willy van der heide
(kapitein onder de gage)

DE SMOKKELVAART
VAN DE MAIA

UITGEVERIJ GEMINI
CentriPress - Bussum

Voorwoord

Dit (waar gebeurde) verhaal heeft zich afgespeeld in de zomer van 1951. Sindsdien zijn de omstandigheden en de prijzen zo volkomen veranderd dat men, hier en daar, de indruk kan krijgen, iets te lezen uit de vorige eeuw.
Dit geeft het relaas een merkwaardige sfeer van ‘echtheid’, waaraan ik zo weinig mogelijk heb willen wijzigen. De foto’s zijn echter achteraf genomen aan boord van de mijnenveger ‘Volkerak’, omdat mijn album met oorspronkelijke opnamen op mysterieuze wijze van boord verdween.

Willy van der Heide

1 - Ik koop een oorlogsschip

De grap begon op een fraaie juli ochtend op De Kaag, toen mijn vriend Peter Schilperoort, in dagelijkse doen de leider van het Dutch Swing College, mijn zomerverblijf binnenstoof met de kreet:
‘Van der Heide... kom je nest uit. Je kunt een motorjacht kopen. Achttien meter lang en met zes kajuiten. Voor zeventienhonderd gulden.’
Ik werd wat knorrig wakker, want het was de vorige avond in ‘De Bontekoe’ rijkelijk laat geworden en mijn hoofd voelde aan, of ik zeventienhonderd borrels had gedronken. Maar het is een van de weinige voordelen van mijn beroep (ik schrijf boeken voor de kost) dat je geen baas hebt, en meestal kunt opstaan wanneer je wilt.
‘Hoe lang is dat schip, zei je?’
Schilperoort stond opgewonden naast mijn laag Kaagbed.
‘Achttien meter lang, man. Met twee motoren en zes kajuiten. Het ligt op het ogenblik in België, en...’
Ik grabbelde naar een sigaret en vroeg me af, hoe al dat gruis onder mijn oogleden was geraakt.
‘Ho nou es effe, zei je: zeventienhonderd gulden?’
‘Zeventienhonderd, ja. Een spotkoopje. En kom nou mee naar...’
‘Rustig nou. En achttien meter lang?’
‘Zei ik toch al?’
‘Dat is dan... bijna honderd gulden de meter?’
‘Ja eh... dat klopt.’ Ik liet me terugvallen op het hoofdkussen:
‘Dat betaal je al voor een gewoon vlot. Bovendien: waar moet ik ineens zeventienhonderd piek vandaan halen?’
‘Dat geeft een of andere uitgever je wel. Als voorschot.’
Ik keerde me om en wilde weer gaan slapen, maar daar was ik natuurlijk niet mee klaar. Schilperoort begon aan me te schudden:
‘Hei - jij moest toch met alle geweld een schip hebben?’
Dat was volkomen waar. Ik had enige tijd tevoren te kennen gegeven dat ik een schip wilde kopen - een gróót schip - liefst voor weinig geld, om daar dan rustig en ongestoord op te kunnen werken. Nu hád Schilperoort een schip ontdekt. Een gróót schip. Voor onwaarschijnlijk weinig geld. En het scheen hem diep te grieven dat ik hem niet terstond om de muzikale hals viel. Hij begon mij te schudden bij armen en benen:
‘Luister nou toch, man. Ik heb persoonlijk met de man van de MAIA gesproken.’
Ik hief het hoofd wat op: ‘Vent van de wie?’
‘De MAIA. Zo heet het schip.’
‘De MAIA,’ prevelde ik, naar sigaretten tastend. Mijn vriend de musicus gaf mij gretig vuur. Een avontuurlijk licht scheen uit zijn anders zo culturele ogen, die doorgaans slechts vonkten bij het praten over Roelof Stalknecht of het ontwaren van een speciaal decoratief meisje op een dansvloer.

Mijn brein begon langzaam op gang te komen. Ik kon alweer een beetje rekenen. Ik ging nu geheel en al rechtop zitten: ‘Jongetje Schilperoort, luister. Ik kom uit een groningse scheepsbouwersfamilie. Mijn moeder is een echte Bodewes. Een motorschip van achttien meter lang kán geen zeventienhonderd gulden kosten, tenzij het ergens op een bodem ligt, volgegroeid met mosselen.’
Schilperoort begon bijna te wenen van ongeduld:
‘Doe toch niet zo vakmanachtig. Er is te koop dat dubbelschroefmotorjacht MAIA, liggend in België, compleet met ganse inventaris.’
‘Een inventaris óók nog? Waaruit bestaat die dan? Ratten?’
‘Flessengasinstallatie voor koken en licht. Lampen, stoelen, tafels, motoren, kompassen, ankers, seinvlaggen...’
‘Loef en lij er ook bij?’
‘Geheel vaarklaar.’
Ik keek naar de ochtendpost op de gangmat. Een nota van de tandarts. Een verwijt van de jeneverboer. Een rekening voor het inenten van een siamese kat. Een maning van de belastingen. Alles leek heel normaal.
‘Iemand is er gek,’ verklaarde ik. ‘Maar ik ga met je mee, al was het alleen maar om uit te vissen waar ergens het valluik zit in die legendarische transactie.’
Schilperoort was al bij de deur:
‘Kom gauw dan. De kapitein en ik zitten in ‘De Vergulde Vos’ wat te drinken.’
Ik schrok enorm: ‘De kapitein! Heeft het schip een bemanning die ik moet voeden... kleden...’
‘Nee, ezel. Het is een kapitein van het voormalige nederlands-indische leger. Gepensioneerd. Berkenhof heet hij. Hij heeft jaren op de MAIA gewoond en wil er nou af.’
‘En waarom wil hij eraf?’
‘Hij wordt te oud. Dat is alles.’
Ik stak mijn hoofd onder de kraan. Het water was lauw. Zomerlauw. Buiten laaide de julizon.
De sinds lange tijd gepensioneerde kapitein Berkenhof zat op het terras van ‘De Vergulde Vos’, met overal op en uit zijn gezicht bosjes haar. Hij droeg een onnoemelijk smerige overall met daarboven een kaki legertrui. Hij had een takshond aan een lijn naast zich liggen. De taks keek listig en de kapitein dorstig. De koffie had inmiddels plaatsgemaakt voor jonge jenever, die heftig geurde in de hete ochtendzon. Tot mijn grote verbazing bevestigde de kapitein alles wat Schilperoort mij had verteld. Het verhaal begon nu een Walt-Disney-achtige mengeling van fantasie en mogelijkheid te worden.
‘Wat was het oorspronkelijk voor een schip, kapitein?’
Hij maakte een gezaghebbend gebaar met de hand.
‘Noem mij geen kapitein. Men kent mij overal als ‘Ome Thijs’. Van Luik tot Amsterdam. De MAIA is een gewezen oorlogsschip van de Duitsers.’
‘Ha!’ riep ik verheugd. ‘Zo’n MTB. Uit de oorlog?’
De takshond deed een enorme bek open en lachte. Ome Thijs schrok een beetje, dacht even na en zei bedachtzaam:
‘Niet deze oorlog. De vorige.’
‘Die... die van ’14-’18?’
‘Die, ja.’
‘O,’ zei ik en rekende. ‘Dus het is zowat even oud als ik?’
‘Maar u ziet er nog heel goed uit,’ verzekerde Ome Thijs.
‘Dank u,’ zei ik, met een lichte buiging.
Ome Thijs ledigde zijn glas en riep: ‘Tante Bets!’
Daarna kwam er een grijns op zijn verweerd en nog steeds krijgshaftig gelaat.
‘Beter dan de MAIA,’ voegde hij eraan toe.
De takshond verslikte zich. De glimlach verdween van mijn gelaat. Ik ben nooit een bijster goed zakenman geweest, verzekeren al mijn vrienden mij. Men deelt mij mede, dat werkelijk gewiekste zakenlieden nimmer ongezien schepen kopen, ook niet van landkapiteins met takshonden; zelfs niet al krijgen ze ze cadeau.
Maar ondanks dit gebrek aan zakelijk inzicht besefte ik toch wel dat een kreet als die van Ome Thijs, komende uit de mond van de verkoper zelve, niet veel goeds beloofde.
‘Is het schip dan in zo’n vervallen staat?’ informeerde ik.
Tante Bets kwam naar buiten rollen en bekeek ons met welgevallen, want het was mooi weer en ik had nog voor niet meer dan drie tientjes gepoft op het nieuwe krediet. Ome Thijs betaalde met wijds gebaar een rondje. Hij zag er wat bouwvallig uit, maar zijn manier van doen zat helemaal goed. Ik had een vaag vermoeden dat hij eens een vervaarlijk vuurvreter en geducht Don Juan was geweest. Zelfs Tante Bets keek hem (ondanks zijn 73 jaren) nog terzijde aan met een blik of ze met hem wel eens een dijkje om had willen lopen.
‘Het schip is niet werkelijk zo vervallen,’ vertelde hij. ‘Het ziet er alleen verschrikkelijk verwaarloosd uit. Het is in geen jaren geverfd. Het dek en alle ramen lekken. De railing is geroest. Ik werd te oud om het te onderhouden. Snap je?’
Mijn fantasie begon iets te zien.
‘Het is dus geen móói schip,’ ging Ome Thijs verder, ‘maar je zult er heus niet mee zinken.’
Ik drukte mijn erkentelijkheid hierover uit.
‘En het is een écht schip. Geen speelgoedbootje, zoals die dingen hier, die even mooi in de verf zitten als de juffrouwen erop.’
‘Is er kans dat de motoren nog kunnen draaien?’
Ome Thijs brieste van plotselinge verontwaardiging:
‘De motoren zijn nog het beste van het hele schip. Het zijn 60PK Lloyd Hanomag-motoren met dubbele ontsteking en Bosch-magneten. Keerkoppelingen en alles, natuurlijk.’
‘Hemel! Benzinemotoren. Wat gebruiken die per mijl?’
Na enig geharrewar bleek, dat die twee motoren samen de MAIA achttien kilometer per uur gaven, met een verbruik van 40 liter per motor.
Zelfs Schilperoort, die anders voor geen kleintje vervaard is, schrok hiervan.
‘Dat is dus 80 liter benzine per achttien kilometer!’
‘Tja,’ zei Ome Thijs filosofisch. ‘Een buitenboordje is natuurlijk goedkoper.’
Maar Schilperoort’s geestdrift was niet te blussen:
‘Een ex-oorlogsschip!’ prevelde hij, met een werktuigkundig licht in de ogen. ‘Is er nog een kanon bij?’
‘Dat kanon is eraf gehaald. Maar de MAIA heeft stalen spanten met op dekhoogte vier zware, smeedijzeren ogen. Daaraan werd het schip vroeger opgehesen en aan boord van een slagkruiser gezet, als barkas. Tevens patrouilleboot. Het ding is zeer solide en maakt nauwelijks een druppel water. Van onderen dan. Van boven regent het in en dat moet je er periodiek uitpompen.’
‘Is er dan geen kans dat het nu halfvol water staat?’
‘Nee, want de smid in het dorp heeft de sleutels en pompt het water eruit als het te gek wordt. Die weet ook alles van motoren en de leidingen af.’
‘Maar u gebruikte het toch alleen als woonschip?’
‘De laatste twee jaar. Maar ik ben er ettelijke malen op eigen kracht mee naar Holland geweest. En ik blijf nu verder ook in Holland wonen.’
De takshond ging tevreden op zijn zij liggen. Ome Thijs ledigde zijn glas. Schilperoort zat tevreden voor zich uit te neuriën. Ik tikte tegen het raam om Tante Bets te roepen.
‘Nog een vraag: eh... waarom hebt u het niet aan iemand in België verkocht?’
‘Omdat niemand in België het hebben wou,’ antwoordde Ome Thijs opgewekt.
De takshond wentelde zich op zijn rug, met zijn bek wagenwijd open en spartelde met alle vier pootjes in de lucht. Tante Bets kwam naar buiten rollen en keek ons aan met de goedertierende blik van een moeder die pap komt brengen in plaats van jenever.
‘Drie stuks,’ bestelde ik.
Schilperoort neuriede niet meer.
‘Ik eh... ik wil er nog eventjes over nadenken,’ bracht ik uit, zodra de jenever was gekomen. Wij dronken elkaar plechtig toe, Schilperoort en ik gingen een eindje verder langs de waterkant zitten staren.
‘Omdat niemand in België het hebben wou,’ herhaalde ik bitter, zodra ik mijn emoties de baas was. ‘Ik ben je diep erkentelijk, mijn hartsvriend Schilperoort, voor je welgemeende ijver, om mij goedkoop aan een groot schip te helpen, maar ik vrees dat er veel kans is, dat ik met MAIA en al borrelend ten onder ga op de Hont of Westerschelde, omdat de motoren door de bodem heen zijgen, of omdat de boeg eraf valt.’
‘Zwartkijkerij!’ zei Schilperoort met een ietwat gedwongen luchtigheid. ‘Die Belgen weten niks van schepen af. En alleen de inventaris is de koopprijs al waard. Doe toch niet zo benauwd. Ben jij een vent, Van der Heide? Schrijft avonturenboeken en durft zelf niets te wagen. Is dat de geest die Nederland uit de puinhopen heeft doen herrijzen?’
‘Mogelijk,’ erkende ik. ‘Maar ik ben geen diepzeeduiker, dus heb ik bitter weinig aan een inventaris, hoe compleet ook, op de bodem van het Hollands Diep.’
‘Man, klets toch niet. Als het schip ál te slecht blijkt, varen we er gewoon niet mee weg. Dan heb je altijd nog de inventaris om in België te verpatsen. En die brengt in deze tijd een massa geld op.’ (Dat was in de maanden vlak na het begin van Korea, toen alle prijzen de hoogte in vlogen).
Ik krabde mijn ongeschoren kaken.
‘Er rammelt iets aan dat verhaal. Zouden die Belgen, ter plaatse, datzelfde niet gesnapt hebben? En die hoefden het niet eerst op eigen risico een paar zeegaten door te loodsen.’
‘Klets!’ hield Schilperoort vol. ‘Het wordt een goed zaakje. Let op mijn woorden!’
Dat verhaal had ik eerder gehoord, en van andere vrienden, in verschillende jaren. Elk van hen wist steeds een reuzekoopje en elk van die verhalen had mij geld gekost.
‘Als je daar zo vreselijk van bent overtuigd,’ vroeg ik, ‘waarom koop je het ding dan zelf niet? Jij hoeft er óók niet mee te gaan varen als je niet wilt.’
Schilperoort sprong overeind en wees me er met nadruk op, dat het dáár niet om was begonnen. Ik had een schip willen hebben. Hij had me een schip bezorgd. Verre was het van mijn vriend Schilperoort, om zulk een kans voor mijn neus weg te kapen! Hij keek mij vol afkeer aan, wandelde een paar meter opzij en ging diep gekwetst steentjes in de vaart ploempen.
‘Tje...,’ zei hij ten laatste. ‘Het is natuurlijk altijd een min of meer avontuurlijke en gekke gok. Maar als je die niet aandurft...’
En dát deed het natuurlijk. Roulette heeft voor mij geen bekoring; het leven zelf is al gok genoeg. Hazardspelen laten mij onberoerd. Maar het kopen van een oud oorlogsschip, zonder het ooit te hebben gezien... Ik besef, dat miljoenen Nederlanders dergelijke dingen niet zullen doen. Maar ik doe ze wel. Erger nog - ik kan ze niet laten. Ik stond dus op.
‘Allright - ik koop het.’
Schilperoort stak een hand uit. We schudden lang en innig.
‘Van der Heide,’ verklaarde hij geroerd, ‘ik heb me toch niet in je vergist, after all.’
Wij gingen terug naar Ome Thijs:
‘Ik koop uw schip en zal het halen,’ verklaarde ik. ‘Maar ik wil een koopkontrakt in tweevoud, waarin u verklaart dat uw schip onbelast eigendom is en dat u gerechtigd bent het te verkopen.’
‘Helemaal mee eens,’ zei de kapitein, de buik van zijn takshond krauwelend. ‘Want zolang ik de eigenaar ben, blijf ik aansprakelijk voor alle averij en schade. Ik moet aan mijn pensioen denken, en het ligt daar onbemand en onverlicht in het kanaal tussen Brussel en Antwerpen. Bovendien - als je het hierheen krijgt - wil ik er graag wat persoonlijke spullen af hebben. Kleren, papieren en een enkel stuk meubilair.’ Dat sprak natuurlijk vanzelf.
Schilperoort ging naar Leiden om gezegeld papier te kopen. Ome Thijs brulde om Tante Bets, want de koop moest beklonken worden met gevulde glazen. Zodra die er waren, boog hij zich vertrouwelijk voorover.
‘Luister - ik zal je enkele aanwijzingen geven, die je onderweg van nut kunnen zijn...’ En daar kreeg ik de meest verbijsterende reeks vaaraanwijzingen die ooit over enig zout- of zoetwaterschip zijn gegeven, zoals:

