijl verderop, te doen verbleken van schrik."

Een motorboot voor een drijvend flesje (blz. 81):

Als Colenbrander het alarm van het zwaar beveiligde huis inschakelt, wordt het daardoor ontstane lawaai als volgt omschreven:
"Het was of alle duivels in dat huis een heksensabbat aan het vieren waren, blazend op toeters, ratelend met bellen, smijtend met lege benzineblikken."

Wederom in Kabaal om een varkensleren koffer (blz. 135):
"... per slot van rekening hadden de Straperli's waarschijnlijk niet op het verschijnen van de geest van Willem de Zwijger staan wachten."

En in Een wilde sport om een nummerbord (blz. 46) blijkt Johnny Dalmonte zich haast bezig te houden met spiritisme als hij zijn verontwaardiging wil uiten over het feit dat er nog meer mensen achter de Pread-juwelen aanzitten:
"Hij haalde twee van zijn lijfwachten naar binnen, riep met beide armen in de lucht de geesten van Landru, Al Capone en Rockefeller op als getuigen dat nog nóóit in de ganse geschiedenis zulk een minderwaardige streek was uitgehaald."

5. MIN OF MEER FILOSOFISCHE AANGELEGENHEDEN.

Wat u in dit blokje niet zult aantreffen, maar wat regelmatig voorkomt in de serie, zijn alle keren dat Arie filosofische uitspraken toebedeeld worden terwijl het in eerste instantie in het geheel nog niet duidelijk is of dit wel terecht is.
Een concreet voorbeeld:
"Tja," sprak Arie filosofisch, "... (een wijze opmerking)."
Deze formule kan men vaak bespeuren in de boeken. Omdat ik niet heb opgetekend waar dit zoal voorkomt, kan ik niet verwijzen naar bepaalde delen/bladzijden. Als u de Bob Evers-boeken herleest, zult u deze situaties vanzelf tegenkomen. Wat ik maar wil zeggen, is dat het nogal voorbarig is om het woordje "Tja" te zien als een voorbode van een wijze uitspraak. De lezers - en de personen in het verhaal die Arie op dat moment aanhoren - weten immers niet wat er volgt? Evengoed had dat iets kunnen zijn als: "ik weet het óók niet." Noem dat maar eens filosofisch! Beter zou zijn (denk ik): "Tja, .... (een wijze opmerking)...," sprak Arie filosofisch.
Maar dit even terzijde. Over de uitspraken die WEL als min of meer filosofisch kunnen worden aangemerkt, kan gezegd worden dat in de meeste hiervan een zekere humor tussen de regels door schemert.

Bijzonder leuk is hetgeen te lezen is in Kabaal om een varkensleren koffer (blz. 98): "De agent likte aan zijn potlood. Het was een vrij jonge agent, met een lang, nieuw potlood. Arie vroeg zich af, waarom alle jonge agenten van die lange, nieuwe potloden hadden en oude agenten altijd stompjes. Het was net of de agent, als hij bij de politie kwam, één potlood kreeg waarmee hij al zijn dienstjaren moest doen. Als het potlood op was, ging de agent met pensioen."

Een wrange scène, die echter niet gespeend is van enige realiteitszin, vinden we in Een meesterstunt in Mexico op blz. 94:
De hoteldetective, die Masters vastgebonden op bed aantreft, verstaat de FBI-man verkeerd. Deze zegt (enigszins sarcastisch): "Ik lig op mijn boot te wachten." De detective verstaat echter: "Ik lig op mijn DOOD te wachten." (Dit kan overigens wel in de Nederlandse taal, maar in het Engels is dit misverstand onmogelijk).
"Bovendien," bedacht hij (=de detective) na enig peinzen, "liep, zat of lag elk mens min of meer op zijn dood te wachten."
In Vreemd krakeel in Californië is het Stefan, de secretaris van Brodie, die pijnlijk zuiver aangeeft dat bij een ander het gras altijd groener is:
"De mens wil altijd dàt wat hij niet heeft. Ben je ambtenaar, dan wil je een vrijer leven hebben. De man die een vrije baan heeft, hunkert naar een vast salaris met pensioen."
(Brodie:) "De mensen die getrouwd zijn, dromen van een vrijgezellenbestaan en de vrijgezellen zoeken naar een gezellige vrouw." (blz. 185).

Last but not least kijken we even in Kunstgrepen met kunstschatten.
Opmerkelijk is de volgende uitspraak - die men zou kunnen becommentariëren met: "'t Is maar hoe je het bekijkt," gebezigd door de scheepskok:
"Kolen! In de mijnen werken de mensen zich dag en nacht een rotje ervoor en wij smijten ze in de kachel" (blz. 26). Een waarheid als een koe; alleen is dit weer dusdanig overdreven nuchter geformuleerd, dat het weer pessimistisch wordt. Terecht wordt de kok dan ook aangeduid als "een bolwerk van droefenis" (blz. 28).

DOODSANGST

Het is al eerder opgemerkt: ondanks het feit dat onze drie vrienden onverschrokken zijn, verkeren zij regelmatig in ware doodsangst.
Behalve dat dit alles vaak blijkt aan de hand van opmerkingen en gedachten van Jan, Bob en Arie, wordt hierover veel onder de aandacht gebracht door de alwetende verteller.
We brengen de momenten in kaart waarop de drie helden, hetzij afzonderlijk hetzij samen, bang zijn voor de dood of vrezen dat een van hen is omgekomen. Door de vele grappen en grollen ontgaat het de lezer wellicht hoe vaak deze sombere - of juist heldere - gedachten opduiken.

In de allereerste boeken, het avontuur in de Stille Zuidzee, ligt het uiteraard voor de hand dat doodsgevaar of de angst hiervoor regelmatig voorkomt. Tenslotte waren de muiters personen die nergens voor terugschrokken. Aan het eind van deel 1 (=deel 4 in de gebonden serie), wanneer blijkt dat de muiters zijn losgebroken en op het eiland zijn geland, is het Bob die aan Jan en Arie duidelijk maakt dat ze in een riskante situatie verkeren:

"Als die ons te pakken krijgen, hangen ze ons op of ze verdrinken ons in zee" (blz. 178), hetgeen hij kort daarop benadrukt met mededeling dat ze hun testament wel kunnen maken als ze in handen van de muiters vallen (blz. 179).

In deel 2 (Drie jongens op een onbewoond eiland) is het wederom Bob die beseft dat hun leven aan een zijden draadje hangt.

CITAAT: "Deze muiters waren niet bepaald met vriendschappelijke bedoelingen hierheen gekomen. Het ging waarschijnlijk om hun leven. Als de muiters hen te pakken kregen, zouden ze hoogstwaarschijnlijk worden overgebracht naar een ander eiland, waar zo goed als niets te eten viel... Op zijn allerminst! De kans was echter groot dat de dieven, uit wraak voor de kolen, die de jongens hun al eerder gestoofd hadden en uit vrees voor hun handigheid, hen meteen om zeep zouden brengen" (blz. 119).

Als Jan wat verderop in dit verhaal op het schip van de piraten de ontvoerde Arie roept, krijgt hij geen antwoord. Zijn eerste gedachte: "Geen geluid. Arie dood?"(blz. 129).
Aan het begin van deel 4 (Een overval in de lucht) mijmeren Jan en Arie, terwijl zij pinda's zitten te doppen, over hun avonturen in de Zuidzee dat op dat moment een klein jaar achter hen ligt. Arie hierover:
"Driemaal hebben we bijna onze veelbelovende jonge levens verspeeld" (blz. 6).
Het is overigens niet geheel duidelijk hoe Arie aan die drie keren komt. Als men de schipbreuk, de vuurgevechten en de dreiging van een confrontatie met de muiters bekijkt, zou men al op een groter aantal keren uitkomen. In concreto kan eigenlijk het HELE Zuidzee-avontuur worden aangemerkt als een periode waarin de drie jongens serieus moesten vrezen voor hun leven.

Verderop in dit verhaal lezen we hoe Jan zich afvraagt of hij en Arie het avontuur in de woestijn überhaupt zullen overleven. Zij worden dan, samen met de rest van de passagiers, door de bandieten onder dwang naar het vliegtuig geleid dat op dat moment is bezet door Marsh en Winstone. Als deze twee het vliegtuig niet verlaten, zo dreigen de kapers, zullen de gijzelaars worden gedood.

CITAAT:
Jan vroeg zich af of dit het einde betekende. Och nee, dat kon toch niet. Op zo'n stomme manier ging je niet dood. Marsh en Winstone zouden wel toe moeten geven. Toch, als ze toegaven, je moest er niet aan denken, wat je dán boven je hoofd hing! Toch wilde hij niet sterven, nu nog niet (blz. 142).

Deel 5: De jacht op het koperen kanon.
Hier leest Bob hoe het vliegtuig, waarmee Jan en Arie naar Kaapstad waren vertrokken, is vermist. Uiteraard brengt dit een grote schok in hem teweeg. Enerzijds is hij ervan overtuigd dat zijn twee vrienden zijn omgekomen; anderzijds voelt hij een onmetelijk schuldgevoel opborrelen omdat hij zich hiervoor verantwoordelijk acht. Het vertwijfelde "had ik maar..." (een menselijke reactie bij uitstek) passeert de revue. Lois probeert hem duidelijk te maken dat hem geen schuld kan treffen m.b.t. het ongeluk an sich, hetgeen door Bob min of meer - aarzelend - aanvaard wordt. Overtuigd is hij echter niet; op dat moment moet hij wel iets denken in de trant van: "Vertel dat maar eens aan de nabestaanden."
Gelukkig verneemt hij in de avond-editie van de krant dat er geen sprake is van een fataal ongeluk doch van een geslaagde noodlanding (blz. 58-61).

Deel 7: Tumult in een toeristenhotel.

Arie vreest oprecht voor Jans leven als hij hoort dat hij ontvoerd is (blz. 125).

Deel 8: Drie jongens als circusdetective.
Arie, als hij beseft dat hij het grote geheim van de gesmokkelde Dollars heeft ontdekt: "Als die bandieten mij snappen, geef ik geen halve rooie dollarcent voor mijn hachje" (blz. 105).

Deel 9: Een dollarjacht in een D-trein.
Als Bob wordt ontvoerd, bespeurt de lezer een zekere angst dat zijn leven er bij in zal schieten. Dit valt af te leiden uit de opluchting al hij redeneert dat niemand de moeite zou nemen om hem te blinddoeken als men van zins was om hem om te brengen (blz. 93).

Deel 12: Kabaal om een varkensleren koffer.
Jan laat weten dat de politie een schone en nuttige instelling is, maar dat de mensen hiervan ondankbare figuren zijn. Hierop reageert Arie:
"Wacht maar tot je langs de weg in een droge greppel wordt gevonden met een varkensleren mes in je rug. Dan zul je wel anders piepen. Zonder dollen, die inspecteur was niet helemáál op zijn neus gevallen. Wij mogen wel uitkijken" (blz. 114).

Deel 16: Nummer Negen seint New York.
Midden in de klassieke beschrijving van de storm waarin de Surfpride langzaam maar zeker vergaat, lezen we het volgende:
"Juist toen Jan overtuigd was dat dit het eind van zijn jong en al zo veelbelovend leven betekende en hij met spijt dacht aan de prettige dingen die hij van plan was geweest in de komende jaren nog uit te halen, rolde het water van het stuurhuisdak weg..." (blz. 100).

Deel 17: Een meesterstunt in Mexico.
Jan Prins maakt een staaf dynamiet klaar met een lont voor 30 seconden; Arie waarschuwt hem om de staaf, eenmaal ontstoken, niet te lang vast te houden. Jan merkt dan op: "Je staat in mijn testament, dikke." Bij een soortgelijke actie, even later, zegt Arie: "Kijk alsjeblieft uit, Jan!... Ik wil nog een hele hoop lekkere dingen eten voor ik doodga" (blz. 183 & 189).

Deel 18: Trammelant op Trinidad.
Hier is Bob echt bang: "Wat lette deze kerels om hem een stuk ijzer aan de enkels te binden en hem in volle zee overboord te smakken?" (blz. 150).

En enige bladzijden verder:

"Hij (=Bob) zaagde of zijn leven er vanaf hing... en mogelijk was dat ook wel het geval" (blz. 157).

Deel 21: Pyjama-rel in Panama.
Hier lopen de levens van Jan, Bob en Arie dus echt gevaar, gezien de verzekering van Peraira dat hij ze "met wat oud ijzer om de nek ergens in zee zal dumpen" (blz. 33).

Deel 25: Een vliegtuigsmokkel met verrassingen.
In de volgende situatie geeft Jan een staaltje van roekeloosheid weg. Hij stelt voor om het geheimzinnige witte vaatje in de auto mee te nemen. Hiertegen protesteren zowel Arie als Bob. Arie:
"An me nooit nie! Jij kunt wel geloven dat het géén gevaarlijk ding is, maar daar heb ik bitter weinig aan, als ik in losse wervels en ellepijpen door de lucht vlieg."
Bob geeft aan geen onnodige risico's te willen nemen.
Als Jan iets later - wat korzelig - zegt: "Dat ding ontploft net zomin als ik," doet Arie er nog een schepje bovenop door op te merken dat dat nou juist vaak de laatste woorden waren geweest van mensen die met rare projectielen in de lucht zijn gevlogen (blz. 39).

Deel 32: Cnall-effecten in Casablanca.
Als de bungalow ("Dolce far niente") in vlammen opgaat, vreest Arie het ergste: "Het was toch niet mogelijk dat die bungalow in brand was gestoken boven de lijken van Jan en Bob?" (blz. 118).

Bob vertelt Arie later dat deze angst absoluut geen hersenschim was: "De bedoeling van die twee gabbers was, om ons (=Bob en Jan) elk een blok ijzer aan het been te binden en ons buitengaats in de Atlantische Oceaan te laten verdwijnen" (blz. 134).

OVER DE TOEKOMST

Het eerste avontuur begint als Jan, Bob en Arie nog op de middelbare school zitten. Aan het begin van Nummer Negen seint New York komt de lezer te weten dan Jan en Arie hun eindexamen hebben gehaald. Ze gaan dan allebei op vakantie naar Amerika waar ze samen met Bob een hele serie avonturen beleven. In Een vliegtuigsmokkel met verrassingen (deel 25) zijn de drie vrienden weer in Holland. En dan: studeren of werken?... Geen van beide. Na dit avontuur doen zich nog tal van belevenissen voor waarin met geen woord wordt gerept over een studie of werkkring. Wel wordt hier en daar voorzichtig iets opgemerkt over wat de jongens later gaan doen.
Twee keer in de serie doen de jongens zèlf - op lacherige wijze - een uitspraak die te maken heeft met de verre toekomst.
In de eerste situatie betreft het een voorval in Een dollarjacht in een D-trein als er wordt gekibbeld over de aan te schaffen spoortreintjes. Bob en Arie zeggen dan, kort samengevat, het volgende:

"Die spoortrein is een bezit voor het leven. Als je er zuinig op bent, hebben zelfs je kinderen er later nog wat aan. Denk eens aan! Later kun je tegen je zoon zeggen: Luister jongen... wees altijd zuinig... leer dat van je vader. Die had twee brassende vrienden... die Arie en Bob heetten" (blz. 17). EINDE CITAAT.

De onderstreepte woorden laten blijken dat binnen het door Bob en Arie's voorgespiegelde toekomstbeeld de hechte vriendschap tussen de drie vrienden - om welke reden dan ook - verleden tijd is geworden. Dat zou voor de zoon van Jan overigens spijtig zijn daar hij in dat geval twee leuke "ooms" zou missen.

In Kunstgrepen met kunstschatten (blz. 44) levert Arie merkwaardig commentaar als de jongens beseffen welk een blunder het zou zijn als ze aan pa Roos zouden moeten bekennen dat ze niets bereikt hadden met hun onderzoek naar de smokkelarij op een van zijn vrachtboten: "Ik zou het tot op de dag van mijn dood moeten horen."

Het is in die zin merkwaardig dat Arie er kennelijk van uitgaat dat zijn vader hem zal overleven. Aan de andere kant kan men uiteraard ook veronderstellen dat men deze uitspraak moet zien in een breder verband, waarin Arie doelt op de rest van zijn familie, bijv. jongere neven en nichten resp. neefjes en nichtjes, maar dit even terzijde.
Terug naar het oorspronkelijke thema: wat wordt er serieus opgemerkt over de toekomst van onze drie vrienden?
Logischerwijs komt dit voor het eerst aan de orde in het eerder genoemde boek Een vliegtuigsmokkel met verrassingen (blz. 7). We citeren Jan Prins, die aan Bob probeert duidelijk te maken dat de tijd van avonturen voorbij lijkt te zijn:

"Luister nou es, Bob - je wist van tevoren dat je naar Amerika terug zou moeten en in de fabriek van je vader gaan werken. Voor mij zijn de avonturen ook afgelopen. Ik moet naar de Technische Hogeschool in Delft en Arie gaat in de rederij van zijn vader. Je moet het maar zo bekijken, Bobbie we hebben een massa avonturen samen beleefd, genoeg om 24 boeken van die gekke Willy van der Heide ermee te vullen en nu komt de ernst des levens."
"Vlieg op met je ernst des levens," zei Bob vol overtuiging.
EINDE CITAAT.

In Arie Roos wordt geheim agent bevestigt Arie Jans betoog; hij zegt dan tegen Digazo: "Het is de bedoeling dat ik later de leiding van de rederij op me neem" (blz. 34). De geoefende lezer bespeurt in deze formulering reeds een weifelachtige ondertoon en ziet e.e.a. bevestigd als Arie in dit zelfde verhaal, op bladzijde 187, verklaart:
"Wij hebben te veel avonturen beleefd en te veel afgelachen, om makkelijk aan een net burgermansleven te wennen."
In Bob Evers belegert Fort B blijkt Jan deze mening te delen als hij met Arie deze kwestie bespreekt. Jan op bladzijde 5:
"Ik denk wel eens, dikke, dat wij door al die avonturen die wij overal in de wereld samen hebben beleefd, voor de hele rest van ons leven ongeschikt zijn geworden voor een normaal, gezapig, klokgeregeld burgerliedenbestaan," waarop Arie reageert: "Het is met ons net als met soldaten die na een paar jaar oorlog ineens hun uniform moeten uittrekken en dan van de ene dag op de andere overschakelen op een net baantje met 's avonds de televisie."
Toch is er in dit verhaal iets wezenlijk veranderd. Jan Prins blijkt al een tijd bij een computerfirma te werken; een baan waarvan hij op dat moment laat weten die wel te willen opgeven. (blz. 8, illegale versie; Peter de Zwaan heeft dit gegeven weggelaten; zie hieronder).

Nog eenmaal is het vader Prins in Kloppartijen in een koelhuis (blz. 6) die vraagt wat de jongens nu verder van plan zijn:
"Jullie hebben de middelbare school afgemaakt en wat doen jullie verder?"

Als de jongens hun wilde haren zouden verliezen.
Het behoeft geen betoog dat de grote angst van iedere rechtgeaarde Bob Evers-liefhebber bestaat uit de ontdekking dat er een einde komt aan de avonturen van Jan, Bob en Arie. Door het gegeven dat Jan bij een computerfirma (IBM?) werkte, had het er even alle schijn van dat het langzaam maar zeker die kant uit zou gaan. Peter de Zwaan herschreef Bob Evers belegert Fort B en Arie Roos als ruilmatroos. Gelukkig heeft hij Jans opmerking hierbij laten vervallen waardoor het eerste signaal, dat de drie jongens een geregeld leven gingen leiden, de kop werd ingedrukt.
Verder blijkt dat er een NOG grotere angst bestaat: nl. dat er vrouwen in het leven van de jongens zouden opduiken. Als dit zou gebeuren kan men er wel van uitgaan dat het dan ECHT afgelopen zou zijn met de schilderachtige belevenissen. Tijdens de jubileum-bijeenkomst op 2 oktober 1993 in Apeldoorn, ging Peter even in op dit aspect. Hij verklaarde toen dat hij vaak met de vraag werd geconfronteerd "hoe het met de vrouwen zat." Tot ieders opluchting liet hij weten dat er zich geen verliefdheden zouden voordoen in de volgende Bob Evers-verhalen (zie Het Bob Evers-virus, blz. 81).
Desondanks heeft deze kwestie een aantal liefhebbers dusdanig geïntrigeerd dat er zich een totaal nieuwe vraag aandiende, nl.: "Hoe reëel/aannemelijk zou de kans zijn dat de avonturen van Bob en Co. zouden stilvallen door toedoen van vrouwen?"
Uit vele overwegingen kwamen de volgende stellingen voort:

Arie Roos
Bij hem ligt het wat moeilijk. Het is niet zijn overdadige verschijning, maar zijn manier van leven die het niet aannemelijk maakt dat hij ooit in het huwelijksbootje zal stappen.
Arie leeft gemakkelijk, improviseert graag en maakt zich niet echt druk voordat de situatie een "ad hoc"-beslissing vereist. Een (serieuze) vrouw, die toch meer op zekerheid gesteld is, zal hiervan niet gecharmeerd zijn. De kans dat Arie zijn fans zal verrassen met een bruiloft mag dan ook uiterst klein genoemd worden.

