Het Bob Evers Virus

MEMORABILIA
M1 De Ooievaarpockets van Bert Bakker
M2 Het verschijnsel Bob Evers
M3 Het Bob Evers virus
M4 Duimzuigerij van een ervaren kristallenbolschouwer (onder

voorbehoud)

Cartoons omslag en boek: Bonne Pander; foto’s: archief John Beringen.

John Beringen
Het Bob Evers Virus

Een receptenboek om de koorts op te voeren

Warung Bambu T.Z. Breda

© 1994, Warung Bambu, Breda. Het Bob Evers Virus, geschreven door John Beringen; cartoons Bonne Pander. isbn 90-5585-002-0 nugi 952

Ter nagedachtenis aan mijn broer W.J.B. 5-4-1943 - 29-9-1991 Bob Eversliefhebber van het eerste uur.

HET BOB EVERS VIRUS

Het Bob Evers Virus: bij wijze van inleiding9

I

Het Virus

Besmetting, incubatie en eerste symptomen 13 Het manifeste virus en de eerste letterkuur 23 De diagnose verscherpt zich; een remedie krijgt vorm 47 De Russische aanpak: samizdat 51

II

Lang zal ie leven

Het jubileum 67
‘Alsjeblieft,... veel plezier ermee’ 85 Tina Bodewess: Gelukkig gisteren 105

III

Bob Evers Caleidoscopp

De Brede Bob Evers Enquête 113 Aanvullingen op Het Verschijnsel Bob Evers 125 Overzichtslijst werken van WvdH
Geldsmijterij
CRM
Verschillende petten Invalshoek
Modernisering
‘Kritiekloos’
Errata
WvdH en Amerika
J.L.H.M.K. Prins (zeg maar ‘Jan’) Familisituatie

Varia 147

Fouten
Encyclopedia Brit(t)an(n)ica Ramen en vensterbanken De plunjezak van JACKIE BRASS Een bekende schetst WvdH Hoe oud zijn ze?
Verwachtingen van WvdH als schrijver Willy’s andere series

Tot slot 167

Bijlagen: diverse nuttigheden De Bob Everssen op nummer 170
De Bob Everssen alfabetisch 172
Bob Evers Adressen 175

Het Bob Evers Virus: bij wijze van inleiding

Het Bob Evers Virus bestaat uit drie delen.

In het eerste deel bespreek ik het sluipende Syndroom van Bob Evers, met welk virus ik circa 20 jaar geleden besmet ben geraakt en welk syndroom zich na een incubatietijd van ongeveer dezelfde duur reeds in twee koortsachtige boeken heeft gemanifesteerd - en het eind is nog niet in zicht. Tijdens mijn zoektocht die resulteerde in Het Verschijnsel Bob Evers ben ik veel tegengekomen dat voor andere geïnteresseerden beslist van belang is en waarvan ik nu en waarvan ik nu verslag doe.

Het tweede deel van Het Virus is gewijd aan de 50ste verjaardag van Bob Evers. Het puikje van de Bob Eversaanhang heeft op 2 oktober 1993 zijn verjaardag op gepaste wijze gevierd in de ruimten van Uitgeverij De Eekhoorn. De verjaardagsoraties zijn in dit boek opgenomen, evenals een verslag van de festiviteiten. In dit deel vindt u tevens de weergave van een gesprek dat Ralph en Hans vlak voor zijn dood met Willy van der Heide gevoerd hebben en een voorpu
blicatie uit de memoires van Tina Bodewess, de zuster van Willy van der Heide. Echt voor de fijnproevers.

In het derde deel behandel ik een groot aantal aspecten van de Bob Eversserie en de schrijver Willy van der Heide. Het betreft aspecten die nog niet bekend waren ten tijde van het verschijnen van Het Verschijnsel, aanvullingen, reacties en kritiek van lezers, nieuwe vondsten en anderszins. Bovendien begint dit deel met de uitslag van de eerste Bob Eversenquête.

In het aanhangsel vindt u enkele handige adressen en twee rangschikkingen van de titels uit de Bob Eversserie die het nazoeken vergemakkelijken.

In de hoop u van dienst geweest te zijn,

John Beringen

PS: Wat ik niet ongezegd kan laten: De gevleugelde uitdrukking ‘Het Bob Evers Virus’ is door mij bedacht op zondag 20 december 1992 en direct in de openbaarheid gebracht als de titel voor het vervolg op Het verschijnsel Bob Evers. Zie de samizdat-editie van Het Verschijnsel. Vanaf dat moment duikt deze titel echter met enige regelmaat op in artikelen en publicaties van journalisten die zich geheel ten onrechte deze vondst toeëigenen. Dit moest echt vermeld worden.

Het Virus Besmetting, incubatie en eerste symptomen

Rond mijn 13e jaar ben ik begonnen met het lezen van Bob Evers, maar ik had uitsluitend belangstelling voor de verhalen zelf. Mijn interesse voor de geestelijke vader van alle amusante ‘stampij’ zou pas veel later gewekt worden.

Het eerste wat me op W.v.d.H. attendeerde, dateert van zaterdag 28 september 1974. Op die bewuste avond hoorde ik toevallig een radioprogramma van de VARA ‘De jaren ‘50... en verder?’

Deze uitzending was gewijd aan de Bob Eversboeken. Willy van der Heide liet zich interviewen door Pamela Koevoets. Gelukkig had ik een cassetterecorder scherp staan, zodat ik het programma kon opnemen. Tot mijn grote opwinding hoorde ik Willy van der Heide verklaren dat hij zojuist de laatste hand had gelegd aan twee Bob Eversboeken, te weten Bob Evers belegert fort B en Arie Roos als ruilmatroos.

Uiteraard stak ik de week daarop mijn licht op bij enkele boek handelaren, De reacties op mijn vraag naar de nieuwe boeken waren
verbluffend; het hoogst verbaasde commentaar van de Hoge Heren Boekverkopers luidde, krachtig samengevat, namelijk onomwonden: ‘Daar weten wij niets van.’

Later bleek dat geen enkele boekhandel er op dat moment iets van kon weten. Sterker nog, het zou nog enige jaren duren voordat deze twee delen in de winkel te koop zouden zijn. Er was met deze twee titels nogal wat aan de hand. Zoals uiteengezet in Het verschijnsel Bob Evers had Willy van der Heide ruzie gekregen met De Eekhoorn. Deze ruzie had hem tenslotte verleid tot de woorden dat hij ‘geen letter meer zou schrijven’ voor De Eekhoorn. Een uiterst drastisch standpunt overigens, want de wrevel van Van der Heide had uitsluitend te maken met de afkoopsom voor de op dat moment verschenen 32 delen. Hij had dus de mogelijkheid kunnen overwegen om voor nieuwe delen een andere afspraak te maken. Maar zelfs dit bleek niet meer bespreekbaar voor hem. Onwillekeurig herkennen we hier iets van de koppigheid van Jan Prins in.

Vanaf dat moment verschenen er geen nieuwe Eekhoornevers meer. Toch was het niet het einde van Bob Evers, wel dat van de combinatie Bob Evers/Eekhoorn (dit ondanks de glasheldere bepaling in het contract tussen Van der Heide en Stenvert - later De Eekhoorn - opgemaakt op 19 mei 1949, zie Het verschijnsel, blz. 14).

December 1974 kreeg De Eekhoorn de eerste signalen die erop duidden dat Bob Evers waarschijnlijk niet dood was, maar vermoedelijk alleen schijndood. Een aanbiedingsfolder van nieuwe boeken van een andere uitgeverij vermeldde twee nieuwe titels. De Eekhoorn ondernam direct juridische stappen en heeft het verschijnen van de delen 34 en 35 toen nog weten te voorkomen.

Drie jaar later, in december 1977, werd De Eekhoorn geconfronteerd met nieuwe verwikkelingen rond de delen 34 en 35. ‘Er zijn rare dingen aan de hand,’ liet de zegsman van de uitgeverij weten. Met die formulering ‘rare dingen’ doelde hij op het volgende.

Dankzij de juridische stappen die De Eekhoorn eind 1974 had gezet, was geen enkele drukkerij in Nederland bereid zijn vingers te branden aan de twee Eversboeken, waarover al zoveel te doen was geweest. De twee delen rolden desondanks toch van de persen, maar niet van de persen van een drukkerij in Nederland - ze werden gedrukt in het voormalige OostDuitsland, toen nog de DDR.

In 1978 waren de minderwaardige kwaliteit van het papier en een aantal klungelige taalfouten mij al opgevallen. De hier beschreven wordingsgeschiedenis was toen vanzelfsprekend alleen in zeer kleine kring bekend. Uiteraard maakte het verschijnen van de delen 34 en 35 de nodige commotie los, zo riepen verraste liefhebbers hardop uit: ‘Hoe is het mogelijk!’

In dit verband wil ik een historisch feit aanstippen dat te maken heeft met het (vermoedelijk) allerlaatste contact tussen De Eekhoorn en Willy van der Heide: De Eekhoorn heeft een telefoon-memo bewaard, gedateerd 21 februari 1978:

Gezien de datum moet dit telefoongesprek over de delen 34 en 35 gegaan zijn.

Gedurende al die kostbare jaren was mijn belangstelling voor Willy van der Heide nog steeds niet zo sterk dat ik enige inspanning deed de man - al was het maar voor één keer - te ontmoeten en met hem te spreken. Begin 1975, niet lang na de gememoreerde radio
uitzending, was het idee voor Het verschijnsel Bob Evers al geboren. Ik dacht echter dat Willy van der Heide niet gecharmeerd zou zijn van mijn plan en liet het (voorlopig) varen.

Pas in de zomer van 1985 (Willy van der Heide was enige maanden eerder overleden) nam ik naar aanleiding van een krante-artikel contact op met uitgeverij De Eekhoorn met de vraag of zij wellicht enige achtergrondinformatie voor mij hadden. Het werd een buitengewoon leuk gesprek en enkele dagen later viel er een flinke lading kopieën in mijn brievenbus.

De papieren leerden mij dat Willy van der Heide, behalve de Bob Eversserie nog andere boeken geschreven had. Inmiddels had ik zijn Toen ik een nieuw leven ging beginnen en De smokkelvaart van de MAIA al bemachtigd en geconstateerd dat hierin veel voorvallen de revue passeerden die in Bob Evers terug te vinden waren. Ik vermoedde dat dit ook het geval zou zijn met de boeken die hij onder het pseudoniem Willem W. Waterman had geschreven. Zo kon het gebeuren dat er zich een geheel nieuw probleem aandiende: mocht ik ooit besluiten aan Het verschijnsel te beginnen, dan was het wel voorwaarde dat ik deze romans te pakken kreeg of minimaal wist waarover ze gingen.

En daarmee begon een lange zoektocht naar een viertal boeken die vrijwel niemand kende en die onvindbaar leken.

In het voorjaar van 1987 snuffelde ik in de kaartenbak van de Openbare Bibliotheek te Utrecht en zag dat zij in het archief De erfenis van een zonderling hadden, een boek van de hand van Willem W. Waterman. Op het moment dat ik het inkeek, constateerde ik tot mijn niet geringe verbazing dat het thema grote gelijkenis vertoonde met de Bob Eversboeken gewijd aan de briefjesjacht. Vanaf dat ogenblik was ik uiteraard een flink stuk nieuwsgieriger geworden naar zijn drie andere romans. Amerika filmt vond ik vrij snel daarna. Uitgerekend op de 3e juni (let op de datum) van hetzelfde jaar trof ik dit aan bij antiquariaat Aleph op de vismarkt te Utrecht, op een steenworp
afstand van de bibliotheek.

Daarna begon de vermoeiende maar vooral chaotische zoektocht naar de overige twee boeken. Ik was vastbesloten om ze - hoe dan ook - te vinden. Nu had ik mezelf nooit wijs gemaakt dat dit eenvoudig zou zijn; tenslotte betroffen het boeken die hoogstwaarschijnlijk slechts in een kleine oplage waren vervaardigd.

Ik zocht zoals iedereen dat zou doen: middels zoeklijsten van antiquariaten, advertenties in kranten en tijdschriften en een oproep via teletekst. Resultaat van dit alles: nul komma nul. Inmiddels had ik een brief geschreven aan de KRO met het verzoek om een oproep te mogen plaatsen in hun drukbeluisterde programma ‘KRO’s niemandsland’ dat toen nog in de zaterdagnacht werd uitgezonden. Inmiddels was het augustus 1988.

In november van datzelfde jaar werd ik geconfronteerd met een alleraardigst voorval. Op een avond kreeg ik een telefoontje van een mij totaal onbekende (jonge)man, genaamd Ton Kleppe.

Hij vertelde mij dat hij samen met zijn broer Hans in Amersfoort bij uitgeverij De Eekhoorn was geweest om er een boekje over Willy van der Heide aan te bieden. Bij die gelegenheid was er gesproken over andere Willy van der Heide kenners en binnen deze context was mijn naam genoemd als zijnde ‘waarschijnlijk de grootste Willy van der Heide-kenner van Nederland’. De concrete vraag van Ton was of hij mij een keer samen met Hans mocht bezoeken om ook mij een boekje aan te bieden. Aangezien zij van zins waren om een tweede boekje uit te brengen, waren zij tevens bijzonder geïnteresseerd in ander materiaal. Ik liet weten dat ik veel publicaties bezat over Willy van der Heide; wellicht zat hier iets tussen wat zij nog niet kenden.

Het spreekt vanzelf dat ik deze gang van zaken ten zeerste op prijs stelde en gaf aan dat ze van harte welkom waren.
Het bleek alras dat de gebroeders Kleppe ongelooflijk veel materiaal bezaten; gelukkig kon ik hen toch nog wat ‘nieuwe’ kopij
aan de hand doen.
Het boek, waarvan ik tot mijn vreugde een exemplaar in ontvangst mocht nemen, was een bundel vol uiteenlopende publicaties van en over Willy van der Heide plus (natuurlijk) de Bob Eversserie.
Het is zeer goed mogelijk dat ik op dat moment de allereerste onbewuste prikkel kreeg die daadwerkelijk zou leiden tot de ontwikkeling van Het verschijnsel (een project dat al sinds 1975 door mijn hoofd spookte). Zoals gezegd had men mij bij De Eekhoorn aangemerkt als ‘waarschijnlijk de grootste Willy van der Heide kenner van Nederland’. De hoeveelheid informatie echter, die in het boek van Hans en Ton was verwerkt, was dusdanig groot dat deze typering niet geheel juist was. Niet dat ik nou onvoorwaardelijk die titel wilde dragen, maar toch.... probeer ‘t maar eens een beetje waar te maken!
Voor de zuiverheid van de discussie moet ik hier duidelijk stellen dat er tussen de Gebroeders Kleppe en mij nooit sprake is geweest van enige vorm van wedijver en dat zal ook nooit het geval zijn. We hebben regelmatig contact en wisselen over en weer nieuwtjes uit. Wat wel als een paal boven water staat, is dat de ontmoeting met Hans en Ton Kleppe mij deed beseffen dat er nog anderen waren die net zo geraakt waren (en zijn) door Willy van der Heide en Bob Evers als ik. En dat was de extra zuurstof die mijn al jarenlang smeulende plan nodig had om de vorm van een allesverzengende vuurzee aan te nemen; voor de in 1974 opgelopen, latente virale infectie bestond plotseling het optimale milieu.
Twee duidelijke manco’s konden echter niet weggepoetst worden: Een woestijn raakt zoek en De geheimzinnige schat. Helaas bezaten Hans en Ton deze boeken evenmin. Zelfs de oproep via de KRO, die ik in december 1988 mocht plaatsen, leverde niets op. Tja, wat doet men in zo’n geval? Antwoord: verstand op nul, blik op oneindig, dikke winterjas aan en onverdroten verder zoeken.

In maart 1989 kreeg ik een telefoontje van Ton waarin hij - op een
wat geheimzinnige toon - liet weten dat hij en Hans ‘met iets bezig waren’. Het spreekt vanzelf dat ik op dat moment direct razend nieuwsgierig werd. Mijn reacties was dat ik in spanning afwachtte op de dingen die zouden komen. Kijk, vragen wat dat ‘iets’ was had natuurlijk totaal geen zin. Op de eerste plaats zou Ton zich daar toch niet over uitgelaten hebben en op de tweede plaats zou zoiets in zekere zin onbeleefd zijn geweest. De manier waarop Ton mij dit vertelde, maakte duidelijk dat hij een verrassing in petto had. En het ‘verrassingseffect’ dient men, als mensen onder elkaar, in ere te houden, nietwaar?

Ik hoefde gelukkig niet lang te wachten; ruim van tevoren ontving ik een uitnodiging voor een bijeenkomst van Bob Evers liefhebbers en kenners ten huize van uitgeverij De Eekhoorn. De ‘fatale’ dag was een vrijdagmiddag in mei.

De lezer zal wel aanvoelen hoe die middag ongeveer verlopen is. Gespreksonderwerpen: uitsluitend Willy van der Heide en Bob Evers. Dat kan ook moeilijk anders wanneer men de gastenlijst in ogenschouw neemt. Om er enkele aan de anonimiteit te ontrukken: Peter de Zwaan, Geerten Meijsing, Paul (de zoon van Willy van der Heide), Bas Parson (voor de meesten een volkomen onbekende, doch in de kringen der Bob Evers liefhebbers een vermaard verzamelaar/kenner van genoemde serie) en de zuster van Willy van der Heide, die zich bedient van het pseudoniem Tina Bodewess. Tijdens dit informele minicongres overhandigden Hans en Ton de aanwezigen hun tweede boek. Het zal duidelijk zijn dat door deze gelegenheid Het verschijnsel Bob Evers weer in mijn onmetelijk diepe onderbewuste begon te bruisen en kolken. Het enige wat mij nog tegenhield, was feit dat ik die twee boeken maar niet kon vinden.

Een maand of wat later kreeg ik echter een zoete inval, die velen indertijd (min of meer verbluft) tot opmerkingen verlokte in de trant van: ‘Om zoiets te verzinnen, moet je inderdaad John Beringen heten.’

De beantwoording van de vraag of mijn idee inderdaad zo extravagant was, laat ik met liefde en verder zonder rancunes over aan de lezer. Wel wil ik in deze context opmerken dat ol (in dit soort gevallen) vasthoud aan de regel dat als je een bepaald doel voor ogen hebt, je bij de verwezenlijking ervan onherroepelijk geconfronteerd zult worden met tegenslagen. Als je je echter niet laat ontmoedigen, zul je op den duur merken dat je vindingrijk wordt en eens komt waar je komen wilt - en zo is het goed.

Met deze gedachte in het achterhoofd dacht ik op een gegeven moment opeens: ‘Als deze boeken kennelijk niet meer in Nederland te vinden zijn, zal ik mijn grenzen moeten verleggen.’

En zo kon het gebeuren dat ik bij de ambassades van Canada, Australië en Nieuw-Zeeland lijsten aanvroeg van Nederlandse verenigingen aldaar. Deze verenigingen organiseren tal van activiteiten met als doel onder de Nederlanders, woonachtig in den vreemde, de Nederlandse tradities in ere te houden en mogelijk heimwee naar Holland te koesteren. Ik wist dat er men op een aantal plaatsten een bibliotheekje had, rijkelijk voorzien van Nederlandstalige boeken.

Uit iedere lijst selecteerde ik een tiental adressen en verzond een standaardbrief met het verzoek mijn oproep in het verenigingsblad te plaatsen. Verreweg de meeste bladen en blaadjes deden dit daadwerkelijk. De reden waarom ik succes verwachtte van deze actie, was de wetenschap dat er kort na de Tweede Wereldoorlog vele Nederlanders geëmigreerd waren met medeneming van Nederlandse boeken. Mogelijk had iemand ook de twee door mij gezochte titels aan die verre reis blootgesteld.

Het gewenste resultaat bleef echter uit. Wel ontving ik talloze reacties in de vorm van kranteknipsels en verenigingsbladen, waarin mijn schrijven onverkort was weergegeven.

Een bijzonder leuke reactie kreeg ik van een man uit Nieuw-Zeeland die stevig op zoek was geweest voor me, maar behalve Amerika
filmt, niets had kunnen vinden. Voorts verstrekte hij me een aantal adressen van Nederlandse verenigingen in Zuid-Afrika en de USA en sprak de hoop uit dat ik ‘ergens in de wereld’ de boeken te pakken zou krijgen.

Allemaal leuk en aardig natuurlijk, maar voorlopig had ik nog steeds de twee gezochte boeken niet.

Het manifeste virus en de eerste letterkuur

In februari 1990 hakte ik de Watermanse knoop definitief door. Dat ik nog steeds niet in het bezit was van Een woestijn raakt zoek en De geheimzinnige schat degradeerde ik van het ene op het andere tot een ondergeschikt probleem. Mijn boek zou er komen, of ik de twee romannetjes nu zou vinden of niet.

Dat klinkt uiteraard nogal radicaal, maar er waren factoren in het spel die mij tot deze abrupte beslissing noopten. In de eerste plaats - vind ik - horen sommige plannen geen plannen te blijven; eens moet het er toch eens van komen. Daarbij kwam dat al mijn andere activiteiten overschaduwd dreigden te worden door iets wat zo langzamerhand verdacht veel op een obsederende hersenschim begon te lijken. Voorts had ik het vage gevoel dat ik vroeg of laat de twee boeken uiteindelijk toch wel zou vinden. Mocht het zo zijn dat dit zich pas zou voordoen na voltooiing van het manuscript, zo redeneerde ik, dan zou ik desnoods een supplement schrijven, waarin ik dan onder andere de materie zou behandelen die nu is verwerkt
in het hoofdstuk ‘De wortels van diverse Bob Evers verhalen.’

Het allereerste wat mij te doen stond, was het opzetten van een glashelder personen- en zakenregister, dat als uitgangspunt kon dienen voor mijn verdere werkzaamheden. Ik moest immers direct kunnen beschikken over de nodige gegevens uit de serie, zonder voortdurend geïrriteerd in de losse delen te moeten bladeren, zoekend naar de gewenste informatie over bepaalde personen en/of zaken. Het was een vrij intensief karwei. In eerste instantie was het register uitsluitend bedoeld als hulpmiddel voor mijzelf; later besloot ik echter het aan het manuscript toe te voegen, zodat ook anderen er hun voordeel mee zouden kunnen doen.

Daarna kwam het mooie, creatieve gedeelte: uit weinig gegevens veel informatie distilleren, wat neerkwam op ijverig lezen van publicaties over Willy van der Heide, het aanschrijven van bepaalde personen, de boer op gaan én foto’s maken. Enkele van deze activiteiten zijn de moeite waard om even langs te lopen.

Is there method in the madness?

Uitgeverij De Eekhoorn was uiteraard de eerst aangewezen instantie voor historische achtergrondinformatie over de Bob Eversserie. In juli 1990 ontving ik een schrijven waarin onder andere de datum werd genoemd waarop het contract tussen Willy van der Heide en Stenvert was ondertekend: 19 mei 1949. Ik schrok zelf ook op van het belletje dat meteen begon te rinkelen; de bijeenkomst in Amersfoort was op 19 mei 1989 geweest! Op de minuut af 40 jaar na dato dus. Erg gevat dat Hans en Ton Kleppe juist deze datum gekozen hadden voor het door hen georganiseerde evenement. Niet lang daarna belde ik met Bas Parson en besprak dit historische feit. Bedachtzaam liet deze echter weten dat hij twijfelde of die 19e mei inderdaad zo bewust gekozen was. Dan moet je uiteraard wel even naar adem happen; Bas - een rustige, maar vooral nuchtere man - liet zijn oog vallen op de volgende redenering:

‘Wanneer Ton en Hans inderdaad die 19e mei 1989 bewust gekozen zouden hebben omdat precies 40 jaar geleden het contract getekend was, dan hadden zij dat wel aangegeven in hun uitnodiging. Dat was niet het geval; ook tijdens de bijeenkomst hebben zij dit niet onder de aandacht gebracht door er heel even bij stil te staan. De gebroeders Kleppe kennende, zouden zij dit beslist gedaan hebben als ze het geweten hadden. Vandaar dus mijn twijfels.’

Dat was uiteraard een logische argumentatie waar niet zo snel een speld tussen te krijgen was. Uiteindelijk was het Ton die de droom doorprikte. Zijn verbaasde, mogelijk zelfs enigszins onthutste reactie verried meteen dat Bas het bij het juiste eind had gehad. Ton Kleppe:

‘Zoals je weet waren Hans en ik al lang van tevoren bezig met het organiseren van die bijeenkomst. Een datum prikken lijkt doodeenvoudig; we moesten echter met een aantal dingen rekening houden. Veel genodigden zouden van ver komen; om maar wat te noemen: Amsterdam, Den Haag, Zwolle en Enschede. Zodoende waren we al tot de overtuiging gekomen dat het in ieder geval een dag diende te zijn waarvan je redelijkerwijs kon verwachten dat het mooi weer zou zijn. Je denkt dan uiteraard aan de zomer. Ook hier zaten nog haken en ogen aan, want dan zit je immers met de vakanties. De maand mei voldeed aan alle voorwaarden; dat we kozen voor een vrijdagmiddag mag voor de hand liggen: het is de meest aantrekkelijke middag om vrij te nemen. Na enig schrappen bleef de 19e mei als enige mogelijkheid over. We hebben die datum dus beslist niet bewust gekozen; we wisten toen niet eens van die 19e mei 1949 af!’

Willy van der Heide heeft in een van zijn publicaties ooit eens opgemerkt dat er zelfs in de grootste chaos nog een systeem te bespeuren is, wat in het Engels zo treffend ‘There is method in the madness’ genoemd wordt. Een stelling waar ik aanvankelijk als een vreemde tegen aankeek.

Intussen was ik in Humbeek geweest. Ik nam er de foto’s die in mijn eerste boek voorkomen en probeerde hier en daar wat aan de weet te komen over de MAIA en de smederij. Niemand kon zich iets herinneren. Wat men mij wel wist te vertellen, was waar de Rijkswacht gevestigd was geweest en waar zich de limonadefabriek had bevonden (de eigenaar hiervan wordt in het verhaal over de MAIA even ten tonele gevoerd). Voor de liefhebbers: zie afbeelding 3 in Het verschijnsel; het tweede pand van rechts (met de lage witte gevel) was in 1951 inderdaad een limonadefabriek.

Augustus 1990 werd een maand waarin ik enorm veel informatie zou vergaren. Om te beginnen was het probleem rondom Een woestijn raakt zoek ineens geen probleem meer. Op een stralende zaterdagavond belde ik aan bij het huis getoond op afbeelding 1 in Het verschijnsel. Aan de vrouw die opendeed vroeg ik of ik een paar foto’s van het huis mocht nemen. Ze verklaarde dat dat op zich niet verboden was, maar was uiteraard wel zeer nieuwsgierig naar het hoe en waarom. Ik legde het haar uit; terloops kwamen eveneens de twee door mij gezochte boeken ter sprake. Toen herinnerde zij zich een vrouw wiens ouders Willy van der Heide hadden gekend. De vrouw woonde nog steeds in Bilthoven; ik kreeg haar adres en zette een paar dagen later opnieuw mijn recherchehoed op.

Zij bevestigde hetgeen ik reeds wist; ze was nog een klein meisje geweest in de tijd dat Willy van der Heide af en toe bij haar ouders op visite kwam. Na enig zoeken haalde zij iets te voorschijn waarover ze opmerkte dat haar ouders het nog van Willy van der Heide hadden gekregen.

U ruikt het al - daar was ie dan: Een woestijn raakt zoek. Ik mocht het lenen om te kopiëren.
Enige dagen daarna kreeg ik een telefoontje van de heer Schilper

Café ‘De Vergulde Vos’, beschreven in ‘De smokkelvaart van de MAIA.’ Foto uit zomer ‘87. Het interieur ademde toen nog volop de sfeer van lang vervlogen tijden.

oort. In mei 1990 had ik hem een brief gestuurd waarin ik had laten weten hem enige vragen te willen stellen over De smokkelvaart van de MAIA en de delen 25 en 26 uit de Bob Eversserie, aangezien hij in deze verhalen figureerde. Nu kwam de maand mei bijzonder slecht uit, zo had hij mij vrij snel laten weten, omdat die maand juist in het teken stond van het 45-jarige jubileum van The Dutch Swing College Band. (De lezer zal zich nog herinneren dat de heer Schilperoort deze band op 5 mei 1945 had opgericht.) Door dit jubileum was agenda voor mei, juni en juli overvol tot de nok toe gevuld tournees.

In het telefoongesprek van augustus 1990 gaf hij aan nu wat ruimer in zijn tijd te zitten, zodat we een datum konden prikken. Het lot wees 17 augustus aan, een historische datum.

In het voorwoord van De smokkelvaart van de MAIA had Willy van der Heide opgemerkt dat de foto’s hierin achteraf genomen waren aan boord van de mijnenveger Volkerak, omdat het manuscript met de oorspronkelijke opnamen ‘op mysterieuze wijze aan boord was verdwenen.’ Ik vond het een merkwaardig verhaal, maar zocht er verder niets achter. Dat er echter enige bijzondere dingen aan de hand waren met De smokkelvaart van de MAIA zou later blijken. Wel was mij duidelijk dat ik van de heer Schilperoort over dit onderwerp bijzonder interessante dingen uit eerste hand zou kunnen vernemen. Een gedeelte van de door hem vertelde anekdotes zijn opgetekend in Het verschijnsel. Niet echter over de heisa rond de MAIA. De heer Schilperoort wist het volgende uit zijn geheugen op te diepen:

‘Bij dat hele avontuur, over de aankoop van de MAIA en het spektakel dat daarop volgde, ben ik nooit aanwezig geweest. Alle gebeurtenissen die hij beschrijft in dat boekje hebben zich echter in grote lijnen daadwerkelijk zo afgespeeld.’

Toen de heer Schilperoort mijn verbaasde reactie zag, glimlachte hij en ging verder:

‘Willy van der Heide had later een fikse ruzie gekregen met de persoon, die hem in werkelijkheid vergezeld had tijdens de vaart van België naar Holland. Waar die ruzie precies over ging, weet ik niet. Wat ik wel weet is dat het een reden voor hem was om de persoon in kwestie uit het verhaal te verwijderen en iemand anders voor hem in de plaats te zetten. Die andere persoon was ik. Niet lang daarna kwam Willy van der Heide opgewonden bij mij op bezoek met de mededeling dat de Panorama het verhaal over de MAIA wilde opnemen in de vorm van een feuilleton; alleen.... de redactie wilde graag wat fotomateriaal hebben. Van der Heide vroeg mij of ik hier iets op wist.’
‘Nu werkte ik in die dagen bij Fokker¹ en iedere dag kwam ik langs een locatie waar oude schepen lagen die gesloopt zouden worden. Ik had gezien dat daar eveneens een oude mijnenveger lag.’
‘Zo kon het gebeuren dat kort daarop aldaar de foto’s zijn genomen zoals u ze aantreft in het boekje over de MAIA.’

Dit vertelde de heer Schilperoort mij op een stralende dag in augustus 1990. Het is de enige keer geweest dat ik hem in levende lijve ontmoet heb; eerder had ik enkele keren telefonisch contact met hem gehad. Toen ik hem bij mijn vertrek hartelijk bedankte voor de tijd die hij mij had gegund, wuifde hij mijn beschroomdheid resoluut weg en zei dat hij het erg gezellig had gevonden.

Het relaas van de heer Schilperoort vond ik zo interessant dat ik meer te weten wilde komen over andere gebeurtenissen beschreven in De smokkelvaart van de MAIA. Vandaar dat ik een paar dagen na dit gesprek een brief heb geschreven aan de Rijkswacht van een plaatsje in de buurt van Humbeek. Onder meer ter illustratie van het onderzoeksproces citeer ik hier een relevant fragment uit de brief:

‘Rondom het weghalen van de MAIA schijnen zich enige taferelen te hebben afgespeeld, waarbij de Rijkswacht heeft moeten assisteren. Van der Heide had namelijk met de smid van Humbeek onenigheid gekregen; de oorzaak van die onenigheid was een rekening die de smid betaald wilde zien. Hij had namelijk

1 De heer Schilperoort was van 1955 tot 1959 vliegtuigbouwkundig ingenieur bij Fokker, waar hij zich bezighield met de veiligheid van vliegtuigen. Op dit moment vliegen er nog steeds toestellen rond van het type Fokker Friendship, waarin voorzieningen zijn terug te vinden die mede het produkt zijn van zijn inspanningen.

enige reparatiewerkzaamheden verricht aan de MAIA.’

Nog geen week later ontving ik een brief geschreven door een wachtmeester van de Rijkswacht. Hij schreef mij dat zijn schoonvader in die tijd in Humbeek had gewoond. Via hem had de wachtmeester in contact weten te komen met de enige nog in leven zijnde zoon van de smid, die op dat moment 70 jaar oud was, maar zich de MAIA en Willy van der Heide nog goed kon herinneren. Hij liet het volgende weten:

‘De eerste eigenaar van de MAIA was een gepensioneerde officier van het Nederlandse leger, vermoedelijk een oudgediende te Indië. Hij had de bijnaam ‘de ouwe taaie’; hoe hij in werkelijkheid heette, weet niemand meer.’ ‘Mijn vader heeft inderdaad reparatiewerkzaamheden uitgevoerd aan de MAIA, in opdracht van ‘de ouwe taaie’. Na de verkoop van de MAIA bleef er nog een schuld aan mijn vader openstaan; met Van der Heide werd afgesproken dat ik, in ruil voor die schuld, de lier van de boot af mocht halen. Tussen mijn vader en Van der Heide is, voorzover ik weet, slechts éénmaal persoonlijk contact geweest.’
‘De boot vertrok echter, met de lier nog aan boord. Ik heb toen alsnog - bij ‘t Sas van Wintham - de lier van de boot gehaald; dit geschiedde zonder moeilijkheden. Er zijn nooit problemen geweest rondom de MAIA; evenmin is er ruzie geweest tussen mijn vader en Van der Heide. Verder kan ik mij niet herinneren dat er ooit tussenkomst is geweest van de Rijkswacht.’