a) | Als ik mijn stuurrad scherp bakboord draaide, en er stond iemand die méér dan tachtig kilo woog in het stuurboord-gangboord, dan was er kans dat ik mijn stuurwiel niet terug kreeg, want dan haakte de roertalie ergens in.
b) | Als ik met dat slagschip achteruit voer, mocht ik nooit mijn roer teveel stuurboord geven, want dan liep de ketting uit het stuurwiel-kamrad, doordat een stuitnok van de kwadrant ontbrak.
c) | De bakboords-benzinetank was schoon, maar lekte. De stuurboordstank bevatte een stukje spons dat er nooit was uitgevist en soms onverwacht de benzineleiding afsloot. Maar je kon natuurlijk altijd op één motor varen, met het geven van tegenroer.
d) | Als het regende was de enige droge kooi die in de allerachterste kajuit.
e) | Als de bakboordsmotor draaide, was het vaste kompas niet geheel betrouwbaar, want Ome Thijs had zelf een schakelleiding naar de magneten aangebracht, die soms het kompas wat beïnvloedde.
f) | Als het schip op beide motoren ging varen, moest ik eerst alle kajuitdeuren openzetten, anders klemden ze muurvast en dan zat iedereen opgesloten tot de machines op ‘Slow’ werden gezet.
g) | Er was altijd een kans dat het boeganker tijdens de vaart naar beneden plofte (tenminste als het schip een schok kreeg), want...

Ik was begonnen met alles naarstig te noteren, maar hield daarmee op, nadat ik zes oude enveloppen plus drie velletjes uit mijn agenda had gevuld. Ik keek ietwat verdwaasd op:
‘Dat de Duitsers geen zeevarende natie bij uitstek zijn,’ verklaarde ik, ‘was mij sinds lang bekend. Maar is dit speciale oorlogsschip een der redenen waarom zij in 1918 verloren of zijn deze excentriciteiten pas later ontstaan?’
Ome Thijs zocht echter in zijn herinnering en hoorde mij niet.
‘Ik zou het onaangenaam vinden,’ zei hij ten laatste, nog steeds nadenkend, ‘als je onderweg voor een verrassing zou komen te staan. Ik zal nog eens goed nadenken en verdere wenken op papier zetten.’
‘Gaarne,’ sprak ik dankbaar. ‘Als ik ergens een waterkraan opendraai, is er dan kans dat er benzine uit komt lopen, of is dat allemaal in orde?’
‘Benzine- en waterleidingen zijn alle streng gescheiden,’ verzekerde Ome Thijs. ‘Maar het is goed dat je daar over begint, want ik vergat bijna dat kneepje met de olietank. Als het schip overhelt - en dat kan makkelijk als er een paar mensen in het gangboord staan - en het regent hard, en je verzuimt dan om een omgekeerd blikje te zetten op de plek van het voordek waar een kruisje staat gekrast, dan druppelt er water in je smeerolietank.’
‘Juist,’ prevelde ik zwakjes. ‘En moet...’
Ik kwam niet verder, want Schilperoort kwam hijgend aanstuiven met gezegelde vellen papier. Het was te laat om nu nog terug te kunnen krabbelen. Wij schreven de koopcontracten uit. Ik had de sensatie van iemand, die door een klassieke noodlotsstroming wordt meegevoerd. Ome Thijs tekende vlot de beide papieren. Daarna keken ze mij vol verwachting aan. Schilperoort legde teder mijn vingers om een vulpen. Het was een ouderwets ding. Eigendom van Ome Thijs. Ik staarde naar de pen en dan naar Ome Thijs:
‘Als ik deze pen opneem, moet ik dan mijn derde vinger in mijn stuurboords-glas jenever houden en mijn bril tussen mijn tanden klemmen?’
‘Eerst even mee slaan als met een koorts-thermometer, en dan ruggelings mee schrijven,’ wees Ome Thijs. Ik deed het. De pen werkte perfekt.
‘Al die dingen zijn maar een weet,’ zei hij.
‘Juist,’ zei ik. ‘The MAIA is that kind of ship?’
Hij ledigde zijn glas, en keek mij goedkeurend aan. Ik begon er iets van te begrijpen, vond hij blijkbaar.
‘The MAIA is exactly that kind of ship’

2 - Ik bezichtig mijn oorlogsschip

De volgende dag verkocht ik twee ongeschreven boeken aan twee uitgevers. Zij verstrekten mij elk éénduizend gulden voorschot. Ik betaalde Ome Thijs zeventien bankjes van honderd en toen de aankoop was gevierd, hadden we nog een kleine honderdvijftig gulden over, en nu was ik, for better or for worse, in sickness and health, drunk or sober, eigenaar van het gewezen oorlogsschip MAIA, compleet met motoren, kompassen, ankers, lieren en verborgen gebreken. Ik had dit schip echter nog steeds niet gezien, en dat was natuurlijk wel een ietwat ongewone toestand.
Vanuit Betje Zoetemelk’s uitspanning ‘De Vergulde Vos’ zoemde de mare met ware raketsnelheid Rijpwetering rond. Betje Zoetemelk bezag mij met een mengeling van medelijden en griezelig ontzag. Jonkman, van de jachtwerf, bood mij achter elkaar drie borrels aan; een gebaar dat veel te denken gaf. Loets, de toenmalige eigenaar van de Batscharifabrieken, die mij op kwam zoeken in een witte Jaguar, lachte lang en luid en verklaarde: ‘There’s a sucker born every minute.’ Willemse, destijds groepscommandant van Rijkspolitie, sprak mij op de Openbare Weg een kwartier lang aan, vermoedelijk om zich (met het oog op latere verwikkelingen) alvast te overtuigen van de staat mijner geestelijke vermogens.
‘Is het werkelijk waar dat u het schip van Ome Thijs hebt gekocht?’ vroeg Willem Waasdorp, de beurtschipper.
‘Ja!’ zei ik, op de agressieve toon van iemand die voor de zesde maal wordt gevraagd of het wérkelijk waar is dat hij met die en die juffrouw gaat trouwen.
‘En gaat u het werkelijk zélf hierheen varen?’
Ook dit voornemen deed de ronde. De volgende dag kwamen de bakker, de kruidenier en de parlevinkende Van der Zwet hun rekeningen presenteren, zij die geen geld tegoed hadden, en die ik ontmoette, groetten mij waardiger en vooral ook iets inniger dan gewoonlijk, als was ik een persoon, wiens droevig verscheiden elk moment kan worden verwacht. Dit ging - ik moet het bekennen - toch wel enigszins op mijn zenuwen werken. Toen dan ook te tien uur op de ochtend van de derde katerige ochtend na de uitgebreide aankoopfestiviteiten een zekere Dickie ’t Hooft mijn sobere bungalow betrad (dit alles speelt nog in de primitieve tijden dat wij onze schepen en huizen op en om de ganse Kaag dag en nacht onafgesloten konden laten) en ook al weer over mijn scheepsaanschaf begon te meieren, en het tot mij doordrong dat dezelfde Dickie altijd in de weer was met auto’s, motoren en garages, kwam ik roezig overeind.
‘Heb jij een auto bij je?’
Dick antwoordde hier niet eens op, opende een bruin papieren zak en begon aan een peer te knagen. Ik begon mijn sokken aan te trekken.
‘Wil jij me naar België rijden? Ik wil dat schip nu wel eens bekijken.’
Dickie kauwde een peer. Het waren verrekt harde peren, zo te horen. Vervolgens vroeg hij:
‘Heb jij geld?’
Enig strandvonderen in jas- en broekzakken leverde een bedrag op dat mij zelf nog meeviel, maar waarvan Dick niet onder de indruk leek. Hij knauwde een peer en meende ten laatste:
‘Daar kun je niet veel kromme sprongen van maken.’
Ik stapte met een been in een broekspijp en zei verontwaardigd:
‘Ik ben helemaal niet van plan om krom te springen. Ik ben alleen maar verrekte benieuwd om te zien wát ik nou eigenlijk heb gekocht.’
Hij mikte een klokhuis in een prullenmand.
‘Ik heb een tank vol benzine.’
‘Jij hebt toch verstand van motoren, hè?’
Dick liep naar het raam en ging een tijdje Kaag-eenden staan bekijken.
‘Er zijn zoveel motoren,’ zei hij neerslachtig.
‘Maar dit zijn benzinemotoren.’
Hij vertoonde een licht teken van leven.
‘En lopen ze nog?’
‘Ze hebben niet lang geleden nog gelopen, zegt Ome Thijs.’
Ik zag hem weer een klein beetje ineen zakken:
‘Laten we maar gaan.’