Jan Prins
Tja, hoe sympathiek deze kolonelszoon ook is: van het drietal is hij degene die geen idee heeft hoe het brein van een vrouw werkt.
Als hij al met een meisje zou uitgaan, dan zou dat waarschijnlijk een eenmalige kwestie zijn doordat hij met haar "romantisch" naar een cafetaria zou gaan om het vervolgens heel normaal te vinden dat zij haar eigen portie betaalt. Het is dus evenmin waarschijnlijk dat Jan Prins op zeker moment uit de serie zal stappen.
Bob Evers
Gevaarlijk. Bob is de meest grijze figuur. Dat maakt hem tot de meest kansrijke persoon m.b.t. belangstelling van het vrouwelijke geslacht. Anders gezegd: hij is niet zo ongewoon als zijn twee vrienden. Hij heeft gevoel voor humor en mist de "we zien wel-mentaliteit" van Arie. Verder is hij niet gierig en daardoor wel bereid om allerlei leuke dingen te ondernemen.
Maar... onze Bob zou Bob niet zijn als hij zich niet een paar dingen zou bedenken wanneer het "er op aan zou komen." Om te beginnen is hij degene waar de serie naar vernoemd is; en zeg nou zelf: het zou onverteerbaar zijn als de boeken zouden veranderen in de "Jan Prins-serie" of de "Arie Roosserie" doordat Bob zich terugtrekt teneinde verder door het leven te gaan als een huiselijke echtgenoot. Dat zal Bob zichzelf (en de lezers) niet kunnen aandoen.

Een tweede aspect, dat hier direct uit voortvloeit, is de vraag WAT de jongens dan in vredesnaam zouden moeten gaan doen voor de kost. Jan, wiens leven in zekere zin beheerst wordt door geld, zou een goede kans maken om een hoge post op Financiën te bekleden, terwijl Bob, afgaande op zijn technische knobbel en zijn vliegkunst het wellicht zou brengen tot astronaut.
En Arie...? Hij weet hoe je méér kunt maken van geld; daarbij heeft hij grote belangstelling voor alles wat met eten te maken heeft. Combineer deze twee feiten en het kan niet anders of hij zou zeer waarschijnlijk een keten van restaurants beginnen met een opzet niet ongelijk aan die van MCDONALD'S: gewoon lekker snel een hartige hap voor weinig geld. En hier mee zou hij dan Jan en Bob geheid tot zijn vaste klantenkring kunnen rekenen. Jan vanwege de centjes en Bob omdat hij wel eens iets anders wil eten dan het uitgebalanceerde astronautenvoedsel.

Samenvattend:
Peter de Zwaan heeft al verzekerd dat de fans niet bang hoeven te zijn voor de zojuist beschreven ontwikkelingen. Behalve dat het technisch niet te rijmen is, zou het meer dan verschrikkelijk zijn om bijvoorbeeld het volgende gewaar te worden: Arie Roos die samen met zijn wederhelft op zondagmiddag op theevisite gaat bij zijn schoonouders, of Jan Prins die met zijn vrouw redetwist over het feit dat katoenen luiers net zo goed zijn als Pampers, of (NOG ERGER) Bob die als aanstaande vader de babykamer voorziet van behang met Disney-figuren. Neen, gelukkig niets van dit alles. Namens alle liefhebbers: bedankt, Peter!
Tussendoortje (5)

Nogmaals de Renault Frégate. Nu gefotografeerd vanaf de voorkant.

DERDE AFDELING: IN DE DUISTERNIS

Inleiding
Willem W. Waterman en de oorlog Bob Evers en World War II
Politieke kwesties
Heilige huisjes

Tussendoortje (6)

Over een artikel uit "De Telegraaf" van 9-5-1997 dat mij indertijd de mond deed openzakken van opperste verbazing.
Samenvattend wordt er verslag gedaan over het Europese bankwezen dat groot alarm heeft geslagen omdat er valse Amerikaanse dollars in omloop bleken te zijn en wel van dusdanige kwaliteit dat deze alle bankcontrôles konden doorstaan (alleen laboratoriumtests konden aantonen dat het geld vals was).
Valse dollars... we hadden er al eerder over gelezen. En wel in de boeken over de dollarjacht die in 1952 verschenen. Des te wonderlijker is het dat in het aangehaalde artikel (van 45 jaar later!) feiten te bespeuren waren die een opvallende gelijkenis vertoonden met die in de dollar-trilogie. Zo liet men weten dat het nepgeld afkomstig was van een organisatie uit het Midden-Oosten die beschikte over een bomvrije ondergrondse bunker. Vermoedelijke plaats van herkomst (volgens Amerikaanse deskundigen): Irak of Libië...

Nu we het toch hebben over vals geld, mag een uitspraak van vader Roos in deel 29 op bladzijde 16 niet onvermeld blijven.

CITAAT:

"Het duurde tot 1959 voor een husje kisten met Engelse bankbiljetten werden opgevist uit dat Oostenrijkse meer".

EINDE CITAAT.

Hiermee wordt het meer van Toplitz bedoeld waar inderdaad in dat jaar kisten met Engelse Ponden werden opgehaald door de Oostenrijkse politie. Deze Ponden waren echter vals en gefabriceerd door de duitsers ten tijde van de oorlog (de geheime onderneming "Andreas"). Doel van de vervalsing: de economie van landen waarmee Duitsland in oorlog was, en wel in het bijzonder Engeland, te gronde te richten door die landen te overstromen met vals geld. De kwaliteit was zo goed dat de Zwitserse Bank - als geen andere bank in staat om vals geld te herkennen - na grondig onderzoek verklaarde dat de biljetten echt waren. Voor alle duidelijkheid: de Zwitserse bank wist niet beter of iemand wilde gewoon zekerheid hebben omtrent de vraag of het aangeboden geld geen namaak was. Het had echter ettelijke jaren geduurd voordat de duitsers in staat waren om de vervalsingen zo perfect te krijgen. Na het succes met de Ponden was men al driftig begonnen met het vervalsen van Dollars. Door de ineenstorting van het Derde Rijk werden deze activiteiten afgebroken. (Info uit: “Internationaal archief van misdaad, strafrecht en criminologie”, 1975)

INLEIDING

Wie de delen 1 t/m blz. 106 van 36 leest - dus uitsluitend dat gedeelte dat door Willy van der Heide is geschreven - zal zaken signaleren, die uiteindelijk uitmonden in één cruciale vraag: Wie is Bob Evers? Of wellicht beter geformuleerd: welke rol speelt hij?
Natuurlijk! We kennen hem als de vriendelijke Amerikaanse jongen, technisch onderlegd, praktisch... etc. Het is vaak gezegd dat hij de minst kleurrijke der drie hoofdfiguren is uit de naar hem(!) genoemde serie. Is dat wel zo? Wie is hij in werkelijkheid en waarom is hij zoals hij is? In eerste instantie is Bob uiteraard een geesteskind dat op papier allerlei avonturen beleeft die vaak spannend zijn en waar je om kunt lachen. Maar laten we hem eens wat aandachtiger bekijken. Behalve dat hij Amerikaan is, is hij een zoon van het volk der geallieerden; iets wat door Jan en Arie, die beiden toch zijn opgegroeid in een bezet Europa, nog wel eens wat lacherig wordt bevestigd. In dit licht gezien, is het opvallend hoe vaak er grappen worden gemaakt die te maken hebben met (internationale) politiek. Daarnaast passeren regelmatig opmerkingen en kreten de revue die te maken hebben met de Tweede Wereldoorlog, alsmede kwesties hieromtrent die op een bepaalde manier een meer diepgaande samenhang hebben: schuldvragen, "niet lijken wat het is" of zo u wilt: het "niet zijn wat het lijkt." Kortom hoe goed is goed, hoe fout is fout en welke factoren kunnen de grens tussen deze twee begrippen, al dan niet ogenschijnlijk, doen verschuiven?
Waar houdt de waarheid op en waar begint de leugen?

Wie de documentaire De erfenis van een zonderling (vertoond tijdens de Nederlandse Filmdagen op 27 september 1996 te Utrecht) van Freddy Feenstra kent, weet dat deze hoofdzakelijk één thema behelst, nl: de controversiële levenswandel van Willy van der Heide alias Willem W. Waterman alias W.H.M van den Hout...etc. Om als Feenstra te spreken: een documentaire over morele ambivalentie, druipend van de romantiek.
Voor iedereen die deze film NIET kent, kan samenvattend worden opgemerkt dat het een korte film van 22 minuten betreft waarin de volgende personen aan het woord komen:

Mw. M.J. van den Hout (de zuster van WWW) Dhr. Paul van den Hout (de zoon van WWW)

De heren:
P.J. Muller
F. Verpoorten jr.
G.J.M. Meijsing
W.C. van der Linde (oprichters van het Bob Evers-genootschap).

De gebroeders Hans en Ton Kleppe (uitgevers van de Bob Evers-Nieuwsbrief).

John Beringen

Deze derde afdeling begint dan ook met de oorlogsjaren van Willem W. Waterman om dan verder te gaan met de vraag wat hiervan terug te vinden is in de Bob Evers-serie. Deze vraag kan nu reeds beantwoord worden: VEEL.

WILLEM W. WATERMAN EN DE OORLOG

Dit hoofdstuk geeft een overzicht over wat er, middels vele publikaties, bekend is geworden over het oorlogsverleden van Willy van der Heide die in die tijd bekend was als Willem W. Waterman. Eerst een inventarisatie.

1941
januari - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - februari
maart - - -
-
april
mei
juni
juli
augustus
september - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - oktober
november
december
WWW verhuist naar Den Haag* Waterman is lid van het Nationaal Front (vóór de bezetting “Zwart Front” geheten) van Arnold Meijer. Hij brengt het tot propagandaleider. Lidm. 01/01/41 - 01/08/1941

Op 4 september komt De kruistocht van Generaal Taillehaeck deel 1 uit. Onder het pseudoniem Willem W. Waterman wordt tussen haakjes aangegeven dat de werkelijke naam van de schrijver W. H. M. van den Hout is.
Beschreven wordt de periode van begin februari tot eind april 1940.

1943
januari - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - februari
maart
april
mei
juni
juli
augustus
september
oktober
november
december

1944

De kruistocht van Generaal Taillehaeck deel 2 komt uit. Subtitel: “Een strijd om Nederland.”
Dit boek is opgesplitst in twee afdelingen: “Bankroet van een politieke beweging” en “Gesprekken in de nacht.”
Gezien het feit dat het over het Nederlands Front (lees: Nationaal Front) gaat, moet het zich afspelen in 1941.

januari - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - Het pseudo-illegale blad De Gil verschijnt. februari
maart - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - april
mei
juni - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - juli
augustus
september - - - - - - - - - - - - - - - - - -
-
oktober
november
december
Waterman wordt hoofdredacteur van De Gil v/a nr. 4 (21-03-1944).

In juni 1944 verschijnt Watermans autobiografische boek Wie zei dat je in dezen tijd niet kon lachen?

Op 15 september verschijnt de laatste aflevering van De Gil (nr. 14). Vanaf juli was Waterman ook via de radio actief (de radio Gil-club). De suggestie werd gewekt dat dit een illegale zender was. Waterman blijft hier actief tot in het voorjaar van 1945. mei 1945: Waterman wordt opgepakt.

*In Wie zei dat je in dezen tijd niet kon lachen? laat WWW weten dat hij een telegram ontvangt "waarin hem extra werk wordt aangeboden." Wat voor soort werk dat is, wordt niet vermeld. Op dat moment woont hij in Amersfoort. Navraag bij Bevolking aldaar leverde het gegeven op dat WWW op 3 maart 1941 naar Den Haag verhuisde.

* Over het jaar 1942 zijn geen bijzonderheden bekend. Dat wil echter niet zeggen dat er in dat jaar niets gebeurd zou zijn wat absoluut in het schema had gehoord.

Enige feiten:
Zoals reeds in het schema aangegeven, was Waterman lid van het Nationaal Front van Arnold Meijer gedurende de periode 1 januari tot 1 augustus 1941, alwaar hij het bracht het tot propagandaleider. In die hoedanigheid schreef Waterman onder zijn eigen naam (W.H.M. van den Hout) het boekje Arnold Meijer strijdt om Nederland. Dit verscheen in mei 1941 bij Uitgeverij "De Veste" te 's- Gravenhage en omvatte 45 bladzijden. Het Nationaal Front (voor de Duitse inval "Zwart Front" geheten) was een groep Mussolini-vereerders en was, evenals de NSB, autoritair en anti-semitisch, echter minder proDuits. Wat het anti-semitische aspect betreft, moet worden opgemerkt dat het Zwart Front reeds vanaf 1935 openlijk opriep tot het weren van Joden uit sleutelposities van de Nederlandse staat; kreten als: "Wij willen een vrij en gelukkig volk," "het Joodse gevaar" en "de strijd tegen het Jodendom" werden veelvuldig gebruikt. Het behoeft uiteraard geen betoog dat dit soort bewoordingen, die overduidelijk aanstuurden op een bepaalde ideologie, op z'n zachtst gezegd, als "zeer verfoeilijk" resp. "uiterst misdadig" kunnen worden aangemerkt.
Toen Meijer na de Duitse inval in Rusland aandrong op de vorming van een vrijwilligerslegioen ter bestrijding van het bolsjewisme, schrompelde zijn beweging ineen zodat vanaf december 1941 alleen de NSB zich nog kon laten gelden; alle andere groepen werden toen door de Duitse bezetter verboden.
Willem W. Waterman legt zijn lidmaatschap, samen met zijn functie van propagandaleider, neer op 1 augustus 1941. Volgens eigen zeggen omdat het idee om een anti-bolsjewistisch legioen op te richten in de gegeven omstandigheden formeel landverraad inhield ("de Russen waren toen onze geallieerden").

Onder het pseudoniem Willem W. Waterman schreef hij, eveneens in 1941, het boekwerk De kruistocht van generaal Taillehaeck (1e druk: 's-Gravenhage, De Residentiebode, 1941; (1944, 4e druk). Op het schutblad wordt echter wederom Watermans echte naam genoemd.
Dit boek heeft als subtitel: deel 1, een proloog.
Het verhaal speelt zich af vlak voor de Duitse inval in Nederland en handelt over de overpeinzingen van de Nederlandse generaal Taillehaeck die geconfronteerd wordt met futloosheid in zijn leger. Het is dan de soldaat F. ter Heyde die haarzuiver weet te verwoorden waarom dingen in het leger niet lopen zoals ze moeten lopen. Hierop wordt hij door Taillehaeck direct tot luitenant gepromoveerd en aangesteld als zijn adviseur. In concreto gaat hij een functie vervullen die we vandaag aan de dag zouden aanmerken als een soort "organisatie-deskundige." Op dat moment schrijven we echter eind april 1940; door de Duitse inval, ongeveer twee weken later, wordt iedere poging om het Nederlandse leger beter te laten functioneren in de kiem gesmoord.

Het vervolg hierop verschijnt in 1943, eveneens bij de Residentiebode, en heeft als titel: De kruistocht van Generaal Taillehaeck. Een strijd om Nederland. Dit tweede Taillehaeck-boek is onderverdeeld in 2 afdelingen, t.w.: "Bankroet van een politieke beweging" en "Gesprekken in de nacht." De eerste afdeling blijkt een groteske parodie te zijn waarin het Nationaal Front en Arnold Meijer (hierin aangeduid als resp. Nederlands Front en Rudolf Smit) flink onderuit gehaald worden. Het beschrijft o.m. hoe op het hoofdkwartier van de politieke beweging de (leden)administratie dusdanig chaotisch in elkaar steekt, dat eigenlijk niemand er nog uit wijs kan worden.
Ter illustratie een fragment uit genoemd werk, zijnde de bladzijden 60 t/m 66 uit het deel "Bankroet van een politieke beweging:

Rapport van de afdelingsleider van Hipperwolde aan de Directeur van de Uitgeverij van het Hoofdkwartier.

Zeer geachte Kameraad Directeur,

Vanaf mijn prilste jaren heb ik, ondergetekende, een primitief zwak gehad voor Tombola's en Grabbeltonnen. Het zal u bekend zijn, wat ik bedoel; deze gigantische tonnen, staande op "Kermesses d'eté" of feesten van de Jeugdige Vroedvrouw, zeer grote tonnen, gevuld met zaagmeel of houtwol, waarin wij, na betaling van een luttel bedrag, onze arm mochten steken om met bonzend hart op te delven een papiertje, gerold in een ringetje, dat meestal, o diepe smart, onbeschreven was, en dus diep teleurstellend, maar zeer somwijlen mij, die met bevende vingers dat papiertje ontrolde, een vreugde berokkende, die mij de strot dichtsnoerde, terwijl ik, door het floers van ontroerde tranen heen, dan een woord kon ontcijferen, welk magisch woord recht gaf op het in ontvangst nemen van: Een stuk toiletzeep (Jasmijn)
Een gipsen hondje (Ornamentaal)
Een klerenhanger (Gep. Eiken)
Een spel Lotto of Halma (In luxe doos)
Een Paardetoom (Inheems leer met bellen)
Een dasspeld (Zeer modern Verkoperd) of zelfs:
Een boekwerk (Van goede strekking).
Helder en scherp is in mij de herinnering aan het zoet verlangen, de vreemde opwinding, die ik voelde als ik, na lang te hebben geaarzeld voor de kaneelstokken, de Zuurballen, de halve manen, de gevulde heren, tenslotte stil stond en staan bleef voor de lange rijen planken waarvóór prijkte de hoogboezemige dochter van de hoofdonderwijzer en waarop stonden de dozen toiletzeep, de ornamentale gipsen honden... enz.
Hoe goed voel ik, nog op de dag van heden, de vochtige warmte van het dubbeltje, dat ik placht vast te klemmen in mijn kleine warme knuistje. Helder en scherp als een gesneden saffier, is in mij de herinnering aan de innige smart, die mij doorvlijmde als, na het koortsig openen van het papiertje... dat papiertje leeg bleek te zijn; leeg, - wars van woorden.
Héén sloop ik dan, met in mijn hart een mateloze weemoed, mij intens bewust van de leegte van mijn kleine knuistje, Kameraad Uitgever, dat kleine warme knuistje van weleer is thans een grote knuist. Maar dit verschil is slechts gradueel en bestaat geenszins in wezen. En evenzo zijn de gevoeligheden van mijn gemoed in gene delen verschillend van de emoties van de kleine jongen van weleer... Mijn subtiele hang, - de onbestemde affiniteit van mijn ziel met de tombola, met de mysterieuze zaagmeeldiepten van de grabbelton is nog immer dezelfde; sterker wellicht nog, waar ik sinds mijn vijftiende jaar tot thans, mijn achtendertigste, mijn grabbeltoncomplex heb moeten verdringen. Welnu kameraad Uitgever, ik geef u, dat wil ik vooropstellen, volledige permissie, deze brief, met mijn signatuur, te gebruiken voor alle reclamedoeleinden. Het is slechts rechtvaardig. Het komt u toe. Het is het minste, wat ik voor u doen kan, om mijn erkentelijkheid te tonen.
De meest kieskeurige grabbelton-liefhebber moet in uw uitgeverij de vervulling vinden van zijn wildste fantasieën. Als kind placht ik te dromen van een speciale grabbelton-Hemel, met zeer mooie en gecompliceerde grabbeltonnen...
Kameraad uitgever... Uw grabbelton is de meest glorieus denkbare tombola, gecombineerd met een waarlijk fantastisch Rad van Avontuur. Wat ik ook in de aanvang tot u moge hebben geschreven, - ik herroep het. Kameraad, u bent een verheven grabbelton-genie, een Rad van Avonturen-fetisjist... mijn woordenschat schiet tekort. Doch genoeg... genoeg...
Op 13 november schreef ik u een brief, met het verzoek, een abonnement te willen noteren op het Dagblad van A. Bes, Jaagpad 3 te Hipperwolde.
Geen resultaat.
Te 25 november schreef ik u een brief, rappellerend aan mijn schrijven van de 13e, met het verzoek een abonnement te willen noteren van A. Bes, Jaagpad 3 te Hipperwolde.
Ik hoopte tevergeefs.
Te 7 december schreef ik een aangetekende expresse van identieke inhoud.
Resultaat identiek.
Dit vreemde geval stond, merkwaardig genoeg, niet alleen. Uit Hipperwolde en omstreken zijn in de loop van oktober, november en december opgegeven: 24 abonnementen voor het Dagblad en 4 voor het weekblad. Drie van dezen, welke alledrie, (merkwaardige samenloop van omstandigheden) hun brief schreven op 4 oktober, ontvingen prompt hun courant en ontvangen deze nog steeds. Er is echter een kleine moeilijkheid: zij krijgen elke week een kwitantie gepresenteerd voor een maandabonnement Weekblad, terwijl zij hun courant alledrie een kwartaal voor uit hebben betaald. Einde december kwam ik op het hoofdkwartier, en nam deze gelegenheid te baat, om op Gebouw 2 te overhandigen, in zesvoud, een schriftelijke opgave met de namen en de adressen van de personen die abonnementen wensten.
Daarna sprak ik, in Gebouw 1, diepgaand over deze verschijnselen met Kd. Organisatieleider. Ik zag hem een memorandum schrijven en dit per enveloppe per bode aan uw persoon afzenden. Kameraad A. Bes, Jaagpad 3 te Hipperwolde, krijgt nu elke avond vier exemplaren van het Dagblad per post thuis gezonden. Het is natuurlijk mogelijk, kameraad, dat u, na bovenstaande ervaringen, de zekerheid wilt hebben dat kameraad A. Bes, Jaagpad 3, te Hipperwolde, in ieder geval zijn krant krijgt.
Aangezien deze 4 exemplaren sinds 2 weken met astronomische nauwkeurigheid iedere avond arriveren, moet ik u verzoeken, het voorlopig te proberen met 2 stuks. Wellicht zal 1 exemplaar voor het verlies voldoende blijken.
Er woont een kameraad te Veendam, die al sinds oktober bezig is met zijn abonnementsgeld te voldoen. Hij stort het op het bekende gironummer, maar het gironummer is waarschijnlijk vol. Het geld komt tenminste telkens terug.
Zelf ben ik directeur van een machinefabriek, en uiteraard enigszins bekend met machinerieën. Sinds maanden echter tracht ik mij in te denken, welke fout in uw machinerie tot dit soort van fenomenen aanleiding kan geven.
Dit is echter lang niet alles.
De machinerie van uw Gigantische Rad van Avontuur werkt met een ontwapenende, welhaast verwoestende logica, waartegen niet te strijden valt.
P. Bok, Jaagpad 123, is sinds 1 september geabonneerd op het Dagblad. Periodiek komt het voor, dat hij 4 of 5 dagen lang géén krant ontvangt. Dit wordt, met bovenvermelde logica, op keurige wijze gecompenseerd, doordat hij op de 5e resp. 6e dag, 5 resp. 6 exemplaren kranten in de bus krijgt. Het verwoestende van de logica, schuilt echter in het verbijsterende feit, dat dit 5, resp. 6 exemplaren zijn van hetzelfde nummer.
Mij bereikten geruchten betreffende financiële moeilijkheden van het Dagblad. Het lijkt mij eminent uitvoerbaar, twee of drie dagen per week, zonder kennisgeving, géén Dagblad te drukken. Voor enig protest van de abonnees behoeft geen vrees te bestaan, men zal denken dat de krant weer eens niet is gekomen. Zo u slechts zorg draagt, kameraad, dat op de dagen dat u wèl drukt, de krant arriveert, zal de unanieme uitroep van de geabonneerde kameraden zijn:
"Wij mogen niet mopperen!"