Tot zover deze uiteenzetting. De wachtmeester verklaarde mij aanvullend dat dit helaas niet meer te controleren was aan de hand van de archieven van de Rijkswacht, aangezien die slechts voor een periode van 20 jaar worden bijgehouden.
Een ieder die in Humbeek gaat kijken bij het kanaal, zal ontdekken dat daar - in tegenstelling tot de feiten uit deel 28 een brug aanwezig is die tussen vier betonnen torens van ca. 50 meter hoog, rechtstandig opgetrokken kan worden. Wat de brug aangaat, wist een ingezetene van Humbeek mij te vertellen dat de oude brug van Humbeek in de oorlog verwoest werd door een bombardement. Daarna is er op een gegeven moment een veerpont gekomen. Rond 1966 is begonnen aan de bouw van de huidige brug, die in 1968 in gebruik is genomen.

Alles bij elkaar zal het duidelijk zijn: Willy van der Heide, die op de lagere school reeds bij zijn klasgenootjes geliefd was door zijn schilderachtige opstellen en die door hen ‘de fantast’ werd genoemd, had in De smokkelvaart van de MAIA eveneens de nodige fantasie gebruikt bij het verwoorden van de gebeurtenissen. In dit kader is het wellicht interessant te verwijzen naar een artikel, getiteld ‘Het kan me allemaal geen moer schelen, als ik me maar te barsten kan lachen’ uit dagblad Tubantia van 8-6-1978 van de hand van Peter de Zwaan. Hierin vertelt Willy van der Heide o.a. iets over zijn boek Toen ik een nieuw leven ging beginnen, waaraan hij op dat moment de laatste hand legde. Een andere mededeling die hij doet, heeft te maken met zijn manier van werken. Tussen de regels door verwijst hij met een knipoog naar de Bob Eversserie. Hij merkt op:

‘De meeste avonturen, of delen ervan, zijn waar gebeurd. Ik heb ze niet beleefd, maar andere kroeglopers wel. Ik heb ze gewoon opgeschreven.’

Om deze wonderlijke uitspraak toe te lichten, moet ik opmerken dat Willy van der Heide een ware levensgenieter was en met grote regelmaat wel in het een of andere café te vinden was. Willy van der Heide laat weten dat je juist in de kroeg de meest gekke en bizarre anekdotes kunt horen. Hoe simpel dit werkt, beschrijft hij
als volgt:

‘Wil je iets weten over dynamiet? Ga naar de kroeg; vroeg of laat tref je er iemand die je alles over dynamiet kan vertellen.’

Wie een concreet voorbeeld van deze aanpak wil zien, kan ik aanraden er de bladzijden 152 t/m 159 uit de pocket Meesterstunt in Mexico op na te slaan.

Tot zover dit uitstapje, nu terug naar de hoofdlijn: Na enige maanden niet aflatende arbeid, het is intussen december 1990, naderde Het verschijnsel Bob Evers zijn voltooiing. Er waren nog twee zaken die mij een doorn in het oog waren. Het eerste betrof uiteraard het boek De geheimzinnige schat. Juist omdat ik op zo’n wonderlijke wijze aan Een woestijn raakt zoek was gekomen, irriteerde me het mateloos dat ik dat ene en laatste boek maar niet boven water kon krijgen. Als dat maar niets met die door de smid geconfisceerde lier te maken had! Of zou er toch ergens in de oceaan een fles ronddobberen met een gerafelde plattegrond?

Voor zover mogelijk had ik het hoofdstuk ‘De wortels van diverse Bob Evers verhalen’ vast geschreven. Ik hield er rekening mee dat ik dit onvoltooide hoofdstuk terzijde zou moeten leggen om aan een supplement te beginnen zodra simsalabim De geheimzinnige schat had prijs gegeven.

Iets anders wat mij dwars zat, hield verband met het interview dat Pamela Koevoets had gemaakt met Willy van der Heide en dat was uitgezonden in het VARA-radioprogramma ‘De jaren ‘50..... en verder?’ Het was mijn grote wens dit in zijn geheel te kunnen weergeven in Het verschijnsel.

Vandaar dat ik in januari 1991 een brief schreef naar de VARA met het verzoek om in hun programma ‘Voor wie niet kijken wil’ een oproep te mogen plaatsen. Het hoe en waarom lichtte ik toe.

Daar deze zelfde VARA ooit het door mij gezochte interview had uitgezonden, speelde de gedachte door mijn achterhoofd dat ze wellicht
in het eigen archief zouden gaan. Wat ze ook deden. Helaas bleek de volledige serie ‘De jaren ‘50.. en verder?’ al jaren geleden gewist te zijn.

Wèl mocht ik een telefonische advertentie plaatsen, hetgeen de bal rondom Het verschijnsel Bob Evers al flink aan het rollen bracht. Dat was op donderdagavond 7 februari 1991. Mijn oproep was gericht aan de radiofanaten onder de luisteraars die mogelijk indertijd het interview opgenomen en het bewaard hadden. Tijdens deze gelegenheid werd er uiteraard gesproken over mijn manuscript.

Het interview heb ik nooit meer compleet kunnen krijgen. Wel kreeg ik veel reacties van Bob Evers liefhebbers die mijn initiatief toejuichten en mij van zoveel nieuwe informatie voorzagen, dat ik besloot het grotendeels voltooide manuscript te herschrijven om alles te kunnen verwerken.

En of dit niet genoeg was, kreeg ik niet lang daarna een telefoontje van de VARA waarin mij gevraagd werd of ik er zin in had een keer te gast te zijn in de studio. ‘U kunt zo leuk over Willy van der Heide vertellen,’ liet een vriendelijke vrouwestem weten.

Uiteraard was ik daar wel voor te porren, zodat ik niet lang daarna - op 21 februari 1991 - bij de VARA-radio achter de microfoon zat. Karel van Hoof leidde het gesprek in en deed ook het interview. Hier de integrale weergave:

KvH: ‘Even een raadseltje: ik zeg Arie Roos en Jan Prins en welke naam voegt u dan toe?... Bob Evers, heel goed; de drie helden van een lange reeks avonturenromans voor de jeugd. Het eerste deel van de Bob Eversserie kwam al uit in 1949 en het laatste deel is in augustus vorig jaar verschenen. (Mind you: interview uit 1991, JB). Twee weken geleden hadden we in de rubriek uitroeptekens contact met iemand die alles van de Bob Eversserie en haar geestelijke vader Willy van der Heide afweet, te weten John Beringen. Hij vertelde dat hij zelfs een manuscript had geschreven met de titel ‘Het ver
schijnsel Bob Evers’ en ik vroeg hem of hij het me wilde opsturen. Dat heeft hij gedaan en dat ligt nu voor me; het is tientallen pagina’s dik en John Beringen zit naast me. Goedenavond, John.’

JB: ‘Goedenavond.’

KvH: ‘Meneer Beringen, u deed toen een oproep; u wilde het interview hebben dat in 1974 werd uitgezonden met de schrijver Willy van der Heide. Helaas hebben wij dat niet weten te bemachtigen voor u; heeft u nog wel andere reacties gehad?’

JB: ‘Ja, ik heb nog een aantal reacties gehad van mensen die hem gekend hebben en die hebben wat leuke informatie toegevoegd, met als consequentie dat ik opnieuw aan de gang moet met het manuscript.’

KvH: ‘U moet dus de hele zaak gaan herschrijven?’

JB: ‘Ja, maar dat is leuk om te doen hoor.’

KvH: ‘Jaja, hoe lang bent u met het manuscript bezig geweest?’

JB: ‘Eh, ik heb het in de vrije uurtjes gedaan, maar als ik het vertaal in werkweken van 40 uur, dan zou ik zeggen: zes weken.’

KvH: ‘Dat valt nog erg mee, want er zit ook nog een heel encyclopedisch gedeelte bij met allemaal namen en uitzoekwerk van welke naam in welk boek voorkomt en wat voor rol zo iemand gespeeld heeft.’

JB: ‘Ja, maar dat ging razendsnel, want ik had per boekje ongeveer drie uur nodig; dus als je dat uitrekent, dan kom je op 36 delen oftewel 108 uur. Maar het overige was nog leuker om te doen natuurlijk.’

KvH: ‘Dat snap ik; zijn er nou meer mensen zoals u die zich volledig

hebben verdiept in Bob Evers?’

JB: ‘Dat zijn er heel veel, want ik heb zelfs hele andere leuke reacties gekregen. In eerste instantie ben ik uiteraard uitsluitend binnenshuis aan het werk geweest, maar op zeker moment ging ik ook op onderzoek uit. Op dat moment lekt er natuurlijk wat uit en dan krijg je toch reacties van wildvreemde mensen die meteen al vragen: ‘Dat boek, wanneer komt dat uit? Want dan koop ik het gelijk’; en dan hebben ze nog geen letter gelezen. Dus zo hoog ligt die interesse.’

KvH: ‘Er is zelfs een soort genootschap geweest, hè?’

JB: ‘Ja, dat is er nog.’

KvH: ‘Nog steeds?’

JB: ‘Het is nooit officieel opgeheven, maar het is stilgelegd eigenlijk.’

KvH: ‘Wat deed dat genootschap?’

JB: ‘Een van de doelstellingen was het bestuderen van de Bob Eversserie; en daar kon je dan een examen voor afleggen.’

KvH: ‘Voor dat je lid werd?’

JB: ‘Ja; en dat ging op heel ludieke wijze. Dat ging geheel à la Bob Evers. Er werd een afspraak gemaakt; je werd dan opgehaald door een auto. Vervolgens werd je geblinddoekt en naar een bepaalde locatie vervoerd; daar werden je een aantal examenvragen gesteld en je mocht dan één boek naar keuze naar voren brengen waaruit dan meer specifieke vragen werden gesteld.’

KvH: ‘Dus een schriftelijk én mondeling examen ineen?’

JB: ‘Precies; het grappige is dat Willy van der Heide op zekere dag zei: “Dat examen wil ik ook wel eens afleggen.” Het resultaat: hij
zakte als een baksteen.’

KvH: ‘Maar hij is toch wel erelid geworden van dat genootschap neem ik aan?’

JB: ‘Ja, hij stapte er overigens reuze makkelijk overheen; tenslotte was hij immers de geestelijke vader van het hele gebeuren.’

KvH: ‘Heeft u enig idee hoeveel mensen lid zijn van dat genootschap?’

JB: ‘Nou, ik weet wel dat het bestuur bestaat uit vijf personen; maar ik heb geen idee hoeveel examens er indertijd zijn afgenomen.’

KvH: ‘Die Bob Eversboeken waren van meet af aan populair; kunt u dat illustreren?’

JB: ‘Ja, het was namelijk zo dat die boeken niet verschenen in de officiële bibliotheken omdat er vanaf het begin al werd gefronst over die serie. Dat kwam omdat die jongens zich niet gedroegen zoals het 16-, 17-jarige jongens betaamde in die tijd, want ze reisden de hele wereldbol af. Het waren eigenlijk een soort van nozems; zo betitelde men ze althans.’

KvH: ‘En ze gingen geld verdienen; soms ging het zelfs om hele grote bedragen.’

JB: ‘Ja, en er waren schietpartijen waar doden bij vielen.’

KvH: ‘Wat dat aangaat kan ik me voorstellen dat opvoeders in die tijd bij zichzelf dachten: “Is dat nou de meest geschikte lectuur voor mijn kinderen?”. Maar toch... de kinderen verslonden het.’

JB: ‘Desondanks waren er bibliotheken die deze boeken wel opnamen in hun bestand, maar daar hadden die mensen al gauw spijt van want die boeken brachten een heel chaotisch effect teweeg omdat
men wachtlijsten moest aanleggen, zuiver en alleen omdat iedereen tegelijk die boeken wilde lezen.’

KvH: ‘En dat veroorzaakte dus veel ellende. Zeg, voor de mensen die niet weten waar we het over hebben - ik kan me het bijna niet voorstellen - geef nou eens een korte karakterisering van die drie figuren, om te beginnen Arie Roos: wat voor type is dat nou?’

JB: ‘Arie Roos is de denker van het drietal, wiens denkvermogen zijn eetlust evenaart.’

KvH: ‘Hij was ook heel dik en had rode haren, kan ik mij herinneren.’

JB: ‘Ja, iemand heeft eens geschreven dat Arie Roos de perfecte vriend is, maar niet de perfecte figuur om te zijn.’

KvH: ‘Maar hij had geen last van die dikte, hè?’

JB: ‘Nee, hij had kennelijk ook een hele dikke huid.’

KvH: ‘En dan Jan Prins.’

JB: ‘Jan Prins is iemand die heel erg op de centen is; soms op het ziekelijke af.’

KvH: ‘En een zeurpiet.’

JB: ‘Een Pietje precies ook.’

KvH: ‘Hij kwam dus ook vaak in conflict met Arie Roos.’

JB: ‘O ja, die twee liggen regelmatig met elkaar overhoop.’

KvH: ‘Water en vuur; maar toch trokken ze met elkaar op. Bob Evers?’

JB: ‘Dat was dus de typische Amerikaan die het op een gegeven moment presteerde om te vragen of ze nu in Hilversum 1 of in Hilversum 2 waren. Die wist niks van Europa af, laat staan, zoals blijkt, van Nederland. Maar die drie karakters bij elkaar zorgen constant voor een leuke wisselwerking.’

KvH: ‘Zeggen die karakters nou iets over de maker van de serie, over Willy van der Heide?’

JB: ‘Jaja, Willy van der Heide heeft ooit eens verklaard dat hij zichzelf het meest heeft geïdentificeerd met Arie Roos. En dat klopt wel zo’n beetje gezien zijn vindingrijkheid. Willy van der Heide was zelf ook een enorme levensgenieter. In andere buien had hij echter ook iets weg van Jan Prins.’

KvH: ‘Was Willy van der Heide een gemakkelijk mens?’

JB: ‘Eh... ja; voor de buitenwereld was hij chaotisch, maar van binnen scheen het toch wel een man te zijn geweest die alles voortdurend op een rijtje en onder controle had.’

KvH: ‘Jaja; hij heeft op een gegeven moment een ontzettende ruzie gehad met zijn uitgever, is het niet?’

JB: ‘Klopt; dat is begonnen naar aanleiding van de afkoop van de publicatierechten in 1965 en dat vond zijn hoogtepunt in ‘68/’69.’

KvH: ‘En dat is ook de reden dat er een tijdlang geen Bob Eversboeken zijn verschenen?’

JB: ‘Ja.’

KvH: ‘Wanneer zijn er toen weer nieuwe Bob Eversboeken verschenen?’

JB: ‘Toen heeft Willy van der Heide - en dat zal zijn geweest in 1977/’78 - twee illegale Bob Everstitels op de markt gebracht via een andere uitgever. Dit terwijl de nieuwe titels feitelijk thuishoorden bij de uitgever met wie hij zo’n ruzie had gehad, simpelweg omdat ‘Bob Evers’ een handelsmerk was van de oude uitgever.’

KvH: ‘Twee illegale boeken en daarna weer niks.’

JB: ‘Toen overleed hij uiteindelijk en al die tijd - dan spreken we over de periode 1965 tot 1985 - was deel 33 half voltooid; dat lag in de kluis. Dat boek was in een soort van patstelling terechtgekomen, want enerzijds mocht Willy van der Heide het contractueel niet elders laten uitbrengen en anderzijds kon de uitgever ook geen kant op.’

KvH: ‘Nee, want dat moest afgemaakt worden en daar had Willy van der Heide weer geen zin in. Na zijn dood is dat boek alsnog afgemaakt en ook nog een tweede boek dat toen onvoltooid was; door wie is dat gebeurd?’

JB: ‘Peter de Zwaan deed dat. En het mooie is dat zich zowel in deel 33 als deel 36 het punt bevindt waarop Willy van der Heide ophoudt en Peter de Zwaan begint. Maar hoe ik ook heb zitten studeren: ik heb niet kunnen vaststellen waar dat is.’

KvH: ‘Zelfs zo’n kenner als u kunt dat niet onderscheiden; dat is een compliment aan de nieuwe schrijver, lijkt me.’

JB: ‘Ja, dat is het zeker!’

KvH: ‘En toen heeft de uitgever besloten dat de serie ook maar moest worden voortgezet door hem?’

JB: ‘Ja, met een frequentie van één boekje per jaar.’

KvH: ‘En dat is inmiddels gebeurd; afgelopen zomer is er dus een nieuw deel uitgekomen.’
JB: ‘Inderdaad, dat is toen in zijn geheel door Peter de Zwaan geschreven en dat was natuurlijk een kritiek punt omdat daar niet meer de hand van Willy van der Heide in zat, maar nu is wel meer de hand van Willy van der Heide in zat, maar nu is wel plussers blijken de draad weer op te pakken nu er weer nieuwe delen verschijnen.’

KvH: ‘Leuk; zitten er nog andere autobiografische elementen in die boeken van Willy van der Heide? Die karakters zeggen al iets over Willy van der Heide, maar zijn er nog meer punten te vinden?’

JB: ‘Ja, heel veel locaties waar hijzelf gewoond heeft, worden betrokken in de serie en ook personen die ten tonele worden gevoerd blijken in werkelijkheid te bestaan of bestaan te hebben.’

KvH: ‘Ik moest meteen al denken aan Peter Schilperoort; die speelt een rol in een van de boeken.’

JB: ‘Dat klopt; dat betreft Stampij om een schuiftrompet en Een vliegtuigsmokkel met verrassingen.

KvH: ‘Twee boeken zelfs; kende Willy van der Heide Peter Schilperoort?’

JB: ‘Ja, dat waren hele goede vrienden van elkaar.’

KvH: ‘En dat deed hij vaker, mensen uit zijn omgeving opnemen in de verhalen?’

JB: ‘Ja, maar niet zo uitgebreid als dat met Peter Schilperoort is gebeurd.’

KvH: ‘De boeken zijn nu nog heel populair; ik zat deze week uw manuscript in de trein te lezen en een meisje van een jaar of 17 zat tegenover me; ze stootte haar vriendje aan en fluisterde tegen hem: “Dat gaat over Bob Evers,” wijzend op uw manuscript. Dat vond ik buitengewoon; ze vertelde dat ze die verhalen nog steeds leest en dat ze een groot fan was van de serie. Die boeken zijn kennelijk niet verouderd; zullen we ze over tien of twintig jaar nog steeds aan onze kinderen kunnen laten lezen?’

JB: ‘Ik denk het wel, want het enige - en dat heeft Willy van der Heide ook al aangegeven - waar de cynicus aanstoot aan zal nemen is het feit dat de jongens niet of nauwelijks ouder worden, maar de liefhebber ziet dat door de vingers.’

KvH: ‘Maar dat geldt voor elke strip en iedere serie.’

JB: ‘Anders krijg je zo’n trieste streekroman als het op een gegeven moment echt ophoudt.’

KvH: ‘En dan worden ze op een gegeven moment tachtig en dan kunnen ze niks meer.’

JB: ‘En dan is het afgelopen.’

KvH: ‘Nee, dat zou een beetje een sneu einde zijn; maar waarin zit het hem nou dat die boeken nog steeds spannend zijn voor de jeugd van nu en misschien ook nog wel over tien of twintig jaar nog voor de jeugd van dan?’

JB: ‘Waarschijnlijk is het toch die tamelijk unieke combinatie van spanning en humor; er valt wat in te beleven. Verder zijn de jongens toch wel een beetje technische onderlegd; er komt veel over autotechniek en scheepvaart in voor.’

KvH: ‘Dat veroudert natuurlijk wel.’

JB: ‘Jaa, maar....’

KvH: ‘Maar dat hoeft geen ramp te zijn natuurlijk.’

JB: ‘Nee, en Willy van der Heide had ook de aardige gewoonte om ergens iets omheen te vertellen. In een van de boeken komt er op een gegeven moment een vrachtwagen vast te zitten met één wiel en iedereen weet dat als één aangedreven wiel op een vaste ondergrond staat en het andere wiel staat op een zachte ondergrond, dan zal het wiel in de zachte ondergrond dubbel zo hard gaan draaien. Dat komt door de tandwielknobbel in het midden van de achter-as; oftewel het differentieel. Willy van der Heide legde dat even tussen neus en lippen uit en als je later die hele zaak getekend ziet, dan heeft het ook geen geheimen meer voor je.’

KvH: ‘Het tweede deel van uw boek bestaat uit een soort encyclopedie - ik zei het daarstraks al - alle namen die in de boeken voorkomen zijn er in terug te vinden met een korte beschrijving om welk persoon of voorwerp het gaat.’

JB: ‘Ja.’

KvH: ‘Ik ga even uw kennis toetsen.’

JB: ‘O jee!’

KvH: ‘BORDONI’

JB: ‘Eh, ... dat was een Italiaanse bandiet.’

KvH: ‘Jaaa?...’

JB: ‘Die had te maken met de valse dollars.’

KvH: ‘En in welk boek?’

JB: ‘Dat is een goeie vraag... deel 12?’

KvH: ‘Ja, aan nummers heb ik niks; NAMEN willen we hebben.’

JB: ‘O, dat is eh... Een speurtocht door Noord-Afrika, en eh... ja, daar zit je dan met je goeie gedrag...’
KvH: ‘Ja, dat is helemaal goed, hoor. Dat heeft inderdaad iets te maken met valsemunters en zo; er staat: een drukkerij in Libië en Bordoni is de contactpersoon tussen een speelgoedfabrikant in Zürich en Libië’. Ik noem er nog één: WALTER KETTERING.’

JB: ‘WALTER KETTERING is een chauffeur van het Amerikaanse warenhuis ‘The Galleries’; hij speelt een hele ludieke rol overigens.’

KvH: ‘En in welk boek?’

JB: ‘Vreemd gespuis in een warenhuis.’

KvH: ‘Correct; u bent geslaagd.’

JB: ‘Ah, keurig.’

KvH: ‘Ik dank u hartelijk voor uw komst naar de studio. Misschien komt uw manuscript ooit uit; we wachten het af. En als dat ooit uitkomt dan willen wij dat graag horen en dan laten we het aan onze luisteraars weten.’

De hoeveelheid post die ik na deze tweede uitzending ontving, overtrof iedere verwachting. Uit alle hoeken en gaten van Nederland kwamen brieven binnen van enthousiastelingen die kennelijk de uitzending van 7 februari hadden gemist en die mij weer op bepaalde andere dingen attent maakten. Het bleek zonneklaar dat de radio, ondanks de macht van de video en de televisie, nog druk beluisterd werd. Een leuk detail is dat ik op die bewuste avond veel mensen uit het bad gehaald schijnt te hebben. Vaak werd door briefschrijvers met veel humor vermeld dat zij door huisgenoten werden gealarmeerd met de mededeling dat er ‘iemand op de radio was die het over Bob Evers had’, waarop zij haastig een badjas aanschoten en zich druipend naar de huiskamer spoedden, om er vooral ‘geen woord van te missen.’

Niet lang daarna kwam mij ter ore dat er een stukje in het blad

Boek- en Strip(ver)wijzer had gestaan. De tekst?

Het verschijnsel Bob Evers
Donderdagavond VARA radio aan: ‘Voor wie niet kijken wil’ heet het programma. Het was 7 februari j.l. De beller had het over het uitkomen van een zogenaamd overzichtsboek van/over Bob Evers. Welke lezers weten hierover al meer te vertellen. De auteur was namelijk ook nog op zoek naar enige bandopnames waarin de auteur Willy van der Heide was te horen. Wij horen graag.

Direct belde ik met de redacteur van Boek en Strip(ver)wijzer en vertelde hem hoe een en ander in elkaar stak. In dit gesprek kwam ook nog het boek De geheimzinnige schat ter sprake. Als reactie was in het nieuwe nummer van de Boek en Strip(ver)wijzer het volgende artikel te lezen:

Het verschijnsel Bob Evers
In ons nummer van februari/maart nummer 67 maakten wij melding van het op handen zijnde overzichtsboek van de auteur Willy van der Heide, ps. van Willem Waterman, oftewel de auteur van de klassieke Bob Evers.
Het was de heer John Beringen die ons onlangs belde en de nodige aanvullende informatie kon geven. In de naderende zomermaanden is het de bedoeling dat deze bibliografie uitgebracht gaat worden. Oplage en uitgever was nog niet definitief, dus even een pas op de plaats. Door de 2 radio-uitzendingen bij de VARA op donderdagavond bij ‘Voor wie niet kijken wil’ is er nog voldoende materiaal losgekomen, zodat de uitgavedatum verplaatst is. De heer John Beringen wilde in ieder geval deze informatie nog meenemen. Hij verzocht ons of wij hem konden helpen aan de volgende uitgave: DE GEHEIMZINNIGE SCHAT, geschreven onder de naam Willem Waterman, uitgegeven in 1946 door ‘De Palm’ uit Antwerpen.
Wij zijn niet zo rijk, echter wie weet bij onze lezers... Als de uitgave over Willy van der Heide uitkomt vernemen wij dit en geven het dan aan u door. En nu maar afwachten, met name of DE GEHEIMZINNIGE SCHAT boven water komt.

Een buitengewoon vriendelijk gebaar van de Boek en Strip(ver)wijzer, dat wederom reacties tot gevolg had. Dat in de uitzending van de VARA niet gesproken werd over De geheimzinnige schat komt doordat men in dat programma principieel geen oproepen voor boeken opneemt - wat absoluut geen onwil is, maar een kwestie van afwegen. Er zijn al mogelijkheden genoeg om te (laten) speuren naar boeken en de formule van ‘Voor wie niet kijken wil’ is ontwikkeld voor speciale, ongewone oproepen. Zou men zich tot boeken bekennen, dan bestaat het gevaar dat het een boekenrubriek wordt met forse wachttijden.

In april 1991 kreeg ik eindelijk dan De geheimzinnige schat te pakken. Eind maart had ik een oproep gedaan in een zaterdagnummer van de Telegraaf, waarin ik een hoge beloning uitloofde voor degene die mij aan dit boek kon helpen. Toen dat ook op niets uitliep, begon ik er haast aan te twijfelen of ik het ooit nog zou bemachtigen... tot ik een inval kreeg, waarbij ik mijzelf bijna voor het hoofd sloeg omdat ik er niet eerder aan had gedacht. Er was nóg een Nederlands taalgebied dat zo dichtbij was dat ik er volledig overheen had gekeken: België.

De geheimzinnige schat was uitgegeven bij uitgeverij ‘De Palm’ in Antwerpen. Het was dus heel aannemelijk dat ik het laatste boek in België kon opsporen. Een telefoontje met de bibliotheek van Antwerpen leverde niets op; zij verwezen mij naar de Koninklijke Bibliotheek in Brussel als mogelijkheid. Deze liet weten dat het boek aanwezig was; kopiëren was geen enkel probleem. Ik nam een ATV-dag en reisde per trein naar Brussel. Op de terugweg las ik onmiddellijk het pakket kopieën door. Vlak voor Utrecht had ik alles gelezen (het boek telt 136 bladzijden) zodat ik direct het hoofdstuk,
dat al zo lang in de ijskast had gelegen, kon voltooien.

Nog geen twee weken later kreeg ik een briefje, afkomstig van Boek en Strip(ver)wijzer waarin medegedeeld werd dat een vrouw, die in Brugge een tweedehandsboekwinkel had, de oproep had gelezen en op een rommelmarkt het boek had weten te bemachtigen.

Ze schreef onder andere:

‘Hr. John Beringen, zoals u ziet: een klein blad in een groot Europa...... het helpt zo velen op weg!’

En dat was geen woord teveel! Dit was grandioos; ik was al enorm blij dat ik middels de kopieën eindelijk kennis had kunnen nemen van de inhoud, maar het boek daadwerkelijk bezitten was en bleef uiteraard het summum. Ik liet het boek onmiddellijk overkomen en stuurde het pakket kopieën naar Ton Kleppe.

In mei 1991 was Het verschijnsel Bob Evers definitief voltooid. Een hersenschim bestond niet meer! De werkelijkheid werd een andere werkelijkheid. Opgehouden te bestaan had dat vlijmscherpe mes dat jarenlang al mijn gedachten in schelle, felle, metallic stukken zilverpapier had gesneden. De moeite die ik mij in voorgaande jaren had moeten getroosten om zover te komen, stond, zo bleek, echter in geen verhouding tot het volgende probleem dat zich aandiende: VAN MANUSCRIPT TOT BOEK.

De diagnose verscherpt zich; een remedie krijgt vorm

Een rekenmachine is een machine die rekent; wie op een dergelijk instrument ‘10 + 10 =’ intikt, zal automatisch het antwoord ‘20’ te zien krijgen. Een schrijfmachine is daarentegen geen ‘machine die schrijft’; dat doet de persoon die er achter zit.

Door deze vreemde inleiding kan de lezer reeds aanvoelen dat het een hele kunst is om een manuscript daadwerkelijk gedrukt te krijgen. Zo ook het manuscript Het verschijnsel Bob Evers.

Goed, ik had het manuscript voltooid en wilde het nu gedrukt zien. ‘Hier zitten de mensen immers op te wachten,’ dacht ik tenminste en die gedachte lijkt op zich niet verkeerd, want als je niet in je eigen werk gelooft, waarom zou je er dan ooit aan beginnen?

Een uitgever daarentegen is in eerste instantie nuchter en vooral zakelijk. Zijn eerste bezigheid zal bestaan uit beoordelen; is de beoordeling niet volledig negatief, dan zal hij gaan rekenen. Niet ongelijk aan andere ondernemers zal een uitgever meteen een analyse maken van de (verwachte) kosten en de (verwachte) baten, met keurig het ‘break even point’ aangegeven (dat is het minimale aantal exemplaren dat verkocht moet worden om uit de kosten te komen). Hij is dan reeds in de huid gekropen van een X-aantal lezers in spé en heeft een oordeel geveld over de inhoud van het manuscript. Of het oordeel dan wel het ‘kostenplaatje’ de doorslag geeft, verschilt per situatie.

Om het verdere verloop te verduidelijken, moet ik een gebeurtenis aanhalen die zich voordeed toen ik juist Het verschijnsel Bob Evers had voltooid (april 1991). Op een dag in die bewuste maand liep ik tweedehands boekenwinkel De Boekvinder aan de Lommerlust te Zeist binnen. Door eerdere bezoeken kende de eigenares mij als een Willy van der Heide/Bob Evers liefhebber. Ze zag mij en zei onmiddellijk: ‘Ik heb jou nog niet zo lang geleden op de radio gehoord.’ Na een vraagje mijnerzijds - ‘Oh ja, wanner?’ pretenderend dat ik vaker op de radio was - bleek ze die uitzending van 21 februari gehoord te hebben.

Ze vroeg me hoe het stond met Het verschijnsel, waarop ik haar liet weten dat het nèt klaar was en ik op het punt stond het aan de man te gaan brengen. Ze wenste mij succes en gaf te kennen dat ze met spanning zou wachten op de dingen die zouden omen. Nu lijkt dit een onbeduidend voorval waarvan iedere lezer zal denken: ‘Nou en?’ maar een jaar later zou blijken dat deze doodgewone gebeurtenis vergaande gevolgen in positieve zin zou hebben. Zonder al te ver vooruit te lopen op de feiten: dit zal later nog uitgebreid aan de orde komen.

In mei 1991 stuurde ik het manuscript naar drie gerenommeerde uitgevers. Gaandeweg lieten alle drie weten er geen bruin brood in te zien. In grote lijnen hadden zij alle dezelfde bedenkingen. Het probleem school in de schatting van het aantal personen dat bereid zou zijn daadwerkelijk het boek aan te schaffen. Gelet op de omvang van het manuscript (106 vellen A4) zou het een paperback/pocket worden van rond 180 bladzijden. Door het vele fotomateriaal zouden
de produktiekosten de winkelprijs hoogstwaarschijnlijk op 20 à 25 gulden brengen. Daarbij kwam nog de vraag - aldus de uitgevers - in hoeverre de gemiddelde Bob Everslezer behoefte had aan enige achtergrondinformatie. Afgaande op de toonzetting van Het verschijnsel Bob Evers was zonneklaar dat het niet geschikt was voor al te jeugdige lezers; en daardoor viel er al een groot gedeelte van de potentiële doelgroep af. Onder de overige lezers waren er natuurlijk vele die zuiver en alleen geïnteresseerd waren in de verhalen. En dan nog de relatief hoge winkelprijs. Kortom: niemand durfde het eigenlijk aan, hoewel men het er over eens was dat dit boek tot de grensgevallen behoorde. Op zich een schone pleister op de wonde, maar voorlopig dus geen boek.

Ik wist dat ik iets geschreven had wat voor velen van belang zou zijn en ik wist ook dat de omvang van de resterende doelgroep, ondanks de beschreven te verwachten grote uitval, toch nog enorm moest zijn.