De MAIA lag in Humbeek: een plaatsje aan het kanaal Antwerpen-Brussel. Dit kanaal is van bijzondere aard en speelt een belangrijke rol in mijn relaas. Het is een der weinige echte kanalen die de Belgen hebben gedolven en zij zijn er dus bijzonder trots op, zo trots, dat het in geen enkel opzicht mag worden verontreinigd. Gooit iemand er een bananenschil in, dan loeien onmiddellijk sirenes en een hygiëneboot rukt uit om de schil op te dreggen. Het ganse kanaal, van Brussel tot Wyndham, is eigendom van ‘S.A. du Canal et des Installations Maritimes de Bruxelles’, kortweg genaamd; ‘De Maritiem’. Het is gevuld met speciaal maritiem water dat geregeld wordt gewassen, ontkleurd en ontdaan van onbehoorlijke vissen. In dit hoogfijn kanaal mogen alleen speciaal getrainde sleepboten varen, welke met huid en haar eigendom zijn van de ‘Maritiem’. Loslopende sleepboten worden streng geweerd. Te Humbeek kabbelt dit kanaal enkele honderden meters ver tussen twee kademuren, waarop een borstwering van een meter hoogte. Daarop zitten steeds enkele Humbekenaren te hengelen, waarschijnlijk met speciaal voorgeschreven Maritiem-hengels. De MAIA lag aan de kade gemeerd en mijn eerste indruk was, dat zij op een uiterst losse ‘lend-and-lease’-basis een jaar of vijftien lang door zeer progressieve en hasjiesh rokende Kongolezen was gebruikt als kanonneerboot op de Zambesi.

Het schip had nog de oorspronkelijke lijn van een kruiserbarkas, met dien verstande der er te eniger tijd iemand een fortuin moest hebben neergeteld om het te laten verbouwen tot alternatief luxe-jacht en vervolgens al het mogelijke was gedaan om het zo grondig mogelijk te verknollen. Om een voorbeeld te noemen: toen het dek ging lekken werd het niet opnieuw geklamaaid... O, neen! Op de lekplaatsen werden plaatjes zink geslagen. Tussen zink en dek kroop het water natuurlijk opgewekt verder. Bovendien droogde het dek onder het zink zeer traag, zodat het daar naar hartelust kon gaan schimmelen en vergaan. Toen de dekken steeds harder gingen lekken, werden met een scheepsbouwkundig vakmanschap dat overigens alleen in de Peel te vinden is, alle dekken en gangboorden met zink beslagen. Dit was mogelijk afdoende geweest, als men de platen zink maar aan elkaar had gesoldeerd. Helaas waren ze over elkaar heen gespijkerd, met duizenden fraaie, koperen nageltjes. Waar het echter een eigenaardigheid van scheepsdekken is, dat er overheen wordt gelopen, waarbij het zink werkt en opbolt, zaten al die duizenden nageltjes min of meer los en vormden evenzovele keurige lekgaatjes. Het meest verbluffende stuk vakwerk was echter geleverd op het achterschip. Het zink daar was, evenals overal elders, met veel werk en kosten over de opstaande dekrand heen gehamerd... maar men had verzuimd er spuigaten in te maken. Bij elke regenbui verzamelde het regenwater zich daar dus tot de dekrandhoogte van zes centimeter, waarna het in de loop van het volgende etmaal vredig in het achterschip weglekte. Jammer dat het wegdroop, anders was daar een schitterend openlucht-aquarium geweest voor platvis, paling en heilbot. Al die jarenlange lekken hadden in de binnenbetimmering (grotendeels eiken en mahonie) een ontstellende ravage aangericht.
De meest verbijsterende situatie troffen wij aan in het voorschip. Het was duidelijk dat Ome Thijs, naarmate hij ouder werd en minder goed de trapjes op en af kon, zijn bestaan aan boord steeds eenvoudiger was gaan inrichten. Op een bepaald moment was een stadium ingetreden waarin hij het totale voorschip als leefruimte had afgeschaft, en het had ingericht als een soort pakhuis. Voorts had deze oude zuiplap, telkens als hij zijn pensioen ving, inkopen verricht - doorgaans in blik of glas - en deze op de meest vreemde plaatsen weggestouwd. Vervolgens vergat hij dan het merendeel.
‘Grote Allah!’ zei Dick. ‘Er is hier genoeg proviand aan boord voor een redelijke walvisvaart.’
‘Als tenminste de motoren willen lopen,’ mompelde ik en ging op zoek naar de smid die, volgens Ome Thijs, ‘alles van de motoren en de leidingen afwist.’
De humbeekse dorpssmid was bezig met een voorhamer een zwaard om te smeden tot een ploegschaar, maar hij had nauwelijks vernomen dat ik de MAIA had gekocht en wilde laten varen, of hij wierp zijn hamer neer, luidde een bel en brulde om zijn zoons. Het waren twee typische potige, vlasblonde vlaamse zoons en zij kwamen in gestrekte draf aanhollen, tussen hun vingers hoefijzers en stukken gaspijp krombuigend.
‘De MAIA moet seffens lopen!’ kreet de smid. ‘Haal de tangen! Denk aan de hamers!’
De zoons hieven de Vlaamse Leeuw aan en renden weg. Dertig tellen later draafden de smid en zijn beide zoons in hoera-stemming terug de kade op, beladen met hamers, moersleutels en koevoeten. Ik kreeg de indruk dat deze drie humbeekse smeden werk aan de MAIA beschouwden als een soort demontage-jool; een welkome afwisseling in hun bestaan van koevoeten beslaan en paardehoofdstellen aan de muur lassen. Zij tilden het machinekamerluik op en waren in de donkere diepte verdwenen, nog vóór ik zelf aan boord was. Dickie en ik loerden naar beneden. De drie smeden trokken jassen en hemden uit, draaiden belgische shagjes, tilden wat stalen bodemplaten op en begonnen op kranen en buizen te slaan dat mast er van sidderde. Ik stelde van boven af schuchter enkele vragen, maar u moet eens proberen, met een vlaamse hoefsmid, die doende is twee koelwatercircuits in barrels te slaan, in sappig Vlaams een technisch gesprek te voeren over engelse driewegkranen, keilbouten, hartkleppen, aanzuigfilters en naadloze stalen pijp. Ik zocht vrij snel mijn heil in de staminee. Dick en ik aten daar brood met kaas. Over de kade echo-de het donderende geweld der drie dolle smeden. Dick dronk zwart bier, en merkte op:
‘Zometeen slaan die Vlaamse Leeuwen je hele schip tot schroot, vrees ik.’
‘Ze slaan een paar nieuwe krukken in de assen,’ mompelde ik.
Na een korte opflakkering van gehamer kwam de smid de staminee binnen. Zijn schootsvel zat onder de staalsplinters, en stukken bougie hingen in zijn haren.
‘We motten benzien hemme, zunne?’ verklaarde hij triomfantelijk. ‘Zonder benzien kan den moteur niet marcheren, zunne?’
Dat waren we volkomen met hem eens.
‘Die heeft toch wel verstand van motoren,’ zei Dick getroffen.
Wij kochten een paar jerrycans vol benzine voor hem en hij draafde er opgetogen mee weg. Er werd nu een hele tijd niet meer gehamerd. Wij gingen ook terug naar de MAIA en loerden over de rand van het machinekamerluik. De smeden lagen op hun ruggen, schroefden pijpen los, slierden hun haren door plassen carterolie en hadden pret voor tien.
Dick ging over de rand van het luik hangen, en sloeg de smeden belangstellend gade.
‘Kun jij, als motorexpert, zien wat ze uitvoeren?’ vroeg ik, ietwat ongerust. Dick ging nu over de railing hangen en staarde dof in het water.
‘Ze bouwen ze om tot stoommachines,’ zei hij ten laatste.
Op de kade was een aankomend smidje bezig, kabels voor een looplamp uit te leggen. Dick en ik gingen weer naar de staminee. We zaten er nog geen vijf minuten, toen de smid weer kwam aandraven. Hij moest twintig liter carterolie hebben.
‘Twintig liter!’ gilde ik.
‘Om op de golven te gieten, denk ik,’ zei Dickie.
Ik gaf de smid genoeg francs voor achttien liter olie. Toen was mijn geld zowat op. De smeden plus het aankomend smidje, werkten bij het licht van looplampen tot half negen. Toen, moegespeeld en moegezongen, kwamen ze me opgetogen vertellen dat de stuurboordsmotor niet zou lopen. Er was één magneet van het dubbele stel reddeloos kaduuk en de pijpen van de watercirculatie waren bij een aanvaring gebarsten. Op de bakboordsmotor gaven ze me echter goede hoop. De gummikabels werden ingehaald. De toeschouwers klommen van de kademuren af en de smeden gingen eten en slapen. Ze beloofden echter de volgende morgen vroeg terug te zullen zijn om verder te spelen. Dick en ik reden naar Brussel, kochten een blik Nescafé en keerden terug naar de MAIA. Wij gingen in de muffe salon zitten, staken het butalicht aan en brouwden veel koffie.
‘Heb jij enig idee,’ vroeg hij ten laatste, op vriendelijke toon, ‘hoelang je deze vlaamse ijzerhouwers met hun goedendags nog in je machinekamer zult laten ravotten?’
‘Morgen nog,’ antwoordde ik zeer beslist. ‘Lopen morgenmiddag om vier uur de motoren niet, dan gaan we weg, en komen later terug om het schip naar Holland te laten slepen.’
‘Als er morgenmiddag tenminste nog een herkenbaar schip is,’ mompelde Dick somber. ‘Die motoren zagen er vanavond al veel platter uit dan vanmorgen.’
Na enig zwijgen voegde hij eraan toe:
‘En heb jij nu enig idee, wat jou al die uren noest vlaams arbeidsloon in harde francs zullen gaan kosten?’
‘Dat zal ik wel horen,’ antwoordde ik korzelig.
Dick knikte instemmend.
‘Ongetwijfeld. En dat zal niet mis zijn. Hoe denk je aan die francs te komen? Je reisdeviezen voor de eerstvolgende tien jaar bij de Nederlandse Bank opvragen?’
‘Zullen we wel zien,’ grauwde ik knorrig. ‘Ik ga slapen.’
De volgende middag, om half drie, sloeg de bakboordsmotor aan. Men had echter vergeten, het conservenblik, dat tegen de regen omgekeerd bovenop de uitlaatpijp zat, en was vastgeroest, eraf te halen. De uitlaat scheurde dus open en het roestige blik vloog met een donderende knal honderdvijftig meter de lucht door en over het kanaal uit het gezicht. De humbeekse bevolking vluchtte in paniek. Vier gendarmes holden de post uit en vader smid, die ijlings de ijzeren machinekamertrap opstoof om bij de gashandel te komen, gleed uit. De bakboordsmotor stopte. En daarna liep zij niet meer. Twee smeden, ikzelf en een gendarme stonden om kwart voor zes nog zwetend dat monster van een motor rond te zwengelen... er kwam geen explosie meer uit.
Ik hakte de knoop door:
‘Ik ga terug naar Holland. Ik kom morgen of overmorgen terug om de MAIA weg te laten slepen.’
‘De rekening is drieduizend tweehonderd en tien francs,’ zei de smid, een voorhamer opnemend.
‘Wordt meteen betaald als ik het schip ophaal,’ antwoordde ik met de onverschrokkenheid van een va-banque speler. ‘Ik moet eerst geld halen in Holland.’
Dat scheen iedereen te begrijpen. Wij hielden dus een korte toespraak tot de humbeekse menigte, sloten het festival, beloofden een nieuwe opvoering met onverwachte attracties voor de komende dagen en klommen uitgeput in onze auto.
‘Hoe kom jij aan drieduizend tweehonderd en tien belgische francs zonder directe deviezenzwendel?’ wilde Dick weten.
‘Komt tijd, komt raad,’ mompelde ik.
‘Komt tijd, komen nooit deviezen,’ verklaarde de motorexpert. Maar die deviezen kwamen er wèl, zij het ook op ietwat oorspronkelijke wijze