Ik bestelde in december:
5 Biografieën van de Leider,
2 Wandtegeltjes met koord,
2 Foto's van de Leider,
1000 Programs.

Ik ontving tien dagen later per treinexpresse:
5 Biografieën van de Leider,
4 Foto's van de Leider,
Geen programs,
500 plakzegels,
2 Strijdfondsbusjes, benevens
500 oude nummers van het Dagblad.
Bij narekenen bleek mij, dat de kostprijs van deze tweede partij precies overeenstemde met de gegireerde prijs van de gevraagde partij. Ik zei dus: "Ik mag niet mopperen," en bestelde nogmaals het ontbrekende, te weten:
2 Wandtegeltjes met koord en
1000 programs.
Waarop ik prompt ontving:
2 Strijdfondsbusjes en
500 plakzegels.

Na lang peinzen kwam ik tot de conclusie, dat wellicht voor verschillende artikelen verschillende benamingen bestonden.
Een soort van code.
Ik bestelde dus:
2 Strijdfondsbusjes en
500 Plakzegels.
Waarna ik per treinexpresse ontving:
2 Stijdfondsbusjes en
500 Plakzegels.

Ik heb nu voldoende strijdfondsbusjes om een Hoofdkwartier van te bouwen, en genoeg plakzegels om de wereld hier met zegels, in plaats van met kranten dicht te plakken. Maar zeg mij, kameraad, hoe kom ik aan:
2 Wandtegeltjes met koord en
1000 Programs?

Toen ik eenmaal de delicieuze heerlijkheden van uw subtiele Tombola begon te savoureren, kameraad uitgever, ben ik uitgegaan onder mijn kameraden, heinde en verre, om hen mede te laten delen in de vreugden welke ik smaakte.
Helaas: slechts zeer weinigen onder hen zijn gezegend met een palaat zoals het mijne, dat een subtiel savoureren tot een ongekend genot maakt.
Er zijn mensen, kameraad uitgever, die sinds maanden bidden en smeken, Bijbel-belezen, schrijven en telegraferen, pogend één enkel abonnement machtig te worden. Zij bieden talenten zilvers aan... Zij horen taal noch teken.
Daartegenover staat het geval van de ene man, die is uitgetreden en afgevoerd, - die sinds maanden schrijft en bidt, vloekt en telegrafeert, of men wil ophouden hem de krant te sturen. Sinds maanden heeft hij niet betaald. Hij klampt zich aan dat niet-betalen vast in elke brief en elk telegram. Haha! Het Dagblad ploft in zijn bus met een diabolische regelmaat die hem tot waanzin drijft. Kameraad P. Dol, wonende Kraaiengiechel 67 te Beetsterwolde, vroeg een abonnement op het Weekblad en betaalde een maand vooruit per giro.
Het geld kwam prompt terug. Een week later kwam een postkwitantie voor 35 strijdfondsbusjes, maar géén Weekblad.
Kameraad A. Hoepla, Ptolemachussteeg 44 te Zevenmachtswortelveen, heeft al driekwart jaar beide bladen op proef. Hij besprak met mij zijn plan, om een abonnement te schrijven. Ik heb hem dit ernstig afgeraden, - hij krijgt waarschijnlijk elke week een wandtegeltje met koord in zijn brievenbus. Wat mij boven alles intrigeert, ik herhaal het, is: welke fout in de machinerie van uw organisatie kan het zijn, die deze fantastische resultaten teweeg brengt.
Ik heb wel eens vermoed, dat er ergens in uw machinerie een wiel zit, dat er helemaal niet thuis hoort, dat op geen enkele as zit, maar er gewoon tussendoor tolt, nu eens hier in pakt, en dan weer daar. Het is ook mogelijk, dat alle wielen onafhankelijk van elkaar draaien, elk zelfstandig aangedreven. Na de resultaten van de twee laatste weken, die ik weiger verder te beschrijven, hel ik tot deze laatste mening over.

In elk geval, mijn hartelijke dank en oprechte waardering voor het streven, onschadelijk vermaak te verschaffen aan mensen, wier harde werk voor een politieke beweging hen zo intens gevoelig maakt voor onschuldige verzetjes.
Hulde aan U!

De Afdelingsleider van Hipperwolde

B. Kras.

EINDE CITAAT uit De kruistocht van generaal Taillehaeck, deel 2 (Bankroet van een politieke beweging).
En verder...?

Taillehaeck (op dat moment ex-generaal) blijkt zich te hebben aangesloten bij het Nederlands Front. Fronsend neemt hij kennis van de administratieve puinhoop aldaar. Als de propagandaleider van Buuren geroyeerd wordt, omdat hij kritiek uit hierop, laat Taillehaeck weten eveneens te vertrekken. Opmerking:
Algemeen wordt aangenomen dat F. ter Heyde een alter-ego is van Willem W. Waterman. "Bankroet van een politieke beweging" begint echter met een scène waarin de propagandaleider Van Buuren een geschrift typt dat qua inhoud nagenoeg hetzelfde is als het boekwerkje Arnold Meijer strijdt om Nederland. In eerste instantie lijkt het of F. ter Heyde en Van Buuren een en dezelfde persoon zijn. Dit is niet juist als blijkt dat beiden optreden in het verhaal. Bovendien ontvangt Taillehaeck een schrijven van F. Ter Heyde waarin het volgende fragment voorkomt:
"Ik ken Van Buuren, de propagandaleider van Smit. Ik heb tien dagen geleden een lang gesprek met hem gevoerd."
EINDE CITAAT (blz. 134).

Het lijkt er meer op dat Waterman meespeelt in de vorm van TWEE alter ego's.
Het tweede gedeelte ("Gesprekken in de nacht") is een aaneenschakeling van min of meer diepzinnige gesprekken die hoofdzakelijk worden gevoerd door het duo Taillehaeck/Ter Heyde. Thema's: (o.a.) de vraag hoe mensen het beste in het gareel gehouden kunnen worden, waar een perfecte organisatie aan moet voldoen en nog tal van andere zaken die veelal tamelijk "wollig" worden verwoord.

De Gil
Dit was een tijdschrift dat de schijn moest wekken illegaal te zijn. In totaal zijn hier 14 edities van verschenen in de periode januari - 15 september 1944 met goedkeuring van het Duitse propagandaministerie. De filosofie achter De Gil was eenvoudig. Daar de Duitsers nooit meer goed konden doen, bestond de strekking van het blad uitsluitend uit het stemmingmaken in de trant van: "Maar van de geallieerden deugt óók niet veel." In concreto stonden de volgende doelen centraal: * tweedracht zaaien;
* chaos veroorzaken;
* geallieerden uitspelen, zowel tegen elkaar als tegen de bevolking van bezet Nederland die

hoopte op de geallieerde invasie.

Vanaf De Gil nr. 4 (21 maart 1944) was Waterman hoofdredacteur van het blad. Nu een bloemlezing van citaten die duidelijk de zojuist omschreven doelen in beeld brengen:

In De Gil nr. 3 stond een groot artikel, getiteld:

"Welke Hollanders worden straks opgehangen?"

Het mag duidelijk zijn waar de titel van dit artikel op doelt, nl: als de Duitsers verslagen zijn, wie zullen dan als fout worden aangemerkt? Een aantal groeperingen zal iedereen zonder problemen kunnen opnoemen. In het artikel echter, wordt iedere vorm van werk (ook het meest simpele dat niets met politiek te maken heeft), door Nederlanders verricht op Nederlands grondgebied - dat onder bewind staat van de Duitse bezetter - uitgelegd als landverraad. De lijst is ellenlang en wordt becommentarieerd met: "Dan hadden ze hun zaken maar naar de hel moeten laten gaan."

Een ander punt, waaraan aandacht wordt besteed in De Gil nr. 5, (21 april 1944) betreft iets dat stevige discussies onder de lezers teweeggebracht moet hebben. Het gaat om het artikel dat begint met:

"WIE KRIJGEN DE BAANTJES? Onderduikers grijpen er naast"

De essentie van het geheel bestaat uit de conclusie dat eenieder die aantoonbare werkervaring heeft, verreweg de meeste kans heeft om na de bezetting aan werk te komen. Het volgende citaat mag representatief zijn voor de strekking van het artikel:

Een Duitser met wie wij onlangs spraken, zei:
"Het is helemaal niet nodig dat jullie Nederlanders pro-Duits zijn. Dat ware onnatuurlijk. De hoofdzaak is, dat je je kalm houdt en niet schiet. Dan kunnen we prachtig opschieten." Dit is natuurlijk ook iets te simplistisch. Maar deze aangegeven gedragslijn wordt gevolgd door de H.H. zakenlieden. Zij zijn verre van pro-Duits. Zij houden zich kalm. Zij schieten niet. De kwestie is ook deze: per slot van rekening hebben de Engelsen ons in deze soep terecht laten komen. Wij als natie waren te klein om ons met succes tegen Duitsland te kunnen verweren. Wij kozen de kant van Engeland. Engeland was zo suf, praktisch ongewapend te zijn toen de oorlog uitbrak, waardoor wij in ons hemd bleven staan. Best. Laat Engeland ons weer uit deze soep halen. Het is kolder, te geloven, dat Engeland vecht voor de bevrijding van de bezette gebieden. Engeland vecht voor zijn eigen hachje. En passant zullen wij dan ook bevrijd worden.
De onderduikende student is een ezel. Hij schaadt de Duitsers niet in het minst, - hij schaadt zichzelf. Het staat als een paal boven water - en elk goed Hollands zakenman zal u hetzelfde vertellen, dat in geval van een Engelse overwinning het juist die ingenieurs en technici met Duitse ervaring zijn, die aan bod komen. Een hoofd van een particulier bedrijf is toch niet gèk? Hij neemt liever iemand met ervaring in dienst voor hetzelfde salaris dan een ezel die vier jaar lang op zijn rug heeft gelegen, met 100 pop van zijn oude heer in de maand.
EINDE CITAAT.

Opmerkingen:
Bijzonder rauw is uiteraard de manier waarop wordt omgegaan met oorzaken, redenen en omstandigheden waardoor mensen (in dit geval onderduikers) geen werk konden verrichten of geen studie (meer) konden volgen. Aan de andere kant - het spijt me oprecht dat ik het moet constateren - blijkt e.e.a. geenszins achterhaald als men het huidige arbeids-ethos bekijkt waarin het eveneens niemand interesseert dat iemand buiten zijn/haar schuld kansarm is geworden op de arbeidsmarkt, waarbij bovendien in veel gevallen slechts de leeftijd als de beslissende factor wordt aangemerkt! Verder zien we in het citaat glashelder hoe op een merkwaardige manier de Zwarte Piet wordt uitgedeeld aan Engeland.

In De Gil nr. 6 wordt in het artikel "Tot hoever gaan de rode legers?" omstandig uiteengezet dat de Duitse bezetting wellicht te verkiezen is boven de bevrijding door de Russen. Een citaat van een gedeelte uit het artikel:

"Als uw hoop in vervulling gaat en Duitsland verliest de oorlog... Als voorts uw tweede hoop in vervulling gaat en Stalin stopt ergens ver van deze grenzen... Maak dan, als uw leven u lief is, dat ge dit land dan verlaat. Pakt uw boeltjes, liquideert uw zaken... verkoopt uw vaste goederen en smeert hem. Gaat naar Zuid-Amerika of Amerika of desnoods naar de Kongo, maar verdwijnt van de bodem van Europa vóór ge 's morgens wakker wordt van het dreunen van Stalin's tanks door uw straten. Als die dag ooit zou aanbreken, zoudt ge aan de Duitse bezetting met weemoed terugdenken als aan een gemoedelijk "bezettingsspelletje" in de huiskamer bij een kopje koffiesurrogaat. Maar Stalin zal u NIET laten leven om illegale blaadjes te drukken en aan het rode leger laten verdienen!"
EINDE CITAAT.

In de rubriek "De Gil-club" (= brieven van lezers) treffen we de volgende brief aan:

"Speciale Oorlogsverslaggeversdienst. Natte Swiebels,

In dat rotkrantje van jullie, schreef je in No. 3 o.a. Welke Hollanders moeten er straks worden opgehangen? Volgens jullie ook diegenen die rijk zijn geworden van de weermachtsleveranties. Maar dat ben ik helemaal niet met jullie eens, immers je moet je weermacht uitmelken op een reuzemanier.

Commentaar van de Gil-redactie (JB):
Op dit punt in het epistel vermoeden wij dat we te doen hadden met een van het bekende soort vaderlanders dat ettelijke millioenen aan de weermacht heeft verdiend en die dat vast aan het goedpraten is.

EINDE CITAAT.
In De Gil nr. 7 (6 juni 1944) staan plotseling grote advertenties. In een daarvan treffen we de volgende oproep aan:

Te koop gevraagd:
PARTIJEN LOOPPLANKEN voor Invasietroepen.

Goede conditie vereist. Lengte niet minder dan de afstand Dover-Calais. Tevens lampions, voetzoekers, kwartjesvinders, serpetines en geluksvarkentjes in elke hoeveelheid. Voorts waterechte rode neuzen, puntmutsen en ezelsoren voor camouflagedoeleinden in alle hoeveelheden.
Aanbiedingen: Invasion Transport Board London E.C.4

Daarnaast was de nieuwe rubriek "Gil-ette's" te bespeuren, een rubriek waarin de zg. "kleintjes" vermeld waren. We doen een kleine greep:

Verloren:
Een zo goed als nieuw gerucht.
Waarschijnlijk op de Rotterdamse beurs, daarna gaande naar theekransje van tante Pietje. Grote historische waarde. Te bezorgen postbus 278, Den Haag.
----------------------------
Een stel breinaalden,
Kenmerken: oranje knoppen. Onderduiker zeer gedupeerd aangezien kous voor invasie af moet. Terug te bezorgen: Y.M.C.A. (Young Men's Christian Association), Utrecht.
----------------------------
Te koop aangeboden:
Vijfduizend kilogram Zevenmachtswortels van de koude grond. Uitstekend bijvoeder voor hoefdieren. B. Smit, Peenhoeve, Zwaag.
EINDE

Opmerkingen:
Aan de hand van deze advertenties kunnen we constateren dat er in De Gil een absurde (haast krankzinnige) humor opduikt waarin werkelijk de draak met alles en iedereen gestoken wordt. Het postbusnummer 278, genoemd in het eerste "kleintje" was het postadres van De Gil.

In De Gil nr. 8 kan men een brief lezen die ik u niet wil onthouden:

BRIEF VAN 'NE BROABANDER. Geachte Gilredactie,

Er was eens 'ne koning, zo staat het ongeveer in de Bijbel, die droomde van zeuven magere en zeuven vette jaren. Hij liet zijn schuren vol met koren stoppen en toen de magere jaren kwamen, kon zijn volk bij hem komen en hij deelde het koren uit. Ik vertel oe dit in de hoop, dat ge het zult publiceren, zodat het onder de ogen komt van diegenen die er belang bij hebben.
De Zwarte Pieten en vooral de Zwarte-Piet-fabrikanten die dit lezen, zullen zeggen: dieje koning hamsterde. En, beste redactie, ik moet het met hen eens zijn: hij hamsterde.
Maar daarom vertel ik dit verhaaltje niet. Ik wil alleen maar zeggen: hij hamsterde niet voor zijn eigen! En zeker niet om het later duur te kunnen verkopen tegen woekerwinst.
En nou een woordje aan de Zwarte Pieten:
Waarde O.W.-ers.
Gij denkt en gij gaat er prat op, dat gij goed christelijk of Rooms bent. Gij gaat op tijd naar de kerk en sust oe geweten met een honderd gulden in de offerblok. Maar ik vraag jullie in gemoede af: is oe geweten wel gesust? Ja? Mooi, dan is het nog erger voor oe. Maar als ge nog niet helemaal door de geldduvel bezeten zijt, begint dan vanaf vandaag een bietje meer christelijk te doen en een bietje minder christelijk te schijnen.
Fabrikanten - een mooi woord is dat - fabrikanten, zo zwart als Oost-Indische inkt, knoopt dat verhaaltje uit de Bijbel in oe oren! Gij! Ge zegt toch immers altijd, dat de Duitsers hier alles wegsleuren?
Maar, beste Zwartjan, waarom doet u gij dat ook in oorlogstijd? Wat zegt ge? Kunde niets voor jou mensen doen? De bezette overheid, nietwaar? Ja, ik weet het, die is lastig. Maar gij kunt toch zwarte fuifjes houwen? Waarom kunde dan niks geven aan diejen arbeider met dat zieke kind? Ik weet het, gij sust oe geweten. Ware Nederlanders maken de toestand zo moeilijk mogelijk. Als gij immers met oe vrienden zit te fuiven durfde gij toch te zeggen: er moet nog meer honger komen, eerder is het niet afgelopen? Laat oe arbeiders kreperen! Da's ook een manier om te saboteren en het is bovendien gemakkelijk, want ge kunt er zelf oewen dikke buik bij voleten, nietwaar? Zwarte Pieten, zou Onze Lieve Heer dat voorbeeld in de Bijbel alleen maar aan koningen gesteld hebben? Ik denk het niet, want de koningen smeren hem tegenwoordig als de magere jaren komen. En als ge te gierig bent om mee te delen, doet dan tenminste voor oe mensen wat ge kunt en niet alleen wat oe wordt opgelegd door het N.A.F. of andere ongodsdienstige verenigingen. Gullie zit al te glunderen, nietwaar? Duitsland is het bijna kwijt. Nou moet ge zien, dat ge de touwkes, die ge den lesten tijd al eens menslievend hebt moeten laten schieten, weer strak, zo strak mogelijk aantrekt, niet?
Maar, weer in gemoede, raad ik oe aan: trekt niet te hard, want dan springen de touwkes kapot! Speculeer er niet te veul op, dat ge bij een eventueel Duits verlies de macht weer in handen krijgt. Dat kon tegenvallen.
Denkt er aan, dat ook jullie arbeiders de oorlog mee hebben gemaakt. Het zijn niet zulke lammekens meer. Dat is in elk geval iets goeds dat ze van de N.S.B.-ers hebben afgekeken.
Of denkt ge dat oe arbeiders niet weten dat ge met de Duitsers heult? Zij zien toch ook dat ge buigt als een knipmes voor de platte pet? Denkt ge dat zij dat vergeten?
Gij kunt misschien nog veul goed maken als ge nu begint, maar ok zou oe in elk geval aanraden met bijltjesdag wat uit de buurt te blijven, want ik voor mij klief net zo graag twee Zwarte Jan koppen als een N.S.B.-schedel! Ik ken fabrieken genoeg, waar de sociale voorman in een beter blaadje staat als de fabrikant!
Dat zeggen zij jullie niet. Neije, dat durven ze nog niet. Daarvoor hebben zij vroeger te veul onder de knoet gezeten. Maar denk er wel aan, dat op bijltjesdag de discipline wegvalt. Da's n'n dag vol leut en dan doen de arbeiders ook alleen maar de leutigste dingen. Snapt ge?
Zwarte boeren,
Gij, die op het ogenblik zo veul kunt doen van de woekerwinsten, gij bent ook nog Nederlanders al bende zwart. Ook gij wilt zo graag christelijk en Rooms doen! Geeft wat meer aan arme mensen en zet de rest niet af! Da's beter als vijfhonderd gulden aan de pastoor geven om de kerk in het zwart op te laten schilderen.
Onze Lieve Heer stelt toch geen prijs op dat soort giften. Gelooft dat nou maar niet. Daar komt ge niet mee in de hemel! Troggelt liever geen textielpunten bij de arme bloei af! Of wilt ge alles hebben? Gij hebt nog goed te eten, moet ge nou ook de kleren nog van 'n ander hebben? Stopt 'nen arme mens liever wat toe! Doet ook niet zo menslievend om oe eieren voor 'nen rijksdaalder te verkopen, da's beter!
FONS van der MARK.