Dat het boek echter (vooralsnog) niet in de boekhandel zou verschijnen, ervoer ik vreemd genoeg niet als onoverkomelijk. Vervelend was het af en toe wel. Wat ik namelijk niet vermeld heb in het vorige hoofdstuk, is dat ik voor de twee langgezochte boeken tal van ‘zoekrubrieken’ van lokale radio-stations benaderde. En het opmerkelijke was dat er in iedere studio wel tenminste één medewerk(st)er was, die Bob Evers had stuk gelezen en/of nog steeds las, wat tot gevolg had dat ik in veel gevallen - niet lang na mijn oproep - een telefoontje kreeg vanuit de betreffende studio waarin mij gezegd werd: ‘Als uw boek is verschenen, willen we er graag met u over praten in ons cultuurprogramma.’ Aan een getypt manuscript hadden ze niets. Voor mij was het duidelijk dat de interesse snel groeide. Wat best lastig was, want naarmate de tijd verstreek moest ik steeds vaker verklaren ‘hoe het nu toch kwam dat het boek maar niet verscheen’. Een vraag die verbazing en onbegrip weerspiegelt. Wat ik eveneens gewaar werd, was dat het op zeker moment begon te rommelen in de kringen van de Bob Evers liefhebbers. Indertijd hadden velen watertandend vernomen dat er een manuscript bestond met de titel Het verschijnsel Bob Evers alleen...... verdere ontwikkelingen bleven uit. Het kon dan ook niet anders of verbazing en onbegrip ruilden langzaam maar zeker van plaats met cynisme en ongeloof, hetgeen ik overigens niemand kwalijk kon nemen. En keer op keer verweerde ik me door de visie van de drie benaderde uitgevers te herhalen.

DE RUSSISCHE AANPAK : SAMIZDAT

Als het niet kan zoals het moet, dan moet het maar zoals het kan.

Begin 1991 had zich een trieste ontwikkeling aangediend in mijn directe familiekring. Nadat er aanvankelijk positieve vooruitzichten waren geweest, werd het in de zomer van hetzelfde jaar duidelijk dat er uitsluitend nog een dramatische afloop te verwachten viel, die in de herfst werkelijkheid werd. Zonder hier verder over uit te weiden verwijs ik naar de opdracht voor in dit boek. Het mag dus begrijpelijk zijn dat veel zaken, waaronder Het verschijnsel, gedurende de tweede helft van 1991 op de achtergrond raakten.

In april 1992 (ruim een jaar na de VARA radio-uitzending) besefte ik dat de situatie uit de hand dreigde te lopen. Toen ik de eerste geruchten vernam dat boekhandelaren werden bestookt met de vraag of zij iets wisten over een Bob Eversstudie, wist ik dat ik iets moest ondernemen, wilde ik nog serieus genomen worden. En deze zwaarmoedige overweging was het gevolg van de vraag die bij sommigen begon te rijzen of dat ik het boek eigenlijk wel geschreven had. De groeiende twijfel bleek meer en meer de strekking te krijgen van:
‘Als jij dat boek werkelijk geschreven zou hebben, dan had het allang in de boekhandel gelegen.’

Toegegeven, men formuleerde het niet zo, maar het was wel de gedachte die er achter zat. En op zich waren dat uiteraard heel begrijpelijke reacties.

Al met al was mijn conclusie ‘dat ik iets moest ondernemen’ dan wel een waarheid als een koe, mijnerzijds had ik niet het flauwste benul hoe ik dat ‘iets’ moest omzetten in daden. Het manuscript naar andere uitgevers sturen, was een idee dat volkomen onbruikbaar leek, aangezien ik van te voren al wist hoe de reacties zouden luiden.

Cynisch genoeg werd mij in dezelfde maand een verbluffend eenvoudige oplossing aangedragen uit... Moskou. In die stad had ik enige kennissen en correspondentievrienden zitten. Een ding hadden ze vrijwel allemaal gemeen: ze waren literair onderlegd. Al eerder had ik met één van hen in de achterliggende periode uitgebreid van gedachten gewisseld over verhaallijnen, spanningsopbouw en plotafwikkeling. Daarnaast hadden we het gehad over schrijven in het algemeen en had ik in een korte uiteenzetting over mijn specifieke situatie opgemerkt dat ik in een soort van patstelling terecht was gekomen. Daarbij had ik verwezen naar de groeiende schare geïnteresseerden die gaandeweg de indruk kregen dat ik sprak over iets wat wellicht niet, of slechts gedeeltelijk, bestond.

Nu kunnen Russen vaak zeer ondoorgrondelijk zijn; wanneer het echter gaat om een probleem, dan blijken juist Russen als geen ander in staat te zijn met een oplossing voor de dag te komen die uitblinkt qua eenvoud en bruikbaarheid. De persoon die ik zojuist al even onder de aandacht bracht, formuleerde het als volgt:

‘John, je maakt één grote denkfout en dat betreft de volgende kwestie: geen enkele uitgever kan zonder schrijvers, hetgeen nog niet wil zeggen dat een schrijver niet zonder een uitgever zou kunnen; tenslotte produceert een schrijver zijn kunst voor de lezers!! Richt je dus daarop.’
‘Zoals je weet zijn bij ons veel schrijvers onmetelijk groot geworden dank zij de ‘SAMIZDAT’ (= ‘zelfuitgave’). Zij moesten zelf duplicaten vervaardigen en verspreiden omdat zij bij uitgevers niet aan bod kwamen; later - na de Perestroika - stonden de uitgevers, bij wijze van spreken, in de rij bij dezelfde schrijvers. Uiteraard was het bij ons wel zo dat schrijvers indertijd noodgedwongen moesten overgaan tot de zelfuitgave omdat hun werk als illegaal werd aangemerkt en ik weet dat dit totaal geen vergelijk is met jouw situatie daar in het Westen, maar in de grond van de zaak manifesteert zich in jouw geval een soortgelijk
- en even herkenbaar - probleem in praktische zin.’ ‘Het advies dat ik je kan geven, luidt dan ook: maak duplicaten van je manuscript en verkoop ze tegen kostprijs, of geef ze desnoods weg, aan die mensen die zich geïnteresseerd toonden. Vroeg of laat zul je merken dat er onder al die mensen uiteindelijk mensen blijken te zitten die over een zekere macht beschikken in die zin dat er naar hen geluisterd wordt. Als jouw werk zich beweegt in hun interessegebied, dan zul je ervaren dat jouw erkenning op gang komt zonder dat je daar zelf iets aan hoeft te doen. Kortom: pas als je jouw werk verspreidt zal men er weet van hebben en erover praten; lovend of kritisch, dat maakt niets uit. Zelfs als een krant of tijdschrift over boeken niets
heel zou laten van jouw werk dan nog bewijzen ze je een grote dienst, ook al is men zich daar niet van bewust en lag dit volkomen buiten de bedoeling. Geloof mij: een donderende kritiek is vaak zelfs DE manier om massaal bondgenoten van de bekritiseerde te mobiliseren. De slachtofferrol is werkelijk de hoofdprijs. In jouw geval dus geïnteresseerden die op grond van je werk jouw zijde kiezen.’
‘Het enige offer dat je uiteraard zal moeten brengen is de wetenschap dat je financieel gewin van ondergeschikt belang
zult moeten verklaren ten opzichte van je strijd om de erkenning van jouw boek. Ik denk echter dat ik je goed genoeg ken om te kunnen vaststellen dat jij dat niet als een probleem zult zien. Bedenk dat kapitaalvernietiging altijd nog te verkiezen is boven cultuurvernietiging.’

Tot zover een klein stukje uit de brief, die in zijn totaliteit zes kantjes besloeg. Mijn Russische bondgenoot had het mij allemaal zeer nuchter onder de aandacht gebracht. Verder adviseerde hij mij onder andere om duplicaten te sturen naar tijdschriften die uitsluitend op boeken gericht waren.

Met grote haast spoedde ik mij direct naar een ‘copycentre’ voor 11 genummerde exemplaren benevens een groot aantal niet-genummerde exemplaren. Deze oerdruk (een stapel papier met een door mijzelf ontworpen omslag, bij elkaar gehouden door een plastic ringbandje) was qua uitvoering slordig te noemen; om maar een paar dingen onder de aandacht te brengen: de paginanummers waren met de hand aangebracht, er was hier en daar een doorhaling te bespeuren, en het was voor de doorsnee man of vrouw niet echt moeilijk typefouten en zo wat stijlfouten aan te wijzen (dit laatste vond ik nog het meest storende detail). Dat kon ook moeilijk anders wanneer men zich bedenkt dat ik mij bij het persklaar maken en uitgeven van het manuscript op allerlei werkterreinen had moeten begeven die normaal gesproken aan gespecialiseerde deskundigen toebehoren! Men mag nu eenmaal niet verwachten dat een schrijver vlekkeloos de gehele taak van een uitgever kan overnemen. Dat ik ondanks deze schoonheidsfouten het manuscript heb vermenigvuldigd, kwam voort uit mijn hardnekkige overtuiging dat de kwaliteit, de inhoud voldoende was en eventuele lezers deze feilen gewoon op de koop toe zouden nemen.

Een aantal van de genummerde exemplaren gaf ik weg aan onder andere het Nederlands Bibliotheek en Lektuur Centrum (NBLC),
Tina Bodewess en de Gebroeders Kleppe. De rest verkocht ik aan alle personen die in het afgelopen jaar, gerekend vanaf de VARA radio-uitzendingen, hadden gereageerd. Ik had uiteraard alle gegadigden eerst opgebeld met de mededeling dat het slechts een kopie betrof van het manuscript en gewezen op de eerder vermelde gebreken en feilen; niemand vond dat echter een bezwaar.

Ik was juist met deze activiteiten gestart toen ik werd opgebeld door de eigenares van de eerder gememoreerde tweedehandsboekwinkel De Boekvinder.

Het eerste wat, uiteraard, ter sprake kwam, was mijn manuscript.
‘Dat is reeds lang geleden voltooid,’ verklaarde ik. Omdat deze informatie nogal summier was, vertelde ik haar in het kort dat het manuscript drie maal was afgewezen, dat het gedurende een klein jaar een geheel eigen leven had geleid en dat ik kort tevoren gestart was met de ‘eigen beheer-taktiek’.
En toen kwam de vrouw met een opmerkelijk nieuwtje voor de dag; in september van dat jaar (1992) zou een nieuw tijdschrift over boeken gaan verschijnen, dat één keer in de twee maanden zou uitkomen: Boekenpost. Een vast item in het blad zou gevormd worden door een rubriek ‘Populaire jeugdseries.’ Haar vraag aan mij was of ik een artikel wilde schrijven over Bob Evers.
‘Natuurlijk,’ reageerde ik direct.
Verder verklaarde de vrouw dat ik in het artikel gerust de aandacht mocht vestigen op mijn oerdruk van Het verschijnsel Bob Evers.
Mijn Russische bondgenoot had de spijker op de kop geslagen in zijn uiteenzetting over hoe ik het beoogde doel het beste kon bereiken. Reeds lang voordat het artikel verscheen in Boekenpost, dus nog zonder enige officiële publicatie omtrent de samizdat-editie van Het verschijnsel, bleek het bestaan van deze wonderlijke pennevrucht zich als een lopend vuurtje uit te breiden. Uitsluitend via ‘mond op mondreclame’ kwamen er gaandeweg meer en meer brieven bij mij binnen, afkomstig van mensen die allemaal een exem
plaar van deze oerdruk wilden kopen. En keer op keer wendde ik mij tot het copy-centre, alwaar het personeel mij - met een steeds bredere grijns - steevast begroette met een vrolijk: ‘Ha, heer Beringen.’
Nu trof iedereen op de eerste bladzij van deze samizdat- editie de mededeling aan dat er op Het verschijnsel Bob Evers geen enkele vorm van auteurs- en/of publicatierecht berustte. Zwart op wit gaf ik te kennen dat dupliceren dan ook was toegestaan. En deze kennisgeving heeft in veel situaties tot vragen geleid die variëren van ‘Hoe kan dat?’ tot ‘Ben jij wel goed bij je hoofd?’
Welnu, geachte lezers, omdat ik wel aanvoel dat men mij dit soort vragen zal blijven stellen, zal ik hier en nu de achtergrond van deze handelwijze voor eens en voor altijd voorgoed uit de doeken doen.

Aangezien ik nadrukkelijk had verklaard dat ik geen enkele vorm van auteursrecht had verbonden aan het boek, kon men vrijelijk kopiëren. DAT WERKTE! Velen namen contact met mij op om een exemplaar aan te schaffen, toch bleek er inmiddels een immens circuit van ‘bootlegs’ ontstaan te zijn. Afnemers bleken dankbaar gebruik te maken van het feit dat er totaal geen copyright bestond; de meesten uit zuiver idealistische overwegingen, een enkeling uit financiële.

Het duurde overigens wel een maand of drie voordat ik er iets van merkte. Pas toen ontving ik uit heel Nederland signalen dat er overal kopieën van het bewuste boek opdoken. Zo liet een antiquariaat in Amsterdam mij weten op een goede dag iemand op bezoek te hebben gehad die verklaarde ‘stevig gekopieerd’ te hebben en de verblufte winkelier vervolgens een exemplaar van Het verschijnsel Bob Evers had overhandigd. Wie die kopieerder geweest is weet ik tot op heden nog steeds niet; ervan uitgaande dat hij waarschijnlijk dit boek eveneens onder ogen krijgt, maak ik van de gelegenheid gebruik om die heer NN langs deze weg hartelijk te danken.

Nu voel ik de lezer denken: ‘Wat schiet jij daar nou mee op?’
Een heleboel. Het vrijgeven van auteursrecht/copyright was iets
waar mijn kennis in Moskou met nadruk op had gehamerd. Samenvattend had hij hierover opgemerkt dat mijn uitgave in eigen beheer onvermijdelijk driftig gecopieerd zou worden ook al zou ik er rechten aan verbinden. Alleen... door dat juist niet te doen - en zover had ik nog niet doorgedacht - zou dit proces uit de illegaliteit gehaald worden. Anders gezegd: niemand hoefde bang te zijn om eerlijk uit te komen voor het in het bezit hebben van een exemplaar dat niet door mij was gecopieerd en verzonden.
‘Het zou immers bijzonder jammer zijn,’ zo had mijn Moskouse kennis mij verzekerd, ‘als al die niet-officiële kopieën altijd verborgen en onbekend zouden blijven, want dan zou jij nergens enig bewijs kunnen vinden voor de groeiende erkenning van arbeid.’
En daarin had hij volkomen gelijk. Tenslotte was het zo dat eenieder die de moeite nam om het boek te kopiëren, tevens mijn naam kopieerde en dientengevolge mijn naamsbekendheid opbouwde. En dat daar wellicht slimme personen tussen zaten die er aan verdienden.... so what? Ze waren immers voor mij aan het werk geweest? De Moskoviet had het omschreven als ‘de goede zaak’.
Hij had zijn uiteenzetting afgesloten met de mystieke formulering:

‘It will grow like a virus and nobody, just nobody, will be able to stop it; the victory, however, will only be yours.’

Inmiddels had ik het artikel over Bob Evers geschreven (‘Een halve eeuw Bob Evers’), dat werd afgedrukt in het 3e nummer van Boekenpost, (januari 1993). Na enig overleg was voor deze editie gekozen, omdat toen het tijdstip gekomen was, waarop daadwerkelijk 50 jaar geleden Bob Evers ter wereld was gekomen.

In dit artikel was tevens te lezen dat er half januari 1993 een ‘Bob Evers Nieuwsbrief’ zou verschijnen. Weer zo’n nieuw initiatief van de Gebroeders Kleppe!
Ergens in de herfst van 1992 had ik hen ingelicht over de op handen zijnde publicatie, waarop zij mij lieten weten bezig te zijn met een Nieuwsbrief. Logischerwijs kwam daarbij de vraag aan de orde of het niet mogelijk was om in die publicatie tevens de nakende geboorte van de Nieuwsbrief bekend te maken. Nadat Ton deze vraag had voorgelegd aan de redactie van Boekenpost, bleek dat geen enkel probleem te zijn.

Alles bij elkaar begon er vanaf dat moment een sneeuwbal te rollen die al snel het formaat van een Mount Everest-lawine kreeg. Het artikel in Boekenpost é de Bob Evers Nieuwsbrief (waarin Ton en Hans uitgebreid mijn boek onder de aandacht brachten) verschenen vlak na elkaar. Kort daarvoor had ik een exemplaar van Het verschijnsel Bob Evers gestuurd aan de redactie van de Boek en Strip(ver)wijzer, waarop deze een extra duit in het zakje deed door het volgende artikel te publiceren:

HET VERSCHIJNSEL BOB EVERS
Een verhandeling over Bob Evers, Arie Roos, Jan Prins en hun
geestelijke vader Willy van der Heide.

In onze uitgaven van februari/maart en april/mei 1991, nummers 67 en 69, plaatsten wij een oproep voor meer informatie over Willy van der Heide.
Dat was naar aanleiding van een gesprek dat door de VARA-radio werd uitgezonden.
We schrijven nu december 1992. HET VERSCHIJNSEL BOB EVERS is nu in eenvoudige boekvorm, met bindrug, verschenen. De samensteller John Beringen zag zijn ‘geesteskind’ na het idee (1975) en de start in 1990 nu eindelijk in een totaaloverzicht: 106 pagina’s informatie over Willy van der Heide/Bob Evers e.a.

Wie kent de Bob Eversserie niet (de rood/gele pockets van uitgeverij De Eekhoorn met een nummertje op de rug) en wie heeft niet gehoord van al die verzamelaars met hun briefjes.... vragen, kopen en afstrepen. Het gebeurde ruim tien jaar geleden, het gebeurt nog steeds en het blijft doorgaan; zelfs tot in de volgende eeuw.
Wat ons dan bevreemd is het grote uitgeversprobleem waar John tegen aanliep. Het is nu een uitgave in eigen beheer geworden, A4 formaat met spiraalrug en een enkele illustratie. Waarom niet in de bekende rood/gele kleur en in pocketformaat? Ondanks de onderhandelingen met drie uitgevers bleek dit niet mogelijk.
Kortom: De liefhebbers van Bob Evers die naast de serie nog meer achtergrondinformatie willen hebben, moeten deze uitgave zeker bestellen. Voor de somma van ƒ 25,- (ƒ 20,- + ƒ 5,- portokosten) komt u in het bezit van deze toch wel unieke informatie.
Een samenstelling maken van bijv. deze uitgave kost veel tijd, energie en natuurlijk geld. Financieel gewin is niet de opzet van John; naamsbekendheid wel. Wij willen met dit artikeltje een steentje bijdragen. Wie het boekwerk bestelt, zal ontdekken dat er geen enkele vorm van auteurs- en/of publicatierecht op berust. Dupliceren is dan ook toegestaan.
Wij hopen echter dat de lezers in ieder geval het kleine bedrag van ƒ 25,- overmaken en blijven inzien dat ‘het rijk worden’ niet in het kopiëren zit van dit toch wel dikke pakket informatie.
Ook namens alle Bob Evers liefhebbers: Bedankt John!

Bescheidenheid siert de redactie van de Boek en Strip(ver)wijzer, die in hun magazine toch wel veel ruimte had vrijgemaakt voor deze mededeling en zich uitsluitend bediende van termen als: ‘dit kleine artikeltje’ en ‘een steentje bijdragen.’

Daarnaast had het NBLC, in het januarinummer van haar tijdschrift Leesgoed, eveneens aandacht besteed aan Het verschijnsel  Bob Evers in de vorm van een recentie van het blad Boekenpost. Alle publicaties tezamen hadden weer tot gevolg dat een nieuwe groep geïnteresseerden zich meldde. Wat opviel was dat het niet uitsluitend mensen betrof die kennis hadden genomen van de publicaties, maar ook mensen die het weer van anderen hadden gehoord. Het bleef maar doorgaan.

Persoonlijk was ik van mening geweest dat na het hoogtepunt - wanneer de publicaties eenmaal in het vergeethoekje waren beland - de hausse een stille dood zou sterven. Dat dit nou juist was wat NIET gebeurde, heeft mij lange tijd verbaasd... totdat ik ontdekte dat alle publicaties indertijd waren gekopieerd en opgenomen in de zogenaamde ‘knipselmappen’ van de bibliotheken. En dat verklaart mede waarom de groep bleef groeien. Al degenen aan wie alle publicaties waren ontgaan en die niets afwisten van Het verschijnsel Bob Evers kwamen er op deze manier alsnog achter dat het boek bestond. Daarnaast kreeg ik - vrijwel direct nadat ik met de samizdat was begonnen - de nodige brieven van mensen die mijn boek gelezen hadden en aanvullend commentaar leverden. Alles bij elkaar genomen kan ik opmerken dat de reacties een overweldigende compensatie vormden voor alle eerder ondervonden moeilijkheden met het manuscript. Sommige briefschrijvers gingen in hun uitlatingen zelfs zó ver, dat ze opmerkten Het verschijnsel te zien als een soort fenomeen waarvan eigenlijk al lang geleden te voorspellen was geweest dat het vroeg of laat zou opduiken.

In februari 1993 werd ik benaderd door uitgeverij WARUNG BAMBU uit Breda. Ook zij hadden naar aanleiding van de publicatie in Boekenpost in januari - een samizdat-editie van mij afgenomen; na bestudering hiervan merkten zij op het zeer vreemd te vinden dat dit niet in productie was genomen. Zij zagen er wel arbeid in en lieten weten het wel aan te durven.

De afspraak was snel gemaakt. Het zou een pocket worden van rond 180 pagina’s met een omslag in de bekende geel met rode kleur.
De uitgever voegde er wel aan toe dat er nog tal van andere lopende zaken waren die afgewerkt moesten worden alvorens men eraan kon beginnen. Toen men desgevraagd verduidelijkte dat het nog wel tot de herfst kon duren voordat het boek van de persen zou rollen, gaf ik aan dat geen enkel probleem te vinden. Er zou een officiële uitgave komen en dat was het belangrijkste.

En dit was uiteraard goed nieuws wat ik kon melden in de Bob Evers Nieuwsbrief van juli dat jaar. Dit bleek het exemplaar te zijn dat geheel in het teken stond van het jubileum. Bob Evers bestond, gerekend vanaf het blad Jeugd, 50 jaar; bovendien zou deel 40 aan het einde van de zomer van de persen rollen. Verder was in de nieuwsbrief te lezen dat in het najaar ten huize van uitgeverij Stenvert in Apeldoorn (met ingang van 1 mei 1991 was De Eekhoorn hierin namelijk opgenomen) een officiële doch feestelijke bijeenkomst zou worden georganiseerd waarbij alle liefhebbers en fanaten van harte welkom waren. Verder allerlei leuke items w.o. een vraag- en antwoordrubriek. Wat men eveneens in deze Nieuwsbrief kon aantreffen was een bijlage, geschreven door ondergetekende, die te maken had met de voorbereidingen van Het Bob Evers Virus. Voor al diegenen die het betreffende stuk zijn misgelopen, volgt hier de tekst van mijn oproep:

Geachte Bob Evers Liefhebbers,

Mijn naam is John Beringen, schrijver van Het verschijnsel Bob Evers. In de eerste plaats wil langs deze weg een ieder hartelijk danken voor de lovende reacties die ik mocht ontvangen op bovengenoemde pennevrucht. Tenslotte getuigde het door u allen getoonde enthousiasme om kennis te willen nemen van de inhoud, van een blindelings vertrouwen in de kwaliteit ervan. Afgaande op de toonzetting van de vele brieven, die mij vervolgens de afgelopen maanden bereikten, mag ik wel concluderen dat ik dit vertrouwen niet geschonden heb. Om maar enige geluiden te citeren: ‘Hier hebben de liefhebbers jaren op zitten wachten’; ‘Een verhelderend geschrift vol Aha-erlebnissen’; ‘Een aanwinst voor de verzameling’. Een ander leuk feit binnen deze context betreft een reactie van de postbode die trouw alle fanmail dag in dag uit bij mij afleverde; enigszins verbaasd liet deze weten dat ik in zijn hele wijk ‘degene was die de meeste post ontving.’ Dit proces was reeds op gang gekomen in februari 1991 naar aanleiding van de radio-uitzendingen van de VARA over dit boek, zij het dat de reacties van toen bestonden uit mededelingen dat men ‘reikhalzend uitkeek naar de grote dag waarop dit werk het levenslicht zou aanschouwen’. Dat ik uiteindelijk afstand heb genomen van iedere vorm van auteursrecht en de gedupliceerde exemplaren er qua uitvoering slordig uitzien, komt doordat ik in de loop van 1992 een beslissing moest nemen. Ik kon desgevraagd niet langer volstaan met het antwoord dat ik ‘niet wist of het boek ooit in de boekhandel zou verschijnen.’ Evenmin kon ik mij als schrijver van literaire werken veroorloven dat de indruk zou ontstaan dat het manuscript uitsluitend in mijn verbeelding zou bestaan. Toch houd ik vol dat het schrijven ervan geen bijzondere verdienste mijnerzijds is. Tenslotte is en blijft het niet meer dan een verzameling van artikelen over Bob Evers zoals men die bij wijze van spreken in alle kranten en tijdschriften zou kunnen aantreffen wanneer zij deze verhaalfiguur als onderwerp ter hand nemen, al mijn verrichte research ten spijt. Ondanks alle moeilijkheden is het mij echter vergund om met gepaste trots mede te delen dat Het verschijnsel Bob Evers uiteindelijk toch als een pocket zal gaan verschijnen, waarschijnlijk in de loop van de zomer. Hetzelfde geldt voor mijn tweede boek Het Bob Evers Virus. Op enige kleine details na is dit werkstuk voltooid. Zoals sommigen reeds weten, zal hierin verdere (waaronder nooit eerder gepubliceerde) informatie vermeld worden benevens het meer dan wonderlijke verhaal over de totstandkoming van Het verschijnsel. In de derde Nieuwsbrief van de Gebroeders Kleppe zult u alles hierover kunnen vernemen.

Een veelgehoorde kreet is: ‘al het goede komt in drieën’. En zo kon het gebeuren dat ik besloot om een derde en definitief laatste boek(je) te schrijven, hetgeen als titel zal hebben: De Bob Evers Legende. Hiervoor heb ik echter uw aller medewerking nodig, aangezien het een onderzoek zal omvatten naar bevindingen en (andere) leesgedrag van al diegenen die zoveel plezier beleven/beleefden aan de avonturen van Bob en Co. Daarom verzoek ik eenieder aan mij een briefje te sturen met zijn/haar antwoorden op de volgende vragen:

1. Wat was het eerste Bob Eversboek dat U gelezen heeft?
2. Welk boek of welk avontuur vindt U het beste?
3. Wat vindt U de allerslimste stunt die Arie Roos ooit uithaalde?
4. Om welke passage/welk voorval heeft U het meeste gelachen?
5. Welk boek/welke boeken uit de serie vindt U ‘minder?’
6. Welke andere jongensboeken las U naast Bob Evers?
7. Welke schrijvers van ‘volwassen’ boeken genoten later uw voorkeur?

Alle informatie zal vertrouwelijk behandeld worden en anoniem worden verwerkt in de vorm van een overzicht, een analyse en een slotconclusie. Mocht u andere feiten kunnen noemen die niet expliciet in de vragen tot uitdrukking komen, dan verzoek ik u deze eveneens te vermelden. Ik hoop op veel reacties.
Bij voorbaat hartelijk dank,

John Beringen Zoals men zal constateren is deze tekst op een paar punten achterhaald.

Tot slot nog één ding: in februari 1993 kon ik aan alle geïnteresseerden, die te kennen gaven een samizdat-editie te willen kopen, al mededelen dat eind zomer, begin herfst de pocket zou uitkomen. Tegen iedereen verklaarde ik dan ook dat men uiteraard met alle plezier een oerdruk van mij kon kopen, maar dat men zich beslist tekort gedaan zou voelen als men uiteindelijk de pocket naast mijn uitgave zou leggen. In verreweg de meeste gevallen reageerde men echter met: ‘Die pocket koop ik zonder meer; maar die oerdruk hoort gewoon ook bij de verzameling. Stuur mij er maar één.’

Lang zal ie leven

Iedereen wacht op wat gebeuren gaat; op de voorste rij vln: Coen van der Linde (met boek), Tina Bodewess, John Beringen, Hans Kleppe

Het jubileum

1993 is in meerdere opzichten een belangrijk jaar binnen de geschiedenis van Bob Evers tot nu toe. Behalve dat in 1993 Bob de alleszins respectabele leeftijd van vijftig jaar bereikte, rolde tevens deel 40 van de persen, waarmee het totaal aantal gedrukte Bob Eversboeken op vijf miljoen kwam. Uitgeverij De Eekhoorn had al lang van tevoren verklaard dat zij deze mijlpaal beslist niet ongemerkt voorbij zou laten gaan.

Zo kon het gebeuren dat uitgeverij De Eekhoorn - na uitvoerige berichtgeving vooraf in kranten en op de radio - op zaterdag 2 oktober 1993 vanaf 10.00 uur openhuis hield en alle liefhebbers, fanaten en fans uitnodigde voor een aantal plechtigheden aan het begin van de dag bij te wonen en aansluitend nog een informele ontmoeting die tot 17.00 uur zou duren. Om er geen misverstand over te laten bestaan waar de bezoekers moesten wezen, had de ceremoniemeester nabij de ingang - als uithangbord - een tomaatrode Saab 96 geparkeerd de auto uit deel 40, Schermutselingen bij een zandafgraving.

Het programma:

C Opening door Ton Kleppe (samen met zijn broer Hans oprichter van de Bob Evers Nieuwsbrief)
C Voorlezen jubileumrede. Deze rede was geschreven door Geerten Meijsing; deze moest echter verstek laten gaan, waarop Coen van der Linde - mede oprichter van het Bob Evers Genootschap - dit karwei op zich nam.
C Doop van de pocket Het verschijnsel Bob Evers door J. Beringen; praatje erover en introductie van het nog te voltooien boek Het Bob Evers Virus.
C Toespraak van dhr. Stenvert, directeur van uitgeverij De Eekhoorn, aan het slot waarvan het 5 miljoenste exemplaar van Bob Evers aan Peter de Zwaan werd overhandigd.
C Toespraak van Peter de Zwaan.
C Bekendmaking van de winnaars van de prijsvraag georganiseerd door Uitgeverij de Eekhoorn; prijsuitreiking.
C Afsluiting door Ton Kleppe.
C Informeel gedeelte; met gelegenheid om
C Schriftelijk bod uit te brengen op Bob Evers/Willy van der Heide-curiosa in bezit van uitgever waaronder gebonden Bob Eversboeken met stofomslag, ander uniek werk van Willy van der Heide en authentieke manuscripten;
C Eerste druk pockets Bob Evers plus nieuw werk aan te schaffen;
C Gesigneerde exemplaren aan te schaffen van Schermutselingen bij een zandafgraving en Het verschijnsel Bob Evers;
C Kennis te maken met de, gratis verstrekte, Bob Evers Nieuwsbrief;
C De gasten onderling door hen meegebrachte boeken te laten ruilen;
C Van gedachten te wisselen met alle sprekers en gasten.

Sluiting: ca. 17.00. Het formele gedeelte van de feestdag speelde zich af in een zaal waarvan de afmetingen deden denken aan een flink gymnastieklokaal. Een rekensommetje leerde dat er ongeveer 200 zitplaatsen waren, waarvan de voorste rij gereserveerd was voor de sprekers en eregasten.

De geridderde Ton Kleppe

Ton Kleppe verrichtte het openingswoord, heette alle aanwezigen van harte welkom en liet weten dat hij in de afgelopen week benoemd was tot buitengewoon lid van het Bob Evers -Genootschap. Onder de toehoorders ontstond hilariteit toen hij hier aan toevoegde dat hij zich bij die gelegenheid ongeveer net zo had gevoeld als Mies Bouman toen zij kort daarvoor in benoemd werd van Ridder tot Officier in de Orde van Oranje Nassau. Na in grote lijnen uitgelegd te hebben wat er de komende dag op het programma stond, gaf hij het woord aan Coen van de Linde die als stand-in de jubileumrede van Geerten Meijsing voorlas.