3 - De vaart begint

Nu ik de algehele situatie in ogenschouw had genomen en ook enig inzicht verworven in de problemen die onderweg te verwachten waren, ging ik op zoek naar slagvaardig scheepsvolk. Dit op duidelijke basis van vrijwilligheid. Bovendien moest er nieuw kapitaal worden aangetrokken.
Dit laatste stuitte hier en daar af op de gefronste wenkbrauwen van uitgevers, doch daardoor dient een auteur zich niet uit het veld te laten slaan.
Wat mij noopte om des ochtends om 9 uur van een vrijwel geldloze dag plotseling een luid sein te geven om nu terstond, zonder verder uitstel, de MAIA te gaan ophalen, kan ik tot op heden niet verklaren. Vast staat dat ik van geen wachten meer wilde weten en dat was maar goed ook, zoals zal blijken uit de rest van dit verhaal.
Dus op 1 augustus vertrokken vier personen naar Brussel om de gewezen oorlogsbodem MAIA naar Holland te halen, te weten: Huib Haket, diens verloofde Corretje (een bijzonder decoratief lichtmatroosje met engelenhaar en pikante sproetjes), een meisje Ellen dat zich had aangeboden als kok onder de gage, en ikzelf.
De reparaties tot dusverre aan de MAIA begaan, plus de activiteiten van het humbeekse motorencircus hadden mij grondig overtuigd dat ik, wilde ik nog iets van mijn schip redden, deze bodem onverwijld aan verdere belgische experimenten moest onttrekken.
Het weer was die dag betrokken, maar warm, en werd in snel tempo drukkender, naarmate wij (per trein) verder in België doordrongen. Wij arriveerden (per elektrische tram) aan de kade van Humbeek op het exacte ogenblik dat een ratelende onweersbui losbarstte en ons binnen dertig seconden tot op het epitheelweefsel doordrenkte. Dit was eerder gunstig dan omgekeerd, bemerkten wij alras, want binnen de MAIA regende het slechts iets minder hevig dan erboven. Omdat alles aan dit schip sinds maanden muf en vochtig was, hadden wij rubber luchtmatrassen meegenomen en wij begonnen met een oord te organiseren waar men kon slapen zonder aan een douche te worden blootgesteld. Wij legden dus zeilen, lappen vloerlinoleum en een lege rubberboot boven op de salon en na verloop van tijd hield het ergste lekken daar op om over te gaan in een onregelmatig nadruppelen, dat speciaal Corretje bovenmatig irriteerde en haar deed opperen, badpakken aan te trekken, de luchtmatrassen in het kanaal te smakken en daarop te gaan slapen. Mijn dag-en-nacht-log van die avond vermeldt onder meer:

21.15: | Regen ruist op MAIA. De enige werkelijk droge plekken aan boord zijn onder de kooien (waar Ellen nu brood snijdt) en onder het zinken aanrecht (waar Corretje haren droogt boven butagas). Haket, in shorts, smijt rommel overboord.
22.30: | Haket heeft in het vooronder een blaasbalg ontdekt, sleept vanuit het stuurhuis de rubberboot de salon in en pompt deze daar op. Bootje zwelt langzaam en is hel-oranje.
22.40: | Hees gebrul uit de salon. Boot is opgeblazen, maar blijkt nu natuurlijk de salondeur niet door te kunnen. Haket is schuimbekkend bezig haar weer leeg te laten lopen. Dit schijnt veel lastiger dan opblazen.

22.55:

Regen is plotseling opgehouden, maar atmosfeer nog steeds benauwd. Corretje en Ellen thans bezig om lege flessen, potten, lappen en manden vol beschimmelde Penguin-boeken overboord te kiepen. Ik heb de butagasverlichting brandend gekregen!
Met doffe ploffen gaan enkele beschimmelde matrassen overboord.

23.10: | Doffe ploffen van gendarmerielaarzen aan dek. We krijgen een waarschuwing dat volstrekt niets in het kanaal mag worden gegooid. Alles moet weer worden opgevist en op de kade gedeponeerd.

23.25:

Haket (in rubberboot) en Corretje en Ellen (met pikhaken) zijn onder gendarmerietoezicht bezig, bij zaklantarenlicht alles wat in het kanaal drijft, op te vissen en op de kade te trekken. Haket springt overboord en maakt zwemmend jacht op weggedreven matrassen.
Gebrul! - Ellen pikhaakt Haket in het onzekere licht en houdt vol dat Haket in de schemer niet te onderscheiden is van een kapotte kapokmatras.

24.00:

Verkenning heeft aangetoond: accumulatoren zijn waardeloos lood. De koperen kranen in de kombuis en achterkajuit zijn gestolen; tot er nieuwe aanwezig zijn kunnen de watertanks niet worden gevuld. Wasbak in WC is ook gestolen; door een vakman, aan de buizen te zien.
Ik verdenk hier sterk de smid van.
Wij tappen water in emmers bij goedwillige Belgen. Gaan uitgeput slapen.

Die nacht werd er uiterst ongeregeld gerust. Corretje’s luchtmatras liep telkens leeg en moest dan worden opgeblazen. Haket begon daar, in het stikduister, knorrig aan, maar na een kwartier van vreemde geluiden bleek, dat niet Haket de matras volblies maar de matras Haket. In het donker sommeerde Haket vervolgens Corretje brullend, om onder de dekens vandaan te komen, maar Corretje weigerde klagend. Haket begon te tieren dat zelfs een Tarzan niet genoeg longcapaciteit bezat om een beslapen luchtmatras vol te blazen. De matras liep die nacht driemaal leeg. Ik kon constateren dat zij precies één uur vijftig minuten nodig had om zover leeg te sissen, dat Corretje klagend wakker werd.

Donderdag, 2 Augustus.

Om negen uur in ochtend was de lucht stralend blauw. Er was geen aasje wind. Na een zeer sober ontbijt van thee en droog brood doken Haket en ik, in shorts, het voorschip in, groeven alle rommel eruit en stouwden die in het stuurhuis. Vandaar sleepten de vrouwen de boel het voordek op. Wij haalden onder andere te voorschijn: vier staalmatrassen; vier paardeharen matrassen vol penicilline; twee kletsnatte kapokmatrassen; zes zinken emmers; twee kolenkitten; een stokanker; minstens honderd lege flessen; potten en pannen; een kist vol lege verfpotten en harde kwasten; een presenning; een roestig kacheltje met ijzeren pijp; rollen halfvergaan touw; zes scheepslantaarns; een dode rat; een omgevallen keulse pot met eieren in waterglas (!); een grote plus een kleine bijl; stukken ijzeren en loden buis; stapels kranten, met touw aaneengebonden; wasketels; teilen; zes nieuwe pannesponsen; twee kapotte accu’s; een los schakelbord; gebroken vegers; twee kapotte stoelen... de peddels van de rubberboot en vier manden vol oude lappen, stukken deken en dweilen. Ome Thijs was kennelijk een man die nooit iets weggooide. Ten laatste haalden wij nog een primitief werkbankje met een vastgeroest bankschroefje te voorschijn, benevens enkele ijzeren ballastblokken die op de kombuisvloer lagen, vermoedelijk als hakblok voor brandhout. De plafonds der voorkajuiten waren ook van binnen met zink betimmerd en door de spijkergaten droop de regen van de afgelopen nacht nog na. Hoe dit dek, van boven en van onder met zink beslagen, ooit verwacht werd te zullen drogen, was ons een raadsel. Haket en ik kropen aan dek en keken verbijsterd rond. Van het acht meter lange voordek stond elke centimeter vol rommel. De zon was al brandend heet en het werd ons alras duidelijk dat er radicaal moest worden ingegrepen, en dat alle noodzakelijke troep wel ten snelste het schip uit moest, wilde het ooit droog of schoon worden, maar dat het ook een volslagen onmogelijkheid zou zijn, te varen met een soort van dump aan dek. Wij besloten dus om alvast alles wat niet werkelijk belangrijk was, op de kade te deponeren. Ik schrijf weer over uit de scheepslog:

11.05:

Haket en ik zitten op omgekeerde emmers in de hete zon, alreeds progressief gedecoreerd met vegen olie, teer en gewoon vuil. Ellen bericht ons dat alle sigaretten op zijn. Ons restant francs is eveneens uiterst beperkt. Werken zonder sigaretten is onmogelijk. Alle actie stopt.
Ik voel stilzwijgend het verwijt van het scheepsvolk.
Had ik niet een dag langer kunnen wachten en me eerst voorzien van een gevulde scheepskas? Of had ik in de afgelopen dagen niet wat minder in Kaagcafés kunnen rondhangen? Blikvoedsel is er genoeg aan boord. Maar geen brood, geen bier en geen tabak.
Hoe komen wij aan francs? De afspraak is destijds gemaakt: Haket, Ellen en Corretje zullen graag meevaren en helpen, maar alle onkosten van de vaart zijn voor mijn rekening. Muiterij dreigt!

11.15:

Vele Belgen, uit ramen en kadehuizen hangend, tonen grote belangstelling. Wij voelen dat wij worden beschouwd als voorbeeld der internationaal befaamde hollandse opruim- en netheidsmanie. Een uiterst oude Belg stapt van een zeer oude fiets en schouwt de rommel op ons voordek.
Hij vraagt of wij dat allemaal weggooien.
‘Niet allemáál,’ zeggen wij voorzichtig.
Haket haalt een emmer water aan de overkant. Wij drinken ieder twee glazen vol en transpireren als otters. Het wordt nu met de minuut heter. Er is geen vleugje wind en de zweetdroppels trekken schone strepen op onze vuile gezichten en armen. De antieke Belg komt nu los en zegt dat hij het prehistorische draaibankje wil kopen. Wij weerhouden onszelf ervan, hem om de hals te vallen. Ik verkoop het ter plekke voor 80 francs. Haket en ik tillen het op de kade. Meteen stroomt half Humbeek toe. Ik duik naar beneden, geef Corretje de 80 francs en zend haar in draf weg om sigaretten te kopen..

11.25:

Er staat nu een drom Humbekenaren op de kademuur, confererend en wijzend. Men wil blijkbaar kopen. Wij hebben daar geen bezwaar tegen, mits men cash betaalt en metéén meeneemt. Met stijgende geestdrift verpatsen wij in snel tempo:
een oude dissel,
een troffel,
en pianokruk,
twee emmers,
een fluitketel.

11.45:

Met het nu weer gevangen geld gaat Ellen op pad om flesjes bier en méér sigaretten te halen. Corretje is alreeds op de terugtocht. Er komt slapte in de markt. De Humbekenaren bezien de reeds buitgemaakte voorwerpen en wachten af, wat er nog meer te voorschijn zal worden gebracht.
‘We moeten groter keus bieden,’ zegt Haket.
‘De salon uitruimen,’ concludeert Corretje.

12.00:

Het wordt nog steeds heter. Haket, Corretje en ik hijsen stoelen, kleedjes en een complete haard met veel moeite aan dek en zetten alles op de kademuur. Het publiek wordt opgewonden. Ik maak van een plaat triplex een bord:

VENTES ET ACHATS!

Haket blaast op een toeter. Ellen komt terug met bier en sigaretten. ‘Pay as you go,’ mompelt Haket en rukt een fles bier open.

12.10: | De gendarmerie staat nu de haard te bezichtigen. Een limonadefabrikant van de overkant biedt 250 francs. Ik vraag metéén vierhonderd. Na een tijdje biedt hij driehonderd. Er komt een oude vrachtauto aanrammelen. Een Belg stapt uit en biedt ons 10 francs het kilo voor oude vodden.

12.30:

Hier begint de victorie! Het blijkt nu een geluk dat alles aan boord zo door en door vochtig is. De vodden wegen als lood en wij verkopen, op de bascule gewogen, voor 660 francs aan oud textiel.
Daarna gaan de pakken kranten van de hand. Vervolgens de twee ballastblokken, die ik zeker niet meer nodig zal hebben... oud ijzer doet 6 francs de kilo!
Ik steek francs in alle zakken, maar Ellen en Corretje vissen ze er handig weer uit teneinde ze om te zetten in sigaretten, Nescafé, brood en bier.