In De Gil nr. 10 (19 juli 1944) wordt wederom gehamerd op het feit dat Nederland niet beter af zal zijn als de Russen oprukken tot in Nederland. E.e.a. wordt uiteengezet in het artikel "Als de kirrende Kirgiezen onze grieten grijpen."
Vier kleine citaten, die het beste de strekking weergeven:

"Wanneer de Duitsers eenmaal tot achter de Atlantik Wal zijn teruggetrokken, volgt hieruit logisch, dat het overige Nederlandse Grondgebied besmet zal zijn door de Russen. En dit brengt natuurlijk enige veranderde omstandigheden met zich mede, waarin wij ons zullen hebben aan te passen." ...............
"Deze rondborstige, doch primitieve krijgers hebben zich nu eenmaal in hun luizenbol geprent, dat alles wat leeft, kruipt of springt op vijandelijk gebied, ook inderdaad tot vijand gerekend moet worden."
..............
"Wij stellen dus voorop, dat de Russen ons aanvankelijk voor een vijandige stam zullen houden, gezien de geringe mate van daadwerkelijk verzet, die wij in de afgelopen vier jaren hebben gepleegd." ..............
"Gevaarlijker ziet het er uit voor onderduikers - van welke politieke richting dan ook. Lieden die gewend zijn zich de luxe van onderduiken te permitteren, zijn volgens Kirgiezeense opvattingen kapitalisten of uitbuiters. Die worden sofort uitgeroeid. De goeden zullen in zo'n geval onvermijdelijk onder de kwaden moeten lijden."
EINDE CITATEN.

In deze zelfde editie treft men een kort bericht aan dat als kop heeft: "Mijn schild ende Betrouwen." Hoewel dit anders doet vermoeden, wordt de inhoud slechts gevormd door een staaltje van vreemde humor. Daar gaan we:

(Gil-Reportage)
Naar wij van de zijde van de P.T.T. vernemen, heeft de S.D. op 15 juli j.l. een overval ondernomen op het gebouw van het hoofdbestuur van de P.T.T. te Den Haag. Het gebouw werd omsingeld en de bemanning van twee overvalauto's stormde met handgranaten en machinepistolen in de hand naar binnen. Aanvankelijk meende men, dat de S.D. de laatste telexapparaten kwam weghalen, opdat het A.N.P. niet langer de gelegenheid krijgt om berichten uit te zenden, die tien minuten later weer ingetrokken worden door de Duitsers. Het bleek echter te gaan om de koperen P.T.T.-schildjes van de brievenbestellers, die het Hoofdbestuur had onttrokken aan de koperinlevering. Zelfs het feit dat de directeur-generaal van de posterijen N.S.B.-er is, vermocht de S.D. niet te weerhouden!

Uit het ter perse gaan van dit nummer ontvangen verslag van de speciale Gil-reporter, blijkt echter, dat de S.D. deze schildjes in beslag heeft genomen, omdat deze dienst meende, dat de letters P.T.T. betekenden: Prettige Terug Tocht!
Hoe het ook zei: brievenbestellers en -sters op het platteland doen er goed aan, de koperen tekenen van hun waardigheid, tijdig op een geheimzinnig plekje te begraven.
EINDE CITAAT.
De Gil nr. 11 (2 augustus 1944) blijkt een "speciaal gekken-nummer" te zijn. Inderdaad staat dit nummer bol van de kolder. Er is echter één blok tekst waarin op buitensporige wijze stevig de draak wordt gestoken met politieke kwesties:

DE POLEN MOGEN NIET MOPPEREN Nederlanders evenmin!

Zoals men zich nog wel kan herinneren werd het onschuldige Polen oorspronkelijk door Duitsland heel boosaardig overvallen en ingepikt. Niet helemaal, want op dat moment kreeg Joop Stalin er ook zin in en ging meepikken. Van de andere kant!
Toen verhuisde de Poolse regering naar Londen en begon daar allerlei snoode plannen te bedenken om haar wettig gebied weer terug te pikken. Geef ze ongelijk!
Daarna een hele tijd niets. Tot er op een goede dag een misverstand ontstond tussen Duitsland en Sovjet-Rusland, met als gevolg, dat het Russische deel van Polen weldra door Duitsland was meegepikt en nu dus geheel en al door de Nazi's was opgepikt. De Polen in Londen vonden, dat ze daar niet veel mee opschoten en voelden zich driemaal gegrepen.
Maar intussen gingen de Londense Polen voort de wereld te vertellen dat de ware Poolse stem, niet in Warschau, maar alleen in Engeland te horen is.
Tot op een heel kwade dag Stalin verschrikkelijk uithaalde en zijn land weer inpikte. Misschien wel iets meer. De Polen in Londen vonden dat ze daar ook niet veel mee opschoten en voelden zich viermaal gegrepen. Er waren echter gelukkig ook nog andere dan Poolse en Londense Polen, namelijk Moskouse, die met de strijdkreet: "Nog is Polen niet verloren" een tweede Poolse regering oprichtten in Moskou, zittende aan de goede kant van het terugpikken. Nog effe geduld, denken ze, dan is het oude Polen weer helemaal van de Duitsers afgepikt, dan verhuizen we naar Warschau en dan kan de Poolse regering in Londen met onbetaald verlof gaan. Handig bekeken!
Het blijkt dat er sedert kort ook 'n NEDERLANDSE regering in Moskou is gevormd. Die hebben nog meer geduld dan de Polen en wachten tot hun rode collega's ook Nederland van de Duitsers hebben afgepikt. En dan verhuizen ze van Moskou naar Den Haag. En dan kan de Nederlandse regering in Londen voor de tweede maal met onbetaald verlof gaan. Of ze er ook dan weer een vacantiegenoegen in zal vinden om te beweren dat alleen de Nederlandse stem uit Londen de ware is...? Wat is de stem van een volk??
Er moet meer en meer met onbetaald verlof worden gegaan!
EINDE CITAAT.

Verder in dit nummer de oprichting van het zg. "Gilde der Boekenwurmen" dat lezers oproept om boeken te schrijven en de manuscripten te sturen naar de Opper Wurm Leider van het Gilde der Boekenwurmen, postbus 278, Den Haag. Uiteraard wordt er een aantal boeken, "zojuist verschenen, aanbevolen." Ik pik er een uit:

Uit 't leven gegrepen en bovendien actueel

VREUGDE, ZWEET EN ARBEID
(VAN SPITTER TOT MILLIONAIR)
door Fatty Forestmount.
Met een voorwoord van Dr. Hertekamp
Uitgave: N.V. DE ARBEIDSBEURS - Filialen door het gehele land.

Resten nog de uitgaven 12, 13 en 14. Nummer 14 (15 september 1944), zijnde de laatste uitgave, is zeer interessant. Hier wordt een kreet gebezigd die later in de geschiedenisboeken zou worden opgetekend: Dolle Dinsdag. In het artikel op de voorpagina wordt fel uitgehaald naar de bange N.S.B.-ers die op de bewuste dinsdag vluchtten, hetgeen wordt samengevat als:
"DE ZUCHT van een GERUCHT Joeg de Bonzen op de Vlucht." Verderop in het blad nog een klein artikel met als titel:

PRIJSSCHIETEN
In de loop van Maandag en Dinsdag zijn de heftigste ruzies binnenskamers uitgevochten. Troepen met pistolen wilden uitrukken en prijs gaan schieten op alles wat maar N.S.B.-er leek. Natuurlijk vernamen wij via onze illegale contacten ook weer namen van lieden, die nooit van hun leven N.S.B.-er zijn geweest en die er waarschijnlijk verder van af staan dan sommige schietlustigen. Ander troepen (maar deze waren kleiner), wensten zich streng aan de instructies van Eisenhower te houden, in de overtuiging dat zij, die Nederlandse belangen hebben geschaad, heus hun trekken wel thuis zullen krijgen... voor de rechtbank.
Het is nu gebleken, dat een wild geschiet tot griezelige resultaten had kunnen leiden in overweging van de volgende factoren:

a: De bonzen waren praktisch allen al weg.
b: Zij die bleven, waren van plan op het laatste ogenblik hun biezen te pakken... en die had men toch niet kunnen raken of waren kerels die voor hun overtuiging hadden gewerkt die 4 jaar lang. (En die zijn zo zeldzaam, dat ze alleen al als curiositeit bewaard dienen te blijven) of:
c: Ze hadden moed genoeg om te blijven en de consequenties te aanvaarden. (En ook ZIJ
zijn zeldzaam genoeg en zeker moedig genoeg om in leven te blijven. Die kerels kunnen wij gebruiken).

Als er dus een soort van prijsschieten was gekomen op de overgeblevenen, had men moeten kiezen tussen het knallen op de "small fry," de kleine mannekes, die noch auto's of geld hadden, of de flinke kerels, of hen die in de N.S.B. zitten om de boel te saboteren. En het eerste is een schandaal, - het middelste zonde en het laatste stom. En dan heb je natuurlijk nog ons van DE GIL, maar wij horen onder geen van enkele categorie thuis. Wij hebben die Dinsdag alleen maar gegild. And how!
EINDE CITAAT.

Zoals gezegd was dit de laatst uitgaven van De Gil, hoewel in een van de vorige nummers nog ernstig werd beweerd dat De Gil zou "blijven verschijnen, ook na de bevrijding." Op pagina 2 stond echter een klein berichtje:

Wij eindigen vandaag met onze nieuwe slagzin: NOG één GILLETJE OP DE VALREEP of:
LUISTER NAAR ONZE ZWANEGIL. Toodloo-pip-pip!

Middels de "illegale" radiozender werd verwarring gezaaid onder de geallieerden door de BBCuitzendingen te relayeren en er op de juiste momenten in perfect Engels gesproken nieuwsberichten tussen te voegen. Daarnaast werden Amerikaanse successen toegeschreven aan de Engelsen en omgekeerd. Om de "illegaliteit" te benadrukken werd er volop Amerikaanse Jazz-muziek gedraaid. (In De Gil werd overigens eveneens veel aandacht besteed aan deze muziek).

Al deze activiteiten tezamen hadden na de oorlog uiteraard de nodige consequenties voor Waterman. Hij werd geïnterneerd in Fort Blauwkapel (Utrecht) en in de Scheveningse strafgevangenis. In totaal zat hij drie jaar in voorarrest (in 1948 is hij van rechtsvervolging ontslagen) en werd voor 10 jaar uitgesloten van de journalistiek. Als verdediging voor de zojuist opgesomde feiten (en dan met name de activiteiten m.b.t. De Gil en de radio) heeft hij een uiterst moeilijk te controleren verklaring gegeven: hij zou een dubbelrol gespeeld hebben waarin het collaborateurschap als dekmantel diende om zijn werkelijke activiteiten ten gunste van een geallieerde (militaire) inlichtingendienst te verhullen. Twee doelen zouden hierin centraal hebben gestaan: het ontregelen van de Duitse propagandamachine en het doorgeven van gecodeerde berichten aan de geallieerden.
Punt is en blijft dat men door de verklaring van Waterman twee kanten op kan: waar/niet waar. Mocht het ooit waar blijken te zijn (ik denk hierbij bijv. aan het BVD-dossier dat ongetwijfeld van hem is aangelegd) dan komt men weer tot een andere kwestie, niet ongelijk aan die zoals bijvoorbeeld besproken in de IRT-affaire: als men infiltreert, hoe ver kan men dan gaan als men geloofwaardig wil blijven bij zowel de club in kwestie als de buitenstaanders?

Tussendoortje (7)

Zondag 13 november 1994.
De filmploeg is net gearriveerd op het Kaag-eiland.
V.l.n.r: John Beringen, Astrid Bosch, Manus van Dillen, Hans Kleppe (op de rug gezien), René van Praag en Ton Kleppe.
BOB EVERS EN WORLD WAR II

Tussen de regels door valt er in Bob Evers veel te lezen over de Tweede Wereldoorlog, spionage en kwesties die volkomen anders zijn dan zij ogenschijnlijk lijken, waardoor de lezer haast ongemerkt wordt gesommeerd om bepaalde zaken van twee kanten te bekijken. Hetgeen men over de oorlog aantreft, is in feite onder te verdelen in 6 rubrieken:

* Verwijzingen naar de oorlog
* Het Derde Rijk; de ex-leden
* Het Derde Rijk; de doctrine
* Willy van der Heide graaft in zijn verleden * Goed of fout
* Overig

Verwijzingen naar de oorlog.
Vaak worden gebeurtenissen of zaken uit de oorlog gememoreerd die verregaande consequenties hadden. De manier waarop dit gebeurt, wisselt. Het loopt van vergelijkend en bij wijze van hyperbool tot uiterst cynisch. Wanneer we kijken naar de vergelijkingen, wordt tot twee keer toe naam Hitler genoemd.
De eerste keer is dit in Sensatie op een Engelse vrachtboot (blz. 64) als er paniek uitbreekt in Bromborough. De alwetende verteller:
"Niet sinds de vrees voor Hitler's invasie in 1940 was er zulk een krijgshaftige geest in het dorp geweest."
In Nummer Negen seint New York (blz. 159) wordt - wederom door de alwetende verteller - het volgende opgemerkt als Bob de ruit van Juan Cardozo's buitenhuis bekijkt:
"De ruiten bestonden uit even dik pantserglas als het soort dat Hitler gebruikte in zijn Mercedes Benz."

Generaal Rommel komt ter sprake in Lotgevallen rond een locomotief als de kleur van de Lincoln Zephyr beschreven wordt:
"De wagen (=de Lincoln Zephyr) had een merkwaardige geel-groene tint, niet ongelijk aan de kleur van de uniformen van het Duitse Afrika-Korps van generaal Rommel" (blz. 17).

Als Jan en Arie, in Een speurtocht door Noord-Afrika met de donkere chauffeur bij de aanlegsteiger aankomen waar het jacht van Berini ligt, wijst Arie op de gevaarlijke situatie:
"Kijk nou uit! Als hij aan het eind van de pier of op de hoek van de boot iemand heeft met een pistool, houdt die ons net zolang van die smalle houten pier af als hij wil, terwijl hij kalm zijn motor start. Net zoals een handjevol Hollanders in 1940 de Duitsers drie dagen lang tegenhield aan het begin van de Afsluitdijk" (blz. 185).

FBI-agent Masters vertelt in Een meesterstunt in Mexico iets over het opsporen van spionnen en verwijst eveneens naar de Tweede Wereldoorlog:
"Tijdens de laatste wereldoorlog hebben we verschillende gevaarlijke spionnen te pakken gekregen doordat hun zenders werden gepeild en opgespoord" (blz. 20).
Iets later (blz. 24) vertelt Bob over het "England Spiel":
Masters: "Het England Spiel? Wat was dat ook weer?"
Bob: "Dat hebben Jan en Arie me verteld. Een handigheidje dat een slimme Duitse Contra-spionageman had uitgedokterd. Op een gegeven ogenblik kregen de Duitsers, ongeveer nèt als wij op Long Island, een geheime agent in handen die de Engelsen samen met een radiozender per parachute boven Holland hadden uitgegooid. De Duitsers gingen achter die zender zitten en begonnen net te doen of zij de Britse agent waren... En zo viel de ene agent na de andere in Duitse handen."
Masters begon luid te lachen.
"Ik herinner mij nu het hele verhaal! Maar dat grapje gaat hier niet op en ik ben erg bang dat de heren die hier aan de andere kant van de kortegolfzenders zitten, ietwat slimmer zijn."
EINDE CITAAT.

Een enkele keer wordt de invasie (D-day) onder de aandacht van de lezers gebracht. In De strijd om het goudschip (blz. 9) is het Bob die een bemoedigende opmerking maakt als hij samen met Jan en Arie op weg is naar het eiland waar de muiters zich bevinden:
"Ik ben een Amerikaan. Amerikanen zijn steengoed in invasies."

Een geheel andere toonzetting is waar te nemen in Drie jongens als circusdetective (blz. 179) alwaar de Nederlandse politie-inspecteur probeert Masters en Strauss bij te houden.
Hij zegt dan:
"Die Amerikanen rijden als idioten. Die denken zeker dat ze weer aan een invasie bezig zijn."

Ook in deze rubriek zijn uiteraard de nodige hyperbolen waar te nemen. In Drie jongens en een caravan (blz. 126) is het Bob, later bijgevallen door Jan, die zich van een enorme beeldspraak bedient: "Wat kopen we voor die onzin," vond Bob. "Wij moeten deze trailer in ongeschonden staat afleveren en we kunnen geen dagen en nachten verknoeien met rauspartijen in de bossen van de Ardennen. Het begint op deze manier te lijken op een soort van veldtocht met als einddoel de Middellandse Zee." "We kunnen over de Bastogne rijden," opperde Jan. "Dat is een plaats die beroemd is om rauspartijen in bossen en verwarde veldslagen..."
EINDE CITAAT.

We maken een grote sprong voorwaarts in de serie. Deel 30: Heibel in Honoloeloe, blz. 173. Als Bob Harry's Bar nadert en de enorme bierlucht ruikt (doordat de leiding van de bierpomp is lek geschoten, mompelt hij:
"Naar die lucht te oordelen zit de halve Amerikaanse oorlogsvloot daar de capitulatie van Japan te herdenken..."

Het Derde Rijk; de ex-leden.
Opvallend is dat het pad van de jongens regelmatig wordt gekruist door ex-leden van het Derde Rijk. We zetten de personen op een rij:

Breitstein, een van de vliegtuigkapers uit Een overval in de lucht is in de gebonden versie van dit boek Duitser van geboorte en een oud GESTAPO-man (resp. blz. 18 en 104). In de pocket wordt hij aangeduid als een Oost-Europeaan (Pools of Bulgaars) die bij de spionagedienst heeft gewerkt (blz. 17 en 100). Over de schrandere ingenieur Dausenberg, uit Een dollarjacht in een D-trein, wordt opgemerkt dat deze tijdens de oorlog een Duits officier was; welke rang hij had, wordt niet vermeld (blz. 100).

Dat gebeurt wel bij een ander persoon, dat ditkeer opduikt in Een raderboot als zilvervloot (blz. 49). Het gaat om de chauffeur van een gammele vrachtauto - van deze auto wordt op blz. 25 overigens opgemerkt dat deze er uitzag "of die de Duitse veldtocht naar Rusland had overleefd" - die sergeantmajoor blijkt te zijn geweest in het Duitse leger. Johann, die in dit zelfde verhaal voorkomt, is exWehrmachtsoldaat (blz. 54).

In Nummer Negen seint New York komen we te weten dat tweede machinist Brüns bij de Kriegsmarine heeft gediend (blz. 66).