Geachte aanwezigen,
Als het zo lijkt dat het Bob Evers Genootschap schittert door afwezigheid, komt dat omdat dit genootschap altoos in het geheim heeft geopereerd en zich nooit op de voorgrond heeft willen dringen.
De statuten van het Genootschap zijn op een regenachtige decemberdag in 1972 plechtig begraven op de plaats, voor het Centraal Station in Amsterdam, waar nu weer het Noord-Zuid-Hollandse Koffiehuis verrezen is. (Een van de verworvenheden waar het Genootschap prat op gaat, is dat zij ertoe heeft bijgedragen dat dit gebouw weer terug is gezet op de plaats waar het is afgebroken. Vraag: in welke avonturen van onze drie helden speelt dit Koffiehuis een rol?)
Helaas is dus niet meer te achterhalen wat er in die statuten heeft gestaan. Maar ik weet nog wel dat het Genootschap in de eerste plaats een ondersteunende functie had. Zoals onze voorzitter laatst nog een verslaggever van Het Parool toevertrouwde: “we komen minstens één keer in de tien jaar bijeen - maar we blijven alert!”
Overigens worden de belangen van het Genootschap heden meer dan adequaat vertegenwoordigd door de Gebroeders Kleppe, die hier vandaan aanwezig zijn: als ere-leden van het Genootschap (het bestuur kent uitsluitend bestuursleden en ereleden) vormen zij de nieuwe garde, die in de voorhoede strijdt om het vaandel van Bob Evers hoog te houden en de ware Jan-Bob-enArie-geest te verdedigen. Dat hen daarvoor geen zee te hoog gaat en dat zij niet terugdeinzen voor gevaarlijk spel, moge blijken uit een grote nieuwsfoto in datzelfde Parool, waarop zij in benarde omstandigheden zijn betrapt: vastgesnoerd aan een elektriciteits-mast naast een spoorwegtallud. Wie weet hoe zij zich uit deze situatie bevrijd hebben.
Op het horloge van een van de Gebroeders kunnen we nog juist aflezen dat het kwart voor drie in de middag was op dat moment. En hierbij wil ik mij in het kort even terzijde richten tot de Bob Evers deskundigen in de zaal, zoals daar in ieder geval zijn: John Beringen en Peter de Zwaan met de volgende vragen:
Welke psychologische verklaring kan er gevonden worden voor de eindeloze hoeveelheid vastbind-partijen die in de Bob Eversboeken voorkomen, met de drie helden zowel in een passieve als een actieve rol? Welke zijn de meest geliefde bindmaterialen; in welke delen komen zelfs korte verhandelingen over het betere vastbinden en snoeren voor; in welk avontuur doen Jan en Arie de grootste moeite om juist vastgebonden te blijven, terwijl Bob hen steeds wil bevrijden; en noem tenminste twee van de meest spectaculaire ontsnappingspogingen van de helden. Om even te helpen noem ik er vast één: Jan Prins die zich met behulp van een elektrisch straalkacheltje weet los te maken in de ruimte boven de kroepoek-chinees in de Binnen Bantammerstraat in Amsterdam, in Een vliegtuigsmokkel met verrassingen.
Een van de meest heikele vraagstukken van het Bob Eversonderzoek is waarom het in de serie zo vaak precies kwart voor drie in de middag is; maak een inventaris van dergelijke vindplaatsen (met een uitweiding over het noemen van afwijkende tijdstippen) in een statistisch overzicht; probeer dit verschijnsel psychologisch en dramatisch te duiden (is het omdat kwart voor drie het meest dode tijdstip in de middag is?) - een monografie over dit onderwerp is nu dringend aan de orde. Een ander deelonderzoek dat nog steeds is blijven liggen, ook al heeft John Beringen al enige voortvarende passen in die richting gedaan, is de belangrijke rol van voedsel in de serie (en dan wil ik het even niet hebben over Drosteflikken of
London Tonic); ook hier moet nodig werk worden verzet wanneer is de enige keer dat Arie tegen zijn zin moet eten? Nu een oneerbiediger onderwerp: er bestaat dringende behoefte aan een lijst met fouten in de Bob Eversboeken dat is misschien niet leuk om te opperen, maar we moeten flink zijn, onverveerd, de Bob Everswetenschap is onpartijdig. Het gaat hier niet om taalfouten (zoals de lange IJ in Stampij om een schuiftrompet, maar om een technische of constructie-fouten en om dramatische fouten: denk aan het gesol met de wielen en reservewielen in Drie jongens en een caravan; daar blijft steeds een wiel te veel over.¹
Wat de technische en constructie-fouten aangaat: in Het Verschijnsel Bob Evers heb ik slechts een fractie van de onmogelijkheden de revue laten passeren, zou later blijken. Anderen zijn daar kundiger in dan ik. (In datzelfde boek ruiken Bob en Jan, zwemmend in de IJzeren Man, de geur van gebraden kip, terwijl ze even later rijst met gebakken eieren krijgen voorgezet). Of dat de vader van Arie meestal Charles heet², maar in B15 Arthur P. Roos. Of de ontsnapping uit de kelder in San Fransisco door gebruik te maken van water (Hoog spel in Hong Kong): zou de druk van het water in de kelder niet groter worden dan de waterdruk die uit de kranen komt, zodat deze laatste vanzelf ophouden te stromen?
Tenslotte is er nog een kwestie die mij als filoloog aan het hart gaat: er mag en moet niet geknoeid worden aan het taalgebruik van de oude Bob Eversboeken om ze ‘te moderniseren’. Ana

1 Zie voor een soortgelijke kwestie: de verwisselde schuiven in Stampij om een schuiftrompet, (JB).
2 In deel 6, op blz. 6 onderaan, belt vader Prins naar de vader van Arie en vraagt: ‘Wat, o ben jij dat, Charles. Luister eens. Is die zoon van mij bij jou?’

thema! Geheel uit den boze! Het Bob Evers Genootschap zou hier een waakzame functie willen uitoefenen. Wanneer men de heruitgave bekijkt van de eerste drie delen in een Omnibus, dan kan men aan het zetsel precies zien op welke plaatsen dingen achteraf veranderd zijn: telkens wanneer het, in minder optimistische bewoordingen, over negers gaat. Door die zaken weg te moffelen, wordt het alleen maar erger. Waterman schaamde zich niet voor wat hij schreef; laat de man nog enigszins in zijn werk, in zijn gekkigheden van stijl en meningen, aanwezig blijven. Terug naar de bronnen, de geschreven tekst!, zoals de strijdkreet van de filologen luidt.
Ter afsluiting wil ik graag voor deze bijzonder feestelijke gelegenheid verhalen van de eerste en de laatste keer dat ik de schepper van de Bob Eversboeken ontmoette. Men kan begrijpen hoe geïntrigeerd wij waren in de schrijver van deze boeken, van wie alleen een onduidelijk, half op de rug genomen fotoportret beschikbaar was, waarop hij met een kromme pijp in zijn mond, gehuld in een lambeskin hes, in gebogen houding zit te typen op een idioot kleine portable voor het raam op welks kozijn een namaak scheepslantaarn staat. Hij draagt en bril en heeft een soort kepie of kalotje op zijn hoofd.
Wie was die man?
Wij stelden ons de schepper van al dat geluk voor als een gepensioneerde oude schoolmeester, in een klein huisje met een keurig rozentuintje, of op zijn hoogst, naar het model van Jans vader, als een majoor in ruste - iemand die bezijden de wereld leefde en alleen met zijn eigen schepselen verkeerde. Niemand kon ons wat meer over de schrijver vertellen; brieven aan de uitgeverij bleven onbeantwoord, of we kregen een formeel stencil terug, waarin geen feitelijke gegevens werden losgelaten. Tot ik begin zeventiger jaren Peter Muller leerde kennen, die
enige literaire genootschappen in huis wilde halen (Bomanskring, Dickens Genootschap, etc.). Bij toeval kwam het gesprek op Willy van der Heide, en toen bleek dat hij Waterman goed kende. Hij liet ons een bandje horen waarop de schrijver met bulderende stem woeste zeemansballaden zong.
Via Muller, die ook wel iets voelde voor de oprichting van een Bob Evers Genootschap, kregen we een tijdelijk adres van de meester: een schip aan het einde van de Prinsengracht. Niemand thuis natuurlijk op het afgesproken uur. Op de treeplank hing een briefje:

Willen bezoekers, bestellers, belangstellenden, bezetenen, bedouïnen of wie ook
DIE MIJ NIET THUIS TREFFEN
ALSJEBLIEFT
een briefje, hoe summier ook, in de bus doen? Goedwillende buren verstrekken de meest verbijsterende signalementen, waar ik echter nachten van wakker lig. Wat dacht u van:
‘Heer met snor en dame met paardestaart’ Zoek dan maar uit.
Briefjes plus potlood aan touwtje in de bus. Willem

Na enige navraag in de buurt, geheel in de geest van onze drie helden, hoorden we dat we de meester het meest waarschijnlijk konden vinden in Café De Oude Wester, op de hoek van de Prinsengracht en de Rozengracht, vlak onder de toren.
En daar zat hij ook. Een grote man met een rafelige snor en een scheepspet op en een stem die tot buiten hoorbaar was, gekleed in een corduroy broek, een militair hemd en een houtje
touwtje jas. Nadat hij, à la Arie Roos, een dubbele biefstuk die helemaal zwart werd gestrooid met peper had verorberd, ging hij ons voor naar zijn schip, waar een gezellig potkacheltje werd aangestoken en waar hij zijn gasten blikken ham en blikken ananas aanbood - alweer precies als in de boeken.
Willy van der Heide, berucht als Willem W. Waterman, was een kleurrijker persoonlijkheid dat wij in onze stoutste dromen hadden kunnen vermoeden, veel wilder dan in de boeken, turbulenter dan alle boeven- en jongenskarakters tezamen van die reeks, met behoud van de krankzinnige charme een aantrekkelijkheid van beide categorieën. Over wat ik in de daaropvolgende jaren allemaal met Waterman beleefd heb - echte avonturen, en als ze dat niet waren, kregen de gewoonste handelingen en gebeurtenissen bij hem toch altijd het karakter van een wild avontuur - zouden vele boeken te schrijven zijn. De laatste keer dat ik Waterman heb gezien, woonde ik al in Italië. Hij kwam mij twee weken opzoeken in Bellagio, in welke tijd hij een nieuwe Bob Evers wilde schrijven. In alle voorgaande jaren had ik hem nooit meer zien eten alleen drinken. Vanaf het moment dat hij zich aan het werk zette, dronk hij geen druppel alcohol meer, maar smeerde hij dikke boterhammen met boter, ham en schijfjes ui, en zette hij aan de lopende band potjes thee. Op mijn verzoek zou het nieuwe deel aan het Como-meer spelen, en zouden de jongens in een Citroën DS rijden met zijn hydraulisch veersysteem aanleiding voor eindeloze grappen over het gewicht van massa Roos. Hij woonde in de hotelkamer naast de mijne, op de bovenste verdieping van een in de later winter overigens nog onbewoond hotel. Uit de keuken hadden we een wankel tafeltje geleend voor hem om op te typen. Het was maar goed dat het hotel niet bewoond was, want tijdens het werk ging Waterman als een bezetene
tekeer: hij bonkte op de handslagmachine, het tafeltje wankelde en klapperde tegen de muur, en hij schreeuwde enthousiast de teksten uit die hij, aus einem Guß, opscheef. We hadden een goede tijd. Wandelden door de Melzi-tuinen (Waterman was erg geïnteresseerd in de subtropische flora; hij nam heel wat stekjes mee naar huis) praatte over vrouwen (de eerste avond had hij in het hem vreemde stadje al een leuk meisje versierd) en literatuur (nooit over de Bob Eversboeken), en deden allebei ons werk.
Een half jaar later - inmiddels had hij weer plannen gemaakt om mij, nu voor een langer verblijf, te komen opzoeken in Lucca - kreeg ik via infame krantenberichten te horen dat hij dood was.
We vieren vandaag de vijftigjarige Bob Evers, die nog allerminst in een ‘midlife crisis’ verkeert. Laten we daarbij niet vergeten zijn geestelijke vader te herdenken: ook al is het nog vroeg in de morgen - een dronk op Willy van der Heide en lang leven onze drie vrienden: Jan, Bob en Arie!

Bij afwezigheid van de voorzitter Geerten Meijsing Coen van der Linde

Tijdens de jubileumrede waren er nog gestaag mensen binnengedruppeld zodat de zaal inmiddels echt was volgelopen. Toen ik het spreekgestoelte beklom zag ik dat er door gebrek aan zitplaatsen zelfs personen achterin tegen de muur stonden. Aantal aanwezigen grofweg geschat: circa tweehonderdvijftig. Nu lijkt het toespreken van zo’n grote groep voor velen ‘reuzeeng’; dat is het echter absoluut niet. Zeker niet als er uit de gezichten van de toehoorders, behalve nieuwsgierigheid en belangstelling, iets spreekt in de trant van ‘vertel op’, zoals ik dat ervoer. Dit, tezamen met de ontspannen sfeer, maakte dat ik een ondeelbaar moment iets verschrikkelijk voelde knagen doordat ik besefte iemand te missen in de zaal. Ik deed wat voor de hand mag liggen door iets te vertellen over de voorgeschiedenis van Het verschijnsel. Verder toonde ik de pocketeditie (die net was uitgekomen bij Warung Bambu), waarbij overigens wederom lichte hilariteit ontstond toen ik verklaarde ‘even in het boekje te moeten spieken’ om kort uiteen te zetten hoe de verhandeling precies in elkaar zat. Voorts liet ik alvast de allereerste werktekening van de omslag van Het Bob Evers Virus zien en liet weten dat Bob Evers qua populariteit bezig was naar eenzame hoogten op te stijgen.

Dhr. Stenvert (rechts) overhandigt Peter de Zwaan het vijfmiljoenste exemplaar van Bob Evers, alsmede een fraaie vergroting van de omslag hiervan.

Daarna richtte de heer Stenvert het woord tot de aanwezigen en vertelde iets over zijn (jeugd)herinneringen aan Willy van der Heide.

Wie het hoofdstuk ‘Mijn verbanning naar Meppel’ leest uit het boek Toen ik een nieuw leven ging beginnen, weet dat de uitgever Willy van der Heide op zeker moment naar Meppel haalde, teneinde hem in hotel Ogterop het lopende Bob Evers boek te laten voltooien. Zoals bekend vlotte dit niet al te best op het Kaageiland, alwaar Willy van der Heide’s tijd veelal in beslag werd genomen door veel leukere zaken dan achter de typemachine zitten. Wat van der Heide niet vertelde in dat hoofdstuk, vertelde dhr. Stenvert; namelijk dat de ogenschijnlijk rustige jongensboekenschrijver de argeloze hoteleigenaar op een nacht verraste met een gigantisch waterballet, waarop deze ontsteld opbelde naar huize Stenvert met de mededeling dat hij zoiets in zijn lange loopbaan nog nooit had meegemaakt. Verder wordt er in het eerder aangehaalde hoofdstuk beschreven hoe Willy van der Heide, met medewerking van de plaatselijke fanfare, midden in de nacht een verjaardagsaubade bracht bij het woonhuis van de uitgever. Opmerkelijk detail is dat deze ludieke actie in werkelijkheid nog een stapje verder ging. In het verhaal wordt verteld dat het hele muziekkorps in de tuin stond te spelen. Dhr. Stenvert liet echter weten dat het gezelschap driftig blazend daadwerkelijk binnenkwam. Een uiterst interessant gegeven, want we herkennen hierin de stunt waar zovelen om gelachen hebben bij het lezen van Tumult in een toeristenhotel.

De dag daarop werd Willy van der Heide bij de uitgever ontboden, alwaar hem te verstaan werd gegeven dat hij onmiddellijk het boek in kwestie diende te voltooien. Toen hij dat gedaan had, mocht hij zijn koffer pakken en afreizen naar het Kaageiland. Wellicht klonk er op dat moment een zucht van verlichting in Meppel.

Na deze geschiedenis op humoristische wijze verteld te hebben, ging dhr. Stenvert over tot het overhandigen van het vijfmiljoenste exemplaar van Bob Evers aan Peter de Zwaan.

Toen Peter onder luid applaus het exemplaar in ontvangst had genomen en het woord tot de aanwezigen richtte, begon hij met een opmerking te maken over het voorval dat Geerten Meijsing aanhaalde in zijn jubileumrede, waarin Jan Prins ontsnapte uit de bovenverdieping van de kroepoekfabriek. Geerten gaf aan dat de straat, waar dit zich afspeelde, de Binnenbantammerstraat betrof; Peter verklaarde dat het volgens hem om de Betanië-dwarsstraat ging.1

Het bleek een probleem te zijn, want niemand uit de zaal had het verlossende woord. Daarna hernam Peter het woord en merkte op dat hij, vanaf het moment dat hij de geestelijke stiefvader van Bob Evers werd, veel geconfronteerd werd met een aantal steeds terugkerende vragen:

‘Hoe ben je begonnen?’
‘Waarom ben je begonnen?’
‘Is het moeilijk?’
‘Is het leuk?’
‘Gaan Jan, Bob en Arie erg veranderen?’ ‘Hoe zit het met de vrouwen?’
‘Hoe lang ga je er mee door?’

‘Kijk eens,’ begon Peter, ‘wie echt iets wil weten over die serie en over Willy van der Heide, die moet niet bij mij zijn, want ik schrijf; voor de fans hebben ze John Beringen uitgevonden plus de Kleppe Brothers.’
‘Hoe ben je begonnen?’
Vrij simpel. Doordat ik journalist van beroep ben, kunstredacteur eigenlijk, kon het gebeuren dat ik op zeker moment Willy van der Heide verschillende keren zou interviewen. Omdat ik van kindsafaan Bob Evers had verslonden was dat uiteraard extra interessant. Uit die interviews kwam een dusdanig behoorlijk contact voort dat ik hem bij een latere gelegenheid vroeg of hij toch geen zin had om dat deel 33 te voltooien. Tenslotte lag dat manuscript maar half voltooid in de kluis bij De Eekhoorn en daar had immers niemand wat aan. Willy verklaarde dat hij er nog wel eens over na zou denken. Zoals bekend zou het er echter niet meer van komen... totdat ik benaderd werd door De Eekhoorn. Ik had een aantal boekjes bij hen lopen en zij merkten op dat ik boeken schreef en Willy goed gekend had. De vraag aan mij, die hier achter stak, was om deze feiten te combineren en op grond hiervan dat deel 33 te voltooien. Dat heb ik toen gedaan. Niet lang daarna was er een bijeenkomst in Amersfoort waar onder andere de zuster van Willy en zijn zoon Paul aanwezig waren. Aan hen heb ik gevraagd hoe zij het vonden dat ik aan het werk van Willy had gezeten - daar kun je namelijk veel trammelant over krijgen - en zij hadden daar eigenlijk geen problemen mee. Vervolgens heb ik de delen 34 en 35 herschreven - deze waren bij een andere uitgeverij verschenen - en deel 36 voltooid. Vanaf deel 37 vloeiden de avonturen van Bob Evers geheel uit mijn pen met een frequentie van één boek per jaar. Dat deel 40 is het eerste deel van een trilogie, waarmee ik maar wil zeggen dat jullie in september 1995 kunnen lezen hoe dat avontuur afloopt want de delen 41 en 42 heb ik al geschreven. Ja, en hiermee is feitelijk ook de vraag beantwoord waarom ik er aan begonnen ben: omdat ik van oudsher een fanatieke fan was en ik het erg jammer vond dat daar toch een deel in de kluis bleef liggen en toen het goed ging zijn we doorgegaan.
‘Is het moeilijk?’
Absoluut niet. Dat wil zeggen: het is wel moeilijk om die toon van Willy van der Heide te treffen en je moet van tevoren een paar Bob Eversboeken bijlezen, maar schrijven op zich is niet moeilijk. Schrijven is vervelend, dat is wat anders, maar het is niet moeilijk. Het bedenken is leuk; het opschrijven is een uiterst vervelend, irritant, langdurig, chagrijnig-makend karwei, maar... je hebt het bedacht en dan is het nog vervelender om het níet op te schrijven; daardoor kom je tot schrijven.
‘Gaan de drie jongens veranderen?’
Nee, ik kan Geerten Meijsing en vele anderen gerust stellen: ik ben niet van plan om ze te veranderen. Ik krijg wel de indruk dat Arie Roos in de laatste delen van Willy de omvang van een middelgrote luchtballon heeft aangenomen; ik heb eigenlijk nooit goed begrepen hoe hij nog door een deur kon. Uiteraard moet hij wel dik blijven, maar iets minder kan geen kwaad. En Jan Prins werd op een gegeven moment zó verschrikkelijk zuinig dat ik bij mijzelf dacht: als dat zo doorgaat, dan wordt het niet leuk meer.
Daarom zal zijn zuinigheid niet meer alle perken te buiten gaan.
Bob is een geval apart. Om eerlijk te zijn is hij eigenlijk een tamelijk grijze figuur, in vergelijking met Jan en Arie. Hij is praktisch en heeft gevoel voor techniek; dat is het enige wat je over hem kunt zeggen. Dat blijft.
‘Wat gaan ze doen met het vrouwvolk?’
Niks. Geen verliefdheden en dat soort gedoe want dat houdt alleen maar op vind ik. Als je een beetje verliefd gaat zitten doen dan is het met de avonturen afgelopen. Wie daar behoefte aan heeft die moet maar een paar kasteelromannetjes erbij kopen voor in de avonduren, dan is dat ook geregeld.
‘Laatste vraag: hoe lang ga je er mee door?’
Nou, dat ligt voornamelijk aan de lezers; aan jullie dus. Ik bedoel: als jullie trouw blijven kopen dan zal de heer Stenvert geen bedenkingen koesteren om een volgend deel te laten uitkomen. En als ik de fantasie heb voor dat deel dan komt het wel voor elkaar. Maar ik denk trouwens dat die volgorde belangrijker is dan omgekeerd, want het heeft voor een schrijver totaal geen zin om in het wilde weg te schrijven als de lezers het maar met gemengde gevoelens aanzien en een uitgever denkt: laat ik het in vredesnaam maar uitgeven, want dat zijn we zo gewend. Tot nu toe lijkt het er op dat de lezers de nieuwe delen op prijs stellen en dat maakt het schrijven natuurlijk een stuk plezieriger. Dus als dit aanhoudt - en de fantasie blijft - dan blijf ik doorgaan. Op dit moment kan ik wel verklappen dat ik de eerste twee bladzijden van deel 43 al heb plus enkele ideeën die er achter zitten. Later zal ik hiermee verder aan de slag gaan; het heeft er dus alle schijn van dat deel 43 er in ieder geval komt. Dan zijn we beland in 1996/1997 en zien we wel verder.’

Peter de Zwaan

Nadat het warme applaus was weggestorven, maakte hij de namen bekend van de personen die de prijsvraag van uitgeverij De Eekhoorn gewonnen hebben. Twee personen mochten een prijs in ontvangst die alle aanwezigen deed watertanden: een complete, splinternieuwe set van alle 40 Bob Eversboeken.

Tenslotte liet Ton weten dat hiermee het officiële gedeelte was beëindigd. De toehoorders stonden op en zetten koers naar de verschillende kamers die speciaal voor de diverse activiteiten waren ingericht. Meteen kwamen er diverse mensen op mij af die geanimeerd te begonnen praten over mijn boekje. De afgevaardigde van Warung Bambu - die uiteraard eveneens aanwezig was - liet weten dat hij alvast naar de zogenaamde ‘signeerkamer’ ging, die wij samen met Peter de Zwaan toegewezen hadden gekregen.

Het mag duidelijk zijn dat die dag mij heden ten dage nog bijstaat als meer dan uniek. De bijeenkomst in Amersfoort, zo’n vier en een half jaar daarvoor, had een min of meer besloten karakter gehad;
deze gelegenheid overtrof echter alles door de vele bezoekers die uit alle hoeken en gaten van Nederland naar Apeldoorn waren gekomen om van gedachten te wisselen met iedereen die, direct dan wel indirect, ‘iets te maken had met Bob Evers’.

Ik stond nog in de grote zaal met Frans Verpoorten jr. en Bas Parson te praten toen iemand liet weten ‘dat men mij zocht.’
De bezoekers hadden hun schriftelijke bod uitgebracht op de verzamelwaardige items van De Eekhoorn, pockets en/of nieuwe uitgaven aangeschaft, boeken van Peter de Zwaan door hem laten signeren en wilden het bij Warung Bambu aangeschafte Verschijnsel voorzien hebben met mijn handtekening. Direct zette ik koers naar de betreffende ruimte, alwaar reeds tientallen mensen stonden te wachten, en begon met signeren. Peter de Zwaan was hier al volop mee bezig.
En het bleef maar doorgaan. Kennelijk kwamen er in de loop van de dag steeds nieuwe mensen binnenlopen die deel 40 en Het verschijnsel aanschaften, of al eerder hadden aangeschaft, want zowel Peter als ik waren voortdurend druk met signeren. Pas halverwege de middag zouden we het iets rustiger krijgen, met dien verstande dat we toen wat meer tijd kregen voor een wat langer gesprek met de vele bezoekers en geïnteresseerden. Tussen de bedrijven door maakte ik een kort praatje met Tina Bodewess en Paul, resp. de zuster en zoon van Willy van der Heide. Een enkele keer glipte ik snel naar de kamer aan de overkant van de gang, alwaar Hans en Ton gehuisvest waren. Behalve dat zij hier de Bob Evers Nieuwsbrief onder de aandacht brachten, hadden zij tevens een expositie ingericht van het complete oeuvre van Willy van der Heide/Willem W. Waterman. Ook bevonden zich daar de vitrines waarin de objecten uitgestald lagen waarop men schriftelijk een bod kon uitbrengen. Op mijn vraag hoe ‘het liep’ lieten Hans en Ton breed grijnzend (en met het zweet op het voorhoofd) weten dat de belangstelling boven iedere verwachting was. Ik beaamde dit
en spoedde mij weer terug naar mijn eigen vertrek, van waaruit ik mijn naam had horen roepen.
Toen verscheen er een cameraploeg van de NOS die opnamen maakte voor een impressie die dezelfde avond zou worden uitgezonden in het programma NOVA. Peter, Hans, Ton, en ondergetekende werden uitvoerig geïnterviewd over Willy van der Heide en zijn werk.
Midden in dit gebeuren deed er zich een opmerkelijk feit voor: er diende zich aan een jongentje dat Bob Evers bleek te heten. Het vriendelijke ventje werd onmiddellijk de ster van de dag en zou ‘s avonds op televisie aangekondigd worden als ‘Bobje Evers.’
Om vijf uur was het evenement ten einde. Nadat de afgevaardigde van Warung Bambu en ik afscheid hadden genomen van de heer Stenvert en de overige aanwezigen, verlieten we het gebouw.
‘s Avonds laat bekeek ik gretig de uitzending.

Tot slot: het verdient grote waardering dat Uitgeverij De Eekhoorn aan Uitgeverij Warung Bambu de gelegenheid heeft geboden om onder haar dak hun pocket en mijn boek te verkopen.

‘Alsjeblieft,... veel plezier ermee’

De meeste mensen zullen nog nooit van Hans Waser en Ralph Jas gehoord hebben. Na lezing van hun verhaal zal iedereen beamen dat deze twee ondernemende heren door hun bezetenheid op zeker moment een historisch proces in gang hebben gezet - hadden zij echter kunnen vermoeden waartoe het uiteindelijk zou leiden, dan hadden zij beslist iedere vorm van actie achterwege gelaten. Hun bevindingen hebben zij vastgelegd in Ik lijk wel een debiel.

IK LIJK WEL EEN DEBIEL

FEZ
Als rechtgeaarde Bob Everslezers wisten zij allang dat speurwerk altijd iets oplevert. Na enige weken denkwerk, wat uren in de bibliotheek van hun woonplaats en enkele barre fietstochten naar het nabij gelegen ‘s Gravenhage was het de twee jongens gelukt het woonadres van Willy van der Heide uit te plussen.

Jarenlang kenden zij slechts zijn rug - en dan nog maar een gedeelte daarvan, gehuld in een soort berenvel - en zijn achterhoofd, waarop als zij het goed hadden gezien een heuse fez prijkte. Zo immers was de geestelijke vader van de Bob Eversserie afgebeeld geweest op de pocketuitgaven van zijn werken! Als nu alles een beetje mee zou zitten, was de kans groot dat zij nog vandaag de - tot hun verbazing nog in leven zijnde - auteur persoonlijk de hand zouden drukken. Een zacht regentje viel neer in de keurige Haagse straat, waar zij, gewapend met een foto uit het tijdschrift Nieuwe Revue, nu al enige tijd stonden te posten. Eén buitendeur in die straat had hun uitzonderlijke belangstelling en dat was de deur waarnaast een groot bord van zwart marmer was aangebracht:

W.H.M. VAN DEN HOUT

prae adviseur voor psychiatrie

Zou het werkelijk zo zijn dat hun lange zoektocht naar Willy van der Heide, alias Willem W. Waterman, achter die deur zou eindigen?

Een tikje verontrust keken de jongens naar de eerste verdieping van het huis, waar bruingerookte gordijnen een poging deden de buitenwereld voor de zich in de kamer bevindende personen af te sluiten. Zo te zien brandde er in die kamer een vrij grote kaars; er was dus in elk geval iemand aanwezig. Plotseling ging de buitendeur open en stapte een wat schriele persoon met een hond aan een lijn de straat in. Duidelijk niet de schrijver zelf, want de jongens wisten
uit een recent verschenen boek dat die een behoorlijk grote snor droeg. (Volgens eigen zeggen ‘zo’n uitdagend type snor, waar agogen met baarden instinctief kwaad over worden’). Die zelfde snor was ook te bezichtigen op de foto uit Nieuwe Revue, waarop een kale, inderdaad ruim besnorde man was gezeten in een onmogelijk rommelige kamer. De beide jongens keken nu elkaar aan, terwijl het iets harder begon te regenen. Als er ooit een kans was de man zèlf te treffen, was die er nu.

Aanbellen dus!

BINNEN
Diep in de ingewanden van het huis klonk een belletje en daarna een hele tijd niets. Dan klonken dreigende voetstappen een trap af; ze hoorden een klapdeur kraken en toen ging de buitendeur open. Een onwaarschijnlijk lange, magere man, gehuld in twéé truien, kromde over de bovenrand van de deur - en dat was heus geen kleintje! - een bruingerookt stel vingers en hield zich half schuil achter het deurpaneel.

‘Ja....?’

De dapperste van de twee jongens slikte even en raapte dan al zijn moed bij elkaar:
‘U bent meneer Willy van der Heide, auteur van de Bob Eversboeken?’
‘Ja,’ liet de lange man weten.
De jongen stak zijn hand uit.
‘Ik ben Hans Waser en hij hier is Ralph Jas,’ zei hij wijzend op de jongen naast hem. Driftig handen schudden.
‘Mijnheer van der Heide, wij zijn bezig een boek over u en de Bob Eversserie samen te stellen, en nu leek het ons zo’n aardige gedachte u wat vragen te stellen.’
‘Ja, maar dat kan binnen ook. Kom maar mee... en trek die gummietroep uit,’ zei Willy van der Heide, wijzend op de regenpakken die de jongens aanhadden.
De jongens volgden hem op een ontaard donkere trap, geheel opgetrokken uit hout, krakend in al zijn voegen en bovendien onmogelijk smal, met niet minder dan twee draaien erin. Het huis was doortrokken van de geur van katten, oud papier en sigarettenrook. Op de tweede verdieping ging de deur naar een kamer open, waar inderdaad een vrij grote kaars brandde.

Er brandde ook een sigaret en naar het interieur van de ruimte te oordelen was er nooit iets anders gedaan dan kaarsen en sigaretten branden. Alles in die kamer - en dat was heel wat - zag er doorgerookt uit, tot en met de honderden boeken die langs de wanden stonden. Direct achter de deur aan de rechterkant stond een héél grote kast met twee deuren en er bovenop een macht aan papier dat een langzaam uiteen schuivende stapel vormde. Op beide hoeken stonden... twee kleine houten vaatjes, waarin speakers waren gemonteerd! (zie: Heibel in Honoloeloe). In het midden van de kamer stond een kloostertafel die er uitzag of twee dolle rhinoserossen nog moeite zouden hebben hem een tikje uit het lood te drukken. Aan de deurzijde van die tafel stond een versleten eetkamerstoel, met de rugleuning tegen een soort wastafel aan. Aan de overkant was de raamzijde, waar die bruingerookte vodden hingen. Naast die enorme kast stond een televisietoestel - ook al zo groot - en verder was alle beschikbare wandruimte in beslag genomen door boekenkasten. Honderden en nog eens honderden, merendeels Engelstalige pockets van uitgeverij Penguin toonden hun oranje ruggetjes met bruine aanslag. Ergens in één van die boekenkasten was nog een paar vierkante centimeter vrije ruimte, waar enkele pakjes Cabballero lagen opgeslagen.

DEBIEL
Aan de raamzijde was een bed opgesteld, met een sleetse ribfluwelen sprei er overheen die in betere tijden groen was geweest.

‘Ga zitten, jongens,’ nodigde Willy uit. Hans liet zich neerploffen en bezeerde daarbij zijn ruggegraat. Dat bed was keihard! Ralph nam iets voorzichtiger plaats en bewonderde het uitzicht op de kamer. Op ooghoogte bevond zich aan de rand van de kloostertafel, waar bovenop, naast een immense massa papier, een schijfmachine pronkte. Merk Adler; ooit lichtblauw of grijs geweest - dat viel werkelijk niet meer te zeggen - maar nu geheel bruinig. Ongetwijfeld de machine die zo’n dertig delen Bob Evers het licht had doen zien. Aan de muren hingen diverse scheepsattributen, die hij niet durfde te benoemen, omdat wat hem betrof alles op een schip er uitzag als een buitenmodel klok met een zonderling soort tijdsaanduiding.

‘Willen jullie thee?’

Na een bevestigend antwoord van de jongens werd een keteltje gevuld met water en op een elektrisch kookplaatje gezet.
‘Nou, steek maar van wal. Maar eerst: hoe hebben jullie me gevonden?’
‘Mijnheer van der Heide...,’ begon Ralph.
‘Jongens, noem me alsjeblieft Willem, anders voel ik me een oude sok.’
‘Goed. Willem, wij hebben eerst contact opgenomen met de uitgeverij, om te kijken of zij jouw adres wilden geven. We hebben ze uitgelegd dat we een boek over jou wilden gaan maken...’
‘Oh, waren JULLIE die knapen...’
‘... maar ze wilden geen adressen geven.’
‘Nee, vanzelf niet. Wat weet zo’n MEISJE daar nou van..’
‘Toen vonden we in Nieuw Revu dit artikeltje over de Manicheese Wereldkerk, met een foto van jou erbij,’ vervolgde Ralph, terwijl hij de foto uitgevouwen op de tafel legde. Willem pakte het blaadje op en giechelde als een kleine meid.
‘Oh, DIE foto... hahaha... Ik lijk wel DEBIEL op die foto, zeg!
Nou... daar hebben jullie nog heel wat speurwerk voor verricht... als heuse Arie Roossen, zeg!’

Wat volgde was een geanimeerd gesprek, gedomineerd door woest zwaaien met lange armen en schelle, schreeuwerige uithalen van de stem bij passages die volgens Willem extra nadruk behoefden (hier in hoofdletters weergegeven). Toen kookte het water.