Hier houdt de scheepslog ineens op - blijkbaar van opwinding, want daarna sloegen we de grootste klap van die dag. De man met de vrachtauto kwam terzijde en nam mij terzijde.
‘Is dat boeganker met ketting te koop?’
De MAIA beschikte over twee ankers en twee lieren. Aan de boeg hing een bijzonder zwaar klipanker dat werd gelicht via een kettinglier. Het voordek van de MAIA, vóór de lier, was echter zwaar beschadigd doordat (zoals de smid vorige maal had verteld) een week tevoren een Rijnaak er een bolder compleet had uitgetrokken. De grenenhouten splinters staken schuin omhoog en bij de voorsteven gaapte een gat waar een man in kon ploffen. Om het voordek te repareren zou die ankerlier in ieder geval eerst van het dek af moeten. Haket kwam naar me toe schuifelen.
‘Wil hij het anker kopen?’
‘Met ketting!’
‘Man - daar krijgen we zeventienhonderd pakjes sigaretten voor! En op de Kaag koop je voor een habbekrats een nieuw anker!’ Ik dacht niet lang na. Onder deze hongerige omstandigheden had ik trouwens meer aan éénhonderd franken in België dan aan éénhonderd guldens verweg in Holland.
‘Man,’ zei ik tot de Belg. ‘Dat anker is te koop. Maar als gewoon oud ijzer verpatsen is natuurlijk te gek.’
Na veel loven en bieden kreeg ik 10 francs de kilo en toen begon een spel dat Haket en mij nog lang zal heugen. Transpirerend, tierend en bier drinkend sjouwden wij op de kant: een klipanker (95 kilo), benevens 85 meter ankerketting die we eerst met een roestige, ongesmeerde lier uit de buik van het schip omhoog moesten halen. Het kostte ons iets meer dan twee uur om de hele zaak op de kade te krijgen en toen moesten we de ketting nog bij pyramides tegelijk op de bascule gaan wegen.
‘Tanden op elkaar,’ hijgde Haket tegen mij. ‘Elke schakel is een flesje bier.’
Het totaal gewicht bleek 345 kilo. Om kwart over drie reed de vrachtauto weg en stak ik 3450 francs in mijn shorts.
‘En nu gaan we met man en macht een enorme borrel drinken!’ juichte ik vol geestdrift, maar Corretje en Ellen begonnen op slag opnieuw te muiten. Zij verzekerden mij, dat ze dan wel wisten hoe het gaan zou en bezwoeren mij, vooral géén borrels te gaan drinken, maar veel liever het geld aan hen in bewaring te geven. Haket en ik keken elkaar aan, strijdend met onszelf. Ten laatste, met afgewend hoofd, en smart in het hart, gaf ik de vrouwen het geld. Zij slierden de kade op; scheef lopend van de francs. Haket en ik veegden met vuile handdoeken onze koppen af.
‘Ik heb een kettingschakel in mijn haren,’ gromde Haket en keek verlangend naar het kanaalwater. ‘Ga je mee zwemmen?’
Ik schrok.
‘Dat is streng verboden! Dan wordt het Maritiemwater verontreinigd.’
Op dat ogenblik klonk een langgerekte ‘Toet!’ van een stoomfluit, die de ruiten van de MAIA deed rinkelen. Uit de richting Antwerpen kwam een der grootste sleepboten aan die ik ooit had gezien. Het ding had een bemanning van vijf koppen (die alle vijf naar ons keken) en een boeggolf als een torpedojager. Eén kop wuifde naar ons; een tweede bleef aan de stoomfluit rukken, een derde smeet kolen onder de ketels, een vierde hees vlaggen en seinballen en de vijfde (met een pet op) stond in het gangboord en zwaaide naar ons.
‘Hei!’ brulde ik. ‘Ga je soms de kant van Antwerpen uit?’
De enorme boot minderde vaart, legde een smookgordijn, draaide met veel moeite, kwam op ons af en meerde langszij.
‘Goeie!’ zei de enige man die een pet op had; kennelijk de kapitein.
‘Gaat u nog de kant van Antwerpen op?’ vroeg ik bescheiden.
De zon brandde op ons neer. De hete lucht trilde boven de staalplaten van de sleepboot, en haar donkere smook rees loodrecht op. Ik deed een beetje kalm aan, want ik voelde er weinig voor, die sleepboot roekeloos af te huren. Het ding zag eruit als de gewezen staatsie-sleepboot van Faroek en maakte de indruk of het sleeptarief minstens honderd francs de strekkende el zou bedragen. De gezagvoerder begon een shagje te rollen, en ik vroeg, op de toon waarmede men een Inspecteur der Directe Belastingen aanspreekt:
‘Wij moeten de kant van Antwerpen op... Den Anvers.’
De kapitein begon langzaam het hoofd te schudden, stak het shagje in zijn mond, zocht in zijn zakken en verklaarde:
‘Nee. O, nee. Ik goa oê noar Klein Willebroeck brengen.’ Wij overpeinsden dit antwoord.
‘Waarom?’ wilde Haket ten laatste weten. ‘Waarom naar Klein Willebroeck?’
Dit leek mij ongepaste nieuwsgierigheid. Ik wilde de onderhandelingen terugvoeren in meer direct praktische banen. Als wij maar eenmaal bij een sluis lagen konden wij daar zonder moeite een sleep oppikken die ons verder meenam. Het probleem was echter om eerst bij een sluis terecht te komen. Ik informeerde, met stemverheffing:
‘Wat kost het, kapitein, als u ons meeneemt naar de eerstvolgende sluis?’
‘Niks,’ zei de kapitein met tegenzin. Hij keerde zich om, keek een voor een alle leden van zijn bemanning aan, waarvan de koppen uit patrijspoorten en ramen staken en wendde zich weer tot ons:
‘Dat kost-oê niks.’
Stilte. De stoom siste. De rookwolken balden opwaarts in de trillende hitte. De kapitein zoog diep aan zijn sigaret en besliste ineens:
‘Ik goa oê noar Klein Willebroeck brengen!’
Ik haalde diep adem, ging het stuurhuis in, dronk wat water, kwam terug, en begon opnieuw, ditmaal in woorden van hoogstens twee lettergrepen:
‘Kunt-u-ons-een-eind-slepen-de-kant-van-den-Anvers-uit?’
De kapitein keek mij gegriefd aan, en zei zachtzinnig:
‘Moar ik goa oê noar Klein Willebroeck brengen.’
‘Goed, goed,’ stemde ik haastig in. ‘Maar ik ben al tevreden, als ik in de eerstvolgende sluis lig, waar ik een sleep op kan pikken, die me verder brengt. Ziet u?’
Hij zette beide handen op zijn knieën, en staarde droef naar de waterlijn van de MAIA. Ik legde nader uit:
‘We moeten met dit schip verder naar Holland, ziet u?’
Hij schudde langzaam en bedenkelijk het hoofd, staarde nog steeds naar de waterlijn, maar zei niets. Ik wist wat ik wilde, maar ik wou er machtig graag achter komen wat hij wilde, dan konden we gaan passen en meten.
Ik begreep niet wat de moeilijkheden waren. Ik begreep evenmin, waarom hij zo aarzelde. Ik had ook niet het vaagste idee, waar Klein Willebroeck lag.
‘Moet u soms de kant van Brussel op?’
‘O, nee!’ zei hij meteen verontwaardigd. ‘Ginne gedacht van! Ik goa noar Klein Willebroeck.’
Ik bedwong met geweld een neiging om in het water te springen en begon weer geduldig:
‘Wat kost het, agge ons naar de eerste sluis sleept?’
Hij schoof een hand onder zijn pet, en begon te krabben. Dat gebaar kende ik. Het is over de hele wereld, overal waar mensen petten dragen, de handeling van lieden, die piekeren, hoeveel ze je kunnen uitschroeven. Maar ik vergiste me. Hij schudde zijn hoofd en zei, koppig:
‘Ik zal oê noar Klein Willebroeck brengen.’ Ik ging plat langs de rand van het voordek liggen, beet hard op mijn duim, en staarde naar het gladde water. Haket, achter mij, sprong in de bres.
‘Luister!’ begon hij, trachtend de gezagvoerder en zijn Klein Willebroeckcomplex te ontzien. ‘Wij gaan gezellig mee naar Klein Willebroeck. Akkoord? Maar is er een sluis in Klein Willebroeck?’
Na enig nadenken gaf de kapitein toe, met merkwaardige tegenzin, dat er een sluis was in Klein Willebroeck. De man scheen een machtige afkeer van sluizen te hebben. Haket deed nu een zeer verrassende zet, en vroeg onverwacht:
‘Is er soms een sluis in Gróót Willebroeck?’
Ik ging rechtop zitten, staarde naar Haket en vroeg in het Engels:
‘Is there a Big Willebroeck?’
‘Geen idee,’ ze Haket. Dat maakte het spannender. De kapitein had hier blijkbaar niet zo gauw van terug. Hij schoof de pet een paar maal op en neer over zijn schedel, maar we kregen hem niet uit zijn hol. Hij trapte nergens in.
‘Ik neem oê mee noar Klein Willebroeck!’ verklaarde hij ten laatste halsstarrig.
Nu ging Haket het stuurhuis in, om een glaasje water te drinken. Hij had een waanzinnig licht in zijn ogen. Ik piekerde. Misschien had de man een vriendinnetje in Klein Willebroeck. Misschien was het sinds jaren een geheime hartewens van hem, ééns een schip naar Klein Willebroeck te mogen brengen. Wellicht had hij 999 schepen naar GROOT Willebroeck gebracht, en wilde hij persé het duizendste naar KLEIN Willebroeck brengen. Wie kan zeggen, wat voor duistere dromen er leven op de bodem van een belgische sleepbootkapiteinsziel? Jan de Hartog had dit mogelijk terstond gepeild; ik tastte in het duister.
‘Akkoord,’ zei ik gelaten. ‘Best. Vaar maar. We zullen wel zien, wat er van komt. We gaan dan in ieder geval de kant van Antwerpen op.
‘Maar ik moet metéén weg, zunne!’ zei hij toen, oplevend.
‘Heiho!’ protesteerde ik. ‘We hebben twee meisjes bij ons en die zijn in het dorp boodschappen doen.’
‘Dan motte ge ze hoalen!’ vermaande hij, gekwetst. ‘Ik goa oê meenemen noar Klein...’
‘Ja, ja! Goed. Best,’ susten Haket en ik haastig. ‘We gaan heus mee naar Klein Willebroeck. Maar niet zonder onze meisjes.’
‘Maar dâ moe nie te lang duren, zunne!’ vermaande hij weer, ‘of ik krijg last met de hoavenmeester!’
Ik staarde hem verbijsterd aan:
‘Havenmeester?’ - Ik begon om me heen te staren. ‘Is er hier in Humbeek dan een havenmeester?’
‘Nee - in Vilvoorde. Is een order van de hoavenmeester van Vilvoorde.’
Ik tastte naar mijn voorhoofd en begon zwaar te ademen. Eindelijk bracht ik uit:
‘Klein Willebroeck... Weet je niet meer? We gingen allemaal gezellig naar Klein Willebroeck. Wat hebben we dan te maken met de havenmeester in Vilvoorde?’
De ganse bemanning keek mij aan met medelijden waarmede men de domste en dikste jongen van de ganse school beschouwt.
‘Die stuurde me hierheen. Om oê op te halen!’
De hete middag was zeer stil. Ik keek Haket aan:
‘Heb jij Vilvoorde gebeld om een sleepboot?’
‘Ik kijk wel uit,’ zei Haket.
Het hoofd van een man, kennelijk de machinist, te oordelen naar het schietkatoen in zijn snor en haren, kwam tussenbeide en zei:
‘We motten oê meenemen naar Klein Willebroeck en oê doar op het droge zetten. Ge zijt een gevoar voor de scheepvoart! Daarom zijn we gestuurd.’
Haket en ik vlogen ontzet overeind. Ik brulde, dat we speciaal naar België waren gekomen om de MAIA te verwijderen. Haket bezwoer, dat de MAIA stante pede uit België zou verdwijnen, zonder zelfs een rimpel achter te laten. Ik legde uit, dat het alle havenmeesters binnen een straal van honderd zeemijlen toch siberisch kon laten, hóe de MAIA verdween, mits ze maar verdween. Hiermede was de gezagvoerder het volkomen eens, edoch:
‘Ik heb mijn orders van de hoavenmeester,’ hield hij vol. ‘Orders benne orders.’
Ik opperde:
‘Kan ik die havenmeester niet opbellen?’
‘Allee-dâ kan,’ knikte hij. ‘Ik zal oê de numero geven.’
‘Kom dan mee naar de staminee!’ riep ik. ‘Dan vatten we meteen een glaaske bier!’
‘Allee-da’s goê!’ zei de kapitein.
Haket bleef op de MAIA. De kapitein en ik laveerden met zeemansbenen de dichtstbijzijnde kroeg binnen, mepten de dienstmaagd op haar heupen, bestelden de man een glaaske bier en ik draaide het nummer dat de kapitein me opgaf. De havenmeester wist alle geuren en kleuren van de MAIA af. Het kon hem niks bommen, wat er met de MAIA gebeurde, mits dat onverlichte en onbemande schip maar als de Vliegende Hollander uit zijn fraai kanaal verdween.
‘Ze is om zes uur weg!’ beloofde ik.
‘Da’s dan goê!’ zei de havenmeester.
De kapitein en ik namen nog een glaaske bier, gaven de dienstmaagd een extra klets, en passagierden juist op tijd naar buiten om Ellen en Corretje te zien, die de rubberboot bij een garage hadden laten oppompen en dat enorme oranje wiel als een gigantische feesthoepel tussen hen over de kade rolden. Veel mensen hingen uit de ramen. Naast het schip stond een man te schreeuwen tegen Haket, die een verdedigende houding ingenomen had, met een pikhaak in de knuisten. De schreeuwende man bleek onze smid. Hij begon nu tegen mij en zwaaide met een vodje papier.
‘Drieduizend tweehonderd en tien franken! Ik wil mijn drieduizend franken!’
‘Mijn beste man...’ begon ik sussend, maar hij was onsusbaar.
‘Een schandaal ies’et! Dat loat eene sleeper komen, en poogt stiekum te verdwijnen zonder te betoalen...!’
‘Mijn goede man!’ protesteerde ik. ‘Ik heb die sleepboot heus niet besteld.’
Haket zei, met een wanhopig gebaar:
‘Dat probeer ik hem al vijf minuten aan zijn breugeliaanse kop te brengen. Hij is natuurlijk razend dat we hem zijn speelschip afnemen.’
‘Of razend, omdat-ie eerst nog een paar koperen kranen had willen jatten,’ zei Corretje. De smid bleef wild naar alle windstreken blaffen, en de bevolking van Humbeek stroomde van alle zijden op de rel af. Ik begon nijdig te worden.
‘Man! Hou nou een ogenblikje je grote mond en laat mij eens praten!’ Maar hij bleef met zijn rekening zwaaien en schreeuwen, dat het ongehoord was van de Hollanders, te trachten om een arme belgische smid op te lichten, tot ik er plotseling genoeg van had.
‘Luister, broer!’ zei ik, hem bij zijn jasje grijpend. ‘Ik zal je een laatste voorstel doen. Toen ik de vorige week hier was, vroeg je mij, of je alles wat op dit schip overcompleet was, mocht kopen. Wil je nu nog iets kopen, en de zaak zó verrekenen?’
‘Nee!’ zei hij, ‘mijn geld metéén, of dat schip blijft hier!’
‘Dit schip gaat weg!’ verzekerde ik. ‘Met mij er bij! Het enige wat hier blijft, ben jij!’
‘Dat zal de gendarmerie uitmaken!’ riep hij.
‘En óf!’ zei ik, duwde de saamgeklonterde Belgen vaneen, en stapte op de gendarmeriepost af. Nu is de positie van elk buitenlander in een vreemd land altijd wat precair. In geval van een rel spant alles tegen de buitenlander samen. Nu is het allemaal wat milder geworden, maar in die tijden zat dat zo lekker niet. Voorts, dorpen kennende, snapte ik terdege dat de gendarmerie al lang wist wat er aan de hand was, en voorts, dat deze illustere gendarmerie zou trachten, met de smid tegen de Hollanders onder één hoedje te spelen.
In de open ingang van de politiepost stond een indrukwekkende figuur in een blauw-en-rood uniform, met veel koper beslagen. De smid kwam hijgend aandraven, en begon weer om zijn franken te schreeuwen. Ik ging op de stoep zitten en geeuwde. De gendarme keek ook verveeld, want die kende vermoedelijk het hele verhaal al van buiten. Toen de smid was leeggelopen, begon ik:
‘Mijn beste man... ik héb die sleepboot niet laten komen. Die komt in opdracht van de havenmeester in Vilvoorde. Ik was niet van plan om weg te gaan vóór zaterdag, en dan had ik alles keurig betaald. Dat mijn schip onverwacht wordt weggehaald, kan ik niet helpen!’
Op dat moment kwam een tweede gendarme aanfietsen; met veel meer goud en roodkoper, en blafte:
‘Wat is hier te doen?’
De smid draaide opnieuw zijn verhaal af.
‘Wat!’ brulde de chef-gendarme, en keek me aan, of hij me wou opvreten. ‘Vasthouden, dat schip! Tot ge oê geld hebt! Niet laten vertrekken, dat schip!’ Hij grijnsde mij triomfantelijk toe.
Ik keek vriendelijk en dankbaar.
‘Fijn!’ zei ik. ‘Dank u wel. Dat is prachtig! Want ik wil nog helemaal niet weg! Ik wil niet weg voor zaterdag en dan heb ik franken genoeg. Maar die sleepboot wil me meenemen! Zegt u alstublieft even tegen de kapitein van die sleepboot, dat hij ons laat liggen tot zaterdag!’
Ik dacht dat hij zou stikken van woede. Hij liep paars aan, alsmaar naar mij kijkend, maar kon aan mijn gezicht niet zien, of ik hem nu bij toeval of door leepheid in zijn eigen val had laten lopen. Hij smeet zijn fiets tegen de gevel, en verdween stampend naar binnen. De landgendarme had over de bewegingen van schepen in het kanaal natuurlijk minder dan niets te zeggen, maar de schreeuwlelijk had kennelijk gedacht, dat ik dat niet zou weten. Een Hollander, tussen schepen opgegroeid, voelt dat met zijn klompen aan. De jonge gendarme kuchte. Hij moest nu maar zien, hoe hij de kastanjes uit het vuur haalde. Hij keek mij even aan en besefte dat ik mij mogelijk wel enkele knollen liet verkopen, maar toch beslist géén citroenen. Hij ging tenminste, zoals een goed ambtenaar betaamt, piekeren over een methode om dit lastig geval op iemand anders af te schuiven. En jawel!... Ik zág hem gewoon opleven.
‘Zeg, kan de kapitein van dieje sleeper het niet effe voorschieten?’
De smid keek uitgesproken twijfelachtig. De gendarme werd hier echter geestdriftig over en begon alle goede zijden van plan te belichten.
‘Dieje kapitein neemt de MAIA mee. Laat die ‘et oê verschieten. Dan kan hij ‘et wel weer van hum daar’ (dat was ik) ‘terugvorderen.’
De smid scheen niet bijster happig. De gendarme werd echter hoe langer hoe enthousiaster. Hij werd zó geestdriftig, dat ik verwachtte dat hij zelf op de sleepboot af zou stappen. Zover kwam het echter toch niet.
‘Goed,’ zei de smid ten laatste. ‘Ik zal ’et proberen.’
Ik slenterde achter hem aan naar volksoploop bij de MAIA. Haket, Ellen en Corretje aten dikke plakken ‘Meurisse’-chocolade. De smid klom op de borstwering en tilde één been op, teneinde op het schip te stappen.
‘Luister, broer,’ verwittigde ik hem. ‘Dat daar is mijn schip. Je kunt erop stappen, maar als je één woord zegt dat me niet bevalt, smak ik je eraf. Begrepen?’
De opvarenden van de sleepboot grijnsden. Haket had zijn hersens gebruikt en alle hens op de sleepboot intussen een fles bier gegeven. Bovendien trekt watervolk altijd één lijn tegen landvolk. De smid beklom dus de MAIA en brandde los:
‘De gendarmerie zegt dagge dit schip nie mee magt neme voordat menne rekening betaald is.’
Ik ging rustig zitten. Het was nu voor elkaar. De smid had geen betere manier kunnen vinden om die sleepkapitein en mij tot eeuwige boezem-bondgenoten aaneen te smeden. De gezagvoerder, die uit het flesje bier had staan lurken, liet dat zakken, keek zijn bemanning langs als om te vragen of hij wel goed had gehoord, stak zijn hoofd iets naar voren en staarde de smid ongelovig aan.
‘De gendarmerie?’ - hij begon langzaam sneller en luider te spreken: ‘De gendarmerie heeft over wat er in dezen kanaal gebeurt ginne enkele droad te vertellen. Ik krijg mijn orders van de havenmeester en as ik goesting heb om te voaren, dan voar ik. En al staan der nou honderd smeden op den kaant en tweehonderd gendarmes...’ Het gebrul klonk tot ver voorbij de politiepost. De jonge gendarme glipte bescheiden naar binnen. Na een halve minuut wandelde de smid zelf weer van de MAIA af, nagegrijnsd door de sleepbootbemanning. Hij beende boos terug naar het politiehoofdkwartier. Ik nam Corretje en Ellen apart in het stuurhuis.
‘Hoeveel geld hebben we nog?’
‘Hoera!’ riep Corretje. ‘Gaan we hem betalen?’
Haket en ik staarden haar vol afgrijzen aan.
‘An me nooit niet!’ verklaarde ik. ‘Die smid wou met alle geweld een rel maken en nou zal hij zijn rel hébben. Toen ik vorige week hier was, wou hij graag enkele dingen van het schip kopen. Nu ineens niets meer. Natuurlijk alleen om ons klem te zetten en de halve inboedel voor een krats over te nemen. Maar ik zal hem krijgen!’
Haket trok me aan een mouw:
‘Hoe moet het nou met die haard? Voor geen geld sleur ik dat loodzware ding weer terug het schip op.’
Negen Humbekenaren, met de limonadefabrikant in hun midden, stonden op de kade om de haard heen. Ik ging op hen af.
‘Luister, ik vroeg 400 francs voor die haard.’
Men knikte zwijgend. Ik keek de limonadekoning aan:
‘U hebt er 300 francs voor geboden.’
Hij aarzelde een ogenblik en knikte. Ik stak een klauw uit.
‘Accoord dan. Verkocht. Kom op met die 300 francs.’
Maar de limonademan deed een paar passen achteruit tot hij tussen zijn kornuiten stond en schudde het hoofd:
‘Ik heb hem nog eens bekeken. Ik kan der niet meer voor geven dan honderdenvijftig.’
‘Da’s het toppunt!’ riep Corretje verontwaardigd. Geroep klonk uit de verte:
‘Meneerke... meneerke!’ De jonge gendarme wenkte uit de politiepostdeur. Ik wandelde erheen. Binnen zat de smid op een stoel. Ik kreeg er ook een.
‘Luister. Ge mot een schikking treffen, zunne? Zijde bereid om de smid zijn geld te betoalen?’
‘Natuurlijk!’ verzekerde ik met handen en voeten. ‘Vanzelfsprekend! Maar ik kan het alleen vandaag niet. Ik kon toch ook niet weten dat ik nog vanmiddag zou worden weggesleept?’
‘Nou, goê.’ De gendarme nam een stompje potlood en opende een beduimeld schoolschrift.
‘Hoeveel kende dan nou betoale?’
Ik groef demonstratief in alle zakken (behalve in mijn achterzak) en bracht het tot 573 francs en 36 centimes. De gendarme schoof die 36 centimes terug en begon te schrijven: eerst een soort kwitantie voor 573 francs. Daarna een verklaring waarbij ik op mij nam, de rest binnen tien dagen te voldoen. Ik tekende.
‘Da’s dan in orde,’ verklaarde hij.
Ik lachte vriendelijk tegen de smid. Die keek mij wraakzuchtig aan, maar had verder geen babbels.
‘VAREN!’ riep ik van verre. Het scheepsvolk repte zich met kabels en loopplanken. Ik wendde me tot de limonadefabrikant.