Tenslotte duikt in Een meesterstunt in Mexico ene Schumann op. Citaat:
"Over talen gesproken...(het is Arie die dit zegt, JB) naar je accent te oordelen ben je geen geboren Amerikaan."
"Nee," zei de ander, "en geen Engelsman ook. En geen Turk. Verbazingwekkend erover na te denken, wat een massa dingen ik niet ben. Ik ben Duitser van geboorte. Genaturaliseerd Amerikaan. Ik heet Schumann. Het stomste wat ik van mijn leven ooit heb kunnen doen, was Amerikaan worden. Waarom ben ik niet rustig in Duitsland gebleven? In Dortmund. Gezellig. Goed bier. Goeie worst. En nu hebben ze weer een leger ook" (blz. 152).
EINDE CITAAT.

Schumann verklaart dat hij in de Tweede Wereldoorlog Sprengmeister is geweest bij een pioniersbataljon van de Duitse Wehrmacht. Uit zijn verdere verhaal blijkt dat hij heeft deelgenomen aan de veldtocht naar Rusland. Ook vertelt hij dat hij deel uitmaakte van de Duitse troepenmacht die terugtrok uit Griekenland en Joegoslavië.

Het Derde Rijk; de doctrine.
Ook komt het regelmatig voor dat de jongens uitspraken doen, die herinneringen oproepen aan het Derde Rijk. Het eerste voorbeeld hiervan vinden we op blz. 189 van Drie jongens op een onbewoond eiland. Jan, Bob en Arie hebben ontdekt dat het eiland, waar de muiters en de bemanning van het zeiljacht zich bevinden, slechts op een paar kilometer afstand ligt van dat waar zijzelf zijn gestrand. Dan wordt het plan om daar naar toe te gaan geboren. Het is Jan die grinnikend het volgende zegt: "Jammer dat we niet eerder een propaganda-offensief kunnen beginnen om de zenuwen van de muiters alvast murw te maken."
Arie voegt hier aan toe: "Arie Roos wint op alle fronten."
Interessant is het om te zien hoe een passage in het gebonden boek later in de pocket is veranderd. In het gebonden boek lezen we:
"Ik hoop niet, dat die muiters een Atlantik-Wal gebouwd hebben."
Bob grinnikte.
"Ik hoop op een klein Siegfriedlijntje." (blz. 175).

In de pocket:
"Ik hoop niet, dat die muiters een Kustverdediging gebouwd hebben."
Bob grinnikte.
"Ik hoop op het opblazen van een bunkertje." (blz. 189).
Iets soortgelijks doet zich voor in Een overval in de lucht.
In het gebonden boek:
(Arie tegen Jan) "Kom, kom. Bedwing je fantasie wat. De tijd van de Gestapo is voorbij." "Dan vergis je je," zei Jan. "Díe lui houden net zolang vol tot er weer een oorlog is. En als ze die verloren hebben, proberen ze het nog eens, net zolang tot ze er eentje winnen. En dan zijn we jarig." "Ga nu niet dromen van internationale verwikkelingen."
"Ik droom niet" (blz. 25).
In de pocket is dit veranderd in het volgende:
(NB: Jan tegen Arie) "Kom, kom. Bedwing je fantasie wat. Ga nu niet dromen van internationale verwikkelingen."
"Ik droom niet. Ik sta met beide sproetige voeten stevig op deze vliegtuigvloer." (blz. 24).

In Sensatie op een Engelse vrachtboot is Arie opgesloten in de cel van een Engels politie-bureau omdat hij - ten onrechte - beschuldigd wordt van het stelen van pruimen. Als hij honger krijgt, zegt hij iets heel grofs tegen de dienstdoende agent:
"Ik rammel van de honger. Zijn we hier soms in een concentratiekamp, dat ik niets te eten krijg." (blz. 104).
In Tumult in een toeristenhotel is het Jan Prins die een opmerkelijke uitspraak doet als hij de woede van de Engelse ex-kolonel beziet wanneer deze constateert dat zijn schoenen verdwenen zijn: "Wat hebben we in vredesnaam ontketend? Die kleine snor van een kolonel is in staat om de tactiek der verschroeide aarde te gaan toepassen. Als ze op de begane grond zijn, slaan ze alles kort en klein." (blz. 69).
Een bladzijde eerder had de kolonel verontwaardigd laten weten dat het nog zijn schoenen waren waarmee hij Montgomery heeft begeleid op zijn inspectie van de Rijn-linie.
In de gebonden versie van Een speurtocht door Noord-Afrika is het Baker die - op blz. 155 - tegen de Italiaanse douanier roept: "Heil Mussolini," waarop Willams fronsend zegt:
"Geen politiek in onze zaken alsjeblieft."
In de pocket is dit laatste veranderd in "geen oudbakken politiek" (blz. 137).
Wederom wordt de Siegfriedlinie genoemd in Een raderboot als zilvervloot (blz. 145). Het is Arie die dit zegt als hij een oplossing ziet om ongezien van Zuid-Beveland af te komen:
"We moeten zien dat we ongemerkt achter in die groentewagen komen. Daar verstoppen we ons tussen kisten en zo rollen we veilig door de Siegfriedlinie heen."
Wat verderop in dit verhaal (blz. 170) overrompelen Jan en Arie Hennie Schol op zijn hotelkamer. Arie omschrijft deze actie als: "Kleine Blitzkrieg."
In Bombarie om een bunker (blz. 42) is het Jan die tegen Arie het volgende zegt:
"Holland wordt vol, jongen. Zó vol, dat mensen met extra dikke buiken, zoals jij, een vergunning moeten aanvragen voor extra Lebensraum."
Wat verder, op blz. 124, doet Arie een bedenkelijke uitspraak:
"Vergeef me mijn kortstondige menselijkheid. Nu ben ik weer de gewone Übermensch Roos."

Willy van der Heide graaft in zijn verleden.
Wie Het verschijnsel Bob Evers opslaat, zal op blz. 22 de uitspraak van Willy van der Heide aantreffen waarin hij zegt dat veel dingen (= gebeurtenissen in de Bob Evers-verhalen) gebaseerd zijn op persoonlijke belevenissen.
Of we de zojuist beschreven citaten zouden kunnen beschouwen als een vorm van afreageren, is iets wat tal van discussies tot gevolg zou hebben. De nu volgende citaten vormen echter wel degelijk een link naar het leven van Willy van der Heide alias Willem W. Waterman.

In Een klopjacht op een kapitein wordt op blz. 118 Fort Blauwkapel genoemd, alwaar Willy van der Heide na de oorlog gevangen heeft gezeten. Het zijn Jan en Bob die daar dan doorheen rijden. Maar ook de Scheveningse strafgevangenis wordt genoemd en wel in Hoog spel in Hong-Kong op blz. 70:

CITAAT:
"Het deed hem (= Jan) denken aan het prachtige verhaal van twee gevangenen in Holland, die uit de gevangenis in Scheveningen waren ontsnapt op de stom-eenvoudige manier, door eerst te zorgen dat zij twee schilderskielen te pakken kregen, wat potten verf en wat kwasten. Toen ze die eenmaal hadden, was de rest een koud kunstje. Zij trokken de kielen aan, hingen de verfpotten aan hun armen en pakten een ladder op. Daarmee stapten ze brutaalweg op de poort af in een week dat juist de buitenkant van de gevangenis werd opgeschilderd. De bewaker dacht er niet eens bij na. Elk mens verwacht nu eenmaal schilders te zien lopen met een ladder. Dat in alle andere gevallen ladders in een gevangenis tot de meest streng bewaakte voorwerpen behoren, kwam niet eens in zijn hoofd op. De gevangenen liepen naar buiten, zetten de ladder tegen een buitenmuur en klommen er overheen. Het hele verhaal was precies zo gebeurd, want de directeur van die gevangenis was een goede kennis van Jans vader en had het hele relaas in geuren en kleuren bij hem thuis verteld."
EINDE CITAAT.

Jaja... De rechtgeaarde Bob Evers-lezer weet dit onmiddellijk te scharen onder de stelling die regelmatig in de verhalen onder de aandacht wordt gebracht: een handeling of een daad valt juist het minst op wanneer deze zo opvallend mogelijk wordt verricht. D.w.z. alsof het de gewoonste zaak van de wereld is. Opvallend echter, is dat dit voorval met de nepschilders inderdaad in Scheveningen heeft plaatsgevonden en wel in de periode dat Willy van der Heide daar zat!

Op blz. 87 van Een dollarjacht in een D-trein treffen we een bijzondere passage aan. Bob zegt dan tegen Jan:
"Gebruik je hersens. Ten eerste lig ik minstens nog een uur in dit bad D-treinstof af te weken. Ten tweede weet jij toch waar ík zit, vierkant ei? Je kunt me toch uit dat koffiehuis opbellen, niet?" EINDE CITAAT.

Ik kan mij nog goed herinneren dat ik, toen ik voor de allereerste keer de kreet "vierkant ei" las, mijzelf afvroeg: "Hoe KOMT iemand hier op? Dit scheldwoord valt meteen op doordat het zo absurd is; een ei is tenslotte ei-vormig en kan uiteraard nooit het model van een dobbelsteen hebben. Ik besteedde er verder geen aandacht aan totdat... ik een kopie van een artikel uit Het Parool Het Parool 1949) onder ogen kreeg. In dit bewuste artikel wordt vastgesteld dat er in de illegaliteit geen verschil van mening bestond over De Gil: het blad was fout. Daarnaast wordt er melding gemaakt van het feit dat Waterman (in 1944) opdracht had gekregen om een Paas-brochure te schrijven, handelend over het Nationaal-Socialisme. Deze pennevrucht zou afgekeurd worden. Titel: Het vierkante ei.

De naam van het niet-bestaande plaatsje Lotisico in Een speurtocht door Noord-Afrika (blz. 129) blijkt te verwijzen naar iets uit het duistere verleden. Bij het Zwart Front was ene Alfred Haighton (1896-1943) aangesloten, een extremistisch lid van Schotse afkomst. Vader Haighton had vanaf 1902 fortuin vergaard door de eerste NV Nederlandse Maatschappij tot verzekering van risico in Loterijen, genaamd... Lotisico. Het was een listige constructie waardoor een soort "tweede Staatsloterij" werd opgezet waarbij de loterij "verzekering" werd genoemd, de loten "polissen" en het geïnde geld "premiën." De deelnemers konden zich bij Haighton verzekeren tegen "nieten" in de loterij. (Bron: Documentaire Nederland en de Tweede Wereldoorlog, Zwolle 1990).

Verder zijn er in de avonturen van Bob en Co. nog andere situaties te vinden die duidelijk herkenbaar zijn.
In Een motorboot voor een drijvend flesje vertelt Mevrouw Grimbos tegen Arie over de oorlog en maakt de opmerking dat het, als de invasie eenmaal begonnen was, veel gevaarlijker was om te reizen dan rustig in huis te blijven zitten. Arie zegt dan:
"Ja, nou! Ik ben toen ook een paar keer de dans ontsprongen." (blz. 99).
De lezer zal dit voor kennisgeving aannemen en de redelijkheid hiervan erkennen. In de laatste Gil (nr. 14; 15 september 1944) werd deze wetenschap op een geheel andere manier onder de aandacht van de lezers gebracht:
********************************************************

REIST PER SPOOR! Ook haringen kunnen in een ton!

LASTIG! LANGZAAM! LEVENSGEVAARLIJK!

NEEM DE TREIN!

* Waarom uw zolen slijten met wandelen? * Waarom langer wachten op een autobus? * Waarom uw velocipede gebruiken?

In alle klassen geniet u hetzelfde comfort. U staat nimmer alleen. Overal dezelfde geuren. Wisselend uitzicht op de bloeiende koolzaadvelden en uw medepassagiers. Een genot van hoge culturele waarde. Een kind kan de koeien tellen! Wisselend inzicht op de meest actuele politieke problemen door de vaste klanten!

VERGEET NIET DE SENSATIE VAN HET OGENBLIK! De Nederlandse Spoorwegen brengen het FRONT in uw COUPÉ! Vanuit uw zetel hoort u de kogels fluiten!

Retour Utrecht brengt u midden in de vuurlinie! Beziet het Oorlogsgebeuren van dichtbij!

REIST PER SPOOR! NEEM UW KINDEREN EN VERBAND MEE! *******************************************************

Het doel van zowel De Gil als het radioprogramma van Waterman was (o.a.): tweedracht zaaien onder de geallieerden. In Hoog spel in Hong-Kong (blz. 142) lezen we een dagboeknotitie van Jan Prins, gedateerd 22 september. Het gaat over een gebeurtenis die zich voordeed aan boord van de "Nancy May" tijdens het ontbijt. Een Amerikaanse onderwijzeres kreeg ruzie met een Engelse zakenman.

CITAAT:
"Onderwijzeres beweerde dat Amerika de laatste wereldoorlog had gewonnen. Brit zei heel kalm dat Amerika nooit de kans zou hebben gekregen de oorlog te winnen als de Britten in 1940 niet hadden stand gehouden. De onderwijzeres zei vinnig dat de Engelsen te verwaand en te dom waren om iets te begrijpen.
Brit antwoordde, nòg veel kalmer dat die reuze-slimme Amerikanen in 1940 allemaal overtuigd waren dat Engeland de oorlog had verloren. Gelukkig, zei de Engelsman bedaard, waren wij Engelsen te dom om te begrijpen dat wij de oorlog al verloren hadden, zodat wij bleven doorknokken, hetgeen maar gelukkig was voor jullie Amerikanen, anders hadden jullie in 1944 geen eiland gehad om je invasie vanuit te beginnen."
EINDE CITAAT.

Goed of fout.
Iets kan anders zijn dan het lijkt. Concreter en beter geformuleerd binnen de context van dit hoofdstuk, komt het er op neer dat er na de oorlog - buiten de zaken die glashelder waren - verbijsterende dingen aan het licht kwamen. Zo kon blijken dat de joviale en altijd vriendelijke man in werkelijkheid een brute verrader was geweest terwijl de hoogst verdachte persoon juist weer voor de goede zaak had gewerkt.
Wie tot de ene groep behoorde en door een dwaling werd aangemerkt als persoon van de andere groep, ontliep ten onrechte een vonnis of werd juist ten onrechte opgepakt. Het kwam voor. Zoals bekend heeft Willy van der Heide altijd beweerd dat hij verzeild is geraakt in de laatstgenoemde situatie.
Als illustratief zou de eerder genoemde scène aangemerkt kunnen worden waarin Arie Roos ten onrechte in de politie-cel zit, wegens het stelen van pruimen in de afgelopen week (hetgeen hij niet gedaan heeft). Natuurlijk is dit als voorbeeld een beetje flauw omdat deze situatie zich in principe in ieder ander leuk jongensboek kan voordoen. Daarom een aantal betere voorbeelden van situaties en uitspraken waarin duidelijker de dubbele bodem tot uitdrukking komt.

Het eerste vraagstuk, waarin de kwestie goed of fout de revue passeert, vinden we in Avonturen in de Stille Zuidzee (blz. 80). Het betreft dan iets waaraan Bob moet denken als hij door de muiters tewerk wordt gesteld in de machinekamer.

CITAAT:
"Bob was bezig met zichzelf uit te vechten of hij nu eigenlijk wel goed deed om muiters te helpen. Bob was niet op de hoogte van de wetten der zeevaart, maar hij meende eens gelezen te hebben, dat ieder, die een muiter behulpzaam is, op dezelfde wijze wordt gestraft. Maar daar tegenover stond: wat kon hij anders doen? Hij was nou eenmaal aan boord buiten zijn schuld.
Als hij het vertikte om te doen wat ze hem opdroegen? Wat zou hem dan gebeuren? Overboord?... Bob was er vrij zeker van dat ze hem niet om zeep zouden brengen. Maar ze zouden hem waarschijnlijk wel ranselen tot hij toegaf of hem ergens opsluiten. En wat was het nut van opgesloten zitten?" EINDE CITAAT.

Het dilemma, waar Bob mee worstelt, is duidelijk een schuldvraag waarin hij tot de slotsom komt dat noch hij, noch anderen ermee gebaat zouden zijn als hij zich openlijk zou verzetten. Voor een situatie waarin iemand ten onrechte de schijn tegen kan hebben, gaan we naar blz. 13 van Een klopjacht op een kapitein. Het gaat om het relaas van detective Pijnenborg waarin hij vertelt over de Duitser die afwist van de Grimbosschat:

"De Duitser had echter, uit de jaren dat hij hier bezettingssoldaat was geweest, wat Hollandse kennissen overgehouden. Mensen met wie hij wel eens wat had gehandeld en zo..." "Zwarthandelaars?" (het wordt niet duidelijk wie dat vraagt)
Pijnenborg haalde korzelig de schouders op.
"Dat hoeven niet per se zwarthandelaars te zijn geweest. Tegen het eind van de oorlog verkochten de Duitsers wapens, uitrustingsstukken en papieren aan ieder die ze voor een handeltje vertrouwden. Zo is een massa materiaal in handen van de illegaliteit gekomen."
EINDE CITAAT.

Juist doordat Pijnenborg de schouders korzelig ophaalt, blijkt dat hij een vooroordeel bespeurt waaraan hij zich kennelijk ergert.

In Een overval in de lucht (blz. 24) wordt door de alwetende verteller over Jan en Arie het volgende opgemerkt:
"Zij hadden samen tijdens de Duitse bezetting heel wat meegemaakt, en wat er allemaal na de bevrijding aan het licht was gekomen, had hun heel wat geleerd. Ze wisten dus, dat heel onwaarschijnlijk lijkende dingen soms maar al te waar waren gebleken."
Dit wordt nog een keer op een andere manier onder de aandacht gebracht in Kabaal om een varkensleren koffer op blz. 85.
Dit keer gaat het om iets wat Arie tegen zijn vader zegt:
"Geloof me: zelfs in de wildste dagen na de bevrijding zijn er geen mensen zo vaak per vergissing opgepakt als wij in de laatste vierentwintig uur."

In Vreemd krakeel in Californië (blz. 87) is het wederom de alwetende verteller die iets laat weten wat te denken geeft:
"Dikwijls is een verhaal dat wáár is, veel ongeloofwaardiger dan een dat is gelogen... om de eenvoudige reden, dat logischerwijs iedereen de meest gelóófwaardige leugen verzint, als er toch gelogen moet worden. Iemand met enige ervaring wéét dat."

Tenslotte nog een kritisch geluid in Stampij om een schuiftrompet over journalisten/berichtgeving (blz. 161):
"Mensen uit het amusementsbedrijf weten maar al te goed, hoe vaak een kranteverhaal volkomen verdraaid uit de bus komt - doordat het wordt verkort, of doordat de verslaggever het lekker sensationeel wil maken, of doordat de verslaggever gewoon een hekel heeft aan de persoon in kwestie, of doordat hij gewoonweg te stom is."

Overig.
Nu een aantal bonte uitspraken dat weer op een andere manier een bepaald licht werpt op Bob Evers in combinatie met Willy van der Heide's verleden. Hiervoor eerst een citaat uit het artikel "Willem W. Waterman en het morele verval" van Eelke de Jong dat verscheen in de Haagse Post van 11-11-1978:

"Ken je het beeld van een pingpongballetje dat op een waterstraal balanceert? Je ziet het wel eens bij een schiettent op de kermis. Zo voelde ik me in die laatste anderhalf jaar van de oorlog. En dat gevoel verdween niet bij de bevrijding, want toen begon het spel pas. Het liep gewoon in één lijn door. En ik ben het nooit kwijtgeraakt. Ik sta dag en nacht op scherp. Als je één keer met die tandwielen te maken hebt gehad, kom je er nooit helemaal uit. Je mag op non-actief staan, maar ze weten precies wie je bent. Als jongelieden mij vragen: hoe was het in de oorlog? zeg ik: jongens, het was geen kunst om de oorlog te overleven, het was een kunst om de bevrijding te overleven.
Er is onmiddellijk na de bevrijding op gigantische schaal geschiedenisvervalsing gepleegd. Als je de verslagen van de Parlementaire Enquêtecommissie leest, waad je tot je knieën door de meineden. Iedereen dekt iedereen. Ze hebben allemaal boter op hun hoofd. Het is zo'n kluwen dat geen macht ter wereld die ooit losgepeuterd krijgt. Dat deksel krijg je niet meer van de beerput af. Ik niet, en niemand."
EINDE CITAAT.

In dit artikel komt uiteraard de dubbelrol aan de orde die Willy van der Heide, volgens eigen zeggen, vervuld zou hebben in de oorlog. Evenals in vele andere publikaties geeft hij hier commentaar op de manier waarop zaken na de oorlog zijn aangepakt, hiermee de aandacht vestigend op de wetenschap dat hijzelf - naar zijn mening - totaal ten onrechte is opgepakt. Ook geeft hij regelmatig te kennen de regels van "het spel" te kennen: de kwestie van de spionage en de contra-spionage. Samengevat: na de bevrijding BEGON voor de oorlog voor Willy van der Heide pas.