‘Jongens, ik heb geen kopjes hier, maar een limonadeglas gaat toch óók best?’
Zonder een antwoord af te wachten schonk Willem de smoezelige longdrink-glazen vol tot aan de rand en schepte er met een eetlepel ‘wat’ suiker bij. Hij keek even alsof hij van plan was met de vinger te roeren, maar tot dergelijke excessen kwam het niet. Zelf nam hij zijn toevlucht tot een mes waaraan nog pindakaas kleefde en de jongens kregen één krap bemeten theelepeltje ter beschikking gesteld, dat ruimschoots onder de thee-oppervlakte verdween.

ARIE ROOS IS BAAIE DIK
‘Willem, als wij goed zijn geïnformeerd, zijn de Bobben Evers ook in het Suid-Afrikaans verschenen’.

‘Juist,’ zei Willem. ‘Loop ‘es mee naar de zolder, dan zal ik je wat laten zien.’
Het eerste wat aan het eind van de zoldertrap zichtbaar werd, was een grote hoeveelheid afgebouwde plastic scheepsmodellen van allerlei garnituur, hoewel oorlogsbodems overheersten. Dik onder het stof natuurlijk, want zulke dingen koop je om het bouwen en niet om het tentoonstellen. In één van de hoeken stond een grote stapel van het mémoire-achtige boek Toen ik een nieuw leven ging beginnen (en andere waargebeurde verhalen uit de jaren vijftig).’
Willem wuifde een vraag over het grote aantal achteloos weg.
‘Presentatie-exemplaren.’
In het raamkozijn stond de gehele Bob Eversserie, oude hardco
ver edities, compleet met stofomslag en in perfecte staat verkerend. In een platenrek stonden veel te veel grammofoonplaten geperst. Hank Williams, Louis Armstrong... maar ook dingen van dubieuzer allooi.
‘Nou, dat zijn ze dan. Bob Evers in het Suid-Afrikaans. Hihihi.’
‘Met baaie dikke Arie,’ als ik me goed herinner. Er zijn overigens maar vier of vijf delen van uitgekomen.¹ Hier, kijk: Die strijd om die goudskip. Hihihi. Drie seuns op een onbewoonde eiland. En kennen jullie DEZE? Meidenboeken, in de Wanda Moens-reeks. Ook maar twee delen.² Geschreven door Sylvia Sillevis. Ben ik OOK natuurlijk.’
‘Nee, Willem, die kennen we niet, maar we zouden ze wel graag eens willen lezen.’
‘Alsjeblieft. Maar ik moet ze wel terug, hoor! Da’s allemaal hartstikke zeldzaam spul. Oh, hier, kijk ‘es; Da’s een tweede druk van Wanda Moens. Heette vroeger Drie meisjes en een cafetaria, maar dat noemen ze nu Drie meisjes en een bistro. Ja, jôh, die gasten van nu begrijpen daar toch geen KONT van.’
Een dikke stapel boeken, waaronder ook boeken van voor de oorlog, zoals Amerika filmt, werd door de jongens mee naar beneden genomen. Wie zei dat je in deze tijd niet kon lachen?, was zelfs tijdens de oorlog uitgegeven!

Eenmaal beneden gezeten kwam het gesprek op het boek Toen ik een nieuw leven ging beginnen.

‘Oh, jongens, daar ben ik met ZEVENMIJLSLAARZEN door

1 De officiële bibliografie vermeldt dat er slechts 3 boeken van de Bob Eversserie in Zuid-Afrika zijn verschenen. (JB)
2 Er zijn 3 boeken verschenen en niet 2 zoals Willy van der Heide in het interview opmerkt. (JB)

heen gewandeld. Er is ZOVEEL gebeurd in die tijd.’ ‘Hoe zat het precies met het Bob Evers Genootschap?’ ‘Hazo, ja, god, dat je DAAR nou naar moet vragen. Eenskijken. Nou ik ben toen eens uitgenodigd door het Genootschap, omdat ze op een ‘gedenkwaardige plaats’ - dat was dan een oord waar ik in één van de Bob Everssen een belangrijke gebeurtenis had laten plaatsvinden - een ‘monument’ gingen oprichten. Hihihi. Ik kom daar zo’n beetje halfbeschonken aan op Amsterdam Centraal Station, en daar word ik me opgewacht door VOLWASSEN kerels met kachelpijpen op hun kop en ROKKOSTUUM aan. Ik denk bij mezelf: ‘WAT IS DIT voor VERTONING?!!!’ Maar goed, ik ga MEE, je bent tenslotte UITGENODIGD, nietwaar? Je moet goed begrijpen dat het die dag PLENSDE van de regen, echt VRESELIJK. Wij stappen met z’n allen in een RONDVAARTBOOT en dan maar varen. Nou, die boot was GOED voorzien van drank, want verder worden de herinneringen VAAG. Ik weet nog wel dat we op zeker moment ook weer UIT die BOOT zijn gestapt, om in een modderige bouwput, MIDDEN in Amsterdam, een dichtgesoldeerde zinken KOKER te begraven. Nou, nou, nou...’

‘JE MOET NOU EENMAAL DIE KRONKEL HEBBEN!’

PLAATSINGSDIENST
De afspraak voor het tweede interview met Willem was telefonisch gemaakt. Eerst had Ralph wel een beetje vreemd opgekeken toen de telefoon aan de andere kant werd opgenomen met de woorden ‘S.O.S. plaatsingsdienst’. Een associatie met het bord naast Willems’ buitendeur (‘prea adviseur voor psychiatrie’) lag voor de hand en die flitste dan ook door hem heen toen hij vriendelijk groette en
vroeg of hij niet met het huis van Willem van den Hout verbonden was.

Psychiatrie? Plaatsingsdienst? Houdt Willem zich in zijn vrije tijd bezig met het bieden van hulp aan geestelijk ontredderden? Met het zoeken van onderdak voor dolende zielen? Maar toen had hij Willem zelf al aan de lijn en werd de gedachtenstroom onderbroken.

‘Hallo, Willem, Ralph hier. Wij zijn laatst bij je geweest en...’
‘Jajaja, dat weet ik nog. Jullie gingen toch dat BOEK over mij schrijven, hihihi.’
‘Ja precies, en nou vroegen wij ons af wanneer je tijd zou hebben om ons te ontvangen. Wat denk je van aanstaande zondag?’
‘Nou, dat ligt een beetje moeilijk, want dan moet ik naar TERNEUZEN.’
Hans, die meeluisterde met zijn oor tegen de buitenkant van de hoorn gedrukt, hoorde het plaatje in het toestel heen en weer kletteren toen Willem ‘Terneuzen’ zei, maar kon daar niet lang over na blijven denken, want het gesprek ging verder: ‘... maar wat mij betreft kom je nu meteen langs.’
Ze troffen de schrijver aan een mok gloeiende koffie, kijkend naar een uitzending van het N.O.S journaal. Toen een weerman zijn prevalementje ging houden, stond Willem giechelend op.
‘Koffiedik kijken, hihihi.’ Hij schakelde het toestel uit.
‘Zo, ‘ongens, wat ligt er op jullie harten, hm?’
Allereerst gaven de jongens de boeken terug, zij het met spijt in het hart. Willem bleek niet te hebben stilgezeten en tilde van de kloostertafel weer een ander boek op.
‘Kennen jullie DIT? Da’s het complete verhaal van Mata Hari; het is gewoon een KEUKENMEIDENROMAN! Da’s alles! Is helemaal niks anders dan een VERDOMDE keukenmeidenroman! Hier, eerste druk, met plaatjes en al. Kijk maar eens’. Hij stak de brand in een Cabballero en liet de jongens even in Mata Hari rommelneuzen.

PURE SHIT

‘Willem, wat doe je nu er geen Bobben Evers meer verschijnen?’

‘Ja, ik houd me nu zo’n beetje bezig met vertalingen voor Peter Loeb; van Loeb en van der Velden uitgevers. Horrorverhalen uit het Engels, misdaadverhalen uit het Frans... dat soort werk.’

‘Is dat niet moeilijk, om het werk van andere schrijvers te vertalen? Krijg je niet de neiging om het verhaal te verbeteren?’
‘WELNEE! Ja, begrijp me goed, je zult MIJ niet horen zeggen dat het allemaal even hoogstaand is, hoor! Het meeste is zelfs PUIN! Hier, daar ben ik nu mee bezig,’ zei Willem, terwijl hij een goedkope pocket van de tafel raapte.
‘Frankenstein of Dracula, of weet ik wat... hihihi... pure SHIT! Dat vouw je open bij de eerste bladzij (hij voegde de daad bij het woord en drukte daarmee het boekje danig uit zijn fatsoen) en je begint gewoon te typen. Ik lees het vooraf niet eens. Maar er zijn ook leuke dingen, hoor.’ Willem stond op en trok ergens een schuiflade open. Er kwam een dik, in wit leer gebonden boek van enorme afmetingen tevoorschijn, bevattende het gehele oeuvre van Dante.
‘Kan ik zo gaan vertalen, het contract ligt in de la... Maar ja, ik ben in wezen heel lui, weet je...’
‘Nou, er zijn toch 34 delen Bob Evers verschenen, dus dat zal wel meevallen.’
‘Ja, jongens, je moet nou eenmaal die rare KRONKEL in je KOP hebben, om alsmaar die BOEKEN te produceren!’
‘Denk je overigens dat deel 33 ooit zal uitkomen?’
Met een overtuigingskracht die de kamer deed trillen sprak Willem:
‘Als het aan mij ligt, NOOIT! Ik heb toen een knetterende ruzie gehad met De Eekhoorn en bij die gelegenheid heb ik gezegd: ‘Ik schrijf geen letter meer voor die KNAPEN’, en dat heb ik ook NOOIT meer gedaan. ZAL ik ook NOOIT meer doen.
‘Maar is het boek wel af? Want wij hebben wel de aankondiging in deel 32, dat er een Zeegevecht met watervrees zou gaan komen.’
‘Jajajaja, maar dat zijn allemaal KONGSI-praktijken bij die knapen! Zo proberen ze je te dwingen!’¹ Maar ze zitten toch met hun handen in het schaarse haar, want er moet nog één hoofdstuk aan dat boek worden toegevoegd en ik VERTIK het toch mooi! Ze bekijken het maar bij De Eekhoorn, het interesseert me geen KONT!
‘Is dat ook de reden dat de laatste twee delen bij Holkema en Warendorf zijn verschenen?’
‘Precies. Maar daar hoef je OOK niet gelukkig mee te zijn, want die betalen heel beroerd. En reclame ho maar! Hihihi... ZIJ waren

1 Dit verklaart de onduidelijkheid omtrent de aankondiging van deel 33 (Een zeegevecht met watervrees). Veel mensen vinden het onlogisch dat in de derde druk van Cnall effecten in Cassablanca (= de eerste pocketuitgave in 1970) deel 33 werd aangekondigd maar in de twee daarvoor verschenen gebonden uitgaven (1962 resp. 1963) niet. Van een ingewijde heb ik gehoord dat WvdH tussen 1963 en 1965 veel tijd geïnvesteerd heeft in het enigszins moderniseren van de verhalen om ze in het nieuwe jasje te passen: de vanaf 1965 verschijnende pockets. Pockets waren goedkoper en sloten beter aan bij de omvang van het zakgeld van de doelgroep. In die tijd bezat de uitgever reeds een gedeelte van Een zeegevecht met watervrees. Aangenomen wordt dat Willy van der Heide het toen te druk had om het te voltooien. De gebonden boeken werden met een frequentie van 8 deeltjes per jaar door pockets vervangen. WvdH had dus nog zeeën van tijd had om de eerste pocketversie van Een zeegevecht met watervrees te voltooien. Was dit alles volgens planning verlopen dan zou deel 33 in 1970 zijn verschenen. Maar toen had het conflict zich al voorgedaan en de serie stopte bij deel 32. Nadat deel 33 was verschenen, zou in besprekingen opgemerkt worden dat het manuscript slechts HALF voltooid was in plaats van dat er maar een of twee hoofdstukken aan toegevoegd waren. Mijn zegsman vertelde dat hij lang geleden uit de mond van Willy had gehoord wat er in deel 33 gebeurde. Zijn conclusie na lezing van het voltooide deel 33: ‘VEEL gebeurtenissen kende ik al.’ (JB)

er trouwens ook niet zo blij mee hoor, hihihi... Ze slaan zich zo graag op de borst met het LITERAIRE KARAKTER van hun fonds, maar er was wel binnen de kortste keren een herdruk van die twee Eversen nodig, hahaha... NIKS literair! Een jongensboek moet gewoon spannend zijn en je moet er om kunnen lachen, meer niet!’

METTES
‘Hoe sta je tegenover het nieuwe gezicht van de Bob Eversserie?’

‘Hebben die een nieuw gezicht?’
(In de tijd dat dit interview werd afgenomen, was uitgeverij De Eekhoorn bezig de omslagen van de delen Bob Evers van nieuwe omslagen te voorzien. De oude omslagen waren voor het grootste deel door ene Morriën getekend. Niet altijd even gelukkig, maar soms heel geslaagd. De overige delen waren getekend door Rudi van Giffen, de weliswaar heel mooi kon tekenen, maar geen ene moer had begrepen van ‘sfeerbepalend illustreren.’ Toen de eerste ‘nieuwe omslagen’ van de band rolden, moeten liefhebbers in den lande hebben gegruwd. Volstrekt onaanvaardbare cartoons, van elke fantasie ontbloot en gespeend van elke binding met de toon van het boek. Getekend door Carol Voges, die zijn grootste successen heeft behaald met illustreren van Godfried Bomans’ Pa Pinkelman - en dáár juist geheel op zijn plaats. Later kregen we gelijk, toen het uiterlijk opnieuw werd gewijzigd, terwijl nog niet eens de hele serie was aangepast. De aquarellerige schetsen die nu de Bob Eversomslagen ontsieren zijn overigens nog steeds geen verbetering.)
‘Ja, er is een nieuwe tekenaar aan het werk.’
‘Hoe dan ook, het blijft prutswerk vergeleken met de oude HARDCOVER edities. Toen die dingen moesten worden geïllustreerd, heb ik gezegd: daar moet je Frans Mettes voor nemen. Met hem had ik de nodige ervaring, want hij heeft ook Amerika filmt en Wie zei dat je in deze tijd niet kon lachen? gedaan. Prachtige illustraties; maakten altijd de indruk alsof ze niet af waren en dat sloot op één of andere manier perfekt aan bij mijn verhalen. Stenvert heeft dat toen, in de jaren vijftig, uitstekend begrepen en liet Frans Mettes de illustraties maken. Maar ja, wat weten de gasten van De Eekhoorn daar nou vanaf? Geen KONT, toch zeker!’

MEIDENBOEKEN
‘Maar nou moeten jullie me toch eens vertellen, jongens, hoe jullie op het idee zijn gekomen om een boek over MIJ te schrijven...’

‘Wij zijn altijd gefascineerd geweest door de Bob Eversserie. Zelfs zó erg, dat we helemaal niks anders meer lazen. Alles wat we er mee vergeleken, verbleekte zienderogen, tot er uiteindelijk niets van over bleef. Bob Evers blijf je lezen, tot op de dag van vandaag. Het zal dus wel liggen aan het ontbreken van enig opvoedkundig element...’

‘Oh, kom me DAAR niet mee aankakken, zeg! Kinderen moeten door hun OUDERS worden opgevoed en niet door een SCHRIJVER! Boeken zijn er als ontspanning! Als een vlucht uit de werkelijkheid! Opvoedkundige element... hihihi.’

‘... en toen bedachten we, dat we zèlf wel eens een gooi konden doen naar het schrijven van een jongensboek. Wij zíjn tenslotte jongens, nietwaar? Maar toen bleek de onverbiddelijke kracht van Bob Evers: wát we ook probeerden, het ging steeds meer op Bob Evers lijken.’

‘Dan moet je MEIDENBOEKEN gaan schrijven, HAHAHA.’ Willem sloeg zich op zijn knieën van pret. ‘Dat heb IK OOK GEDAAN.’

De jongens keken elkaar aan en lachten met hem mee. ‘Dat hebben we uiteindelijk ook gedaan, Willem.’ ‘Wat zeg je me daar! Heb je iets bij je?’
De jongens haalden drie vouwmappen voor de dag en

gaven die aan Willem. Die las wat pagina’s aan het begin en aan het eind, rommelde zo hier en daar wat binnenin en giechelde af en toe.
‘Nou,’ sprak hij ten laatste, ‘dat jullie SCHRIJVEN

kunnen, dat zie je ZO. Dat is helemaal niet slecht wat ik hier lees. Milly Haket... goeie naam ook. Ben je d’r al mee naar een uitgever geweest?’

‘Nee, nog niet. Maar om het verhaal even af te maken: toen ontdekten we het boek Toen ik een nieuw leven ging beginnen en later nog De smokkelvaart van de MAIA, en dat maakte de schrijver Willy van der Heide, samen met de geruchten over zijn min of meer dubieuze oorlogsverleden, tot een heel interessante figuur. Vandaar dat wij graag eens in contact wilden komen met de man zelf, want die blijft tenslotte de beste boodschapper, nietwaar?’

‘Hmm...’

Willem neusde nog wat in de mappen en sloeg ze dan dicht.

DEEL 36
‘Willem?’
‘Ja?’
‘Krijg je nog veel vraag naar deel 36?’
‘Toevallig kreeg ik vandaag nog een fanbrief binnen. Over deel 36. Of dat eindelijk gaat verschijnen.’

‘En?’
‘Ja, jongens ik weet ‘t echt niet. Ik stik in het vertaalwerk op het moment, en dat boek....tja...’

‘Kijk, wij hadden het idee om dat manuscript op te nemen in het boek over Bob Evers en Willy van der Heide, en het dan desnoods alléén daar in te publiceren, maar dan wel voltooid...’ Willem sprong enthousiast overeind.
‘Maar DAT is een GEK idee, zeg! Fantastisch.’ Ogenblikkelijk ging de enorme, donkere kast open, waarin een grote hoeveelheid papier bleek te liggen.
‘Ik moet het hier ergens hebben...Ja! Daar heb ik het al!’ Er werd een blauwe map op de tafel gesmeten, waaruit wat vergeelde papieren staken. Willem nam energiek weer plaats op zijn stoel en sloeg de map open.
‘Kloppartijen in een koelhuis, ja, zo moest het gaan heten... Waar ging het ook weer over?’ ‘Oh ja, dat speelde in dat VERDOMDE Italië, dat was het probleem. Of ik nou een hekel heb aan ITALIANEN of aan ITALIE, ik weet het niet, maar
dáárom zat ik klem met dat boek. Omdat het over Italianen gaat... jajajaja, nou weet ik het weer...’
Hans durfde bijna niet, maar schraapte toch zijn keel: ‘Als wij nou eens een poging waagden, Willem?’ Als door een wesp keek de kale schrijver op. Zijn ogen stonden slim achter zijn bril.
‘Voor elkaar,’ zei hij dan, de map dichtslaand. ‘Alsjeblieft, veel plezier ermee.’¹

ONGELOFELIJK
Zo kwam het dat nog geen anderhalf uur later twee jongens ter hoogte van Rijswijk op een uit boomstammen opgetrokken zitgroepje zaten, dat was gelegen langs het fietspad tussen Delft en ‘s-Gravenhage. Zij bladerden driftig door bossen oude, gelige papieren, die dicht waren beschreven met schrijfmachineschrift.

Periodiek keken ze elkaar aan en barstten dan in een ongelovig lachje uit.
‘Alsjeblieft, veel plezier ermee... Hoe is het mogelijk! Het enige afschrift, het volkomen origineel van deel 36 Bob Evers, waar alle liefhebbers nou al zo’n vijf jaar op zitten te wachten. Alsjeblieft,

1 Het zal wel voor eeuwig een raadsel blijven wat er precies in WvdH omging toen hij dit voorstel aanhoorde. De aarzeling die Hans moest overwinnen, was alleszins begrijpelijk. Iedere schrijver had dit immers kunnen opvatten als een soort van schennis of onoverkomelijke bezwaren naar voren kunnen brengen. (JB)

veel plezier ermee! Het interesseert hem geen KONT, als je het mij vraagt!’
‘Ik vraag het je.’
‘Nou, het interesseert hem geen KONT!’
‘Nee, precies! Hahaha! Maar met dat al zijn wij, beste Hans, nu wel in het bezit van Kloppartijen in een koelhuis, al is het dan ook half af!’
‘Sterker nog man, we moeten het ZELF voltooien!’
‘Alsjeblieft, veel plezier ermee... Ongelofelijk!’

EEN KEIHARDE BOB EVERS INTRIGE! Na enige maanden hadden de jongens het overigens niet heel sterke manuscript van deel 36, Kloppartijen in een koelhuis, weten te voltooien. Dus gingen zij terug naar Willem, die er ongetwijfeld op zat te wachten...

De boekenschrijver las vluchtig enkele gedeelten door en mompelde goedkeurend, lachte hier en daar eens wat en zei uiteindelijk:

‘Nou, dat is zeker bruikbaar. Dat jullie er geen keiharde Bob Eversintrige meer zouden uithalen, had ik wel gedacht, maar dit is heus bruikbaar. Ik moet het nog wel een keer door de machine trekken, natuurlijk, om te zorgen dat het gehele verhaal dezelfde stijl en vorm heeft, maar ik geloof dat we op korte termijn een nieuwe Bob Evers tegemoet kunnen zien!’

De jongens keken wat verlegen naar beneden en kleurden wat.
‘Goed dan, wat nu, beste knapen? Kan ik wat geld aan jullie kwijt?’
De jongens weigerden en zeiden dat dat bij een eventueel volgend boek wel zou komen.
‘Willen jullie die serie gaan voortzetten, dan?’
‘Heel graag, Willem...’
‘Hihi... en onder wat voor naam moet dat gaan gebeuren?’
‘Dezelfde als van die meidenboeken: Janny Hoogduyn.’ Willem brulde het uit van het lachen.
‘Dan werk ik TOCH nog met een WIJF samen, zeg! Hahaha... wat een kolossale mop... maar dan moeten jullie wel titels hebben, hè... eens even kijken... Hier zijn ze. Tik ze maar even over, dan kun je er op gaan broeden.’
Hans draaide een vel in de bruinige type-machine en typte de titels over.
‘Zeg Willem, wij hebben voor deel 37 al een werktitel en een idee, omdat het een vervolg moet worden op deel 36. Moet ‘Jan Prins als parlevinker’ gaan heten, naar ons idee.’
‘Jan Prins als parlevinker.’ Willem proefde de woorden één voor één, nadenkend, als een wijnproever. ‘Niet slecht, jongens, helemáál niet slecht... Jan Prins als parlevinker...’¹

Later kregen wij een brief van Willem, waarin hij te kennen gaf dat één en ander een stuk langer ging duren dan hij aanvankelijk meende, en dat lag aan de kwaliteit van het door ons geleverde verhaal. (Nu, na kritisch teruglezen, geven wij hem daarin groot gelijk.) Hij zou ons nog laten weten wanneer het zover was en verzocht ons het met het volgende boek wat rustig aan te doen.

Het is er helaas niet meer van gekomen. Voordat deel 36 door Willem zelf was geredigeerd, is hij jammerlijk overleden. Natuurlijk hadden wij een kopie van het manuscript zelf gehouden; iets dermate unieks geeft men niet meer uit handen.

En met dat afschrift hebben wij iets gedaan, dat achteraf niet zo heel slim was. Wij hebben dat manuscript ter hand gesteld aan uitgeverij De Eekhoorn, die zich uitermate enthousiast betoonde

1 De titel ‘Jan Prins als parlevinker’ was een vondst; velen verwonderen zich erover dat de naam Jan Prins nooit in een titel is gebruikt. Arie heeft de delen 29, 31 en 35 op zijn naam staan en Bob deel 34. (JB)

over het idee de Bob Eversserie opnieuw te starten, na die mislukte poging bij Holkema en Warendorf. Wij lieten dat manuscript daar achter. Ondanks het uitdrukkelijk verzoek van de weduwe van den Hout het verhaal NIET te publiceren, voelde De Eekhoorn zich gerechtigd het door ons geschreven gedeelte weg te gooien en het verhaal te laten voltooien door Peter de Zwaan. Het zij zo. Voor geld blijken sommige uitgevers bereid te zijn hun grootste kassucces trefzeker onderuit te halen. Wij hebben via een brief nadrukkelijk afstand genomen van deze praktijken.¹

Wij nemen verder ook afstand van de Bob Eversdelen die door Peter de Zwaan zijn geschreven en zullen worden geschreven, na kennis te hebben genomen van de modderige inhoud van de delen 37 en 38. Slechts titels en een verhaal dat in aanvang - het zij hier toegegeven - al niet heel sterk was, en dat dan nog uitsmeren over drie delen... Het laatste deel kent weliswaar enkele grappige vondsten, maar om nu een heel boek op te trekken rond de speurtocht naar een excentrieke miljonair (Jean-Pierre van Rossem, Peter?), uit LOUTER nieuwsgierigheid, zonder enige verhaalfunctie als alleen bladvulling, is Bob Evers onwaardig.

Van alle kanten is ons verzekerd dat Peter de Zwaan een Van den

1 Om de verontwaardiging van Hans en Ralph beter te begrijpen, het volgende. Zij waren met WvdH overeengekomen dat zij nieuwe avonturen van Bob & Co. zouden schrijven. WvdH zou het daarna bewerken. Zo zouden de nieuwe Bob Eversverhalen gemaakt worden, althans ZO LANG WvdH IN LEVEN WAS. WvdH zag er kennelijk geen bezwaar in het schrijven van de avonturen uit te besteden - in dit geval aan Ralph en Hans omdat hij toch de eindredactie behield. Als hij eenmaal overleden was, moest het met Bob Evers ook maar afgelopen zijn. Het door Hans en Ralph voltooide deel 36 was in principe door WvdH goedgekeurd, maar hij heeft het niet meer kunnen bewerken. Uit het verhaal van Hans en Ralph blijkt dat hun versie niet gebruikt werd. (JB)

Hout kenner en Bob Evers specialist is. Laat hij dan voldoende gespecialiseerde kennis in huis hebben, om dat wat goed en uniek is, niet verder te verzieken.

Ralph en Hans

Tina Bodewess: Gelukkig gisteren

Op die legendarische bijeenkomst, georganiseerd door de Gebroeders Kleppe op die historische 19e mei 1989, had ik ook kennis gemaakt met Tina Bodewess, zuster van Willy van der Heide.

Op mijn vraag hoe het nu is om de zuster te zijn van een beroemd man als Willy van der Heide, reageerde zij relativerend dat het op zich natuurlijk wel leuk was... maar meteen voegde zij eraan toe dat het daarentegen ook wel eens een handicap was. Zij merkte dat ik haar niet goed kon volgen en zei dat alles in het leven een keerzijde heeft. Ze verklaarde zich nader:

‘Ik was nog maar een kind toen Willy begon met schrijven en daadwerkelijk publiceerde. Het spreekt vanzelf dat ik trots was op mijn grote broer; laten we eerlijk zijn: wie zou dat nou NIET zijn? Enige jaren na de oorlog zou hij vermaard worden door zijn kinderboeken; behalve de Bob Eversserie, die verreweg het bekendste is uit zijn oeuvre, schreef hij nog tal van andere boeken, om maar wat te noemen: Zip Nelson, Otto Onge, Dick Boei, Woutertje Wipneus en een drietal meisjesboeken. Vrijwel vanaf het begin van dit proces manifesteerde zich de beruchte keerzijde van de medaille in verschillende varianten. Eén element was dat men mij niet zag als Tina Bodewess, maar als ‘het zusje van Willy van der Heide.’ En nu voel ik iedereen, die dit leest, denken: ‘Is dat nou zo erg?’ Antwoord: JA. Slechts personen die ditzelfde ten deel valt, of ten deel is gevallen, kunnen dit voor de volle honderd procent begrijpen. Je komt in feite in een schaduw te staan van waaruit bijna geen ontsnappen mogelijk is. In concreto houdt dit in dat je leven beheerst wordt door iets waar je ZELF nooit enige invloed op gehad hebt; het overkomt je gewoon en je hebt het maar te accepteren. Dit alles klinkt uiteraard nogal dramatisch; laat ik het daarom zo zeggen: wanneer ik ooit zou overwegen om iets te creëren op het artistieke vlak - en laten we dan maar het meest voor de hand liggende item als voorbeeld nemen, namelijk schrijven - dan is het haast onontkoombaar dat ik pas op de derde plaats kom. De eerste plaats wordt ingenomen door Willy van der Heide, de tweede door Bob Evers en de derde plaats door mij, Tina Bodwess. U raadt het al: ‘Het zusje van Willy van der Heide.’ En dit terwijl ik, net zoals ieder normaal mens, gezien vanuit zijn of haar eigen ogen, toch als individu een eerste (lees: EIGEN) plaats wil innemen. Vandaar mijn op het eerste gezicht wonderlijke uitspraak dat het als een handicap kan werken wanneer je een bloedverwant in de eerste graad bent van een zeer bekend persoon. Lang geleden heb ik dan ook moeten constateren dat ik nooit zal loskomen van Willy van der Heide; en daar bedoel ik absoluut niets negatiefs mee ten opzichte van mijn broer. Kijk maar eens goed om je heen: het probleem, dat ik zojuist onder de aandacht heb gebracht, doet zich in vergelijkbare gevallen op soortgelijke wijze voor. En dan heb ik nog maar één facet van het probleem belicht.’

Nu besefte ik wat Tina bedoelde. Mensen die bij een beroemde persoon ‘horen’ hangen er soms maar een beetje bij. Of ze staan in een schaduw, óf ze worden meegezogen door de schijnwerpers en niemand vraagt zich af of die persoon dat nu wel op prijs stelt. Evenals Tina overkomt het ze gewoon. Bovendien dienen bloedver
wanten en partners van bekende figuren altijd bedacht te zijn op interesse die ogenschijnlijk hem of haar geldt, maar in feite de beroemde wederhelft of bloedverwant betreft.

In de zomer van 1993 vertelde Tina dat ze zojuist begonnen was met het schrijven van een autobiografisch werk, waarin onder andere bovenstaand thema aan de orde zou komen. De titel van haar boek: Gelukkig gisteren.

Mijn eerste vraag was hoe ze op die titel was gekomen. Gelukkig gisteren had Tina jaren geleden tijdens de jaarwisseling tegen iemand gezegd in plaats van het gebruikelijke ‘Gelukkig Nieuwjaar.’ (Gelukkig morgen!) Wensen we iemand een gelukkig nieuwjaar toe, dan nemen we een voorschot op de toekomst. De toekomst is vaag; het is redelijk de hoop uit te spreken dat het zojuist begonnen jaar gelukkig en succesvol zal verlopen. Het verleden ligt achter ons en is voorbij, maar niet af: de geschiedenis kun je door er (geestelijk) een nieuwe vorm aan te geven.

Inmiddels is Gelukkig gisteren voltooid. Tina heeft toegestaan een passage (‘Puttees’) uit haar manuscript hier af te drukken.

Puttees

Toen ik hoorde dat mijn broer de Vierdaagse van Nijmegen meegelopen had, stokte mijn adem me zowat in de keel. Er werd thuis veel over gesproken; zelfs mijn stiefmoeder deed er niet kinderachtig over. HIJ had vier dagen gelopen, maar IK was degene die van trots bijkans naast haar schoenen liep.

IK zal een jaar of elf, twaalf geweest zijn; het was net voor de oorlog. MIJN broer kwam thuis in een uniform van het Regiment Grenadiers, want zoals elke jonge vent was ook hij gemobiliseerd. Hij droeg een breed model broek met van die rare beenwindsels om zijn kuiten.

‘Vind je mijn uniform niet mooi?,’ vroeg hij, de riem om zijn

middel rechttrekkend.

‘Ik heb het speciaal laten maken voor als ik met verlof ergens naar toe ga.’
Natuurlijk zag hij er prachtig uit in dat buitenmodel ding, met twee lange, gele, korporaalsstrepen op iedere mouw. Krachtig klakte hij de hielen tegen elkaar en riep:
‘Geef acht!’
Andermaal klakte hij met zijn hielen en beval luid:
‘Presentéér ..... gewéér!’
En hij hield de oude bezem, waarmee onze huishoudster weleens het terras aanveegde, met gestrekte armen voor zich uit.
Nieuw bevel:
‘Schouder gewéér! en hup, daar ging de bezem strak tegen het lijf.

‘Nu jij!’
Ik deed mijn best.
‘Op de plaats rust! klonk toen ineens zijn stentorstem en prompt liet hij zijn lichaam slap hangen en spreidde zijn beide voeten in een overdreven stand.
Bewonderend aapte ik alles na.
‘En nu moet je nog leren wat puttees zijn en hoe je die aanen uitdoet.’
‘Zijn dat die lappen?’ vroeg ik, op zijn benen wijzend.
Langzaam en behendig rolde hij de lichtgroene zwachtels van zijn lange benen af, zoals een verpleegster zou doen met een verbonden wond.
‘Dat zijn puttees,’ legde hij uit, ‘geen lappen.’
En op zijn schitterend gepoetste, glanzende schoenen wijzend:
‘En dit zijn kistjes, geen schoenen.’
‘Hoezo?’
‘In het leger heet dat nou eenmaal zo.’
‘En heb je met die dingen om je benen de Vierdaagse gelopen?’
‘Puttees zijn dat, die dingen heten puttees. Ja, met die puttees om heb ik de Vierdaagse gelopen.’
Mijn bewondering bereikte ongekende hoogten.
Nou is lopen nooit mijn favoriete bezigheid geweest.
Hard van stapel lopen JA.
In het gareel lopen NEE.
Maar het woord PUTTEES zou ik mijn leven lang niet meer vergeten.’

Uit Gelukkig gisteren door Tina Bodewess.