‘Driehonderd francs voor die haard. Ja of nee?’
Hij lachte een beetje en schudde het hoofd.
‘Honderdvijftig. Meer niet.’
Ik keek hem een tijdje grimmig aan. Ik voelde me nogal grimmig.
‘Luister, kruising tussen een Franskiljon en een vlaamse Malthezer Leeuw,’ zei ik dan. ‘Jij denkt zeker dat we die haard tóch wel laten staan, hè? Ik sla hem nog liever tot schroot! KAPITEIN!’
Alle actie op beide schepen stopte.
‘De man een glaaske bier agge effe helpt om die haard weer aan dek te zetten.’
Drie potige sleepbotelingen sprongen op de kade. Haket legde planken uit. Twee minuten later stond de haard op het achterdek.
‘Die dachten óns bij het been te hebben,’ zei Corretje strijdlustig.
‘Toooeeet!’ loeide de stoomboot.
‘Dag, Humbeek!’ zei ik.
De sleepbootbemanning grijnsde. Wij namen ieder een oorlam bier. Vervolgens doken wij de salon in en begon stiekum geld na te tellen. Allen samen brachten wij het tot iets meer dan duizend francs. De MAIA schuimde achter de sleepboot aan door het water. Het achterkajuitluik schoof open en Ellen kreet om hulp:
‘Van der Heide - de salondeur wil niet meer open!’
Inderdaad zat de eiken salondeur zo dicht als de kluis van de nederlandse bank op zondag. Tien minuten later loeide Haket van voren dat de kombuisdeur evenmin open wilde. Dat was ons eerste proefje van de nukken van het goede schip MAIA in de vaart. Elk schip is natuurlijk min of meer slap gebouwd. Een lange Rijnaak wordt dan ook volgens een speciaal schema geladen en ontladen. Gebeurt dat niet deskundig, dan heb je kans dat de aak breekt. Als een schip vaart, zit er beweging en werking in; in het geval van de MAIA precies genoeg om toch al wat scheve deuren klemvast te zetten. Het eerste artikel van het MAIA-Vaart-reglement werd uitgevaardigd:

‘Vijf minuten vóór iedere afvaart draagt Haket zorg dat alle deuren benedendeks open staan.’

Bezoekers die dat later lazen, kregen er kippevel van.
‘Zijn jullie zó bang dat je zinkt?’ vroegen ze. ‘Durven jullie de deuren niet eens dicht te doen?’
Die waren vermoedelijk een beetje in de war met duikboten. Alleen doe je daarbij de waterdichte deuren dicht in plaats van open. En op de MAIA was erg weinig echt waterdicht, natuurlijk.