Gezien vanuit deze invalshoek is een hartgrondige uitspraak die Arie bezigt in Bombarie om een bunker minder abstract te noemen. Op blz. 177 zegt hij tegen Jan Prins:
"JIJ! Jij maakt me nog eens doodziek met je uitgerekende levensaanpak. Word toch eens een beetje vlotter, jongen! Je moet leven alsof het constant oorlog is."
Iets waarmee Willy van der Heide ongetwijfeld mee geconfronteerd moet zijn geweest, zijn de ondervragingen waaraan hij werd onderworpen n.a.v. zijn levenswandel in de vijf bezettingsjaren. Ook over dit onderwerp treffen we regelmatig iets aan in de serie. Twee voorbeelden:

Een raderboot als zilvervloot , blz. 83:
"Van Praay stelde zijn vragen bij voorkeur op de meest vriendelijke toon er wereld... alsof hij een kletspraatje maakte. Daar waren al heel wat mensen ingelopen. Je moest hem heel goed kennen om uit te maken of hij gewoon aan het klessebessen was, dan wel probeerde iets bepaalds te weten te komen. En hij had de zenuwslopende handigheid om onbetekenende kletsvragen te doorspekken met vragen die van belang waren."

Bob Evers belegert Fort B , blz. 69/70:
Iets over de kunst van het ondervragen. "Nu is iemand bij de kladden pakken één ding. Maar iemand als Roos slim ondervragen is een héél ander vak. De getrainde jongens zoals ze bijvoorbeeld zitten bij Special Branch van Scotland Yard, pakken zoiets heel anders aan. Als je de verkeerde vragen stelt, vertel je aan de ondervraagde méér dan hij aan jou."

Iets anders: Het Zuidzee-avontuur was in 1943 al bekend middels het blad Jeugd waarin dit verhaal als feuilleton werd gepubliceerd. In 1950 verscheen deze trilogie in boekvorm. Op dat moment blijkt e.e.a. geactualiseerd te zijn. In Drie jongens op een onbewoond eiland lezen we op blz. 126 en 137 (resp. in het gebonden boek en de pocket) het volgende:
"Wat is er eigenlijk met jou gebeurd?" vroeg Jan aan Bob. "Ik heb genoeg schoten gehoord voor de complete slag bij Arnhem."
"Het wás een slag bij Arnhem, man."

Deze zelfde slag bij Arnhem zou Willy van der Heide enige jaren later inspireren tot het schrijven van een gedicht hierover. Zo kon het gebeuren dat in de Haagse Courant van 17 september 1956 het volgende te lezen was:

Gedicht op "De slag bij Arnhem."
Naar wij vernemen, is vandaag onder auspiciën van het Airborne Comité te Oosterbeek, een herdenkingsgedicht verschenen, getiteld De slag bij Arnhem, waarin een bekend Nederlands auteur onder de schuilnaam Victor Valstar postume hulde brengt aan de geallieerde soldaten, die in september 1944 bij Arnhem hun leven gaven voor de bevrijding van ons land.
EINDE (gedeeltelijk) CITAAT.

Natuurlijk kwam men er op zeker moment achter WIE er schuil ging achter het pseudoniem Valstar. Op 21 februari 1957 stond in het Haags Dagblad een artikel waarvan de kop er niet om loog:

"EX-NAZIPROPAGANDIST HERDENKT HET VERZET" De slag bij Arnhem, verzen van oud-medewerker van "De Gil."

Over het boekje werd het volgende gezegd:
"Het is een epos, waarin de heer Victor Valstar in pathetische verzen de lof zingt van de parachutisten van "The first Allied Airborne Army," die in september 1944 ten onder gingen bij de actie, die beslissend had moeten worden voor de bevrijding van het Westen. De baten, die uit de auteursrechten op dit werkje kunnen voortvloeien, zijn afgestaan aan het Airborne Comité te Oosterbeek." EINDE CITAAT.
Daarna volgt een opsomming van hetgeen waarbij Victor Valstar tijdens de bezetting onder de naam Willem W. Waterman betrokken was: zijn radioprogramma en De Gil. Voorts wordt het feit onder de aandacht gebracht dat hij tien jaar uitgesloten was van journalistieke activiteiten.

Verderop in dit artikel mag één zin zeer interessant genoemd worden:
"Het is hier niet de plaats om in te gaan op de (matige) poëtische kwaliteiten van het bedoelde boekje."
EINDE CITAAT.

Al eerder lazen we de kreet "pathetische verzen."
Natuurlijk kan men zich de verontwaardiging indenken toen bleek dat Willem W. Waterman en Victor Valstar één en dezelfde persoon waren; alleen hoogst opmerkelijk (of misschien juist wel NIET omdat het zo'n oer-Hollands verschijnsel is) is de ontdekking dat het gedicht an sich hierdoor ineens óók niet meer zo goed is. In het eerste artikel - toen men nog niet wist wie Victor Valstar was - wordt tenminste met geen woord gerept over "matige poëtische kwaliteiten."

POLITIEKE KWESTIES

Inleiding.
In de Bob Evers-verhalen worden, tussen alle grappen en grollen door, veel opmerkingen gemaakt die, soms direct, soms indirect, een politieke strekking hebben. Wat iedereen beslist zal zijn opgevallen, is dat de Amerikanen er maar bar slecht vanaf komen. De meeste opmerkingen hierover in dezen, zijn te bespeuren als de drie jongens met elkaar in gesprek zijn. Vaak zijn het ook willekeurige buitenstaanders die hoofdschuddend, lacherig of - bij wijze van spreken - tegen het voorhoofd tikkend laten weten hoe verknipt de Amerikanen wel zijn. In een enkel geval blijkt er zelfs een antipathie te bestaan tegen Engelssprekenden in het algemeen. Dit overkomt Barnett bijvoorbeeld in Sensatie op een Engelse vrachtboot (blz. 32 e.v.) als hij eerst met de nek aangekeken wordt wanneer hij zegt dat hij Engelsman is en vervolgens met een identieke reactie geconfronteerd wordt als hij beweert Amerikaan te zijn.

De meeste voorvallen hebben in zoverre met politiek te maken dat men kan vaststellen dat de diplomatie heeft plaatsgemaakt voor het "recht voor z'n raap." Er blijkt meer respect te zijn voor de Duitsers. Verder is er aan politieke conflicten geen gebrek evenals aan bizarre grappen met een politieke ondertoon.
De opbouw van dit hoofdstuk derhalve:

HA, DIE AMERIKANEN.
* Eetgewoonten en smetvrees. * Waarin de Amerikanen niet deugen. * Amerikanen zijn gek.
* Duitsers zijn o.k.
* Over Amerika als grote broer. * Dollars zijn niet zaligmakend. * Verschillende werelden.
* Over indianen.
* Bob slaat terug.
POLITIEKE CONFLICTEN.

BIZARRE GRAPPEN MET EEN POLITIEKE ONDERTOON.

HA, DIE AMERIKANEN!

Eetgewoonten en smetvrees.
Het meest bekend zijn de vele keren dat Bob geplaagd wordt met de Amerikaanse levenswijze, hetzij door een ander verhaalfiguur, hetzij door de alwetende verteller die er hier en daar tussen neus en lippen door een schepje bovenop doet. We beginnen met de eetgewoonten waarbij haast altijd gedoeld wordt op een ziekelijke smetvrees die zich in het bijzonder bij Amerikanen zou voordoen.

Lotgevallen rond een locomotief .
Amerikanen zijn overtuigd dat zij aan de rand van het graf wankelen als zij water moeten drinken dat warmer is dan vier graden Celsius, een tandenborstel moeten gebruiken die niet in luchtdicht cellofaan is afgeleverd, of een keer van tafel opstaan zonder zich helemaal rond te hebben gegeten (blz. 7).

Stampij om een schuiftrompet .
Jan tegen Wim Kolstee: "Die (= Bob) moet natuurlijk weer iets speciaals. Dat heb je met die Amerikanen. Gedistilleerd water met zuiveringszout. Of een portie gemalen aspirine met kokosnootmelk, liefst met slagroom erop" (blz. 15). En dit wordt beaamd door de alwetende verteller, die het volgende opmerkt:
"Bob was nu eenmaal de zoon van een volk dat overtuigd is te zullen uitsterven, als het per man per dag niet een jaarrantsoen aan pillen en vitaminen naar binnen werkt" (blz. 46).

Ali Roos als Arie Baba .
Jan en Arie over Bob:
"Dáár moet je Amerikaan voor zijn! Hahaha!"
"Die gaan kamperen met een fles gedistilleerd water bij zich." "En nemen biefstuk in cellofaan mee."
"En gedesinfecteerd W.C.-papier."
"En halen hun neus op voor bunkers zonder stromend water." (blz. 184)

Heibel in Honoloeloe .
Jan tegen Bob over de Amerikanen:
"Maar misschien vinden jullie nog wel eens een ongevaarlijke oorlog uit. Net als sigaretten met filters, tandenborstels in cellofaan en bacillen-vrij drinkwater" (blz. 20).

Waarin de Amerikanen niet deugen.
In veel situaties blijkt dat de Amerikanen werkelijk geen goed kunnen doen. De opmerkingen en uitlatingen in deze context doen soms denken aan Duitsers die neerkijken op de cowboy-mentaliteit terwijl er ook weer uitspraken zijn die associaties met typisch Russische standpunten oproepen waarin het kapitalisme en de decadentie in beeld wordt gebracht.
Deze kwestie begint gelijk al goed in De jacht op het koperen kanon, waarin een voorbijganger opmerkt:
"Die Amerikaanse vlegel (=Bob) vertrouw ik niet. Die deugen geen van allen, die Amerikanen" (blz. 167).

In Drie jongens en een caravan (blz. 40) wordt Bob door Arie plagend "lelijke Amerikaanse kapitalistenzoon genoemd."
In de gebonden versie was dit overigens "Amerikaanse plutocratenzoon."

Ook vallen er woorden die te maken hebben met de opvatting dat Amerikanen onbeleefd zijn. In Een motorboot voor een drijvend flesje is het Arie die het volgende zegt: "Dat heb je met die Amerikanen. Altijd grote monden. Leren ze nooit af" (blz. 156). Jan Prins blijkt er in Vreemd gespuis in een warenhuis ongeveer nèt zo over te denken, alleen maakt hij dit (natuurlijk) kenbaar aan de hand van een financiële kwestie. Jan tegen Arie:
"Je geeft weer te véél fooi! Vijfenzestig cent op twee dollar zestig. Die Amerikanen blijven tóch onbeschoft, hoeveel fooi je ze ook geeft" (blz. 156).

Piet Bodewes blijkt al evenmin een hoge (schippers)pet van Amerikanen op te hebben: "Die zoontjes uit nette families... die zijn altijd het ergst. En als er dan nog Amerikanen in betrokken zijn, ook nog...!"
(Kloppartijen in een koelhuis, blz. 35).

Pa Roos deelt een forse steek onder water uit als hij in Een raderboot als zilvervloot bemerkt dat de brief, die voor Bob bestemd was, gestolen is door Hennie Schol:
"Dat heb je nou met de Amerikanen! Het lijkt hier warempel Washington wel. Daar lekken de militaire geheimen ook aan alle kanten de ramen uit" (blz. 73).

Tenslotte is het Jan Prins in Hoog spel in Hong-Kong die de gehele Amerikaanse cultuur bekritiseert wanneer hij uitvalt tegen Bob over het vele geld dat hun jacht op de juwelen heeft gekost: "O, heb je daar werkelijk over nagedacht?" Jan keek zijn vriend Bob woedend aan. "En heb dan misschien ook werkelijk in cijfers gedacht of je alleen maar verlustigd in avontuurlijke Amerikaanse dagdromen?" (blz. 132).

Amerikanen zijn gek!
Vaak wordt dit openlijk gezegd in de boeken; een enkele keer wordt dit verhuld weergegeven. Over de zojuist beschreven grappen over Amerikaanse eetgewoonten en smetvrees kan men nog zeggen dat deze - door de overdrijving - in zekere zin een bijdrage leveren aan het humoristische effect. Wat de uitspraken over de "gekke" Amerikanen aangaat, kan men zich afvragen of er niet een sterk antiAmerikaans gevoel tussen de regels doorschemert. We doen een greep:

In Trammelant op Trinidad (blz. 18) laat inspecteur Kingston weten dat "alle Amerikanen per slot van rekening iets kinderlijks hebben." Dit is nog vrij onschuldig geformuleerd. Anders wordt het op blz. 101 waar de portier, als deze een brief alsmede 10 dollar ontvangt van Bob, bij zichzelf denkt: "Alle Amerikanen waren nu eenmaal gek."

Ook de hotelhouder van "Popularis" in Ali Roos als Arie Baba is deze mening toegedaan hoewel hij tenminste nog verklaart waarop zijn mening is gebaseerd:
"Voor mij zijn die Amerikanen allemaal gek. Hollen en rennen en nooit een moment rust in hun leven" (blz. 153).

Ook Arie Roos heeft zo zijn twijfels over de verstandelijke vermogens van Amerikanen in het algemeen. Alleen moet gezegd worden dat hij e.e.a. wat subtieler (en ook milder) verwoordt: In Vreemd krakeel in Californië zegt Arie tegen de trompettist:
"Amerikanen geloven alles, als het maar gek is" (blz. 53).

Voor het volgende voorbeeld verwijs ik naar de bladzijden 140/141 van Pyjama-rel in Panama: Jan over het landschap, dat hij vanuit het vliegtuig ziet, tegen Bob:
"Daar zijn Cinemascope en Walt Disney toch maar niks bij."
"Poeh!" riep Bob terug, altijd gereed om de Verenigde Staten te verdedigen. "Moeder natuur kan geen Donald Duck maken."
Arie keerde het hoofd om en liet de kreet van de dag los:
"Moeder Natuur heeft de Amerikanen gemaakt. Die zijn nog heel wat fantastischer dan Donald Duck."

Een bijzonder listige opmerking , waarvan de strekking Bob volledig ontgaat, uit monde van Arie is weer te lezen op blz. 119 van Bombarie om een bunker. Arie laat dan het volgende weten: "Luister jij eens, jongetje Evers; één Amerikaan kan meer vragen dan honderd verstandige Hollanders kunnen beantwoorden."

Tenslotte zegt Arie in Ali Roos als Arie Baba tegen de kelner van "Zur Krone" het volgende: "Amerikaner. Die beide sind ein wenig verrückt."
"Sind sie ja doch alle," en daar was het gesprek mee afgelopen.
De alwetende verteller doet dan ook nog een duit in het zakje:
"Dat was het prettige van met Amerikanen op pad gaan. Je kon ze een jurk aantrekken en op hun handen laten lopen en je hoefde alleen maar met je duim achteloos te wijzen en te zeggen: "Amerikanen" en iedereen zei begrijpend: "O" en vroeg niet verder" (blz. 168).

Duitsers zijn O.K.
De enigen die kunnen bogen op een hogere waardering dan de Amerikanen zijn de Duitsers. In één situatie wordt zelfs een vergelijk getrokken, waarin dit heel duidelijk naar voren springt. Het gaat om de scène uit Een dollarjacht in een D-trein, waarin Jan Prins plotseling de hulp van de FBI nodig heeft als hij beseft dat Bob is ontvoerd.
Wanneer hij (om half elf 's avonds) aankomt bij het contactadres, de sportwinkel, blijkt deze gesloten te zijn.
Jan verwenst dan hartgrondig de Amerikaanse wijze van organiseren. Een contact-adres via een winkel had het nadeel dat men in de avond/nacht nul op het rekest kreeg... en hier was duidelijk geen rekening gehouden. Hij denkt dan:
"De Duitsers (in de gebonden versie overigens: "de Moffen") zouden zo'n geval hebben voorzien. Die hadden me verteld dat ik, als die winkel gesloten was, me moest vervoegen bij een patates-frites-tent die dag en nacht open was" (blz. 104).

In Een raderboot als zilvervloot is het de alwetende verteller die de lezers laat weten dat "Duitsers over het algemeen een zeer zindelijk volk zijn" (blz. 27).

Dat Duitsers als "bijna perfect" worden aangemerkt, is tot drie keer toe waar te nemen in Nummer Negen seint New York. De volgende zaken passeren de revue:
Over de typisch Duitse plichtsgetrouwheid (blz. 52), het respect van Duitsers voor vakmanschap en ijver (blz. 63) en het gegeven dat Duitsers voor elkaar goeie kameraden zijn (blz. 68).

In Arie Roos wordt geheim agent (blz. 115) geeft een Duitse taxi-chauffeur aan Arie te kennen dat hij niet kan garanderen dat hij de trein, zogenaamd door Arie gemist, vóór Frankfurt zal kunnen inhalen. De alwetende verteller hierover:
"Dat had natuurlijk een smoesje kunnen zijn, maar in dat soort dingen zijn Duitsers zeer betrouwbaar." (Of moeten we hier de nadruk leggen op in dat soort dingen? Dat zou dan betekenen dat Duitsers voor de rest onbetrouwbaar zijn!)

Over Amerika als grote broer.
Als we spreken over "de grote broer" hebben we het in dit verband uiteraard niet over George Orwell, maar over de situatie waarin de sterkere opkomt voor de zwakkere die belaagd wordt. Amerikanen dus die ingrijpen als er ergens op de wereld iets ontoelaatbaars gaande is. Het klassieke voorbeeld: de invasie op Normandië. Ook in deze context worden in Bob Evers de nodige moppen getapt.

Vreemd krakeel in Californië toont ons een paar uitspraken die dit perfect illustreren; blz. 54: "O.K.," zei de trompettist met een typisch Amerikaans idealisme. "Het zou fijn zijn, als we die anderen ook konden bevrijden."
"Edel van je!" zei Arie, die de zaak meer Europees en praktisch bekeek.
blz. 135:
"Zijn hier dan geen kerels die een vrouw kunnen verdedigen?"
En dat is natuurlijk de kreet waarvoor in de Verenigde Staten elke man in het geweer komt. Amerikanen moeten nu eenmaal altijd een of andere zwakke partij hebben om voor in het geweer te komen.

In Bombarie om een bunker (blz. 126) wordt e.e.a. ironischer. Arie tegen Bob:
"We gaan Jan bevrijden. Fijn hè? Jullie Amerikanen zijn immers verzot op bevrijden? Nog een jaar of wat, dan hebben jullie de hele wereld bevrijd en zit je zélf in het pak."
Dat was natuurlijk het soort opmerking die Bob nooit ofte nimmer over zijn kant zou laten gaan. Hij hapte meteen:
"Wát pak? Wie pak? Wie gaat er in het pak? Niemand krijgt de Verenigde Staten van Noord-Amerika in het pak. In geen enkel pak."
"Hoeft ook niet," zei Arie rustig. "Jullie helpen jezelf in het pak. Dat zei ik toch al. Maar dat ontdekken jullie vanzelf wel. De hele wereld weet het al, behalve jullie zelf."
"Och, stik!" zei Bob korzelig....
EINDE CITAAT.

In Arie Roos als ruilmatroos is het Maarten Rikkers die de kroon spant door tegen een politieman, die hem in de "Filibuster Bar" vertelt hoe de Amerikanen de Filippijnen hadden bevrijd, als volgt te reageren:
"Ja ja, jullie kunnen het bevrijden niet laten. Je had beter toen Cuba maar metéén kunnen inpikken, dan had je nou niet met Fidel Castro op Cuba in de maag gezeten." (blz. 70).

Dollars zijn niet zaligmakend.
Vriendschap, genegenheid en sympathie zijn voor geen geld ter wereld te koop. In Bob Evers wordt dit uitsluitend onder de aandacht gebracht als het om dollars gaat en dus over Amerikanen. Wederom een paar citaten.
Arie Roos en Jan Prins keken elkaar aan. Het was weer de gewone klacht van Amerikanen in het buitenland. Die kwamen met veel geld, mooie kleren, prachtige machines en de beste bedoelingen. Ze deelden sigaretten en kauwgom uit en klopten de kinderen op hun hoofden. In ruil daarvoor verwachtten ze dat alle andere volkeren hen als bloedsbroeders zouden ontvangen. Pas na jaren ontdekten ze tot hun verbijstering en ontsteltenis, dat ze op een of andere manier van slag af waren en bleven. Dat een Engelsman, op een of andere manier wél met andere volkeren kan omgaan en een Hollander ook en een Italiaan; de meest rare volkeren wel... Alleen een Amerikaan blijft altijd onbegrepen (Lotgevallen rond een locomotief, blz. 113/114).

Blz. 171 van hetzelfde boek:
Jan: "Al zijn leven had die machinist ons zo wel meegenomen. Maar nee, Bob moest natuurlijk weer de gulle Amerikaan uithangen. Wij geven de man wel een paar dollars. U ook een paar dollar?. Pak maar aan. Ik ben Bob Evers; het kan niet op. Nog een slof sigaretten erbij? Graag."