Gelukkig gisteren is het relaas van een vrouw die, soms mijmerend en vaak met gemengde gevoelens, terugdenkt aan alle dingen die ooit waren. De zuster te zijn van Willy van der Heide, met alle leuke en minder leuke consequenties, is een regelmatig terugkerend the
ma: ‘Ik heb er niet voor gekozen, maar het heeft wel mijn leven beïnvloed.’

Is haar verhaal een apotheose voor geïnteresseerden in Willy van der Heide en Willem Waterman? ABSOLUUT! Zij heeft feiten en gebeurtenissen opgetekend die we anders nooit geweten zouden hebben.

Wanneer Gelukkig gisteren als boek uit zal komen, is op dit moment nog niet bekend. Mij lijkt het meer dan de moeite waard.

Bob Evers Caleidoscoop De Brede Bob Evers Enquête

Zoals eerder vermeld, heb ik in de Bob Evers Nieuwsbrief nr. 2 de lezers de volgende vragen voorgelegd:

1: Wat was het eerste Bob Evers boek dat U gelezen heeft?
2: Welk boek of welk avontuur vindt U het beste?
3: Wat vindt u de allerslimste stunt die Arie Roos ooit uithaalde?
4: Om welke passage/welk voorval heeft u het meeste gelachen?
5: Welk boek/welke boeken uit de serie vindt u ‘minder?’
6: Welke andere jongensboeken las u naast Bob Evers?
7: Welke schrijvers van ‘volwassen’ boeken genoten later uw voorkeur?

Deze vragen werden later eveneens in Boekenpost afgedrukt. Uiteindelijk reageerden iets meer dan 350 mensen; een meer dan bevredigend aantal. Of het een wetenschappelijk verantwoorde steekproef is of niet, laten we maar over aan de methodologen.

Vraag 1: Wat was het eerste Bob Evers boek dat u gelezen heeft?

Alle antwoorden hadden betrekking op de delen 1 t/m 31. Deel 32 en later werden niet genoemd. 14 van de 31 titels werden evenmin door iemand genoemd.

Avonturen in de Stille Zuidzee 14,6% Drie jongens op een onbewoond eiland 13,2% Bombarie om een bunker 9,1%

Vier personen konden het zich niet meer herinneren. Van de overige 14 opgegeven titels, varieert het percentage tussen 0,9 en 6,6%.

Vraag 2: Welk boek of welk avontuur vindt u het beste?

Tumult in een toeristenhotel (7) 22.6% De trilogie over de Zuidzee avonturen (1-2-3) 17,7% De trilogie over de kunstschatten (27-28-29) 12,6% De trilogie over de Grimbos-schat (13-14-15) 10,3% De trilogie over de ‘immigrantensmokkel (16-17-18) 9,1% Stampij om een schuiftrompet (26) 8,6% De trilogie over de briefjesjacht (4-5-6) 6,6% Arie Roos wordt geheim agent (31) 6,0% Lotgevallen rond een locomotief (20) 2,3% Kabaal om een varkensleren koffer (12) 2,0% De trilogie over de valse dollars (8-9-10) 1,4% Een vliegtuigsmokkel met verrassingen (25) 0,6% Alleen de delen van Willy van der Heide 0,3%

Afgezien van het laatstgenoemde percentage dat betrekking heeft op de delen 1 t/m 32, 34 en 35, hebben 8 boeken een ‘0’ gescoord:

Drie jongens en een caravan (11)
Vreemd krakeel in Californië (19)
Pyamarel in Panama (21)
De trilogie over de gestolen juwelen (22, 23 en 24) Heibel in Honoloeloe (30)
Cnall-effecten in Cassablanca (32)

Vraag 3: Wat vindt u de allerslimste stunt die Arie Roos ooit uithaalde?

Deze vraag leverde zo’n letterlijke berg aan informatie op dat het ondoenlijk is hier met de botte percentagebijl in rond te hakken. Daarbij komt nog dat veel mensen twee of meer voorvallen uit de serie hebben genoemd. Bovendien werd er veel onder woorden gebracht wat uitsluitend als een algemeenheid valt te categoriseren, bijvoorbeeld: ‘Hoe Arie steeds weer het tij weet te keren in een volkomen uitzichtloze situatie.’ Veel lezers blijken door onze drie avonturiers tot filosofische bespiegelingen en het formuleren van levenswijsheden aangezet te worden. Deze vermogen ons hier niet al te zeer te vermoeien, hier staat immers de empirie voorop - wel lijkt het interessant ooit eens een mooie en verantwoorde studie te wijden aan de relatie tussen levens- en handelingsprincipes van de hoofdrolspelers en de levensbeschouwing/ideologie/levenspraktijk van hun geestelijke vader!

Uiteraard vermeld ik wel de absolute ‘toppers’ en de verder veel genoemde stunts.
Wat duidelijk naar voren komt, is dat de meeste waardering uitgaat naar Arie’s kwaliteiten als speurder. De actie van Arie die verreweg het meest door de lezers aangeduid wordt als zijn slimste stunt is de manier waarop hij Jan en Bob opspoort en bevrijdt uit het paddestoelenhuisje in Een motorboot voor een drijvend flesje.
Daarnaast werden nog een aantal andere handelingen uit hetzelfde avontuur aangestipt, waaronder de manier waarop hij Pijnenborg vindt’ en de manier waarop hij op zeker moment de onredelijke mevrouw Grimbos vakkundig voor het blok zet in het hoofdstuk ‘Bekvechten over goudstaven in Een raderboot als zilvervloot (blz. 33 en verder).
Als een goede tweede eindigt deel 31 (Arie Roos wordt geheim agent), waarbij de respondenten overigens in veel gevallen tevens naar deel 32 verwijzen. Het gaat om de rol van Arie in deel 31 en 32, de wijze waarop hij in deel 31 het lek in Digazo’s organisatie ontdekt, hoe hij in hetzelfde deel Jan inschakelt als bondgenoot, de manier waarop hij de taxichauffeur in deel 31 om de tuin leidt met het biljet van 25 Mark.¹ Ook veel genoemd: de manier waarop hij de tegenstanders van Digazo’s organisatie buiten spel zet in deel 32.
Net achter het ‘Digazo-avontuur’ komt de ontsnapping uit de kelder in Hoog spel in Hong Kong. Dit is en blijft een grensgeval dat een bron is van verhitte discussies. Het is inderdaad Arie die de bal aan het rollen brengt door op te merken dat ze zouden kunnen ontsnappen als zij de ruimte onder water zetten, mits er zich bovenin een raam had bevonden. Hij doet dit idee direct als onbruikbaar af omdat dat niet het geval is (blz. 109). Jan is dan degene die de onbruikbaarheid van het idee anders interpreteert door te verklaren: ‘Omdat de deur de waterdruk niet kan verdragen’ (blz. 110). Daarmee is de oplossing gevonden. De manier waarop dit idee naar aanleiding van een achteloze opmerking ontstaat en wordt uitgewerkt tot de oplossing, vind ik heel knap.

1 Een fraaie fantasie. Door mij geraadpleegde verzamelaars van bankbiljetten en oudere Duitsers ontkennen pertinent dat er ooit een biljet van 25 Mark zou hebben bestaan.

Ook werden veel situaties genoemd uit het avontuur met de kunstschatten: hoe hij Kresse, zoals hij dat later tegen Jan verwoordt, ‘in de heupzwaai neemt’ als zijn buitenhuis afbrandt en hem 10.000 gulden lichter maakt (Bombarie om een bunker), de manier waarop hij in Ali Roos als Arie Baba de juiste expediteur opspoort en vervolgens de stunt uithaalt door de vrachtwagen te gebruiken als ‘de wagen van Troje.’

De overige tonelen die - in mindere mate - worden genoemd, zijn:
C Het idee om de deursloten te saboteren met kleine fietskogeltjes in Tumult in een toeristenhotel.

C De manier waarop Arie het huis opspoort waarin Bob gevangen had gezeten in Een Dollarjacht in een D-trein.
C Het kletsverhaal dat hij ophangt tegen inspecteur Ford in Wilde sport om een nummerbord.
C De manier waarop Arie de heren Belg en Bulk, die hem aanvankelijk in hun macht hadden, schaakmat zet door de stunt met de bloemenkoopman in Stampij om een schuiftrompet.

Vraag 4: Om welke passage/welk voorval heeft u het meeste gelachen?

Voor de antwoorden op deze vraag geldt in feite hetzelfde als voor de respons op vraag 3. Veel mensen haalden meerdere voorvallen aan en bedienden zich van algemene omschrijvingen. Verder vertoonden veel, wel steeds specifiek aangegeven, situaties en verwikkelingen zulke minieme verschillen dat ze makkelijk tot één gemeenschappelijke noemer zijn te herleiden.

Eén ding is zeker: er WORDT gelachen om het drietal, en niet zo zuinig ook.
De absolute winnaar: Tumult in een toeristenhotel.

Veel mensen verklaren simpelweg dat de rode draad zich in het hele boek dwars door textielmagazijnen aan voorvallen en stunts zigzagt die stuk voor stuk als eens stimulus op de lachspieren werken. Het is vooralsnog een onuitgemaakte zaak of dit boek de Klassieke Koreaanse Manuele Gezichtsmassage overbodig maakt (vindt P.d.B. in Rosmalen, die verder niet meer dan zijn initialen kwijt wil, ID-crisis?) of dat de Manuele Therapeut juist als de bliksem moet komen opdraven om de in een kramp geschoten lachspieren te ontzetten, zodat er weer normaal gegeten en gedronken kan worden (ervaring van Maria van Woerden, Zwolle). Een grondige analyse van het boek zou een massa informatie over de essentie van het fenomeen humor bloot kunnen leggen!

Opvallend vaak wordt de kwestie van de fietskogeltjes in de deursloten genoemd. Verder wordt zo ongeveer iedere andere gebeurtenis uit dit verhaal smakelijk opgelepeld (de schoenen, de muizen, de muziekband die spelend door het hotel trekt, de vuurpijlen in de loods, het buiten westen meppen van de schoenpoetser door Vonnie Vassar... kortom: prikken maar).

Er wordt flink gelachen om de perikelen die zich afspelen tussen Jan en Arie. Met name ‘het bakkeleien om geld’ wordt vaak genoemd. Concrete voorvallen: Arie die in Drummond’s Drugstore de bonnetjes van de maaltijden omwisselt, zodat Jan opdraait voor Arie’s schranspartij terwijl Arie slechts een broodje kaas en een glas karnemelk hoeft af te rekenen (in Arie Roos als Ruilmatroos) en de stunt die Arie met Jan uithaalt in de automatiek met de kippepoot (Stampij om een schuiftrompet blz. 189).

Veel plezier beleeft een groot deel van de onderzochte populatie bovendien aan de manier waarop Arie Jan voortdurend verbaal in de hoek drijft en/of op de kast jaagt. Werkelijk vermaard blijkt de scène waarin Arie Jan voor hem laat lopen om een glas ijswater te halen in Lotgevallen rond een locomotief (blz. 7 en 8).¹

Ook bijzonder gewaardeerd worden de familieverwikkelingen als de telefoongesprekken met de vaders, de capriolen van pa Roos in Een raderboot als zilvervloot (‘zijn zonen heten Roos’) en de uiterst korte logeerpartij bij de Verschrikkelijke Tante van Arie in Amersfoort in Kabaal om een varkensleren koffer.

Tot slot een lijst van andere veelgenoemde passages in chronologische volgorde:

C De chaos in Bromborough (Sensatie op een Engelse vrachtboot)

C De kwestie omtrent de aangeschafte modelspoortreintjes (Een dollarjacht in een D-trein)
C De lifttocht van Arie met de viswagen (idem).
C De grote kortsluiting in Tripolis (Een speurtocht door Noord-Afrika)
C De taxichauffeur die steeds om dollars vraagt (idem).
C De wonderbaarlijke gang van zaken als de autodieven bij de Belgische gendarme zitten (Drie jongens en een caravan).
C De wijze waarop Arie alarm slaat als hij samen met Jan door ‘de groene man’ is opgesloten in de hotelkamer (Kabaal om een varkensleren koffer).
C Jan Prins in theehuis ‘Formosa’ (Een klopjacht op een kapitein).
C De manier waarop Jan, Bob en Arie Montez doodsbang maken door Nederlands te praten (Lotgevallen rond een locomotief).
C De verwikkelingen in Stampij om een schuiftrompet.
C De preek van kapitein Holdert aan Jan, het commentaar van Arie

1 Inlijsten en als Eversposter verspreiden op plaatsen waar mensen angstig wachten - spreekkamer tandarts/hartchirurg/belastinginspecteur, examenruimten, rechtszalen, metrostations Amsterdam?

en de preek die Jan vervolgens meent te moeten geven aan Kees Lammers plus het effect hiervan (Kunstgrepen met kunstschatten)

C Het moment waarop de kleine Duitse man verklaart dat Arie slechts ‘getest’ werd op zijn kwaliteiten (Arie Roos wordt geheim agent).

C Het peperdure diner van Jan Prins in Minosa d’Or (Superslag in een supermarkt)
Vraag 5: Welk boek/welke boeken uit de serie vindt u ‘minder’?

Vrijwel niemand van de ondervraagden beperkte zich tot één enkele titel; verreweg de meeste respondenten lieten weten 3 à 4 boeken minder te vinden. Een enkeling presteerde het zelfs om 11 titels te noemen.

Om een en ander zo scherp mogelijk te houden, volsta ik met louter het vermelden van de aantallen van de uitgebrachte stemmen. Schonk de geënquêteerde zijn stem aan een trilogie, dan heeft ieder deel uit die trilogie er op zijn kerfstok een turfje bij gekregen. Om ons niet te hoeven vermeien in nuanceverschillen (en meetfouten!) eigen aan kleine aantallen, is voor de op cijfers gewaardeerde uitslag als onderlimiet voor 20 vermeldingen gekozen. De inzendingen dateren grotendeels uit de zomer van 1993, zodat deel 40 - dat toen nog niet uit was ontbreekt.

Superslag in een supermarkt 102 x Een festival vol verwikkelingen 86 x Bouwbonje om een staalskelet 79 x Arie Roos wordt geheim agent 73 x Arie Roos als ruilmatroos 57 x Bob Evers belegert fort B 54 x Kloppartijen in een koelhuis 54 x Een zeegevecht met watervrees 53 x Heibel in Honoloeloe 51 x Kabaal om een varkensleren koffer 47 x Een vliegtuigsmokkel met verrassingen 44 x Stampij om een schuiftrompet 43 x Avonturen in de Stille Zuidzee 28 x Drie jongens op een onbewoond eiland 26 x

20 of minder:
De strijd om het goudschip
Een overval in de lucht
De jacht op het koperen kanon Sensatie op een Engelse vrachtboot Drie jongens en een caravan Nummer negen seint New York Een meesterstunt in Mexico
Vreemd krakeel in Californië Pyamarel in Panama
Vreemd gespuis in een warenhuis Wilde sport om een nummerbord Hoog spel in Hong Kong
Kunstgrepen met kunstschatten Bombarie om een bunker
Ali Roos als Arie Baba
Cnall-effecten in Cassablanca

Volkomen vrij van kritiek bleven:

Tumult in een toeristenhotel
Drie jongens als circusdetective Een Dollarjacht in een D-trein
Een speurtocht door Noord-Afrika Een motorboot voor een drijvend flesje Een klopjacht op een kapitein
Een raderboot als zilvervloot
Trammelant op Trinidad
Lotgevallen rond een locomotief

Het is een grillige uitslag. Het eerste wat opvalt is dat de boeken, geschreven door Peter de Zwaan, het zwaar te verduren hebben. Dit specifieke gegeven lijkt echter erger dan het in werkelijkheid is.

Veel reacties werden uitputtend beargumenteerd. Een aantal mensen gaf aan dat hun mindere voorkeur voor deze boeken ‘wellicht gevoelsmatig’ was. Daarbij bleken velen moeite te hebben met de ‘sprong voorwaarts’ die al begonnen was in deel 34. In het oog springt dat de kritiek bij ieder volgend boek van Peter afneemt. Dat de delen 33 en 36 beduidend beter uit de strijd komen, kan tot de voorzichtige conclusie leiden dat dit komt dat er nog gedeeltelijk ‘de hand van Willy van der Heide in zit.’ De genoemde aantallen achter de delen 34 en 35 geven een iets vertekend beeld omdat de kritiek hierop in een aantal gevallen het taalgebruik betrof, waaruit afgeleid kan worden dat men hiermee doelde op de ‘illegale’ exemplaren.

Vraag 6: Welke andere jongensboeken las u naast Bob Evers?

Zouden alle genoemde boeken vermeld moeten worden, dan komen we ruimte tekort. Hier de 10 meest genoemde boeken/schrijvers.
aantal

1 De Kameleon 127
2 Enid Blyton 94
3 Inspecteur Arglistig 91
4 Commissaris Achterberg 87
5 Pietje Bell 83
6 Arendsoog 76
7 Karl May 74
8 Pim Pandoer 53
9 Bas Banning 45
10 De Bontekoe 42

Vraag 7: Welke schrijvers van ‘volwassen’ boeken genoten later uw voorkeur?

De tien favorieten zijn: aantal
Allister McLean 62
Desmond Bagley 56
Jan Wolkers 44
Isaac Aasimov 41
Bordewijk 36
Ian Fleming 29
Jack Vance 24
Gerard Reve 23
Ludlum 18
James Gardner 14

Afronding

Dat in vraag 1 niet alle informatie volledig opgesomd is, heeft te maken met het zuiver toevallige karakter ervan.

De idee achter deze vraag was om te weten te komen of men het allereerste boek dat men ooit las, zou aanmerken als het beste.

Doordat ik in staat was om alle antwoordlijsten per persoon te overzien, is gebleken dat dit slechts bij een enkeling daadwerkelijk het geval was.

Tumult in een toeristenhotel blijkt de grote klassieker te zijn. Bekend is dat de vrij unieke combinatie van spanning en humor een van de redenen voor de populariteit van de serie is. Aan de hand van de toelichtingen van de geënquêteerden blijkt dat Tumult in een toeristenhotel wordt aangemerkt als het meest humoristische en Arie Roos wordt geheim agent als het meest spannende boek.

Verder blijken Bob Evers liefhebbers over het algemeen grote lezers te zijn van talloze genres en zowel jeugdboeken als boeken voor volwassenen, waarvan kenmerken in de Bob Eversserie terug zijn te vinden. Veel terugkerende elementen zijn: spionage, detective, avontuur, reizen, western (cowboyindianen- en prairieverhalen), SF en thriller. Humor en literatuur zijn minder prominent. Opvallend weinig: klassieke literatuur, filosofie en oorlogsverhalen.

Aanvullingen op Het verschijnsel Bob Evers

Kritiek is iets waarvan men beter zou kunnen worden. Daarom ben ik voortdurend gespitst geweest op kritiek en zal hier ingaan op diverse opmerkingen, aanmerkingen en tegenwerpingen die de lezers van Het verschijnsel naar voren hebben gebracht. De kritiek is al met al vrij genadig voor mij geweest; als er al kritiek geleverd werd, dan had deze vaak een opbouwend karakter. Duidelijk is dat er heel wat mensen rondlopen, die intensief met Bob Evers bezig zijn. Naarmate de samizdat-editie van mijn eerste werk over Bob Evers, de Nieuwsbrief en de officiële pocket meer bekendheid kregen, zouden steeds meer liefhebbers opmerken: ‘Ik heb altijd gedacht dat ik de enige was.’ Precies wat ook ik dacht op het moment dat ik voor het eerst de Gebroeders Kleppe ontmoette - waarna de bal pas goed begon te rollen! Ik wist dat geestverwanten behoefte hadden aan literatuur over Bob Evers. En het is mij ook gelukt een werkstuk te maken: 15 jaar na het oorspronkelijke idee kwam het manuscript er, toen ermee leuren, dan een samizdat-editie (die al veel waardering ondervond), vervolgens de uitgave door Warung Bambu en tenslotte als (voorlopige) klap op de vuurpijl de televisie-aankondiging: (John Beringen) ‘Bob Eversdeskundige.’ Mensen laten we elkaar geen Bobje noemen en om de hete brij heen blijven dansen: er zijn ettelijke mensen die zonder meer veel meer van Bob Evers afweten dan ik!

Overzichtslijst van werken van WvdH

Wat veel terugkeerde was de opmerking dat er in de samizdat- editie van Het verschijnsel geen lijst van overige werken van Willy van der Heide te vinden was. Velen vonden dat dit niet had mogen ontbreken. In de pocketeditie van Warung Bambu is dit alsnog gebeurd. Een aantal werken van Willy van der Heide ontbreken echter nog en dat zijn de volgende:

C Dick Boei en de bermbandieten, uitgegeven bij Kluitman in de ‘Sneeuwbalserie.’ Jaar van uitgave: vermoedelijk 1968.

Dit boekwerk is volledig aan de aandacht ontsnapt omdat het niet voorkwam op de lijst van bibliografische gegevens van het NBLC.

Veel Willy van der Heide kenners bleken overigens niet af te weten van het bestaan van deze pocket. Achterin wordt nog wel een tweede ‘Dick Boei’ aangekondigd, te weten Dick Boei als super-sloper maar dit is nooit verschenen. Hetzelfde geldt voor het ‘tweede’ boek van Zip Nelson (De strijd om de atoomfabriek) en het ‘vierde’ meisjesboek (Drie meisjes in een Duits hotel).

Vervolgens schreef Willy van der Heide onder zijn eigen naam W.H.M. van den Hout:

C Wat schuilt er voor waars in wichelroedelopen en de aardstraaltheorie?, verschenen in 1950 bij uitgeverij ‘Alpha’ te Amsterdam.
Echt vergeten zijn de Zuidafrikaanse Bob Eversboeken. Er zijn bij de ‘Afrikaanse Pers-Boekhandel Kaapstad en Johannesburg’ in 1962/63 drie Bob Eversboeken verschenen in de Zuidafrikaanse taal. Het betreft de delen 1, 2 en 3:

C Avonture in die Stille Suidsee C Drie seuns op ‘n onbewoonde eiland C Die stryd om die goudskip  Citaat uit ‘Die stryd om die goudskip’:

INVAL IN ‘N EILAND
‘Oor die fluweelswart, rustig golwende water van die Stille Suidsee gly ‘n sloep. Dit is beman deur drie seuns - twee Hollandse knape wat besig is om te roei, en ‘n Amerikaanse seun wat by die roer sit.
‘Die nag is maanloos, maar die sterre is kristalhelder. “Haai, Bob,” sê een van die Hollandse seuns skielik. “Hou jy rekening met die wind? Moeni dat ons van koers af dryf nie.”
Bob Evers brom verontwaardig en sê: “Wie dink jy is ek? Mal Hendrik de skewe seevaarder?”
“Jy lyk ‘n bietjie daarna,” lag nommer een, ‘n dik kêrel met ‘n bos rooierige hare. “Hoe lank is ons nou op pad?”’
‘Die derde seun hou op met roei en kyk in die flou sterlig op sy polshorlosie.’
‘“Tien voor nege. Ons moet omtrent halfpad wees.” Die seun met die rooi hare, Arie Roos, glimlag: “Sou jy ‘n jaar gelede kon dink dat ons met pistole en gewere sou vertrek om ‘n eiland in die Stille Suidsee te gaan binnenval?”

Hoewel er maar drie delen in Kaapstad zijn verschenen, werden er wel 9 delen aangekondigd, te weten (achter de titels staan tussen haakjes de nummers die overeenkomen met de Nederlandse):

4. Die vermiste vliegtuig (4)
5. Soektog na die koperkanon (5)
6. Die laatste briefie (6)
7. Lollery op ‘n sneltrein (9)
8. ‘n Speurtog deur Noord-Afrika (10)
9. Drie seuns en ‘n woonwa (11)
10. Fratse in die V.S.A. (16)
11. Moleste in Mexico (17)
12. Op die spoor van die Akkedis (18)

Wie deze lijst bekijkt, zal een aantal vreemde dingen bespeuren. De nummering van de Afrikaanse delen 1 t/m 6 komt overeen met die van de Nederlandse pockets. Daarna blijkt Tumult in een toeristenhotel uitgevallen te zijn, evenals Drie jongens als circusdetective. Heel vreemd, want dit deel is het eerste van een trilogie; de twee boeken die daarop volgen (het avontuur rondom de valse dollars), zouden weer wel in de Afrikaanse serie zijn opgenomen. Vervolgens zijn de delen 12 t/m 15 uitgevallen (Nederlandse serienummers).

De titel Die laatste briefie geeft trouwens wel beter het thema van het boek aan dan de Nederlandse Sensatie op een Engelse vrachtboot.

Op die spoor van die akkedis is, zoals iedere Bob Evers kenner zal begrijpen, het boek dat wij kennen als Trammelant op Trinidad. Met ‘akkedis’ wordt dan ook de figuur POIROT bedoeld, omschreven als: ‘een man met een gezicht als een hagedis’ (= lid van PEREIRA’S organisatie; eigenaar van COQUILLO).

Willy van der Heide heeft overigens altijd verzekerd dat het verschijnen van Bob Evers in Zuid-Afrika is geschied buiten zijn medeweten om.

Recent is gebleken dat Willy van der Heide ook in Duitsland heeft gepubliceerd. Het boek van Zip Nelson, De aanval der atoompiraten, is in 1956 bij uitgeverij Chrisliche Verlagsanstalt Konstanz verschenen onder de titel Atompiraten.
Verder nog een opmerking over De smokkelvaart van de MAIA. Dit werk verscheen in 1972. Zoals bekend heeft het eveneens als feuilleton in ‘Panorama’ gestaan in 1960. Nu heb ik zelf de hand weten te leggen op het kopie van de laatste episode (Panorama nr. 35 uit 1960) en heb geconstateerd dat dit verhaal in enige mate verschilt van het zojuist genoemde boek dat 12 jaar later zou uitkomen.

Ondanks deze aanvullingen is de kans groot dat de bibliografie nog niet volledig is. Zo sprak ik bijvoorbeeld in 1989 met Wicher Jager (= de persoon die voorkomt in het autobiografische boek Wie zei dat je in dezen tijd niet kon lachen?) en deze bezwoer mij bij hoog en laag dat Willem W. Waterman in de oorlog in eigen beheer een klein boekje zou hebben uitgegeven, getiteld:

Het selecte genootschap der notoire gekken.

Wie dit heeft, of ooit vindt, raad ik aan om hiervan in de Bob Evers Nieuwsbrief melding te maken, aangezien hij er verzekerd van kan zijn dat iedere liefhebber - uiteraard tegen vergoeding een kopie ervan zal willen ontvangen.

Geldsmijterij

Een schrandere lezer liet weten dat ik in Het verschijnsel behoorlijk in de fout was gegaan toen ik het had over de geldsmijterij van Bob en Arie. Op blz. 72 (pocket) neem ik aan dat Bob en Arie 10% meer uitgeven dan Jan; vervolgens concludeerde ik ‘dat het met de geldsmijterij van Bob en Arie wel meeviel.’ Een drogreden aldus de briefschrijver. NATUURLIJK; je kunt geen harde conclusie trekken op grond van een feit dat je eerstens met de natte vinger hebt ingevuld. De ingeschatte 10% is wellicht alleszins redelijk te noemen maar ik had dit nooit als een zekerheid mogen aanmerken. De lezer had volkomen gelijk.

Negatief in het kwadraat, geeft een positief resultaat.

Eenzelfde soort van drogreden zou ik overigens later zelf bespeuren toen ik iemand in het radio-programma ‘De ronde tafel van Pam’ zijn kritiek hoorde uiten op Het verschijnsel. De eindconclusie over mijn boek bestond uit de opmerking:

‘Ik denk niet dat het de moeite waard is om gekocht te worden; het is breed uitgesponnen naverteld wat die verhalen allemaal inhouden en ik begrijp eigenlijk de pointe er niet van.’

Veel lezers (die eveneens - deze inmiddels beruchte uitspraak gehoord hadden), hebben mij later gevraagd wat ik hier nou van vond. Tja, ook ík kan heel veel boeken opnoemen waarvan ik de quintessence niet begrijp. Zou ik dan doodleuk moeten verklaren dat ze niet de moeite waard zouden zijn om gekocht te worden, simpelweg omdat de behandelde materie niet aan mij besteed is of dat de inhoud buiten mijn interessegebied ligt?... Even bij de les blijven, heren!

Geïnteresseerden (voor zover deze van de aanschaf weerhouden hadden moeten worden door de zojuist weergegeven opmerking) konden dit soort van groteske kritiek, waarin iemand een mening weergeeft om deze vervolgens weer te ontkrachten, dan ook niet serieus nemen.

CRM

Een ander punt, dat eveneens in het radio-programma aan de orde kwam, betreft een mededeling die grote twijfel opriep en die men kan lezen op blz. 77 van Het verschijnsel. Voor alle duidelijkheid de bewuste passage:

‘..de felle kritiek op de Bob Eversserie dateert uit de tijd dat men (CRM) het presteerde om de uitgave van het weekblad Donald Duck te weren op grond van de twijfelachtige verklaring dat het ‘pedagogisch niet verantwoorde lectuur’ was. Uiteindelijk kon dit argument niet meer hard gemaakt worden en verscheen de allereerste Donald Duck in Nederland in oktober 1952.’

Deze interpretatie van het verleden is inderdaad niet conform de werkelijkheid. Het team van ‘De ronde tafel van Pam’ merkte terecht op dat zulks onmogelijk was omdat het - zoals ik het omschreven had - zou betekenen dat ‘het weren van Donald Duck’ zou zijn geschied door middel van een Ministerieel Besluit, hetgeen grondwettelijk niet kan en ook in 1952 niet kon. Indertijd had ik een stuk gelezen waarin verslag werd gedaan over het begin van Donald Duck en uit recente navraag is gebleken dat ik de kwestie verkeerd heb geïnterpreteerd. De enig juiste feiten hieromtrent worden duidelijk uit het volgende citaat, dat te vinden is op blz. 234 uit het boek Donald Duck, het levensverhaal van een wereldberoemde eend, geschreven door Marcia Blitz en uitgegeven bij Oberon.

‘Dat het stripblad Donald Duck zijn opmars maakte in Nederland anno 1952 mag, gezien de situatie in Nederland, opmerkelijk genoemd worden omdat overheid, scholen en ouders voor het merendeel anti-stripgezind waren, hetgeen in niet geringe mate te wijten was aan de heer Rutten, toenmalig minister van Openbare Kunsten en Wetenschappen die op 19 oktober 1948 een brief naar alle scholen had gezonden waarin stond: ‘De minister van O.K. en W. doet een beroep op de directeuren der Rijksscholen, Gemeentebesturen en schoolbesturen om te bevorderen dat het verspreiden van z.g. beeldromans zowel op school als daarbuiten zoveel mogelijk wordt tegengegaan. Deze boekjes die een samenhangende reeks tekeningen met een begeleidende tekst bevatten zijn over het algemeen van sensationeel karakter zonder enige andere waarde.’
‘En hoewel de brief voornamelijk stripboekjes hekelde en geen verbod inhield maar slechts een op pedagogische gronden gebaseerd verzoek was, stelden scholen en ouders de bezorgde minister niet teleur en werd er een ware heksenjacht ontketend op alles wat strip was. De kranten sterkten de opvoeders in hun overtuiging door te melden dat strips leesluiheid in de hand werkten, een verderfelijke invloed hadden en kinderen tot crimineel gedrag als diefstal, sadisme en moord aanzetten.’ ¹

Zo is het en niet anders, waarmee ik erken dat het door mij geschrevene op blz. 77 een onjuist beeld geeft van de manier waarop de kwestie zich indertijd in werkelijkheid heeft afgespeeld.

Terugkijkend anno 1994, waarin een en ander achterhaald blijkt, kan wel opgemerkt worden dat de proclamatie van toen plus de toonzetting van de kranten een haast grimmig karakter hadden. Het argument leesluiheid heb ik zelf op de middelbare school in het begin van de jaren ‘70 nog regelmatig naar mijn hoofd geslingerd gekregen.

Verschillende petten

Een ander punt - en dat is heel interessant - betreft de schrijfstijl gebezigd in Het verschijnsel. Zij heeft sommige lezers tot fronsen gebracht; een enkeling heeft duidelijk verwoord wat er aan mankeerde. Wanneer ik alle signalen in deze inventariseer, komt het er op neer dat ik tijdens het schrijven van het boekwerkje verschillende petten heb opgehad. In feite zou ik aan het woord zijn geweest zowel als biograaf en onderzoeker als Bob Eversfanaat.

Naar eer en geweten meld ik hier dat ik - volgens mij veelal objectief ben gebleven, terwijl ik hier en daar beslist subjectief te werk ben gegaan. Het was zonder meer mijn bedoeling de Bob Eversserie vanuit talloze verschillende invalshoeken te benaderen en door te lichten.

1 Dank aan de Geïllustreerde Pers BV te Haarlem, die mij desgevraagd deze passage onder de aandacht bracht.

Invalshoeken

Door een enkeling is opgemerkt - echter niet zozeer als kritiek bedoeld - dat Het verschijnsel hier en daar wel erg diepgaand was. Regelmatig werd verwezen naar de hoofdstukken ‘De drie helden doorgelicht’ en ‘De constructie’ (resp. Afd. 1 hoofdstuk 2 en Afd. 2 hoofdstuk 2).

Natuurlijk heb ik als lezer veel plezier aan de Bob Eversverhalen; als schrijver ben ik altijd zeer nieuwsgierig geweest naar het geheim van Bob Evers, d.w.z. de succesformule. Naar mijn persoonlijke mening was dat alleen maar te ontdekken door de karakters van de drie jongens, hun interactie en de opzet van de ontwikkelingen onder de loupe te nemen. Of ik daar volledig in geslaagd ben, is een vraag die de lezers zelf het beste kunnen beantwoorden - vanzelfsprekend valt er nog heel wat meer over te zeggen.