4 - Van Antwerpen naar Hansweert

Om halfzes praaide de sleepboot ons.
‘We gaan om zes uur naar huis. De kapitein geeft-oe over aan zijn broer. Die ligt met ’ne sleper effe verder voor de sluis en neemt-oe morgenvroeg verder mee.’
‘Voor mekaar.’ Corretje en Ellen zaten op de decklockers aan weerszijden van de mast en dronken limonade met engelse gin. Haket zetelde op een pianokruk achter het stuurwiel en keek bezorgd.
‘Zeg, Willy - wat kost die sleperij?’
Ik haalde de schouders op.
‘Er zal iemand met een rekening komen. Of de havenmeester uit het roemruchte Vilvoorde betaalt alles, uit dankbaarheid dat dit wrak eindelijk uit zijn fraai kanaal weg is.’
Een rits aken kwam van Antwerpen af.
‘Hup, MAIA!’ riep men van alle dekken.
Toen pas begonnen we te beseffen, hoe bekend dit schip was. Het had sinds 1941 in het kanaal gelegen en de meeste aken van West-Europa komen daar enkele malen per jaar door. De sleepboot gaf feestseinen met haar fluit. Schippersvrouwen en kinderen lachten en wuifden.
‘Ik voel me, sodepier, als een drijvende praalwagen,’ gromde Haket en keek door de stuurhuisvensters naar de chaotische troep die op alle dekken en gangboorden lag te drogen. ‘En dan die stomme haard op het achterdek. Mooi gezicht. Een zigeunerschip, gewoonweg.’
‘Een soort van drijvende dump,’ zei ik somber, ging naar de seinvlaggenkast, zocht de rode sleepvlag uit en begon haar te hijsen. Het halfvergane touw brak tweemaal. Maar eindelijk kreeg ik het ding toch in top. Haket ging nu de boordlantaarns nakijken. Ik daalde af naar de machinekamer, vond de lenspompkranen en loosde het eerste compartiment droog.
Die avond ploften wij neer op onze matrassen als dronken eenden. Slaperig tapten wij nog wat mopjes, maar onze ogen vielen midden in elkaar’s mopjes dicht. Haket en Corretje hadden listig een van de paardeharen kooimatrassen in de zon gedroogd en sliepen daarop in het stuurhuis, waarvan zij de bak- en stuurboorddeuren open hadden gezet om de nachtkoelte binnen te laten.

Een rauw geschreeuw wekte mij vóór achten. Ik kroop op handen en voeten van mijn matras af en zocht knipogend mijn broek en een shirt bij elkaar, Haket schoof zijn slaperig hoofd in een trui. Ik wankelde het achterschip door en via het luik daar aan dek, toen ik een gil hoorde uit het stuurhuis, zo akelig dat mijn bloed aan het stollen raakte.
‘Van der Heide!... Willy! Help!...’
Ik stortte me in paniek terug het luik in, stootte mijn hoofd zo hard dat ik de sterren over half België zag spatten, holde twee kajuiten door en stormde de stuurhuistrap op. Mijn slaperige ogen stonden ook nog vol tranen door die bons tegen mijn hoofd en ik zag niet duidelijk.
‘Willy! Hoe komen die vreemde kerels op ons schip? Negers!’
Ik bukte me en tuurde rond. Op Corretjes matras lag een halfnegerin, die woest naar Haket sloeg en krabde.
‘Haket! Help...’
Haket viel op zijn knieën en riep wanhopig:
‘Corretje... wat hebben ze met je gedáán?’
Weer woest en luid gebrul van ergens buiten. Mijn ogen begonnen wat minder te tranen en ik veegde met vier vingers over een bank.
‘Alles zit onder het roet, Haket. Van die stinkboot langszij.’
In de loop van de ochtend waren de vuren van die sleepboot, die ons verder zou slepen, opgestookt, en intussen was er ook een briesje gaan waaien... precies aan de bovenwindse kant van de open stuurhuisdeuren. De vettige steenkoolwolken waren daarbinnen neergeslagen en hadden op alles een zwarte dauw achtergelaten.
‘Schiet op, jullie!’ schreeuwde de man van de sleepboot. ‘We gaan de sluis in. Maak maar vast aan de laatste aak.’
Wij gooiden onze kabels los en hielden ons met een bootshaak vast tot de beide eerste aken waren gepasseerd. De derde en laatste was een middelsoort Rijnaak en ik gooide een Goliathkabel omhoog: dat is duimdik hennep, waardoorheen staaldraad is gevlochten. Deze bepaalde tros had echter een paar jaar in het druipnatte vooronder gelegen en was rood van de roest.
‘Pas op!’ brulde ik waarschuwend... ‘Langzaam bijvieren, want de lijn is niet best meer.’
De schipper knikte, liet de tros over zijn bolders opslippen tot wij dezelfde vaart hadden als hij, en maakte vast. Wij gleden de sluis binnen als een logge en bijzonder vuile eend. Korte informatie leerde ons dat de betrokken sleep ineens doorging naar Rotterdam en nog diezelfde vrijdag de Schelde zou passeren.
‘Hoera!’ riep Ellen. ‘Vannacht nog in Holland. Dat wordt een recordtocht.’ Zij ging roet uit het stuurhuis verwijderen met een dweil en een emmer petroleum. Gode zij dank was daarvan een voor driekwart volle tank aan boord. Corretje, nog vol vuile vegen, was brood aan het snijden in de kombuis. Haket, die zich gereinigd had met lappen, gedrenkt in benzine, stond op de voorplecht en keek nadenkend naar het gat dat aan zijn voeten gaapte.
‘Zeg, het is nu nog schitterend weer. Maar als we midden op de Schelde wat wind vangen, slaat zo het halve schip vol water. De patrijspoorten sluiten ook al niet goed meer.’
‘Wat wou je daarmee zeggen?’
‘Dat grote, driehoekige canvas dekzeil dat we gisteren te voorschijn haalden - als we dat eens over de boeg gooien, zodat het aan beide kanten naar beneden afhangt... Dan gaan straks de sleepkabels er gekruist overheen en dan lopen we tenminste niet metéén vol als we golven krijgen.’
Wij sjorden het zware geval naar voren, sloegen het open en hadden het juist over de kettinglier en de rest van het voordek gedrapeerd, toen de sluis open werd gedraaid. De sluismeester praaide ons.
‘Hallo, MAIA! Jullie het eerst eruit. Achter dat engelse jacht aan!’
Voor ons lag een afschuwelijk duur en blinkend jacht met een Union Jack achterop. Aan dek stond een smetteloze beroepskapitein die met opgetrokken britse neus toekeek hoe een deckhand ons een lijn toewierp. Zij sleepten ons de sluis uit en meteen daarna gooide ik los. Haket stond al aan het stuurwiel. De sleepboot kwam nu naar buiten met de eerste aak achter zich aan, maar wij lagen nu vrijwel stil op het rimpelloze kanaal en het engelse jacht was al een heel eind weg. In steeds sneller tempo begon de sleep ons te passeren: tweede aak... derde aak...
‘Heidaar!’ schreeuwde ik tegen de laatste schipper. ‘Wij moeten ook nog mee!’ Hij had ons vermoedelijk al helemaal vergeten en schreeuwde iets naar binnen in de roef. Een jongmaatje in een onderhemd en op blote voeten dook uit een luik en rende haastig naar achterplecht, die nu onze boeg al passeerde. Hij had geen opgeschoten touw klaarliggen en mijn staalkabel was veel te zwaar om te gooien, dus zwaaide ik mijn rol Goliathkabel als een lasso en liet los. Hij ving haar nog juist op.
‘Let op! Laten opvieren!... De tros is slecht!’
De afstand was nu al zeker twintig meter en deze tros was niet al te lang. Ik legde ijlings vast en waarschuwde nogmaals dat hij moest laten opslippen. De bocht van de tros slierde door het water. Ik zag hem vier slagen leggen om zijn bolder. Mijn eind was te kort om te vieren.
‘Kaffer!’ brulde ik. ‘Laat slippen!’
De MAIA lag nog zowat stil en de aak had al een vrij grote snelheid. De bocht van het touw zwiepte uit het water omhoog met een waaier van in de zon fonkelende droppels. Ik gaf nog een waarschuwende kreet, en viel plat op het dek neer... geen seconde te vroeg. De tros zwiepte strak en knapte met een pang als een schot. Het gebroken einde kronkelde terug en suisde vlak over mijn hoofd tegen het stuurhuis met een klap dat de ruiten trilden. En daar dreven we in het kanaal. De sleepboot, driehonderd meter vóór ons uit, stoomde statig verder.
‘Vaarwel, Rotterdam,’ zei Corretje, die met een mok koffie het dek op stapte. Ellen keek de sleep na.
‘Zouden ze ons niet komen ophalen?’
‘Sure,’ zei Haket sarcastisch. ‘Ze komen ons redden per helicopter. Laten we maar maken dat we ergens aan de kant komen, voor de volgende sleep ons kraakt!’
We bekeken de lucht, het water en de mastwimpel. Geen aasje wind. We smakten dus de rubberboot overboord, gooiden de peddels en de beide vrouwen erin en bevalen:
‘Peddelen!’
Zij gingen schrijlings op de zijkanten van de rubberboot zitten en boegseerden de MAIA naar de kant. Het kanaal is daar vrij breed en loopt door wijd open land, tussen twee met bomen beplante, hogere oevers, die van onderen verstevigd zijn met bazaltblokken. Het water daar was zo helder, dat wij in de felle zon, tot twee meter diepte, kikkers en visjes konden zien zwemmen. De lucht was stralend hardblauw. Achter ons lag de sluis en vóór ons uit kruiste een zilveren spoorbrug het blauwe kanaal. Wij begonnen wat op te ruimen. De meisjes kookten emmers water en begonnen pannen, potten en serviezen af te wassen. Ik kroop door een mangat in het staalschot van het achterschip om de kettingen van het roerkwadrant te smeren. Het achterschip bleek vol water te staan, en ik snapte niet, waarom het niet naar voren leegliep. De MAIA had drie afzonderlijke waterdichte compartimenten:
1) het voorschip tot en met de kombuis
2) de machinekamer plus salon en
3) het achterschip.
De eerste twee werden afzonderlijk drooggepompt. De avond tevoren had ik dat gedaan, maar het achterschip, dat geen eigen lenspompleiding had, behoorde weer in de ruimte onder de salon te lozen. Die doorloop was blijkbaar verstopt ik begon die onder water te zoeken. Na een half uur porren en rondkruipen gaf ik het op. Later vertelde Ome Thijs mij het geheim.
‘O, dat komt omdat ik tijdens de oorlog mijn kolen en mijn teer in het achterschip bewaarde. De potten teer gingen doorroesten en het kolengruis en de teer liepen in het achterschip. Je hebt wel kans dat de doorloop niet makkelijk meer te vinden is.’
‘Niet makkelijk meer te vinden,’ noemde Ome Thijs dat. Je had een ploeg mijnwerkers met pneumatische hamers nodig om die doorloop open te krijgen. Ik was juist begonnen, het achterschip leeg te hozen met een emmer, toen Haket van boven brulde:
‘Van der Heide! Bezoek voor je.’
Ik kroop verwilderd door het mangat, knipperde tegen de felle zon. Op de dijk stond een vrachtauto. Tegen de scheve grasoever zaten de beide zoons van de smid.
‘Ons vader stuurt ons om de zaak te regelen.’
Het consistentvet plakte in mijn haren; ik zat onder de teer en smeer. Bovenal had ik de pee in dat ik niet een gezellig klusje aan dek had in de zon, maar in een donker achterschip moest rondkruipen.
‘Regelen!’ barstte ik los. ‘De zaak is geregeld. Precies zoals meneer je vader het hebben wou.’
De zoons gaven dit geredelijk toe, maar de oudste verklaarde:
‘Als wij derbij geweest waren, was het zo ook niet gegaan.’
‘Alléé,’ zei de ander. ‘Ge verkoopt ons die lier op het voordek en de rekening is glad. Anders worde-ge bij Wyndham vastgehouden tot alles betaald is.’
Persoonlijk vond ik dit een schitterend idee, maar ik kon dat natuurlijk niet zomaar laten merken. Dus ik protesteerde meteen:
‘Dat is waanzin! Die lier is veel meer waard.’
Na deze kreet begonnen zij weer te sputteren en had ik tijd om na te denken. Ellen schreef iets op een papiertje en gaf het mij.
‘Dat vasthouden bij Wyndham is bluf.’
Ik gooide het papiertje in het kanaal. Het was mogelijk dat het vasthouden bij Wyndham bluf was. Van de andere kant was er een zeer reële mogelijkheid dat de smid, die natuurlijk hier in de buurt overal zijn relaties had, intussen hot en haar was gaan opbellen toen hij bij zijn positieven was gekomen.
Niets is zo gemakkelijk als een schip met buitenlanders, op weg naar de grens, met een smoesje bij een sluis vast te laten houden. Bovendien moest ik die lier op het voordek tóch kwijt. Ten eerste om het voordek te laten repareren, en bovendien omdat het ding mijn driehoekig dekzeil en mijn kruiskabels lelijk in de weg zat.
Laat ik het kort maken. Na een half uur loven, bieden, hoonlachen en hoofdschudden kreeg ik tweehonderd francs erbij. Zij hadden een autogeensnijbrander bij zich, in de auto. Zij waren op alles voorbereid. Ik dicteerde de quitantie. Zij tekenden namens hun vader. Ik stak tweehonderd francs in mijn zak en wij sleepten de zuurstofcylinder de auto uit. Haket en ik gingen klaar staan met emmers water en de kleinste zoon spoot met zijn snijbrander regens vloeibaar ijzer over het voordek. Via de loopplank sleurden we het ding eindelijk van boord. Corretje dook het stuurhuis uit.
‘Willy... De haard!’
Ik wees op de achterdekshaard.
‘Wil je die niet kopen en meenemen?’
Zij schudden hun hoofden en onze handen en reden weg met de buit. Ik ging op een bolder zitten, dronk koffie en onderzocht de haard. Het ding was volkomen in orde. Een prachthaard. Er ontbrak maar één klein boutje aan.