In Bob Evers belegert Fort B wordt de Amerikaanse vrijgevigheid nog wat scherper geanalyseerd: "Kom kom," zei de sergeant rustig. "Wij weten allemaal dat de Amerikanen nooit ergens geld in steken als ze niet het idee hebben dat ze er zelf óók beter van kunnen worden."
"WAT!" (Houston) "Wat is dat voor taal? En dat van een sergeant van het leger?" "Zo denkt heel de wereld er over," zei de sergeant in alle rust. "Zo denken ze in India en in Afrika en in Koeweit en in IJsland..."
"... en in Europa," mompelde Jan Prins (blz. 172/173).
In de illegale versie wordt het nog sterker aangezet: "Wat is dat voor communistische taal? En dat van een sergeant van het leger!"
"Dat heeft geen peso met communisme te maken," zei de sergeant, met bewonderenswaardige rust. "Zo denkt heel de wereld er over..."

Tenslotte een zeer kritisch geluid in Arie Roos als ruilmatroos.
Ter verduidelijking hoe het eiland Key West van een mooi eiland tot een mierenhoop is geworden, wordt door de alwetende verteller het volgende gezegd: "De Amerikaanse welvaart heeft dat allemaal goed en grondig verziekt." (blz. 25). (In de illegale versie overigens: "vervloekte" Amerikaanse welvaart).

Verschillende werelden.
De oude wereld (Europa) en de nieuwe wereld (Amerika) verschillen, zèker in de jaren '50, als dag en nacht. Het zal weinig fantasie behoeven om te erkennen dat dit gegeven een flinke bron van vermaak vormt. Grappen worden meestal gemaakt als de Amerikaanse aanpak wordt vergeleken met de Europese aanpak.

Pyjama-rel in Panama (blz. 45):
"Zie je nou (aldus Arie), je moet Hollanders hebben om op geniale denkbeelden te komen. Jullie besteden een half miljoen om koele lucht in een vervelend hotel te blazen. Een Hollander zoekt eerst een koel, fris meer dat niets kost en bouwt er dan een motel omheen."
"Sure," zei Bob spottend. "Hollanders geven een paar honderd miljoen uit om een stuk Zuiderzee droog te pompen. Amerikanen zijn zo verstandig dat ze een land uitzoeken dat groot genoeg is voor iedereen."

In Vreemd gespuis in een warenhuis (blz. 160) is het Jan Prins die probeert e.e.a. te relativeren: "Daarna schoof het kleine jongetje de handen in de zakken van zijn spijkerbroek en wandelde parmantig voor Jan uit, de zonneschijn in, met die vroegrijpe, een beetje aapachtige volwassenheid die bijna alle jonge Amerikaanse kinderen kenmerkt. Jan dacht daar over na terwijl zij terugliepen naar de hoofdstraat. Amerikaanse kinderen van drie, vier, vijf of zes jaar leken allemaal veel pienterder dan Europese kinderen. Maar daarna schenen ze stil te blijven staan en hoe ouder ze daarna werden, hoe stommer ze leken in vergelijking met Europeanen."

Op bladzijde 164 uit ditzelfde boek is het Bob die zich een pijnlijk voorval herinnert. Ooit had hij tegen Jan en Arie opgeschept over de Amerikaanse Snelwegen, die middels tolgeld betaald worden door de gebruikers hiervan. Het leverde de volgende smalende reactie van Jan Prins op: "Luister! De United States zijn een rijk dat bestaat uit staten. Precies zo bestaat Nederland uit provincies. Vroeger waren de Nederlandse Provincies nèt zo onafhankelijk van elkaar als die staten van jullie nu nog zijn. Jullie staat Pennsylvania, die wij dus Provincie noemen, legt een eigen snelweg aan, maar heeft geen zin om daar verkeer uit andere staten gratis over te laten rijden, hoewel dat een belang is van het hele land. Dus Pennsylvania heft tolgeld. Dat deden wij in Holland vóór de oorlog ook. Daar mocht je niet op een provinciale weg rijden zonder een wegenkaart voor die weg. Maar wij kregen al héél gauw in de gaten, dat wegen een belang zijn voor het hele land. Al die tollen en kaarten waren alleen maar geld- en tijdverlies. Dus nu betaalt het rijk alle wegen uit één rijkswegenbelasting. Jullie Amerikanen zijn niet vóór, maar ongeveer vijftig jaar bij ons achter. Al die prachtige nieuwe tolwegen die jullie nu aanleggen worden allemaal weer opgedoekt omdat er massa's mensen nodig zijn om het geld te innen en weer andere mensen om de tolgaarders te controleren. En er gaan miljoenen uren verloren met telkens weer wachten en betalen. Over twintig jaar moeten jullie al die tolwegen weer opdoeken en er rijkswegen van maken en dan zijn jullie eindelijk precies even modern als we in Holland al sinds 1945 zijn."

In Hoog spel in Hong-Kong (blz. 30) worden Amerikanen wel èrg onderuit gehaald. Jan, Bob en Arie bevinden zich in het vliegtuig naar San Francisco. Terwijl Bob ligt te slapen, leest Jan een passage voor uit de brochure over Hong-Kong. Het betreft een citaat waarin een immigratieambtenaar in Hong-Kong fijntjes laat doorschemeren dat al die Amerikaanse "journalisten" die zogezegd naar genoemde stad komen om een boek te schrijven, wellicht met een geheel andere missie overkomen (spionage).
Arie hierover tegen Jan:
"Als wij het tijdens onze avonturen even stom aan de steel staken als die snaken, waren we al zes keer door alle denkbare manden gevallen. Amerikanen zijn prachtkerels, zolang ze binnen de grenzen van hun eigen land opereren. Maar in elk ander land zijn ze zo hulpeloos als..."
Op dat moment wordt Bob wakker en mist nèt deze opmerking. Het is nog de vraag welke wending het verhaal genomen zou hebben, als Bob dit had gehoord. De Amerikaans/Nederlandse samenwerking van de drie vrienden onderling zou in dat geval op z'n minst een gevoelige knauw hebben opgelopen.

Op een gegeven moment is waar te nemen dat Bob de wetenschap min of meer accepteert dat Europeanen t.o.v. Amerikanen toch niet zo heel onhandig en ouderwets waren als wel werd beweerd. In Een vliegtuigsmokkel met verrassingen (blz. 152) treffen we de scène aan waarin Bob tegen Jan en Arie zegt:
"Och - jullie houden me weer voor de gek."
"Wat? een slimme Amerikaan voor de gek houden? Dat lukt een domme Hollander tòch niet." Bob gromde wat, en ging er niet verder op in. Hij was al lang genezen van het idee, waarmee hij jaren tevoren naar Europa was getogen, dat Amerikanen alles beter wisten en handiger deden dan andere volkeren. Dat was trouwens een idee waarvan alle Amerikanen genazen, als ze tenminste langer dan veertien haastige dagen in bussen, hotels en treinen doorbrachten."
Het verschil tussen Amerikaanse en Europese kinderen, zoals Jan Prins dat meent te bespeuren in Vreemd gespuis in een warenhuis, keert terug in Kunstgrepen met kunstschatten, alwaar Jan Bob plaagt door op te merken dat Amerikaanse kinderen qua intelligentie achterliggen op Europese kinderen (blz. 23).

Dan is er nog iets geheel anders dat fijntjes wordt uiteengezet, nl. dat Amerika qua geschiedenis kan bogen op hooguit een goeie tweehonderd jaar terwijl er een paar duizend jaar geleden reeds het nodige in Europa geschiedde. Het is te lezen in Heibel in Honoloeloe op blz. 20:
"Vertel ik (=Bob) vervelend soms? Over de Vrijheidsoorlog en de Burgeroorlog..." "Nou ja," zei Jan. "Dat is voor jullie misschien heel sensationeel, maar Europa hangt al meer dan tweeduizend jaar van oorlogen aan elkaar. Onze ganse Vaderlandse en Europese geschiedenis is een eindeloze ceel van veldslagen, oorlogen, vredesverdragen en bondgenootschappen die nooit langer dan een twintig of dertig jaar duurden. Moeten wij met roodgloeiende wangen gaan zitten luisteren naar die paar miezerige pestoorlogjes die jullie hebben gevoerd? Wat oorlogvoeren betreft, komen jullie pas kijken, vergeleken bij ons. Jullie worden bij het idee van een oorlog even opgewonden als padvinders bij Vlagveroveren."

In Bob Evers belegert Fort B is het nog steeds zo dat Jan Prins de Amerikanen niet voor vol aanziet. Op blz. 124 zegt hij doodernstig tegen Bob dat hij een "Amereaan" is. Als Bob vraagt wat dat is, zegt Jan: "Een Amerikaan die zoveel van Europeanen heeft geleerd, dat hij bijna mens is geworden."

De alwetende verteller bekrachtigt dit nog een keer in Arie Roos als ruilmatroos (blz. 55) waar "Bob Evers, als goed Amerikaan, zat na te denken over de machtige Russen, de onbegrijpelijke Europeanen en de ondoorgrondelijke Chinezen."

Over indianen.
Een pijnlijke zaak betreft de kwestie rondom de oorspronkelijke bewoners van Amerika: de indianen. Twee keer komt dit aan de orde in de serie. Opvallend is dat het in beide keren Jan Prins is die dit aanroert:

In Trammelant op Trinidad (blz. 6):
Bob keek boos op:
"Wij, Amerikanen zijn een vredelievend volk. Geen kolonierovers. Dat weet iedereen." Jan Prins keek ongelovig:
"Leren ze dat jullie op school? En hoe denken de indianen erover?"
"Dat is heel wat anders! Die..."
Het was best mogelijk, dat er weer een van hun ouderwetse fikse bekvechterijen zou zijn gevolgd, als niet een steward in een nogal vuilwit uniform naar hen toe was gekomen.

In Kunstgrepen met kunstschatten (blz. 25):
Bob (als hij de moderne kombuis binnenloopt): "Het is net, of je hoopt op een gezellige, ouderwetse cowboy-film en je krijgt cowboys te zien met schrikdraad in plaats van pistolen en op scooters in plaats van op paarden."
Jan lachte:
"Moet jij nodig zeggen. Jullie hebben eerst zelf alle indianen een kopje kleiner gemaakt..." Bob slaat terug.
Natuurlijk staat Bob nooit helemáál met de mond vol tanden als hij geplaagd wordt met de verschillen tussen het Amerikaanse en het Europese waarin steevast de Europeaan als beste uit de strijd komt. Hij weet (gelukkig) eveneens dingen op te merken die de Europeanen op hun beurt in de zak kunnen steken.
We doen weer een greep.

Een klopjacht op een kapitein (blz. 82):
Hier zegt Bob tegen Bonzo:
"Ga je mee een kop koffie drinken? Er is een heel aardig café hier schuin tegenover." Bonzo keek hem vuil aan.
"Met jou? ik gooi je net zo lief 't water in!."
"Dat krijgen we nu als dank voor onze hulp aan onderontwikkelde gebieden." (In het gebonden boek was dit trouwens "dit krijgen we nu als dank voor de Marshall-hulp!").

Stampij om een schuiftrompet (blz. 33):
"Bob Evers bracht hem in enkele kernachtige bewoordingen aan het verstand, dat van een Amerikaan niet kon worden verwacht, op de hoogte te zijn van alle Europese dialecten en achtte het veel meer gerechtvaardigd te vragen of de Fransman Engels verstond."

Ali Roos als Arie Baba (blz. 135):
Bob tegen Parsons:
"Tja, dat heb je met die grenzen in dit stomme Europa. Bij ons in de States kun je dagenlang rijden zonder een grens tegen te komen. Maar hier in Europa schijnen ze er pret in te hebben, er hele rissen aparte landjes met aparte talen, aparte wetten en aparte politiemachten op na te houden. Waarom makkelijk als het ingewikkeld kan?"

Samenvattend:
In Bob Evers wordt regelmatig gedaan aan "Amerikaantje pesten." Het is echter onjuist te veronderstellen dat dit typisch Willy van der Heide is. Er zijn tal van andere publikaties bekend waarin (te) grimmig wordt gesteld dat "Hollandse meisjes zich na de bevrijding door Amerikanen of Canadezen lieten pakken, slechts in ruil voor panty's chocolade en sigaretten," waarbij wordt opgemerkt dat Hollandse jongens, door vijf jaar bezetting volkomen berooid en verzwakt, "uiteraard weinig of niets te bieden hadden aan de leden van de andere sexe."

In het hoofdstuk "De Coca-Cola Gang" van Jan Cremer's logboek is deze kwestie wat subtieler beschreven; d.w.z.: ook hier is de nodige kritiek op het "Amerikanisme" te bespeuren, maar Cremer is dan wèl weer zo dat hij ook een wonderlijk aspect van de typisch-Hollandse mentaliteit in beeld brengt.

CITAAT:
"Het merendeel van de jonge Amerikanen, die je in Amsterdam tegenkomt, zijn kantoorklerken, magazijnbedienden, rijkeluiszoontjes studenten of muffe bankemployées, die een paar maanden extra vakantie nemen (per slot van rekening is het zó goedkoop, dat je duurder uit bent als je gaat werken) (*), die hun baard laten staan, de broekspijpen half afknippen en hun haar laten groeien. En als je hier zegt, dat je vader nog heeft geholpen Nederland te bevrijden, zit je helemaal goed.

In Holland heerst een verdwazing ten opzichte van Amerika. De linkse Nederlander deelt de Amerikanen in twee soorten: de goeie soort is in Amsterdam, en de slechte soort, de moordenaars van Vietnam en Cambodja, zit aan de overkant van de Oceaan. Je hoeft als Amerikaan maar te beweren, dat je de plastik-waarden en de moraal van je land aan je laars lapt, dat je een afkeer hebt van het Amerikaanse kapitalisme, dat je Europa en vooral Holland zoveel beter en democratischer vindt, dat je niet in dienst wou met oorlogsmisdadigers en daarom dienst hebt geweigerd, en dat je tegen de oorlog in Vietnam bent, of je wordt met open armen ontvangen en kan een leventje leiden als een luis op een zeer hoofd."
EINDE CITAAT.

(*) Over de opmerking dat het hier spotgoedkoop is, treffen we ook iets aan in Drie jongens en een caravan op blz. 13, waar Bob tegen Graham zegt: "Je bent hier niet in de Verenigde Staten! Een dollar is een massa waard in Holland en Frankrijk," waarop Graham trouwens (heel fijntjes) reageert met:
"En die dure benzine dan?"

POLITIEKE CONFLICTEN

In De jacht op het koperen kanon zijn de lotgevallen van Jan Prins wonderbaarlijk te noemen. Als de drie jongens in Amsterdam alle mensen die Jansen heten langslopen, om op die manier de Engelse vrouw te vinden en dus het koperen kanon, gebeuren er allerlei lachwekkende dingen. Bob en Arie maken uitsluitend zeer zotte en lachwekkende toestanden mee. Jan Prins rolt - haast spookachtig uiteindelijk van het ene politieke mini-conflict in het andere. We zetten de gebeurtenissen op een rij (blz. 115 e.v.):

* Een nijdige mevrouw Jansen (met ochtendhumeur) smijt hem bijna van alle trappen af omdat zij dacht dat hij een spion van de personele belasting was.
* Met de volgende Jansen (een meneer ditmaal) krijgt hij herrie. Deze man blijkt een politiek delinquent geweest te zijn en smijt Jan bijna een compleet theeservies naar het hoofd bij wijze van antwoord op de vraag of hij soms een Engelse vrouw heeft.
* Daarna krijgt hij het aan de stok met een familie Jansen (moeder en zoon); de zoon blijkt een pacifist te zijn.
Bedreigend wordt het als Jan zich laat ontvallen dat zijn vader kolonel is.
* Echt gevaarlijk wordt het als Jan bij een halfbloed Javaan van de Soekarno-partij terecht komt en deze verneemt dat Jan de zoon is van kolonel Prins.

Kolonel Prins blijkt overigens, alles bij elkaar genomen, een persoon te zijn die extremistische trekjes vertoont.
In Tumult in een toeristenhotel (blz. 16) verklaart Jan dat zijn vader, als deze de kans krijgt, de bakker en de melkboer in militaire pas de gracht laat afmarcheren als ze een dubbeltje te veel gerekend hebben (waaruit we kunnen opmaken dat Jan Prins zijn vreemde gedrag m.b.t. geld niet van een vreemde heeft!).
In Een motorboot voor een drijvend flesje (blz. 40) wordt de lezer gewaar dat kolonel Prins een hekel heeft aan alles wat met Spanje te maken heeft; het enige goede, aldus de kolonel, waren de Spaanse rietjes geweest. Maar dit even terzijde.

Echt internationale politieke verwikkelingen treffen we aan in Stampij om een schuiftrompet op blz. 34 e.v. In het volgende citaat is de oorspronkelijke tekst een beetje ingekort.

"De dikke Duitser - die zojuist met de trombone "Warum ist es am Rhein so schön?" had gespeeld hief de trombone en liet een toon los, waar het perron van sidderde. De Fransman rukte zich los en greep de Duitser beet. Verschillende figuren waren nu van mening dat de situatie zich op een politiek vlak bewoog.
"Wat heb ik je gezegd? Het zit hem in die dikke Duitser."
Het is een bekend psychologisch verschijnsel dat op verschillende delen der wereld mensen, geheel los van elkaar, op eenzelfde idee komen. Dit geschiedde ook nu. Het drong tot de Duitser door, dat deze Fransman mogelijk aanstoot had genomen aan het lied over de Rhein die er zo schön uitziet en aangezien dit beslist een goedmoedige Duitser was, was hij onmiddellijk bereid, de zaak recht te zetten. Hij hief de trombone hemelwaarts en blies, fors en overtuigend, de eerste maten van het Franse volkslied: "Allons, enfants de la patrie..."
Om de een of andere reden scheen dit de woede op te wekken van een magere man met twee koffers in de handen, die juist voor bij liep, bleef stilstaan en schreeuwde:
"Kom er eens effe uit jij!"
Als Bob dan probeert in gebroken Nederlands de zaak op te klaren, gebeurt het volgende: Dit viel volkomen in verkeerde aarde bij een meisje met een bril op en een KLM-tas in de hand: "Daar heb je weer zo'n stomme Amerikaan. Denkt nog dat-ie Hollands kan spreken óók!" "En een kapsones dat ze hebben."
"Dat heb je met die verlofgangers. Denken dat ze met hun dollars heel Holland kunnen kopen!" Dit pikte Bob Evers natuurlijk niet. Hij stak een arm uit en riep:
"Ik bèn helemaal geen verlofganger! En bemoei je er niet mee!."
"Kom d'er es effe uit, jij met je grote mond!"

Uiteindelijk (blz. 36) komt Bob tot de conclusie dat het misschien toch niet zo makkelijk zou zijn om met enkele pennestreken te geraken tot een verenigd Europa.

Al eerder merkte ik iets op over het incident uit Arie Roos als ruilmatroos waarin Maarten Rikkers de opmerking over Cuba maakt tegen de politieman (blz. 70). Hierop wordt de barkeeper, aangeduid als "Kogelhoofd," woedend en schreeuwt dat er in zijn kroeg geen woord mag worden gesproken over Cuba.

Tenslotte nog iets uit Vreemd gespuis in een warenhuis. Op blz. 36 is het volgende te lezen: "... Specs voelde er niets voor, om op grond van losse vermoedens opgesloten te worden gehouden. "We zullen die Hubary eens aan de tand voelen," besliste dus de hoofd-inspecteur." In het gebonden boek zag deze passage er zó uit:
"... Specs voelde er niets voor, om op grond van losse vermoedens opgesloten te worden gehouden. "Dat ging misschien in Moskou wel, zei "Specs," maar niet in de Verenigde Staten." "We zullen die Hubary eens aan de tand voelen," besliste dus de hoofd-inspecteur."

BIZARRE GRAPPEN MET EEN POLITIEKE ONDERTOON

Iets wat we direct kunnen scharen onder de noemer bizar, is hetgeen de alwetende verteller laat weten over de nachtwaker van de speelgoedfabriek in Een dollarjacht in een D-trein (blz. 172), vooral als we bedenken dat Dausenberg in de oorlog een Duits officier was. Het gaat om het volgende: "Hij was een geboren Duitser. Hij had orders gekregen om, zoals steeds, Herr Ingenieur niet te storen en daar bleef het bij. Befehl ist Befehl!"
In Drie jongens en een caravan probeert Arie een slapende gendarme wakker te maken. Hij lanceert dan een grap waarbij twee regimes door elkaar verweven zijn: "Heil Moskou; er zit mot in het ijzeren gordijn" (blz. 101). Het blijkt geen resultaat te hebben. Pas als Arie "Leve de Franse taal" zegt, is de man meteen klaarwakker en grijpt naar zijn revolver (in het gebonden boek zei Arie "Leve koning Leopold").
Een soortgelijke grap haalt Arie uit in Een motorboot voor een drijvend flesje (blz. 94). Hij ligt dan vastgebonden in een kamer van huize Grimbos en merkt dat er nog meer mensen, eveneens vastgebonden, aanwezig zijn. Dan komt hij op een idee: stel dat die anderen in staat zijn om morse-signalen te begrijpen! Hij begint dan door zijn neus te brommen en ontdekt dat de anderen hier niets van begrijpen. Op zeker moment wordt hij zo balorig hiervan, dat hij de melodie van "Deutschland, Deutschland über alles" neuriet! Doodse stilte volgt. Opmerking: die anderen zouden later het echtpaar Grimbos blijken te zijn.