Modernisering

Opvallend veel is er gereageerd naar aanleiding van het hoofdstuk ‘Met Bob Evers naar de 21ste eeuw.’ Van zowel de jongeren als de wat ouderen vond verreweg de meerderheid dat de huidige aanpak van de delen 34 en later de beste is. Uit de gemeenschappelijke visie komt naar voren dat de eerste 32 delen gewoonweg te zeer de sfeer van de jaren ‘50 uitademen om alles aan te gaan passen. Dat men hier en daar een dubbeltje heeft veranderd in een kwartje, geciteerde krantenberichten wat heeft geactualiseerd en kentekenplaten van auto’s wat meer aan de tijd aanpaste, wordt breed geaccepteerd. Veranderingen echter van meer ingrijpender aard, bijvoorbeeld niet meer bestaande automerken (Studebaker, Nash of DeSoto) veranderen in hedendaagse merken, worden door velen zo ongeveer als heiligschennis beschouwd. ‘Moderniseren oké, maar tot op zekere hoogte,’ luidt het nagenoeg unaniem. De argumentatie komt in grote lijnen op het volgende neer:

Jarenlang vormde Bob Evers een serie die bestond uit 32 delen, waarvan de meeste geschreven waren in de jaren ‘50. Het is dan ook geenszins vreemd te noemen dat in die boeken auto’s, muziek en gewoontes voorkomen die uitsluitend aan die tijd gerelateerd zijn. De tijdsprong ontstond in 1978 (de delen 34 en 35) en werd ruim tien jaar later, in 1989 (deel 36 en verder), voortgezet. Het punt is dat alle feiten uit de ‘recente’ delen, vroeg of laat, eveneens zullen verouderen. Eens komt de tijd waarin je bijvoorbeeld een Volvo 343 óók alleen nog maar in een automuseum zult kunnen zien. Zulke dingen kun je gewoon niet omzeilen. Het is haast onmogelijk om verhalen te schrijven die helemaal ‘tijdloos’ zijn. Over het ‘niet of nauwelijks ouder worden’ zijn we het allemaal wel zo’n beetje eens: een kniesoor die daar over valt. Laten we het er dus maar op houden dat de drie hoofdpersonen tijdloos zijn.

Uiterst curieus is het dat velen het door Peter de Zwaan in 1987 voltooide deel 33 (Een zeegevecht met watervrees) blijken te zien als een ‘overgang’ tussen de twee tijdperken. Enerzijds hoort het bij deel 32 omdat het een vervolg hierop is (tenslotte was het al meer dan 20 jaar geleden aangekondigd!) en het avontuur met de Geheime Dienst hiermee tot een einde komt, anderzijds wordt dit boek gezien als het deel waarin de tijdsprong, haast ongemerkt een aanvang neemt. De eerlijkheid gebiedt mij op te merken dat dit mij overwegend onder de aandacht is gebracht door de autokenners onder de liefhebbers. Deze verklaarden dat op grond van het feit dat de Lada (die opduikt in deel 33) niet meer te plaatsen is in de jaren ‘50 en ‘60, maar, op zijn vroegst, thuishoort in de prille jaren ‘70.

Samenvattend: dat de nieuwe delen vanaf 34 zich afspelen in het heden, is aanvaard. Wat de delen 1 t/m 32 aangaat, kunnen de meesten leven met de tot nu toe doorgevoerde moderniseringen, waarbij wel opgemerkt wordt dat de sfeer van de 50-er jaren en begin 60-er jaren nooit mag verdwijnen. Geerten Meijsing is in zijn jubileumrede eveneens op het moderniseringsproces ingegaan, zie aldaar. Deel 33 vormt de scharnier, de flip-flop - men vindt dat het aansluit zowel bij de eerste 32 delen als bij de latere delen vanaf 34.

Het begrip ‘kritiekloos’

Tenslotte de inhoudsomschrijving van Het verschijnsel Bob Evers gemaakt door het NBLC. Het is interessant te zien waar eventuele kritiek zich op richt:

‘ BERINGEN, JOHN. Het verschijnsel Bob Evers: een verhandeling over Bob Evers, Arie Roos, Jan Prins en hun geestelijke vader Willy van der Heide / John Beringen. - 1e dr.- Breda: Warung Bambu, cop. 1993.- 174 p: ill; 18 cm.(Memorabilia; 2). - Met lit. opg., reg. ISBN 90-801 192-7-X
* 856.7 (1 TW)/J/ De verhandeling bestaat uit drie delen. In het eerste deel behandelt de auteur o.a. het ontstaan van de serie, de karakters van de personen, hun familiesituatie en de ontwikkeling die ze doorgemaakt hebben. In hoofdstuk 1.11 verwoordt hij summier de mening van de tegenstander en de voorstander van de Bob Eversserie. In deel twee komt de Bob Eversformule, met zaken als constructie, sneeuwbaleffect, gebruik van reclame, de werkwijze van Willy van der Heide en de voortzetting door Peter de Zwaan aan de orde. Deel drie bevat een personen- en zakenregister, trefwoordenregister, een register van Het Verschijnsel en een bibliografie. De opbouw van deze verhandeling zit goed in elkaar. De inhoud en de uitwerking zijn echter dermate kritiekloos dat de verhandeling alleen voor Bob Evers liefhebbers interessant is. Zij worden bevestigd in hun ‘goede smaak.’ Degenen, die literaire of morele bezwaren hebben tegen deze vorm van literatuur, zullen moeten wachten op een kritische analyse van het werk van Willy van der Heide.

Alles bij elkaar een alleraardigst tekstblokje. Kort en bondig wordt in grote lijnen weergegeven waar het eerste gedeelte van het boek over handelt. Heel speels duikt een klein stukje subjectivisme op in de vorm van het woord ‘summier’ om dan haast ongemerkt, als had het nooit bestaan, weer schalks onder te duiken in de rest van de informatieve tekst. Daarna wordt aangegeven waar de overige twee gedeeltes over gaan en wordt de opbouw van de verhandeling gecomplimenteerd. De laatste drie zinnen roepen echter associaties op met een recensie over een toneelstuk in de trant van: ‘Mooie decors; alleen jammer dat die toneelspelers er steeds voor liepen!’

Om nu misverstanden te voorkomen merk ik direct op dat ik absoluut geen wrok voel vanwege de drie laatste zinnen, ook al lijkt dat wel zo doordat ik ze ridiculiseer. Neen, wat mij wel inviel bij het lezen hiervan, is dat ik iets geschreven heb dat kennelijk niet door de beugel kan. Afgaande op de laatste opmerkingen schijnen de liefhebbers mensen te zijn die geen kritiek zouden kunnen dulden over ‘hun’ serie aangezien het woord ‘kritiekloos’ een equivalent blijkt te zijn voor mensen die iets leuk vinden of ergens plezier aan beleven (binnen deze context betreft dit het lezen van de Bob Eversboeken). Het tussen aanhalingstekens zetten van dat ‘goede smaak’ laat doorschemeren dat zij iets doen wat niet helemaal correct is. Ik heb van zeer dichtbij een kankerpatiënt meegemaakt die laaiend enthousiast was over Het verschijnsel Bob Evers toen dat nog niet meer was dan een manuscript en die luttele dagen voor zijn dood nog voor de allerlaatste keer lachte om de belevenissen uit deel 38. Verder dan het vierde hoofdstuk is hij echter niet meer gekomen. Helaas (of wellicht gelukkig, als ik sommige tegenstanders moet geloven) kwam de officiële pocket pas later uit. Ook ken ik gehandicapten die enige uren gelukkig zijn wanneer zij Bob Eversboeken of Het verschijnsel lezen. Ja, ik moet wel iets onvergeeflijks gedaan hebben door de ‘dwaling’ van al deze mensen nog eens extra te versterken met het schrijven van een ‘kritiekloos’ werk.

Desondanks blijf ik alles maar van de zonnige kant bezien, met dien verstande dat ik ook wacht op een kritische analyse van het werk van Willy van der Heide, al heb ik geen literaire of morele bezwaren tegen Bob Evers. Een goede suggestie die ik kan geven is dat deze het beste geschreven zou kunnen worden door een verklaard tegenstander van de serie. Zo iemand zal namelijk als geen ander optimale kritiek kunnen geven daar hij eerst met tegenzin 40 - naar zijn mening - triviale, boeken moet doorlezen. Wellicht kan hij bij het vormen van zijn eindoordeel gebruik maken van de woorden, zoals eerder in dit hoofdstuk geciteerd, van Minister Rutten en de toenmalige kranten, hoewel hierin opvattingen zijn geprojecteerd die al 46 jaar oud zijn. Hoe dan ook: mocht er ooit een boek komen met als mogelijke titel Het anti-Bob-Eversverschijnsel of iets in die geest, dan zal ik het onmiddellijk bestellen. De liefhebbers zullen er, al dient het voor hen dus juist niet interessant te zijn, eveneens belangstelling voor hebben, want het hoort nu eenmaal bij de verzameling, hoe je het ook wendt of keert.

Errata

Zowel in de samizdat-editie als in de pocket staan enige onjuistheden die vragen om correctie. Op blz. 13 van de pocket wordt als geboortedatum van Willy van der Heide vermeld: 3 maart 1915. Dat is onjuist; het moet zijn: 3 juni 1915. In de samizdat-editie staat op de omslag wel de juiste datum vermeld. De oorzaak van deze fout ligt bij de redactie van de uitgever: in een aantal officiële, zogenaamde gezaghebbende naslagwerken is de verkeerde datum opgenomen.

Verder staat op blz. 159 van de pocket abusievelijk ‘Werk van W.H.M. van Houten.’ Voor veel lezers wellicht een overbodig opmerking, maar Willy van der Heide heette van zijn vader W.H.M.
van den Hout.

Willy van der Heide/Amerika

Dit is een verhaal apart omdat hierover een aperte onwaarheid te lezen valt op blz. 41 van de pocket. Willy van der Heide is namelijk NOOIT IN AMERIKA GEWEEST. Deze fout, die men overigens niet aantreft in de samizdat-editie, is het gevolg van (computer)onhandigheid van mij.

Uit betrouwbare bron vernam ik op het allerlaatste moment dat het hele ‘Amerika-gebeuren’ niet waar was. Dat heb ik meteen in het betreffende file verwerkt, maar vergeten te kopiëren. De uitgever heeft wat deze alinea betreft verouderde tekst van mij gekregen, terwijl ik voor de samizdat-versie wel de juiste tekst heb gebruikt. Beginnersgeknoei. De verdere tekst is wel juist, dus ook het slot op dezelfde pagina:

‘Later heeft hij (= Willy van der Heide) te kennen gegeven dat hij gefascineerd was door het verschil tussen de Amerikaanse aanpak en de Europese. Duidelijk gaf hij overigens aan dat je dat ‘verschil’ op twee manieren kon invullen.’
Deze fascinatie kwam uiteraard niet voort uit zijn ‘werkperiode in Amerika,’ wat hij had doen geloven, doch uit het feit dat hij in de loop van 1937 werkzaam was op het Philips-persbureau te Eindhoven en vervolgens in 1938 werd overgeplaatst naar buitenlandse reclameafdeling van het concern. In deze situaties heeft Willy van der Heide veel te maken gehad met Amerikaanse werkwijzen. Het Europese bedrijfsleven wist dat deze beduidend anders waren en onderzocht natuurlijk ook of deze beter dan/wel bruikbaar waren.’

Nu deze kwestie is recht gezet, zal de vraag gesteld worden waarom Willy van der Heide de mythe rondom het verblijf in Amerika in het leven geroepen heeft. Langdurige discussies met andere liefheb
bers cq. kenners hebben zegge en schrijven twee mogelijke verklaringen opgeleverd, waar overigens wel weer de nodige ‘haken en ogen’ aan zitten:
1. Het kan een uit de hand gelopen grap zijn geweest die niet

tijdig ontzenuwd is, zodat deze hierdoor een geheel eigen leven is gaan leiden.

2. In de jaren ‘50 was alles, wat uit Amerika kwam, interessant; in die tijd is dat in publicaties vaak aangevoerd als verklaring voor de populariteit van Bob Evers. Voor de oorlog sprak Amerika zelfs nog veel sterker tot de verbeelding; in de eerste plaats was het oneindig ver weg en in de tweede plaats gonsde het toen nog volop van anekdotes over van die krantenjongens die miljonair werden. Wie in Amerika geweest was, maakte veel indruk.

De eerste verklaring ‘rammelt’ omdat een uit de hand gelopen grap veelal slechts in verbale zin doorwerkt. Men maakt voor de grap een opmerking die geloofd wordt, deze wordt ernstig opgevat en doorverteld en het resultaat is dat er een gerucht/verhaal ontstaat dat niet meer ongedaan gemaakt kan worden. Wat betreft een geschrift werkt het anders; zelfs al schrijft iemand een manuscript (in dit geval Amerika filmt) dat volkomen uit de duim gezogen is en waarin men doet voorkomen dat het authentieke zaken betreffen, dan nog is het heel moeilijk voor te stellen dat de schrijver bij zich zelf denkt: ‘het wordt tóch niet uitgegeven.’ Ten eerste schrijft niemand met die gedachte en ten tweede had er, op het moment dat te kennen werd gegeven dat het goed genoeg was voor een uitgave, alsnog iets rechtgezet kunnen worden.

De strekking van de tweede verklaring mag voor de hand liggen. Willy van der Heide schreef Amerika filmt in 1938/1939 en deed het in de inleiding voorkomen dat hij langere tijd in Amerika doorgebracht had. Wellicht gaf hij het boek hiermee een soort van ‘meerwaarde,’ zodat het velen zou interesseren omdat het geschreven was door iemand die langdurig in dat magische - haast onbereikbare - land geweest was. Alleen... als iemand al die tijd gewoon in Nederland op een kantoor zit, dan zou men van te voren kunnen zien aankomen, dat het slechts een kwestie van tijd zou zijn voordat men de grap dóórhad. In werkelijkheid is dat ook gebeurd. Een lezer stuurde mij een kopie van een artikel uit het blad De Tijd van zaterdag 11 mei 1940:

‘DE DROOMFABRIKANT
Was Willy Waterman in Hollywood?
Van verschillende zijden wordt ons schriftelijk en mondeling de verzekering gegeven dat de man, die zich achter het pseudoniem Willy Waterman verbergt en die een lijvig boek schreef over Hollywood, getiteld Amerika filmt¹, nooit van zijn leven in Amerika is geweest, al beweert hij dan ook dat hij er enkele maanden heeft doorgebracht.
Indien deze pertinente beweringen waarheid zijn, dan heeft de heer Waterman de brutaliteit wel heel ver gedreven. In zijn voorwoord stelt hij zich de dringende vraag of hij, Willy Waterman, met zijn hand op zijn hart kan verklaren, dat alles wat hij schreef in zijn boek verantwoord was en dat hij de volle waarheid had gezegd. En hij beantwoordt die vraag bevestigend. Zou hij nu moeten bekennen dat hij Hollywood nooit

1 Het staat niet vast welk boek het debuut is geweest van Willy van der Heide: Amerika filmt of Een woestijn raakt zoek. Mijn exemplaar van Amerika filmt is van 1939, terwijl geschreven bronnen als het jaar van uitgave consequent 1938 noemen. Het zou evenwel kunnen dat ik een latere druk heb (er zijn meerdere drukken van verschenen) en Amerika filmt inderdaad in 1938 voor het eerst is verschenen. In mijn exemplaar van Een woestijn raakt zoek staat onweerlegbaar 1938.

heeft gezien, dan zou dat betekenen dat hij zijn lezers en misschien ook wel zijn uitgever eenvoudigweg bedrogen heeft. Wij hebben zijn boek ongeloofwaardig genoemd en geen ogenblik heeft de schrijver op ons de indruk gemaakt, Hollywood met verstandige ogen bekeken te hebben. We hebben hem zelfs enigszins belachelijk gemaakt om zijn overdrijvingen die hem in zestig procent van de mensen van Hollywood genieën deden zien en nochtans in contact deden komen met de resterende veertig procent, die hij voor krankzinnig hield. Het boek had echter ook zo geschreven kunnen zijn, dat het een betrouwbare indruk maakte en ook dan zou het op bedrog hebben berust, indien althans onze zegslieden gelijk hebben.
Hoe dit alles ook zei, het zou interessant zijn te vernemen hoe de heer Willy Waterman zelf denkt over die beschuldigingen, die men tegen hem inbrengt en of hij waar kan maken, dat deze beschuldigingen onverdiend zijn. Wij zijn benieuwd.’

Het is niet bekend of hier later nog meer over geschreven is. Het artikel is van 11 mei 1940, één dag na de Duitse overval op Nederland. Mogelijk is de hele kwestie hierdoor in de vergeethoek geraakt. Overigens is het wel merkwaardig dat in het artikel met geen woord wordt gerept over het boek Een woestijn raakt zoek.

Hoewel de grap over Amerika ‘uit’ was, vormde dat voor Willy van der Heide alias Willy Waterman geen beletsel de mythe te handhaven. Dat blijkt wel uit zijn autobiografisch werk Wie zei dat je in dezen tijd niet kon lachen?, geschreven in 1944 onder een iets gewijzigd pseudoniem: Willem W. Waterman.

Op blz. 181 en verder staat het volgende:

‘Bij deze kleren bevonden zich een donkerblauwe tweed overjas en een groen varkensleren regenjas, welke ik uit Amerika had meegenomen en waarop ik mateloos trots was.’

En dit terwijl op blz. 4 van het zelfde boek staat:

‘Wiesje en ik hadden 3 jaar met meubels gesleept....’

Deze passage speelt zich af in april/mei 1940.

In het artikel ‘Twee zielen en een onduidelijke gedachte’ (NRC 2 april 1985) wordt over Van der Heide’s Amerika filmt het volgende vermeld:

‘Aangezien het voor de Philips-bazen niet serieus genoeg was, koos hij zich de schrijversnaam Willy Waterman.’

Het zal duidelijk zijn dat van den Hout naast de plicht om een pseudoniem te gebruiken, tevens een zwijgplicht hieromtrent opgelegd moet hebben gekregen (anders had het verplichte pseudoniem immers geen zin?). En hiermee zijn we beland bij een compleet andere invalshoek, waarbij ik benadruk dat mijn opmerkingen zuiver hypothetisch zijn.

Waarschijnlijk had van den Hout het liefst onder zijn eigen naam gepubliceerd. Dat zou een geheel nieuw licht op de zaak werpen: als hij namelijk Amerika filmt onder zijn eigen naam geschreven zou hebben, dan was ‘de grap’ helemaal snel doorzien geweest, waaruit men kan afleiden dat het hem feitelijk totaal niet interesseerde dat de waarheid boven water kwam en later, toen hij weg was bij Philips, zelf de bal aan het rollen heeft gebracht. Hoe ik hierbij kom heeft alles te maken met wat beschreven wordt in Wie zei dat je in deze tijd niet kon lachen? Het boek begint met de mededeling dat hij heeft gewoond in achtereenvolgens Den Bosch, Eindhoven, Amsterdam, Bilthoven, Naarden-Bussum en Naarden. Daarna zou hij wederom verhuizen naar Bilthoven, vervolgens naar Amersfoort en tenslotte naar Den Haag. In april/mei 1940 is hij bezig om naar Naarden te verhuizen; er wordt geen enkele aanwijzing gegeven dat hij nog bij Philips werkt. De woonplaats Eindhoven vormde daar nog wel een aanknopingspunt voor. In De Tijd verschijnt op 11 mei 1940 het bericht dat er ‘van verschillende zijden schriftelijk en mondeling de verzekering gegeven wordt dat de man,
die zich achter het pseudoniem Willy Waterman verbergt en die een lijvig boek schreef over Hollywood, getiteld Amerika filmt, nooit van zijn leven in Amerika is geweest, al beweert hij dan ook... (enz.).’

Jaja... Waterman vertelt in Wie zei... dat bij iedere verhuizing de schare vrienden en geestverwanten flink groeide; en allemaal waren ze ‘in’ voor grappen en grollen.

Het blijft niet meer dan een hypothese; het is niet meer na te of de zegsmannen, over wie in het artikel wordt gesproken, wellicht de maffe vrienden van Waterman zijn geweest die op die manier zijn boek in de publiciteit brachten. Even moeilijk is het niet om met stelligheid te verklaren waarom hij zijn verblijf in Amerika voorwendde. Eén ding staat echter onomstotelijk vast: zijn vermogen om locaties te beschrijven waar hij nooit één voet gezet heft, bereikte later werkelijk grote hoogten in de Bob Eversserie!

Johannes Ludovicus Henricus Meindert K. Prins (zeg maar ‘Jan’)

Een ander manco in Het verschijnsel Bob Evers betreft de voornamen van Jan Prins, waar vrijwel niemand het ooit over heeft. Hij blijkt tot drie keer toe anders te heten. In Een overval in de lucht (blz. 155) heet hij Jan K. Prins, in Kabaal om een varkensleren koffer (blz. 99), waar hij een proces verbaal krijgt wegens illegaal kamperen, blijkt hij ‘Johannes Ludovicus Henricus Prins’ te heten, terwijl hij in de ‘illegale’ versie van Bob Evers belegert fort B (blz. 29) weer luistert naar de naam ‘Jan Meindert Prins.’ In de herschreven versie heeft Peter de Zwaan dit overigens gecorrigeerd door de naam ‘Meindert’ achterwege te laten.

Afwezigheid van Bob

Op blz. 31 staat dat Bob in twee delen niet voorkomt, namelijk in Tumult in een toeristenhotel en Kabaal om een varkensleren koffer.
Dit is onvolledig; ook in Arie Roos wordt geheim agent is Bob absent.

Familiesituatie

Een andere fout die ik gemaakt heb, komt omdat ik uitsluitend met pockets gewerkt heb en niet met de gebonden exemplaren. Wèl had ik sommige feiten, die duidelijk aan een bepaalde tijd waren gerelateerd, vergeleken in beide edities maar ik had één kardinaal punt gemist. Alle boven beschreven onjuistheden (behalve dan het ‘verblijf’ van Willy van der Heide in Amerika) waren mij door vele lezers onder de aandacht gebracht. Het was echter Rob van Renssen uit Eindhoven die mij attendeerde op iets wat gerust kan worden aangemerkt als de grootste fout uit het Het verschijnsel.

Het gaat om het volgende stukje tekst (blz. 37):

‘Wat de jongens gemeen hebben is dat ze alle drie enig kind zijn. In deel 20 op blz. 183 spreekt Bob weliswaar over een broertje (‘mijn broertje zegt altijd: ‘O, dat wás al’) maar we kunnen aannemen dat Bob deze uitspraak slechts bezigt om de situatie van dat moment te ironiseren.’

Dit is niet correct. Rob verwees mij naar gebonden versie van De strijd om het goudschip en raadde aan om bladzijde 198 op te slaan. En daar stond het:

‘Bob klom de trap naar het vliegveld af en viel prompt in de armen van twee zusters en een broer die op hem stonden te wachten.’

Hoogste tijd om even stil te vallen. In de pocket was ‘twee zusters en een broer’ veranderd in ‘aangedane familieleden.’

Mijn constatering dat alle drie de jongens enig kind zouden zijn, is hiermee dus onjuist. Het is interessant je af te vragen waarom de twee zusters en de broer geschrapt zijn. Wellicht een thema voor
een paper voor het volgende congres van het Bob Evers Genootschap.

Varia

Dit hoofdstuk is een vergaarbak voor ‘losse elementen’ die om verschillende redenen niet zijn opgenomen in mijn eerste Eversstudie, aangezien ik er pas later achtergekomen ben, er door briefschrijvers op geattendeerd ben, het gehoord heb op de bijeenkomst van 2 oktober 1993 te Apeldoorn, enz. Voor de ware Bob Evers liefhebber gaat het hier natuurlijk om niet meer dan een topje van de ijsberg.

Fouten

Dit boek bevat geen lijst van fouten, omdat anderen reeds zo’n opsomming gegeven hebben. Twee onduidelijkheden pak ik echter wel aan, de ene omdat die iets zegt over Willy’s werkwijze en de ander omdat die geleid heeft tot het herschrijven van bepaalde passages.

Fout 1: Jerry Miller

Deel 28: Bombarie om een bunker.

Jerry Miller is de kornuit van Dick Parsons. Samen houden zij zich bezig met het smokkelen van schilderijen (delen 27, 28 en 29).

Wanneer Parsons aan het begin van deel 28 tegen Jan, Bob en Arie over hem vertelt, heeft hij het tot twee keer toe over Jerry Fuller (pocket blz. 14 en 15). Merkwaardig is het wanneer Jan en Arie verderop in het verhaal rondom de bungalow sluipen en de plaat ‘Tennessee Waltz’ horen van ene Jerry Fuller (blz. 51).

Kennelijk had Willy van der Heide aan het begin van het verhaal al voor ogen dat de jongens muziek zouden gaan horen van een artiest van die naam. Jerry draagt in het hele verdere verhaal consequent de achternaam Miller.

Opmerking: Het nummer ‘Tennessee Waltz’ is door vele artiesten uitgevoerd (Patty Page, Jo Stafford, Spike Jones en Sam Cooke); of er daadwerkelijk een artiest, genaamd Jerry Fuller heeft bestaan, heb ik nog niet kunnen achterhalen.

Fout 2: De kwestie Ivo Livi

Deze bandiet wordt aan het einde van 36 door Jan, Bob en Arie opgesloten in het koelhuis, waarnaar de titel verwijst. De enige beschikbare sleutel wordt meegenomen. Aan het begin van deel 37 (Een superslag in een supermarkt) duikt Ivo Livi ineens op achter in de Volvo waarin Borrini gevlucht was. Livi was tijdens de schietpartij bij het koelhuis in deze auto gedoken, had zich op de vloer tussen achterbank en voorzittingen schuilgehouden en was vervolgens in slaap gevallen. Borrini ontdekt hem als hij inmiddels in Milaan is gearriveerd.

Oplettende lezers hebben dit laten weten aan uitgeverij De Eekhoorn, die gezorgd heeft voor de correctie van de relavante passages in de 4e druk van deel 36 (Kloppartijen in een koelhuis, pagina’s 180, 181, 184 en 185). Dit is belangrijk, want het kan betekenen dat alle exemplaren van de eerste 3 drukken collectoritems worden (zijn), te vergelijken met een misdruk van een negentiende-eeuwse postzegel.

Facetjes
Vreemde sport om een nummerbord

Een lezer schreef dat hij Willy van der Heide ooit had ontmoet en dat hij bij die gelegenheid uitgebreid met hem had gesproken over Bob Evers. In dit gesprek deed Willy van de Heide een opmerkelijke mededeling die de meeste van ons niet bekend zal zijn.

Hij verklaarde dat hij, van alle boeken uit de Bob Eversserie, Wilde sport om een nummerbord het moeilijkste en vervelendste boek had gevonden dat hij ooit geschreven had. In de eerste plaats had hij ervoor weten te zorgen dat de jongens zich in de loop van dit deel zodanig in de nesten hadden gewerkt, dat het bijzonder intensief nadenken had gekost voordat hij er achter was hoe ze daar weer uit moesten komen. Bovendien deden er zoveel bandieten mee dat hij af en toe de grootste moeite had hun handelingen op elkaar af te stemmen.

Populariteit van Bob & Co.

Nooit had Willy van der Heide een gunstige recensie gelezen over Bob Evers, maar in werkelijkheid zou de populariteit van de drie helden op zeker moment extreme vormen aannam; jeugdige lezers belden mensen in Amsterdam op met als achternaam ‘Roos’ of ‘Prins’ en vroegen of zij soms familie waren van respectievelijk Arie en Jan. Ze waren er vast van overtuigd dat de drie helden daadwerkelijk bestonden.

De Encyclopedia Britannica

Deze encyclopedie wordt vaak genoemd in de serie. Opmerkelijk is dat deze encyclopedie werkelijk nergens te vinden is. Wel bestaat er een eerbiedwaardige, gezaghebbende en oude Encyclopedia Britannica, geen Brittanica.

Grappig is dat Jan op zeker moment verontwaardigd tegen Bob

opmerkt: ‘Voorlopig is er nog geen Encyclopedia Americana bij mijn weten.’ (Avonturen in de stille Zuidzee blz. 93-94). Die is er natuurlijk wel. Het is de op één na grootste Engelstalige Encyclopedie en bestaat al vanaf 1829 (aldus de Britannica). De van oorsprong Schotse Britannica is in 1920 in Amerikaanse handen overgegaan en wordt in Chicago uitgegeven. Willy had over dit onderwerp een felle discussie tussen Jan en Bob kunnen uitlokken.

Ramen en vensterbanken.

Een wakkere lezer merkte op dat de delen 19 en 20 op precies dezelfde manier beginnen.

Het begin van deel 19 ( Vreemd Krakeel in Californië): ‘De dikke, sproetige Arie Roos zat in de vensterbank van een open raam op de twaalfde etage van een hotel in Hollywood, Californië...’

Het begin van deel 20 ( Lotgevallen rond een locomotief): ‘Arie Roos zat in het open venster van hun hotelkamer op de twaalfde etage van het Exelcior Hotel in Hollywood, Californië...’

Wanneer Jan aan Arie vraagt waarom hij alsmaar in het raam zit, antwoordt deze: ‘Omdat ik niet geloof in het bestaan van toeval. Twee dagen zat ik hier net zo... Toen begon dat rare Hollywood-avontuur, bij ons nu bekend als Het vreemde Krakeel in Californië. En nu hoop ik dat er wéér iets gaat gebeuren.’

Een merkwaardige opvatting. Het wordt echter nóg merkwaardiger nu blijkt dat nog een aantal andere verhalen met deze situatie beginnen. Het is de pose van de routine, de dagelijkse sleur, apathie, verveling wellicht, die vrij snel tot een situatie leidt die actie vereist. Een normaal begin voor humoristische avonturenverhalen, denk bijvoorbeeld aan Kuifje.

Wat bijvoorbeeld te denken van het begin van deel 4 ( Een overval in de lucht): ‘Boven zat Jan Prins in de vensterbank van zijn kamer, met naast zich een zak pinda’s...’

Aan het begin van deel 25 is het voor de verandering Bob die de vensterbank als zetel heeft gekozen: ‘De derde jongen die in het open raam zat, hield een opengevouwen brief op het bekende luchtpostpapier in de hand en keek daar af en toe naar met een ietwat afkerige blik.’

Deel 27, wederom Bob: ‘Bob Evers zat schrijlings op de vensterbank van het opengeslagen raam en keek uit over de Amsterdamse gracht...’

In deel 32 is het Arie die voor de verandering niet in de vensterbank zit maar uit het raam hangt: ‘... want deze derde figuur was eigenlijk maar voor de helft aanwezig. De bovenste helft hing halverwege buiten het omhoog geschoven raam...’

Wonderlijk. Dit zal wel een van die pedagogische bezwaren zijn die men vroeger tegen Bob Evers had. (Ik hoefde zoiets vroeger thuis niet te proberen.)

Waarom stopt Jan Prins het laatste briefje, als hij het eindelijk in zijn vingers heeft, in de plunjezak van Jackie Bras? (Sensatie op een Engelse vrachtboot)

Een kwestie waarover velen zich het hoofd breken en vervolgens vastlopen. Mijn verklaring luidt als volgt:
In feite zijn er drie mogelijkheden.
1. Mogelijk heeft Willy van der Heide dit voorval beschreven om zijn laatste boek uit de cyclus over de briefjesjacht ‘op lengte te krijgen.’ Op zich geen slechte gedachte; immers, de stampei op de boot komt al op gang op bladzijde 119 en loopt tot het eind van het boek (dus vanaf het moment waarop Jan het briefje in de plunjezak stopt).
2. De tweede mogelijke verklaring heeft te maken met de werkwijze van Willy van der Heide. In een aantal gevallen had hij de titel van het boek voor ogen en schreef vervolgens het verhaal. Mogelijk geldt dat ook voor  Sensatie op een Engelse vrachtboot. Je kunt je afvragen of de titel wel goed gekozen is, want die boot is alleen in het laatste gedeelte actueel is. De titel suggereert dat dit het thema is, terwijl het feitelijk een soort van ‘laatste ronde’ vormt (‘Het laatste briefje’ - zoals het in het Zuidafrikaans genoemd is - was een betere titel geweest).
En vergeet niet: Willy van der Heide kreeg vaak een voorschot op de TITEL van een nieuw verhaal. Aan zo’n nieuwe titel zat uiteraard een contract verbonden én een deadline. Bekend is, dat Willy van der Heide vaak onder tijdsdruk werkte. Een verklaring voor Jan z’n merkwaardige handeling kan zijn dat Willy van der Heide op zeker moment geen andere mogelijkheid meer zag dan het avontuur te verplaatsen naar de locatie die in eerste instantie het hoofdthema had moeten vormen: de vrachtboot. En dat dit zover naar achteren is geschoven, komt door de grote aandacht voor andere lachwekkende invallen (de verkeerde persoon wordt overvallen, UITGEREKEND Arie wordt in zijn kraag gepakt wegens het stelen van pruimen, de sirene op het dorpshuis, de Finnen die voor Russische atoomspionnen worden aangezien, de arme John die opgepakt wordt met een touw om z’n middel - de totale massahysterie die zich in het gemobiliseerde dorp ontwikkelt).
3. De derde en laatste verklaring kan te maken hebben met een mededeling op blz. 18 e.v.: in Groot Brittanië bestaan strenge straffen voor personen die proberen de posterijen een loer te draaien. Als Jan de hand weet te leggen op de brief, dan beseft hij dat hij, wanneer de vermissing geconstateerd wordt, de hoofdverdachte zal zijn. Het risico bestaat dat hij in zijn kraag gegrepen wordt met de brief nog op zak en nog voordat hij zich bij zijn medestanders kan vervoegen. In dat geval zou de brief voorgoed onbereikbaar zijn voor Bob, Arie, John en Lois. Ik sta open voor andere verklaringen of suggesties!

Een goede bekende schetst WvdH

Zoals u heeft kunnen lezen zou Karel van Hoof (VARA) mij vragen wat voor soort man Willy van der Heide in het dagelijks leven was. Mijn antwoord berustte uitsluitend op feiten die ik gelezen had in de vele publicaties die tot dan over hem verschenen waren. Dezelfde vraag werd gesteld door het team van NOVA. Ik zei toen dat hij een avonturier, ‘een vrije vogel’ was die niet gauw iets ‘te gek’ vond.

Enige tijd geleden sprak ik met een vrouw die hem goed gekend heeft in de jaren ‘50. Toen ik de zelfde vraag aan haar stelde, antwoordde zij het volgende:

‘Van der Heide was een volbloed levensgenieter; als je langs een druk café kwam, en hij zat er ook, dan hoorde je hem er bovenuit.’
‘Hij was goed onderlegd en veelzijdig. Daarnaast was hij ook zeer bescheiden; zijn schrijverij interesseerde hem in mindere mate, dat wil zeggen een kreet als ‘IK ben de schrijver van Bob Evers’ zou nooit over zijn lippen komen. Het zag het als zijn broodwinning en niets meer dan dat. Daarbij hechtte hij weinig tot geen waarde aan materiële zaken, maar was tevreden met wat hij had; een boterhammetje met kaas of een bal gehakt was goed genoeg.
Wel had hij oog voor stijl; jazz-muziek, piano- en vioolconcerten hadden zijn voorkeur. Zijn manier van leven was echter niet bij te benen. Ieder ander mens gaat bijvoorbeeld naar de bioscoop om één film te zien; hij kon rustig naar de volgende bioscoop gaan en er twee, of drie achter elkaar bekijken. Dat waren trouwens de enige gelegenheden waarbij hij stil was. Wanneer zich ooit iemand bij hem aangediend zou hebben met de mededeling dat hij een boek wilde schrijven over zijn pennevruchten, dan had hij absoluut gereageerd met: ‘dat is te gek, dat moet je doen; als je wat weten wilt, dan bel je maar
of je komt gewoon langs.’

Elementen van de succesformule: de karakterverdeling

In het hoofdstuk ‘De drie helden doorgelicht’ in Het verschijnsel zijn de karakters van Jan, Bob en Arie doorgelicht. Daar zijn bijzonder veel reacties op gekomen. Het betreft de typering van de karakters van de drie helden en de grote verschillen tussen de drie en de analyse van de hieruit voortvloeiende wisselwerkingen die het humorgehalte en de komische verwikkelingen beïnvloeden.

Een ander element van de succesformule is de karakterverdeling heb genoemd. Bepalend is het aantal in te vullen karakters. Naarmate het aantal groter wordt, neemt de speelruimte van de schrijver om contrasten tussen het grotere aantal karakters aan te brengen af. Twee hoofdpersonen kun je laten verschillen als dag en nacht. Tussen vijf hoofdpersonen is het contrast aanmerkelijk kleiner, omdat de kloof tussen de karakters onderling noodzakelijkerwijs smaller is.

Willy van der Heide deed het met drie hoofdpersonen met ieder zeer bepaalde kenmerken. Het was slim van hem om van Bob een Amerikaan te maken. Jan en Arie verschillen als dag en nacht; Bob verschilt op een andere manier van Jan én Arie, omdat hij opgegroeid is in een andere cultuur. Was Bob eveneens een Hollandse jongen geweest (in het feuilleton uit 1943 was hij dit) dan waren de verschillen tussen de karakters kleiner geweest. En zouden de verhalen - wie kan het weten? - wellicht minder boeiend en afwisselend geweest zijn.

Dat Willy van der Heide drie en geen twee of vier hoofdpersonen heeft geschapen, is ook in een ander opzicht handig geweest. Met twee hoofdpersonen loop je het gevaar dat een verhaal simplistisch wordt en de personen op een gegeven moment uitgekauwd zijn. Vier of meer hoofdpersonen kan te complex zijn en het risico bestaat dat de ploeg uiteenvalt. Je krijgt al gauw de situatie dat A met D optrekt en B met C. Een gesprek tussen alle vier kan al snel het karakter
krijgen van een vergadering. Bij drie personen is deze moeilijkheid makkelijker weg te werken, al kan een van de drie de rol van buitenstaander opgedrongen krijgen.

Nou ja, dit is een lastig onderwerp, dat ik voorlopig nog niet echt kan oplossen. Het lijkt eerder een onderwerp voor academische studie. Een solide vergelijking met andere populaire jeugdboeken zou misschien licht kunnen doen schijnen op deze ‘archetypische’ verhaalstructuur. Iets voor een doctoraalscriptie? Laten wij - als fans - het er maar simpel op houden dat drie het mooiste is en dat we hier raken aan het geheime, onvatbare meesterschap van de schrijver.

Peuteren in de Everiaanse knoop: hoe oud zijn Jan, Bob en Arie?

Het is vaak opgemerkt dat Jan, Bob en Arie niet of nauwelijks ouder worden. Willy van der Heide zei daar in het interview met Pamela Koevoets (1974) over:

‘Die jongens moeten al zo’n 42 zijn met al die avonturen die ze achter de rug hebben....’

Hoeveel tijd is er in de serie eigenlijk verlopen? In de teksten zijn veel aanwijzingen te vinden over jaargetijden en vaak wordt er een maand genoemd. Lang speuren heeft het volgende antwoord opgeleverd.

Het Zuidzee-avontuur begint in de zomer. Voor het gemak houden we 1950 aan. En we nemen aan dat de avonturen alle na elkaar plaats gevonden hebben in de volgorde van de boeken.

Het volgende avontuur is de jacht op de briefjes; op de eerste bladzijde wordt verteld dat het 10 augustus is. Uit de conversatie tussen Jan en Arie op de volgende bladzijde blijkt dat de avonturen in de Zuidzee een jaar geleden hebben plaats gehad. Aan het begin van Tumult in een toeristenhotel wordt Arie wakker op Tweede Kerstdag; als het nog hetzelfde jaar is, dan is het dus december 1951. Het eerste deel over de Dollarjacht begint met de mededeling dat Jan en Arie ‘in de gloed van de late julizon’ zitten: zomer 1952. Drie jongens en een caravan speelt in dezelfde maand (blz. 7: ‘einde juli’). In Kabaal om een varkensleren koffer is het pinkstervakantie: voorjaar 1953.

De trilogie over de Grimbosschat speelt zich af in de zomer van dat zelfde jaar. Daarna volgt er een hele serie avonturen die alle plaatsvinden in de zomer van 1954 (de delen 16 t/m 24). In deel 25 is het herfst. Deel 26 blijkt zich af te spelen in augustus, zodat we in 1955 zijn beland. Van de trilogie over de kunstschatten is niet goed vast te stellen wanneer het zich afspeelt. Uit de mededeling, aan het begin van deel 27, waarin verteld wordt dat de lucht dan weer licht was en dan weer donkergrijs, kunnen we afleiden dat het herfstachtig weer is. Heibel in Honoloeloe komt hier pal achteraan. Als Arie aan het begin van deel 31 verklaart regelrecht uit H te komen, staat het vast dat dit deel - plus deel 32 - zich afspeelt in het najaar van 1955.

Slotconclusie: de delen 1 t/m 32 beslaan iets meer dan vijf jaren. Er zitten vele haken en ogen aan deze berekening, zo is de volgorde van sommige delen veranderd (zie bijvoorbeeld Arie’s judo-kunsten in Het verschijnsel).

De eerste bladzijde van Een motorboot voor een drijvend flesje zorgt voor complicaties:

‘Na hun wonderlijke belevenissen met de caravan van de rijke Amerikaan Graham waren onze drie vrienden...’

Tussen dit avontuur en dat van de caravan komt immers nog Kabaal om een varkensleren koffer. Aangezien het in laatstgenoemd boek pinkstervakantie is, komen we een jaar later uit. Gelet op bovenstaand citaat en de pinkstervakantie voor het avontuur met de varkensleren koffer, zou dit laatste avontuur thuishoren vóór de trilogie over de valse Dollars. In dat geval zouden de delen tot en met 32 iets meer dan vier jaar beslaan.

Deel 33 erop aan en de volgende avonturen vinden kort hierna plaats. Inmiddels is het wel weer zomer geworden, zodat we nog een jaar moeten bijtellen.

Let wel: dit is zuiver en alleen geredeneerd volgens het relatieve tijdsverloop in de 40 delen samen. Feiten, zoals bijvoorbeeld een Nash die plaatsmaakt voor een Volvo 343 en andere zaken die achterhaald zijn, worden hier buiten beschouwing gelaten. Dat leidt tot de conclusie dat in alle delen samen, in het meest ongunstige geval, ruim zes jaar verstrijken. De jongens worden dus inderdaad wat ouder; als we aannemen dat ze ten tijde van het Zuidzee-avontuur 16 jaar zijn, dan hebben ze in deel 40 de leeftijd van 22 jaar bereikt.

Toen Willy van der Heide in 1974 opmerkte dat de jongens ‘al zo’n 42 jaar oud moesten zijn’ (hetgeen anno 1994 zou neerkomen op 62 jaar!) kwam hij op die leeftijd uit doordat hij de verlopen jaren, sinds het uitkomen van het eerste deel, optelde bij de leeftijd die de jongens in dat boek hadden. Jaaa... maar hier worden twee dimensies verward. De boeken komen nu uit met een frequentie van één deeltje per jaar, wat erop neerkomt dat één trilogie na twee volle jaren voltooid is. Kunnen we dan stellen dat de jongens twee jaar ouder worden in een avontuur dat slechts enkele dagen duurt? Natuurlijk niet! Dik Trom blijft ook een klein ventje terwijl nog niet zo lang geleden zijn 100ste verjaardag is gevierd. Alles is vergankelijk; uitsluitend de helden op celluloïd blijven altijd jong. Ze zijn dus inderdaad tijdloos, zoals vele lezers het verwoordden.

Willy van der Heide’s verwachtingen als schrijver
Onvoorspelbare ontwikkelingen

Wie Het verschijnsel heeft gelezen, weet dat Willy van der Heide in eerste instantie nul op het rekest had gekregen bij vier grote uitgevers, aan wie hij zijn eerste Bob Eversverhalen aanbood.

Uiteindelijk was het, zoals bekend, de heer Stenvert die wel brood zag in de avonturen van Bob Evers & Co. Willy van der Heide zei hierover:

‘Hij wilde manuscripten hebben om te drukken; het maakte niet uit WAT, als er maar letters op stonden.’

Nu zal deze toelichting wellicht een tikje overdreven zijn, maar vaststond dat hij eindelijk Bob Evers in boekvorm tegemoet kon gaan zien; na zijn eerder mislukte pogingen had hij de afgewezen manuscripten, zoals hij zelf zei, ‘in een bureaulade gemikt.’ Hoe het verder ging met Bob & Co., nadat de eerste boeken verschenen, weet iedereen. Vanaf dat moment zou Willy van der Heide door zijn schrijverij wonderlijke dingen gaan meemaken, die totaal anders zouden gaan verlopen dan aanvankelijk verwacht en die in sommige gevallen vèrstrekkende gevolgen zouden hebben.

Het eerste voorbeeld hiervan betreft een drietal meisjesboeken die hij schreef onder het pseudoniem Sylvia Sillevis. Ook hier was het de heer Stenvert geweest die dit min of meer op gang bracht. Hij liet Willy van der Heide weten dat hij dolgraag meisjesboeken in zijn fonds zou willen hebben. Het probleem was echter dat hij altijd en eeuwig dezelfde ouwe koek aangeboden kreeg. Willy van der Heide, die zowel van schrijven als van vrouwen veel afwist, reageerde hierop met de opmerking dat meisjesboeken vaak verzanden in een soort van oppervlakkige eenheidsworst. Als hoofdreden voerde hij het argument aan dat je het brein van een man nodig scheen te hebben om intriges uit te denken.

Vervolgens stelde de uitgever voor dat Willy van der Heide maar eens een paar meisjesboeken moest gaan schrijven. Zo kon het gebeuren dat er drie boeken, geschreven door Sylvia Sillevis, verschenen die enorm geprezen zouden gaan worden.

Dat dit beslist niet overdreven is, moge blijken uit de publicaties die naar aanleiding van deze boeken verschenen. Waren er veel recensies geweest waarin de avonturen van Bob Evers negatief werden beoordeeld (ruw, onlogisch, pedagogisch niet verantwoord enz.), Sylvia Sillevis en haar drie vrouwelijke geesteskinderen daarentegen konden geen kwaad doen.

‘Eindelijk een schrijfster in Nederland die nu eens kan verwoorden wat er in de psyche van het moderne jonge meisje omgaat,’ aldus een recensie in de Margriet. Toen dit blad meer wilde weten over de getalenteerde schrijfster, was de komedie niet meer vol te houden; de lol eindigde toen bekend werd dat Willy van der Heide en Sylvia Sillevis één en dezelfde persoon waren.

Deze anekdote kan men nalezen in het hoofdstuk ‘Meisjesboeken schrijven met een halve snor’ in Toen ik een nieuw leven ging beginnen.

Voor een andere wonderlijke ontwikkeling in verband met Willy van der Heide’s schrijversschap, vormt dit zelfde hoofdstuk een mooi uitgangspunt.

Willy van der Heide beschrijft dat een vriend van hem, ene Hasse Luberti, een grote jongensdroom koesterde: ‘schijver zijn.’ Het probleem was echter dat Hasse Luberti deze vaardigheid totaal niet beheerste. Slechts het feit om een of twee keer ZIJN naam onder een stukje gepubliceerde tekst te zien, biologeerde hem mateloos. Regelmatig had hij dan ook aan Willy van der Heide gevraagd of hij niet een paar oude verhalen of artikelen van hem kon krijgen, waarmee hij dan op pad kon gaan. Willy van der Heide had die boot altijd een beetje afgehouden... TOTDAT hij op een gegeven moment door de knieën ging en bij zichzelf dacht: ‘Ach, waarom ook niet? als ik die jongen daarmee nou een plezier doe.’

Wat daarna gebeurde overtrof de stoutste verwachtingen; in het gunstigste geval had Willy van der Heide verwacht dat de een of andere uitgeverij van tijdschriften mogelijk gecharmeerd zou zijn
van deze schrijfselen en ze wellicht zou gaan publiceren met daaronder de naam van de schrijver: Hasse Luberti. In dat geval zou er niets laakbaars zijn gepasseerd en Hasse Luberti had zijn jongensdroon verwezenlijkt gezien.

Kleine oorzaken kunnen grote gevolgen hebben. Nog dezelfde dag, waarop Willy van der Heide een paar van zijn oude verhalen aan hem meegaf, werd Hasse Luberti aangenomen als jongste redacteur bij de Haagse Post. Deze vacature was nèt vrijgekomen en men had op het punt gestaan een advertentie te plaatsen. Op grond van de door Hasse Luberti meegebrachte verhalen realiseerde men de juiste persoon reeds gevonden te hebben (deze man kon schrijven; en hoe!).
Vier maanden lang ging het goed; zij het met het nodige kunst- en vliegwerk. Wanneer Hasse iets te behandelen kreeg wat die zelfde dag nog af moest wezen, belde hij Willy van der Heide op waarop deze hem instructies gaf en/of stukken dicteerde. Ander werk nam Hasse mee naar huis, zogenaamd om het ‘s avonds thuis af te maken. In werkelijkheid deed Willy van der Heide dit voor hem. Zoals gezegd duurde dit vier maanden; toen viel Hasse door de mand.
Het mag duidelijk zijn: Hasse kon niet schrijven; praten en verkopen kon hij echter als de beste. En zo kon het gebeuren dat hij vele jaren later - inmiddels getrouwd en van beroep artsenbezoeker - een flitsend plan voorlegde aan Willy van der Heide. Hij wilde een medisch blad oprichten, voor artsen.
Willy van der Heide snapte al dat hij dat blad moest gaan opzetten en vroeg wat Hasse zijn aandeel zou zijn. Deze verklaarde voor de advertenties te zorgen. Op dat moment was het voor elkaar; Willy van der Heide merkte hierover het volgende op: ‘Voor een tijdschrift zijn betaalde advertenties het levensbloed zelve.’
Binnen een week (het moet 1963 zijn geweest) was er een drukker gevonden en verscheen er het medische tijdschrift AESCULAAP, opgezet door ‘twee ondeugende jongens op pad in de Medische Wea
reld.’
Natuurlijk hadden er aanvankelijk nog de nodige haken en ogen gezeten aan het verschijnen van dit tijdschrift. Zo zou geen hond het serieus nemen wanneer werd vernomen dat de geestelijke vader van Bob Evers de hoofdredacteur was. Daarom werd in AESCULAAP de volgende mededeling geplaatst: REDACTIONEEL ONDER TOEZICHT VAN EEN MEDISCHE COMMISSIE.
Het behoeft geen betoog dat deze medische commissie uitsluitend vertegenwoordigd werd door Willy van der Heide en niemand anders.
Een alleraardigste anekdote in verband met AESCULAAP stamt van mei 1965. Willy van der Heide had vaak met het vervaardigen van het nieuwe nummer de nodige problemen gehad. In de eerste plaats kwam de door artsen in te leveren kopij bijna altijd vrij laat binnen, bovendien was hun handschrift vaak onduidelijk en erg vervelend was dat artsen niet goed hoefden te kunnen schrijven en formuleren, zoals bijvoorbeeld juristen.
Voor het aprilnummer van 1965 was de nood aan de man. De persen stonden startklaar, kopij was er echter niet. Willy van der Heide verloor zijn geduld en riep uit dat hij zelf wel een medisch artikel zou schrijven. Aangezien Jan Cremer in die dagen een nationaal fenomeen was, schreef hij een stuk met als titel: ‘Enkele pathologische aspecten van het Jan Cremer Verschijnsel.’
Veertien dagen nadat het aprilnummer was verzonden aan de leden ontving Willy van der Heide een brief, geschreven door een professor van de Nijmeegse Universiteit. Deze liet weten dat het bewuste artikel hem uit het hart was gegrepen. Daarbij vertelde hij dat hij zich regelmatig in dezelfde toonaard had uitgelaten tegenover zijn studenten. Last but not least verklaarde de professor dolgraag de naam van de verantwoordelijke schrijver te willen weten.
Willy van der Heide heeft zich hieruit weten te redden. Hoe is niet bekend; mogelijk heeft hij een brief teruggestuurd met de me
dedeling dat de schrijver van het artikel een zeer bescheiden persoon was, die absoluut niet in de openbaarheid wilde treden. Deze verklaring was uiteraard verreweg te verkiezen boven de bekentenis dat de schrijver niets, maar dan ook totaal niets, met de medische wereld van doen had.
Uiteindelijk (ongeveer eind 1965) bleek dat AESCULAAP weliswaar kostendekkend was geweest maar niet ‘bijzonder winstgevend.’ Naar Willy van der Heide’s mening kwam het doordat het tijdschrift qua thematiek te rigide in elkaar stak. AESCULAAP werd opgevolgd door een blad dat qua onderwerpen wat ruimer in zijn vel zat: ARTS EN WERELD. Om van het probleem van de academische graduering af te zijn, raadpleegde hij een hem bekende Amerikaanse legerarts, ene C.B. McInverness, MD, PhD. Deze vond het goed om Willy van der Heide met zijn medische bevoegdheid te coveren. Wanneer er dus een artikel verscheen van Willy van der Heide’s hand, vermeldde hij dat het artikel tot stand was gekomen in samenwerking met genoemde arts. Drie jaar lang runde Willy van der Heide dit blad in zijn eentje. Uiteindelijk heeft Willy van der Heide zich hieruit teruggetrokken.
Uit bovenstaande blijkt dat veel dingen die Willy van der Heide ondernam als schrijver zijn verwachtingen overtroffen. Denk bijvoorbeeld aan de afkoopregeling die in zekere zin duidelijk maakte dat hij het succes van Bob Evers had onderschat. Hij dacht dat het wel eens snel gebeurd kon zijn met de populariteit van Bob Evers, dus incasseren en wegwezen. Allerlei zaken die hij min of meer bij wijze van grap ondernam, bleken een schot in de roos te zijn (zie de meisjesboeken).
Averechtse effecten zijn er natuurlijk ook, zie Toen ik een nieuw leven ging beginnen, een boek, dat eind ‘78/begin ‘79 in de winkel lag en 12 autobiografische vertellingen bevat. Hij verwachtte er veel van en had het ‘iets bijzonders’ genoemd. De oplage van het boek bedroeg 5000 exemplaren en de winkelprijs was ƒ 28,50 (276 blz.),
wat voor die tijd aan de hoge kant was. Het boek deed het in ieder geval niet en belandde uiteindelijk voor het grootste deel in de schappen van de Slegte.
In een enkele publicatie is over het fiasco van dit (m.i. bijzonder leuke) boek geopperd dat de jeugd uit teveel boeken kon kiezen om zich nog met hart en ziel op één serie te richten, wat de desinteresse in Toen ik een nieuw leven ging beginnen van de schrijver van de Bob Eversserie! - zou kunnen verklaren.

De andere series

Naast Bob Evers is Willy van der Heide aan nog een aantal andere series boeken begonnen. Van de drie meisjesboeken weten we dat het een soort uit de hand gelopen grap is geweest.

De Otto Onge-serie bestond uit vier delen. Deze boeken behoorden tot een geheel ander genre dan Bob Evers en waren bestemd voor het wat jongere lezerspubliek.

Zip Nelson , aanvankelijk bedoeld om uit te groeien tot een serie, kwam niet verder dan één deel. Evenals Dick Boei.
Velen hebben zich afgevraagd waarom laatstgenoemde boeken een stille dood zijn gestorven en niet werden voortgezet in een serie, zoals aanvankelijk de opzet was geweest. Er is helaas weinig tot niets bekend in de vorm van publicaties cq. recensies, zodat niet meer valt na te gaan hoe Zip Nelson en Dick Boei toentertijd vielen. Alle verklaringen en overwegingen die in discussies tussen geinteresseerden genoemd zijn, komen in grote lijnen neer op het volgende.

De Bob Eversboeken waren gewoon te goed; dus de andere jongensverhalen van Willy van der Heide konden Bob Evers nooit evenaren, laat staan overtreffen. Met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid moet iedereen die kennis nam van Zip Nelson - en later van Dick Boei gedacht hebben: ‘Geef mij maar Bob Evers.’

Wat iedereen vrijwel meteen opvalt, is dat de verhalen over Zip Nelson en Dick Boei op ongeveer dezelfde wijze geconstrueerd zijn als de Bob Everssen. Wat mede zou kunnen verklaren waarom Zip Nelson en Dick Boei nooit echt populair zijn worden. Als Willy van der Heide voor deze avonturen een andere constructie had gekozen, was het misschien wel anders gelopen. Goed vergelijkingsmateriaal biedt Otto Onge. De Otto Ongeserie valt onder de categorie kinderboeken en de Bob Eversverhalen zijn jongensboeken. Hier vallen juist de grote verschillen tussen de beide series direct op. Met Otto Onge heeft Willy van der Heide niet geprobeerd de succesformule van Bob Evers te herhalen - en zie: Otto Onge heeft het tenminste nog tot vier deeltjes gebracht.

Velen vragen zich af of er wellicht nog onvoltooide manuscripten zijn van Zip Nelson en Dick Boei, aangezien er in de verschenen boekjes een volgend deeltje werd aangekondigd. Hoogstwaarschijnlijk niet. Over het algemeen wordt aangenomen dat Willy van der Heide met de beide boeken slechts een balletje heeft willen opgooien; mocht blijken dat het eerste deel goed in de smaak was gevallen, dan had hij later alsnog nieuwe verhalen kunnen schijven. Dit laatste zal vooral gelden voor Dick Boei (ca. 1968), gezien zijn ervaringen met Zip Nelson 15 jaar eerder.

Tot slot

Hopelijk hebt u op dit moment een paar aangename uurtjes achter de rug.

Hier is het de plaats om nogmaals te wijzen op weer zo’n mooi initiatief van de Gebroeders Kleppe. Zij zijn druk doende om in eigen beheer een naslagwerk te vervaardigen van alle publicaties die er ooit zijn verschenen over het leven en werk van Willy van der Heide: zeer gedetailleerde historische feiten. Het ‘levenswerk’ cq. de passie van de Gebroeders Kleppe beslaat rond 400 pagina’s. De Gebroeders hebben al laten weten dat het niet goedkoop zal zijn, ook al is er geen sprake van winstbejag. De bereidheid om tijd en geld te investeren komt voort uit die ene gezegende drijfveer: liefhebberij, gekte!

John Beringen feliciteert Bob Evers met zijn 50ste verjaardag (2 oktober 1993).

Enkele nuttigheden De Bobeverssen op nummer

Tussen haakjes het jaar van eerste uitgave en het aantal gedrukte exemplaren en aantal drukken tot en met augustus 1994 (cijfers beschikbaar gesteld door Fred Kanters van Uitgeverij De Eekhoorn).

1 Avonturen in de Stille Zuidzee (1950; 244.000; 30e)
2 Drie jongens op een onbewoond eiland (1950; 244.000; 30e)
3 De strijd om het goudschip (1951; 237.000; 28e)
4 Een overval in de lucht (1950; 237.000; 28e)
5 De jacht op het koperen kanon (1950; 224.000; 27e)
6 Sensatie op een Engelse vrachtboot (1950; 214.000; 26e)
7 Tumult in een toeristenhotel (1951; 193.000; 24e)
8 Drie jongens als circusdetective (1952; 194.000; 24e)
9 Een dollarjacht in een D-trein (1952; 174.000; 22e) 10 Een speurtocht door Noord-Afrika (1952; 174.000; 22e) 11 Drie jongens en een caravan (1953; 174.000; 22e) 12 Kabaal om een varkensleren koffer (1953; 154.000; 20e) 13 Een motorboot voor een drijvend flesje (1953; 144.000; 19e) 14 Een klopjacht op een kapitein (1954; 154.000; 20e) 15 Een raderboot als zilvervloot (1954; 144.000; 19e) 16 Nummer negen seint New York (1954; 144.000; 19e) 17 Een meesterstunt in Mexico (1955; 144.000; 19e) 18 Trammelant op Trinidad (1955; 134.000; 18e)
19 Vreemd krakeel in Californië (1955; 126.000; 18e) 20 Lotgevallen rond een locomotief (1956; 124.000; 17e) 21 Pyjamarel in Panama (1956 o.d.t. Pyjama-rel in Panama; 134.000; 18e)
22 Vreemd gespuis in een warenhuis (1957;124.000; 17e) 23 Wilde sport om een nummerbord (1957; 138.000; 19e) 24 Hoog spel in Hong Kong (1958; 128.000; 18e)
25 Een vliegtuigsmokkel met verrassingen (1958; 134.000; 18e) 26 Stampij om een schuiftrompet (1959; 117.000; 16e) 27 Kunstgrepen met kunstschatten (ca. 1958; 114.000; 16e) 28 Bombarie om een bunker (1960; 117.000; 16e)
29 Ali Roos als Arie Baba (1960; 110.000; 15e)
30 Heibel in Honoloeloe (ca. 1961; 98.000; 14e)
31 Arie Roos wordt geheim agent (1961; 104.000; 15e) 32 Cnall-effecten in Cassablanca (ca. 1962; 114.000; 16e) 33 Een zeegevecht met watervrees (1987; 24.000; 5e) 34 Bob Evers belegert fort B (1977; 10.000; 2e)
35 Arie Roos als ruilmatroos (1978; 10.000; 2e)
36 Kloppartijen in een koelhuis (volt. De Zwaan 1989; 20.000; 4e)
37 Superslag in een supermarkt (De Zwaan 1990; 14.000; 3e) 38 Een festival vol verwikkelingen (De Zwaan 1991; 14.000; 3e) 39 Bouwbonje om een staalskelet (De Zwaan 1992; 15.000; 3e) 40 Schermutselingen bij een zandafgraving (De Zwaan 1993; 13.000; 3e)
41 Bakkeleien in een Berlijnse bios (De Zwaan 1994; 8.000; 2e)

De Bobeverssen alfabetisch

Ali Roos als Arie Baba (1960) 29
Arie Roos wordt geheim agent (1961) 31
Arie Roos als ruilmatroos (1978) 35
Avonturen in de Stille Zuidzee (1950) 1
Bakkeleien in een Berlijnse bios ((De Zwaan 1994) 40 Bob Evers belegert fort B (1977) 34
Bombarie om een bunker (1960) 28
Bouwbonje om een staalskelet (De Zwaan, 1992) 39 Cnall-effecten in Cassablanca (ca. 1962) 32
Een dollarjacht in een D-trein (1952) 9
Drie jongens en een caravan (1953) 11
Drie jongens als circusdetective (1952) 8
Drie jongens op een onbewoond eiland (1950) 2 Een festival vol verwikkelingen (De Zwaan, 1991) 38 Heibel in Honoloeloe (ca. 1961) 30
Hoog spel in Hong Kong (1958) 24
De jacht op het koperen kanon (1950) 5
Kabaal om een varkensleren koffer (1953) 12
Een klopjacht op een kapitein (1954) 14
Kloppartijen in een koelhuis (volt. De Zwaan, 1989) 36 Kunstgrepen met kunstschatten (ca. 1958) 27
Lotgevallen rond een locomotief (1956) 20
Een meesterstunt in Mexico (1955) 17
Een motorboot voor een drijvend flesje (1953) 13 Nummer negen seint New York (1954) 16
Een overval in de lucht (1950) 4
Pyjamarel in Panama (1956 o.d.t. Pyjama-rel in Panama) 21 Een raderboot als zilvervloot (1954) 15
Schermutselingen bij een zandafgraving (De Zwaan, 1993) 40 Sensatie op een Engelse vrachtboot (1950) 6
Een speurtocht door Noord-Afrika (1952) 10
Stampij om een schuiftrompet (1959) 26
De strijd om het goudschip (1951) 3
Superslag in een supermarkt (De Zwaan, 1990) 37 Trammelant op Trinidad (1955) 18
Tumult in een toeristenhotel (1951) 7
Een vliegtuigsmokkel met verrassingen (1958) 25 Vreemd gespuis in een warenhuis (1957) 22
Vreemd krakeel in Californië (1955) 19
Wilde sport om een nummerbord (1957) 23
Een zeegevecht met watervrees (1987) 33

Bob Eversadressen

Bob Evers Genootschap
Dit genootschap heeft geen adres. Het laat zo nu en dan van zich horen. De redactie van de Bob Evers Nieuwsbrief fungeert indien nodig als spreekbuis.

Bob Evers Nieuwsbrief
Gebroeders Kleppe
Redactie: Grondmolen 20
3352 CA Papendrecht

Hier is ook het historische naslagwerk met publicaties over Willy van der Heide te verkrijgen (circa 400 vellen A4).

Uitgeverij De Eekhoorn
Sutton 10
7327 AB Apeldoorn
(Postbus 70, 7300 AB Apeldoorn)

John Beringen
Als bobeveroloog zeer gesteld op en benieuwd naar reacties Frideburgstraat 3
3962 CA Wijk Bij Duurstede
De twee volgende tijdschriften voor liefhebbers van boeken kunnen van pas komen:

Boek en Strip(ver)wijzer Postbus 950
7301 BE Apeldoorn telef.: 055-421767

Boekenpost
Postbus 395
9640 AJ Veendam

O.m. de volgende antiquariaten zijn bijzonder gespitst op Bob Everssen (ook die met stofomslagen!):

De Boekvinder
Lommerlust 47 3702 BT Zeist

Gekleurd Papier, gesloten antiquariaat Jan Lubbelinkhof, Zwolle 038-211189

Mr. Biggles, gesloten antiquariaat, Nijmegen 080-770593

JOHN BERINGEN
ISBN 90-5595-002-0

Het Bob Evers Virus

Hoe ver gaat een fan en waar ligt de grens tussen een fan en een fanaat? Gewichtige vragen voor een buitenstaander, geneuzel voor fanaat en zelfs fan. De fan heeft prettige malaria: af en toe een beetje koorts om gezond te blijven. Voor een fanaat is prettige malaria ook maar zoiets, hij zoekt hoge koorts - hij koestert zijn virus en wil recepten om zijn koorts steeds verder op te drijven, hij lijdt aan nagenoeg ongeneeslijke malaria major multisuperior. De koortslozen hebben gelukkig (nog) niet alle stimulerende middelen weten te verbieden: Het Bob Evers Virus is de materia medica stimulensis par excellence voor zowel de lijders aan prettige malaria als zij die voortgestuwd worden door malaria major multisuperior SUBSPECIES Bobiuseversinelline cq. Willyvanderheideiodacidandose.
In deze Eversverhandeling o.a.: Is er een relatie tussen de rijkswacht van Humbeek en Honnecker? Is hier sprake van ongrond wettelijke ‘stakingsbreking’ alias subsidiair wederrechterlijke liertoeëigening? De zweetdruppels van een door het virus geïnfecteerde. Verschillende verjaardagscauserieën tgv Bobs 50ste verjaardag (2 okt ‘93). Een van de laatste gesprekken met WvdH voor zijn overlijden. Uitslag van de eerste BBEE (Brede Bob Evers Enquête). Aanvullingen en correcties op Het verschijnsel en een web van geheel nieuwe feiten, vragen en probleemstellingen.

MEMORABILIA

M3=006