HEILIGE HUISJES

De meeste mensen zullen bij het horen van de term "heilige huisjes" denken aan religieuze en politieke zaken, alsmede het aanvallen van normen en waarden. Dit zijn tenslotte meest bekende voorbeelden; men kan ook op een geheel andere wijze tegen heilige huisjes schoppen, maar dan op een minder algemene wijze. Het wordt dan een kwestie van "wie de schoen past, trekke hem aan."

Als bijzonder rauw zou men een passage kunnen aanmerken in Arie Roos als ruilmatroos waar op blz. 8 waar de omgeving van Bogota beschreven wordt:
"Die snelweg wordt in het midden gespleten door een groenstrook en nu komt er weer iets typisch Zuidamerikaans: met afstanden van telkens een paar honderd meter heeft men daar gigantische afgodsbeelden in geplaatst, overgebleven uit een door de Spanjaarden (in naam van het fijne christendom) verwoeste beschavingsperiode."
EINDE CITAAT.
De toevoeging "(in naam van het fijne christendom)" ontbreekt dan ook in het door Peter de Zwaan bewerkte boek.

Of wat te denken over een passage die sterk aan apartheid doet denken? Deze is te vinden in Trammelant op Trinidad op blz. 52:
"Sinds eeuwen voert de blanke administratie een voortdurende strijd tegen de onwetendheid, ziekten en luiheid... maar de vooruitgang die is gemaakt, werd moeizaam verkregen."

Ook de politiek, of beter gezegd: de MANIER waarop politiek wordt bedreven, komt onder vuur te liggen. Illustratief is de aanhef van de brief die Bob aan zijn vader schrijft op blz. 5 van Arie Roos als ruilmatroos:
"U heeft er bij mij altijd ingedreund, dat een rapport kort moet zijn, helder en logisch. Bovendien zoveel mogelijk feiten geven met zo weinig mogelijk woorden. Dus juist het omgekeerde als in de Nederlandse politiek, waar je een hele ketel vol dik havermoutgezwets gebruikt om vrijwel niets te zeggen."

Iets verder in ditzelfde boek doet Jake (de eigenaar van de "Filibuster Bar") een boekje open over de Amerikaanse regering:
"En dan die verrekte regering daar in Washington... Elke dag bedenken ze een nieuwe wet: dit mag wel en dat mag niet meer. Piet moet zus en Jack moet zo. En dan hebben ze nog het brutale lef om je op de TV met gladde smoelen te vertellen, dat dit het land van de Vrijheid is." (blz. 60, illegale versie; "verrekte" ontbreekt in de Eekhoorn-versie).

Een wonderlijke uitspraak. Het doet denken aan een zekere vorm van anarchisme. In Arie Roos wordt geheim agent zegt Arie iets waar men twee kanten mee op kan: òf schoppen tegen de gevestigde orde óf juist ageren waardoor het algemeen belang wordt gediend:
"Jajaja; ik ken dat soort redeneringen. Precies doen wat je gezegd wordt en niet proberen te denken. Als iedereen het zo altijd had gedaan, liepen we nog allemaal in beestevellen rond" (blz. 134).

Een ander interessant punt is de manier waarop mensen zich soms flink in de vingers kunnen snijden door te veel op te scheppen over hun eigen slimheid. Het mooiste voorbeeld hiervan is te vinden in Sensatie op een Engelse vrachtboot op blz. 21.
Hier begaat de tot op dat moment zeer gewiekste Jeffries een kosmische blunder die zo fijntjes besloten ligt in het beroemde spreekwoord: "Een gewaarschuwd mens telt voor twee." Als hij samen met Barnett uit het politiebureau wordt vrijgelaten, gooit hij zijn belangrijkste troef op tafel aangaande het laatste briefje (Barnett had dit poste restante naar Bromborough gestuurd). Voor alle duidelijkheid de bewuste passage:
"En nu zit je zelf in de boot."
Barnett staarde hem achterdochtig aan in de ochtendschemering.
"Hoezo?"
Jeffries lachte honend en begon de straat op te wandelen, over zijn schouder zeggend: "Omdat die inspecteur van politie daarbinnen zo vriendelijk was, mij te vertellen dat jij dat laatste briefje poste restante naar Bromborough hebt verzonden. En ik heb nog geld. Jij niet. Ik pik zo meteen het eerste vliegtuig naar Londen en verdwijn naar Bromborough. Eén kleine, vervalste machtiging en ik heb die brief in handen."
EINDE CITAAT.

We kennen deze situatie allemaal. Bij wijze van poging om iemand te overtroeven (en VOORAL te laten merken hoe "slim" men wel is) zijn sommigen snel geneigd om te reageren in de trant van: "Dan doe ik dit of dat..." Het resultaat bestaat echter uitsluitend uit het feit dat de ander in concreto keurig krijgt voorgeschoteld welke strategie en/of actie hij van zijn opponent kan verwachten. Het "verrassingselement" dat toch vaak doorslaggevend kan zijn m.b.t. het welslagen van een actie, is hiermee verdwenen. Een dreigement - zo dit al bestaat - schiet zijn doel volkomen voorbij en verwordt tot een tip waar de ander "het zijne mee kan doen."
Verderop in het verhaal kunnen we dan ook lezen dat Barnett, door Jeffries' opmerking keurig gewaarschuwd, onmiddellijk zijn maatregelen treft en bij de Britse Consul in Amsterdam naar Bromborough opbelt (blz. 36 e.v.). (Zie ook deel 31 blz. 106: "Lekker, ik weet wat van jou..." enz.)

Deze materie wordt nog een keer bevestigd in Trammelant op Trinidad" (blz. 112): "Hij (= Peters) lachte als een ijdeltuit. Hij scheen het moeilijk te kunnen laten, te vertellen hoe slim en handig hij wel was - een zwak van vele misdadigers." Wat hier naadloos op aansluit, is de tactiek van Arie: zorgen dat men je onderschat door ogenschijnlijk dom te zijn. Het is dan ook niet voor niets dat Arie Roos in Stampij om een schuiftrompet (blz. 92) opmerkt dat zich in beperking de meester toont. Een uit spraak waarvan hij - terecht - verklaart dat deze van Goethe is.
"Hoogmoed komt voor de val" zegt men wel eens.

MacGarrigle, de machinist van de Frisco, blijkt uit een geheel ander hout gesneden te zijn wanneer hij in De strijd om het goudschip op blz. 105 bedenkt dat hij Abercrombie niet had kunnen waarschuwen voor Mickey Mouse en de andere twee muiters, zonder over de goudschat te beginnen ("Vertellen kon je altijd nog... maar als je éénmaal iets verteld had, was het onherroepelijk"). Diplomatie ten top!

Verder is er nog een "mini-debat" waar te nemen in Lotgevallen rond een locomotief over het dogma: "nette mensen."
Arie tegen Jan:
"Al die avonturiers die naar Indië gingen en daar schatrijk werden, gingen later heel degelijk in Amsterdam in een paleis op een gracht wonen en jonge, jonge wat een nette burgers waren dat!" (blz. 11).

Een ander heilig huisje bij uitstek, waar stevig tegenaan wordt geschopt, is de kunst. We bekijken even twee citaten die te lezen zijn in Ali Roos als Arie Baba op blz. 41. In het eerste citaat geeft Bob een reactie op Jans opmerking dat sommige mensen schilderijen aankopen als geldbelegging; in het tweede citaat is het wederom Bob die ditkeer het begrip "moderne kunst" relativeert:

CITAAT 1.
"Ik heb het moois er al af gekeken. Als je tóch geld moet gaan beleggen, kun je beter briefjes van duizend dollar op een lap nylon plakken en dat inlijsten. Ik wed dat iedereen ter wereld dat een fascinerend kunstwerk vindt."
"Jij bent een cultuurbarbaar," vond Jan.
"Lariekoek," antwoordde Bob. "Als mensen een ding als dát alleen maar bewonderend aangapen omdat het veel geld kost, kunnen ze evengoed het chequeboekje van Onassis in een museum aan de muur hangen."
EINDE CITAAT 1.

....................................
CITAAT 2.
"Jan - ben ik oververmoeid, of is dat een paarse kurketrekker tegen een achtergrond van vierkantswortels?"
"Laten we de boel maar oprollen," besloot Jan. "Ik heb nooit beweerd, dat ik verstand had van schilderkunst."
Bob staarde nog steeds neer op het laatste schilderwerk.
"Het is toch niet zo simpel als ik eerst dacht," constateerde hij.
"In de rechterbovenhoek loopt een komma met zes poten eraan, net als een kever. Dát is het natuurlijk wat dit doek zo geniaal en zo duur maakt. Als die komma er niet had gestaan, was het hele doek prulwerk geweest. Zal ik jou eens wat vertellen? Als wij dat doek onder onze arm nemen en we lopen er alle kunsthandels van Antwerpen mee af, zeggend dat wij het zelf geschilderd hebben, is er geen kunstkenner die ons zelfs maar een doos Drosteflikken voor biedt."
"Mogelijk," zei Jan ongeduldig. "Ik heb het allang opgegeven, er iets van te snappen of erover bek te vechten."
EINDE CITAAT 2.

Bijzonder interessant wat Willy van der Heide via Bob bij de lezer onder de aandacht brengt. Het eerste citaat spreekt voor zich: iets wat heel bijzonder is, kost veel geld, maar iets wat veel geld kost, hoeft niet persé heel bijzonder te zijn.
ECHT listig is hetgeen Bob zegt in het tweede citaat ("als we eens zouden beweren dat wij het zelf geschilderd hebben...").
Bij het lezen van deze zin moet ik onmiddellijk denken aan een TV-uitzending waarin men een reportage presenteerde over een grap die enige jaren geleden in Duitsland is uitgehaald. Wat had men gedaan? Men had een aantal chimpansees vellen papier gegeven alsmede potjes verf en kwasten. Daarna had men getoond wat je daarmee kon doen: de kwast in de potjes verf dopen en hiermee over het papier strijken. Omdat apen nu eenmaal alles "na-apen" deden zij uiteraard precies hetzelfde. Toen het mooi genoeg was, nam men de beschilderde vellen in (waarschijnlijk deelde men hier en daar ook nog een trosje bananen uit). Vervolgens werden de schilderstukken te drogen gehangen om uiteindelijk ingelijst te worden.
Daarna werden ze keurig opgehangen in een kunstgalerie, alwaar een grote expositie was georganiseerd. Tegen een aantal kunstkenners werd het volgende gezegd:
"Daar, aan die wand, ziet u een aantal werken van moderne, hedendaagse schilders, alleen... ze zijn niet gesigneerd. Aan u de opgave om te proberen vast te stellen welk werk van wie is. Overleg gerust met elkaar en vertel ons als u denkt te weten welke schilders volgens u aan het werk geweest zijn." Kleurrijke discussies kwamen toen op gang in de trant van: "Hier een chaos, daar weer absolute rust" en: "die wisselingen tussen het melancholieke en het frivole, dat MOET wel een werk van ...... zijn." De kunstkenners werden tenslotte uit de droom geholpen toen ze een videoband te zien kregen en daarmee de "schilders" van de anonieme werken. Veel experts schijnen toen behoorlijk beledigd te zijn geweest... (?)
De zojuist geschetste gang van zaken is WAAR GEBEURD en geeft genadeloos aan wat Bob bedoelde in het tweede citaat: de kunstwaarde wordt niet bepaald door WAT er geschilderd is, maar door WIE!

Als allerlaatste item iets zeer opmerkelijks uit Een vliegtuigsmokkel met verrassingen. Op blz. 108 van de pocket is het volgende te lezen:
"Hij (=Jan Prins) bestelde een glas melk plus wat repen Droste, en daarna liet hij geen oog meer van het verkeer over de Ringvaartdijk af."
Even de kwestie Cola/Droste buiten beschouwing latend, zien we iets anders staan in het gebonden boek (blz. 119):
"Hij bestelde een Coca-Cola aan een slonzig meisje dat zes keer in een halve minuut hoorbaar haar neus ophaalde, en daarna liet hij geen oog meer van het verkeer over de Ringvaartdijk af."

Het is verwonderlijk dat er bij Jan Prins in de gebonden versie niets blijkt van enige weerzin of walging. Gelet op zijn gevoel voor correctheid en netheid zou dit een logische reactie zijn. Voor zover we Willy van der Heide kennen, is het zeer waarschijnlijk dat deze weinig complimenteuze persoonsbeschrijving gerelateerd is aan een bestaand personage, temeer omdat zij TOTAAL geen verdere functie vervult in het verhaal. Anders gezegd: de persoon met haar vreemde gewoonte vermelden is overbodig zodat het weglaten hiervan (zoals in de pocket gebeurd is) niet gemist wordt. Zou Willy van der Heide ooit ruzie met haar gehad hebben?
Tussendoortje (8)

Zaterdag 2 oktober 1993. Foto, genomen tijdens de landelijke Bob Evers-bijeenkomst ten huize van Uitgeverij De Eekhoorn BV te Apeldoorn. Ondergetekende (op de rug gezien) in gesprek met twee bijzondere heren: Roger Schenk (met schoudertas) en Cornelis van Tilburg (opzij kijkend). Roger kennen we als schrijver van de ontzagwekkende Encyclopaedia Apriana (een aanrader voor fijnproevers). Cornelis, genoemd in de inleiding van genoemd boekwerk, heeft Roger van meet af aan met raad en daad terzijde gestaan tijdens dit immense karwei.
NAWOORD

Bob Evers' laatste ereronde is tot stand gekomen door zowel de gebonden boeken als de pockets te herlezen. Tijdens dit langdurige karwei heb ik, volgens een van tevoren opgezet schema, bestaande uit 20 invalshoeken, enige duizenden aantekeningen gemaakt. Slechts een gedeelte hiervan is uiteindelijk gebruikt voor dit boek.
Toch zou Bob Evers' laatste ereronde niet zijn geworden zoals het geworden is, als ik niet over de Encyclopaedia Apriana (= een Bob Evers-encylopedie) had beschikt die in eigen beheer is uitgegeven door Roger Schenk. In dit enorme werk (honderden pagina's A-4) heeft Schenk, behalve de taal- en verhaaltechnische fouten in Bob Evers, bijna alles wat maar valt te inventariseren in rubrieken ondergebracht. Om maar wat te noemen: Personen, Auto's, brommers en motoren, kunst, literatuur, scheld- en spotnamen, kaarten en plattegronden... en nog veel en veel meer. Het was een uitkomst om dit te kunnen raadplegen. Onassis, "vierkant ei" en nog tal van andere dingen waren moeiteloos terug te vinden en daarmee het Bob Evers-deel en de bladzijde waarop het gezochte voorkwam. Waarom ik dit vertel, heeft alles te maken met het feit dat ik alle door mij verzamelde gegevens, die ik overhield, heb overgedragen aan Roger. Dat weggeven heeft echter niets te maken met de uitspraak die de sombere kok in Kunstgrepen met kunstschatten doet op blz. 26, nl. "dat het zaliger is te geven dan toch niets te krijgen" (NB: een opmerking die door Arie Roos in Cnall-effecten in Casablanca op blz. 27 herhaald zou worden!).
Voor zover ik Roger ken, zal hij m.b.v. dit materiaal waarschijnlijk in staat zijn om nog andere werkjes te produceren, maar dat is natuurlijk nog allemaal toekomstmuziek.
Wie nu geïnteresseerd is in de Encyclopaedia Apriana (deze is nog steeds tegen kostprijs te bestellen) of eerst meer bijzonderheden wil weten, kan een briefje sturen naar het NIEUWE adres van Roger:

Hoge Nieuwstraat 207 3311 AJ DORDRECHT

Tenslotte spreekt ondergetekende de hoop uit dat u hebt genoten van dit vierde boek over Bob Evers.

John Beringen.

E I N D E

X
X X
X
FOTOBIJLAGE.

De kade van Humbeek, gezien in de richting Brussel anno 1979.

Foto, genomen vanaf ongeveer dezelfde plaats in 1990. Er zijn paaltjes geplaatst, alsmede een waarschuwingsbord. Het was verboden om zich achter de paaltjes te begeven i.v.m. de slechte staat van onderhoud van de kademuur en het stuk kade.

13 november 1994. Opname op het Kaag-eiland.

Wijk bij Duurstede, 26 maart 1995. Het gesprek dat leidde tot " Twee jongens en een Bob Eversserie". V.l.n.r: Hans Waser, John Beringen, Ralph Jas en Jan Lubbelinkhof.

Het huis waar Willy van der Heide, alias Willem W. Waterman, werd geboren op 3 juni 1915. Het adres: Zuid-Willemsvaart 3, 's-Hertogenbosch.

Het huis aan de Hugo de Grootstraat 26 in Den Haag waar hij tot zijn dood op 24 februari 1984 woonde.
Magistrale manoeuvres in Moskou
Drie Utrechtse jongens, Fred Huizinga, Peter Heygraaf en Hans Verlinden belanden in de voormalige Sovjet-Unie dat sinds enige maanden "het G.O.S." heet. Hoe ze daar terecht komen? Door vader Huizinga die op Lage Weide een metaalfabriek bezit en het vermoeden krijgt dat er bij zijn Moskouse leverancier, "Novi Transport", iets "goed mis" is. Desgevraagd gaat Fred op onderzoek uit, vergezeld van Peter (advocatenzoon en student rechten) en Hans (computer-expert). Eenmaal aangekomen in Moskou ontdekken de drie jongens dat er inderdaad dingen verlopen zoals ze helemaal niet moeten lopen. Afpersing, chantage en bedrog vormen de trefwoorden van de situatie die ze bij de zakenrelatie van vader Huizinga aantreffen. De missie verloopt voor een deel succesvol. Twee meedogenloze bandieten weten echter te ontsnappen. Door fabelachtig Russisch vernuft wordt bekend dat de twee naar Irkoetsk zijn vertrokken per luxe limousine. De jongens volgen hen, vergezeld van een trouwe Russische bondgenoot. Weliswaar per vliegtuig, maar met bijna vier dagen achterstand.

Intriges in Irkoetsk
Beide partijen komen vrijwel tegelijk aan in Irkoetsk. Dan wordt het tijd om de volgende zware missie te voltooien: de twee bandieten uitschakelen en het geld (de miljoenen Roebels die zij hebben gestolen uit het bedrijfskapitaal van Novi Transport) in beslag te nemen teneinde dit weer terug te bezorgen aan vader Huizinga's zakenrelatie in Moskou. Centraal staat nu de fabriek "Irkoetsk Metaal" die wordt geleid door een bendeleider die een ware dwingeland blijkt te zijn. Het is in dit stadium van het avontuur dat de drie vrienden beseffen dat zij niet met een gewone misdadiger te doen hebben, maar met een krankzinnige die uit is op absolute alleenheerschappij. Eén van de uit Moskou ontsnapte bandieten weten de jongens in de kraag te grijpen. De ander weet wederom te ontkomen, zuiver door domme pech en mèt het geld. Dit keer weten de jongens echter precies waar hij naar toe gaat: Wladiwostok.

Warboel in Wladiwostok
Omdat de kwestie te ver gevorderd is om zomaar te stoppen, gaan de helden eveneens naar Wladiwostok. Nu om de hele zaak definitief af te werken. De finale mag dan ook wel ijzingwekkend genoemd worden. Achteraf zou het hele avontuur door één van de jongens worden aangemerkt als "een levensgevaarlijk schaakspel waarin uit de dichte mist allerlei pionnen opdoken, bestaande uit exKGB-ers, voormalig officieren en communistenbonzen die er op uit waren om ons genadeloos van het bord te vegen".
Het komt op het nippertje tot een goed einde, maar de jongens krijgen in deze niets, maar dan ook niets, cadeau!

Kortom: een nieuwe serie (de Fred Huizinga-serie) van dezelfde schrijver, te verschijnen in officiële uitgave of desnoods wederom in de Samizdat-editie, is een feit geworden.

NB: De namen van de hoofdpersonen zijn geheel uit de bekende duim gezogen. Iedere gelijkenis met bestaande personen berust dan ook op (on)gelukkig toeval. Wel wil ik op dit moment iets toezeggen en dat is het volgende: ik geef drie trilogieën weg aan drie personen die zich middels geldig paspoort of rijbewijs kunnen legitimeren als resp. Fred Huizinga, Peter Heygraaf en Hans Verlinden. Wie het eerst komt, het eerst maalt.
JB.