Weinig kleinigheden uit dit waar gebeurde verhaal zullen een tegenwoordig lezer zo duidelijk demonstreren, hoe snel de tijden zijn veranderd als het besef dat er hier sprake is van een doodgewone, gemoffelde, zwarte kolenhaard. Die dingen wil zelfs een oud-ijzerman tegenwoordig nauwelijks meer cadeau hebben. Toen heel Nederland overging op oliehaarden gingen ze met treinladingen vol naar de Hoogovens. Daarna was de beurt aan de peperdure oliehaarden om naar de schroothoop te verdwijnen.
Wij waren er toen absoluut van overtuigd, dat wij er ergens onderweg goed geld voor zouden kunnen krijgen. Daarom lieten we het ding ook op het achterdek staan, inplaats van het stiekum overboord te wippen. Maar toch kreeg ik op dat moment een vaag, spookachtig gevoel, dat het niet helemaal lekker zat met die haard. Corretje stond ineens naast mij, met de handjes op de rug.
‘Dus nu hebben wij er wéér geld bij? En alles is betaald?’
‘Tot de laatste franc, liefje.’
Haket zat op een bolder, wipte met een voet en floot peinzend. Ik kende dat van Haket. Het betekende dat hij zit te rekenen. Ellen luidde de bel.
‘Come and get it!’
Wij aten in de betrekkelijk koele salon, zittend op emmers en kisten. Het was even na twaalf uur en buiten heerste die absolute stilte die een vlaamse zomermiddag kort na noen kenmerkt. Haket schoof juist een enorme pil brood met kaas achter zijn kiezen, toen een langgerekte scheepshoornstoot ons naar het salonraam deed vliegen. Een beurtschipper kwam met langzaam lopende Diesel de sluis uit hakkepoffen. Hij stond achter zijn stuurrad en gesticuleerde wild tegen ons. Ik zette de handen aan mijn mond.
‘Geef ons een sleepie!’
Op de voorplecht van de vrachtboot stond een jongen die ook al tegen ons wuifde. Wij brulden naar elkaar en het was een herrie van belang. De Diesel sloeg achteruit en het schip lag zowat stil, een meter of dertig van ons af. Wij zwegen ineens allemaal en door de stilte zagen we de jongen diep ademhalen en brullen:
‘JE SCHIP STAAT IN BRAND!’
Jawel! Uit het gat in onze boeg steeg een vette, bruingele rookkolom omhoog. Het beetje wind dat er was, woei over het achterschip aan, zodat we in de salon moeilijk iets hadden kunnen zien of ruiken.
‘Emmers!’ brulde Haket, rende naar voren, struikelde over een kabel en plonsde overboord met een smak dat de droppels over het stuurhuis heen spatten. Ik greep een puts en begon water in het vooronder te smakken. Bij de vierde emmer siste iets en de rook werd wittiger. De schipper van de vrachtboot manoeuvreerde nieuwsgierig langszij. Haket kwam snuivend aan boord geklommen en trok pakjes sliknatte sigaretten uit zijn zakken. Het vuur bleef hardnekkig gele rook geven, tot Haket, die toch nat en daardoor vuurvast was, door het gat naar beneden klom en na enig poken de brandhaard vond bij een half vermolmde zijbalk, waarin een vonk van het lasapparaat was gesprongen.
Corretje had intussen onderhandelingen met de schipper aangeknoopt. Een biljet van honderd francs verwisselde van eigenaar... en met een staalkabeltje als tros gingen we op weg naar Wyndham. Haket ging weer aan het roer staan.

We waren nu allevier, hoewel we om beurten overboord sprongen en ons aan een lijn een eind door het kanaal lieten slepen, zo intens smerig dat geen wassen meer hielp. Teer, consistentvet, machineolie, verweerd-houtstof en roet zat in haren en achter oren en in elk fijn lijntje van handen, armen en benen. Ik zag Corretje tot aan Wyndham een complete fles Lodaline gebruiken om te trachten zich schoon te weken. Maar alleen het ergste vuil liet los. Haket zat op een krukje aan het roer. Hij bleef de hele verdere tocht aan het roer. Aan het roer was hij kolossaal. Elke vijf minuten kreunde hij:
‘Wat een rotwerk is dat! Wat is dat vermoeiend!... Je wordt er bekaf van.’ Na verloop van tijd boden Ellen en Corretje ontsteld aan:
‘Zullen wij het een kwartiertje overnemen?’ Maar dat wilde Haket niet. Dat was geen werk voor zwakke vrouwen. Een schip op koers houden was geen peuleschil! Wyndham was nog een aardig eind weg. Tegen vier uur werd er thee gedronken. Ellen had een compleet groen Pyrex-theeservies ontdekt in een hondemand achter het fornuis. Haket zat nog steeds aan het roer, en bromde toen:
‘Verhipt... Ik moet naar het toilet!’
Dit was natuurlijk een probleem. We piekerden er allemaal over. Haket peinsde het zwaarst van ons allemaal, vermoedelijk een methode zoekend om beide bezigheden te combineren, maar zag daar blijkbaar toch geen gat in, want hij sprong plotseling op en rende de trap naar de kombuis af, het stuurwiel alleen latend.
‘Het roer!’ riep Corretje verschrikt en keek naar het wiel. De MAIA schuimde het kanaal door met een knoop of negen. Het grote mahonie wiel met zijn vuil koperbeslag trilde een beetje, maar liep geen twee spaken uit de koers. We keken één minuut... twee minuten...
‘Maar...’ zei Corretje ten laatste, nog steeds naar het wiel starend, ‘wat dóét Haket dan aan dat rad?’
‘Zorgen dat het er niet afvalt,’ zei Ellen.
Haket stormde in vliegende haast de trap weer op, en viel op het wiel.
‘Blij dat je er weer bent,’ zei ik opgelucht. ‘We vonden het maar angstig.’
Haket neuriede brommerig, keek eventjes wantrouwend om en vroeg om thee.

We hadden de sluizen van Wyndham al in zicht, toen ik zelf naar het toilet ging. Ik zat er heel vredig te fluiten, uitkijkend door het open patrijspoort, toen een zware guirlande zich om mijn kin legde. Een luid geratel... mijn hoofd werd zowat van mijn romp getrokken en een vette massa schraapte langs mijn neus omhoog. Ik gilde, dook en keek omhoog... juist op tijd om de roerketting, die langs het WC- plafond liep, strak te zien trekken.
‘Haket!... Houd dat roer stuurboord!’
‘Kan ik niet! We leggen nét aan!’
Weer een dreigend geratel van kettingen. Ik bukte, zag de lus van de ketting in een boog naar beneden komen... slingeren, en weer strak trekken toen het roer omging. Ome Thijs had het blijkbaar niet nodig gevonden, ooit zijn roerketting bij te spannen. Ik zocht een moersleutel op en ging op jacht naar kettingspanners. Om kwart over vijf lagen we vóór de sluis van Wyndham. Corretje zuchtte droef:
‘We hadden al in Holland kunnen zijn .’
We legden de MAIA vast, klommen op de kade en gingen op zoek naar winkels. Veertig meter van mijn schip af keek ik om. Ik schrok me een rolberoerte. Het allerverschrikkelijkst tafereel vormde die haard op het achterdek.
‘Het is nét een drijvende oosterse bazaar,’ kreunde ik.
Ellen peinsde.
‘Als we de grens overgaan, denk je dan dat we last krijgen met de uitklaring?’
Haket grijnsde.
‘De Belgen zullen geen trammelant maken. Je hebt alleen kans dat de hollandse douane ons met kanonvuur buiten de grenzen houdt, als ze dat geval daar in de gaten krijgen.’
Ik ging naar het sluiskantoor. Ze wisten alles van de MAIA af. Het bleek nu, dat niemand in het kanaal ooit iets aan een sleepboot betaalde. Je rekende af aan beide uiteinden van het kanaal, en per tonnage. Doodsimpel. Dat mysterie was dus ook weer opgelost, maar het sloeg wel een fiks gat in mijn laatste francs voorraad. Ik betaalde voor al die sleepboten en voor slijtage aan het water en vroeg of iemand een haard wilde kopen. Niemand in heel Wyndham wou een haard kopen. Het was tegennatuurlijk.

De tocht naar Holland begon bedrieglijk voorspoedig, zoals alles met de MAIA. Ik werd om acht uur wakker door geschreeuw en het gedender van Diesels, schoot een broek aan, wankelde de sluis op en praaide een beurtschipper. De man ging naar Dordrecht! Hij klom op de sluismuur, volgde mijn wijzende vinger en kreeg de MAIA in zicht.
‘Negentien ton!’ riep hij. ‘Hoe lang ben je dan?’
‘Achttien meter.’
‘Als dat negentien ton is, mijnheer, ben ik een fietspomp.’
Ik verzekerde hem dat ik nog nooit iemand had ontmoet die minder op een fietspomp leek.
‘En er hangen twee schroeven aan, ook nog? Dat remt ook af.’
‘O.K.’ zei ik. ‘O.K. Hoeveel kost het?’
Hij stond een tijd onder zijn pet te krabben en vond nog wat moeilijkheden, maar nam op zich ons mee te nemen tot Hansweert. Dan waren we in Holland.
‘Maar op twee kruiskabels,’ conditioneerde ik. ‘Op de Schelde dan.’
‘All Right. Maar het risico van de douane is voor u. Als u oponthoud hebt, ga ik door.’
‘Afgesproken. Hoeveel?’
‘Achthonderd francs.’
‘Accoord. Vierhonderd nu en vierhonderd bij aankomst.’
Tien minuten later gleden we de sluis in, en tot Antwerpen toe ging alles fantastisch. Het weer was echter minder best: de lucht zat dicht en hier en daar dreven dikke donderbuien. Haket wilde zijn roer niet verlaten, dus Corretje en ik spreidden het canvas dekzeil weer over het gat in de boeg. Ellen maakte ontbijt klaar. Haket roereerde. Ik speelde met kranen in de machinekamer. Om half drie waren we in Antwerpen. Alle resterende francs werden aan de vrouwen meegegeven om er voedsel en sigaretten voor te kopen. Vierhonderd en twee francs hield ik in de zak.
‘Waar zijn die 2 francs voor?’ wilde Corretje weten.
‘Symbolische francs,’ legde ik uit. ‘Ik wil niet helemaal zonder geld in mijn zak in Holland terugkeren.’
Onze schipper laadde vaten olie. Haket bleef aan boord, om op het stuurwiel te passen. Ik nam een tram naar de van Meeterenka en liet aan de douane mijn scheepspapieren zien.
‘Geen moeilijkheden,’ rapporteerde ik aan de schipper, bij mijn terugkomst. Hij beet een pluk pruimtabak af en grijnsde. Wij stonden samen onder een kraan boven op een van de enorme antwerpse kaden, en keken neer op de MAIA. Het ex-oorlogsschip, met op het achterdek die waanzinnige haard, met vochtige dekens in de stagen en verfpotten op het stuurhuis, om maar te zwijgen van de oranje rubberboot op het salondek en een dekzeil over de boeg, zag eruit als een kruising tussen een boliviaanse kanonneerboot en de Ark van Noach na een bevrijdingsfeest. Wij vertrokken uit Antwerpen om half zes.

Midden op de Schelde, toen ik in de machinekamer een Bosch-magneet zat te demonteren, gaf Haket een krijs door het luik.
‘Van der Heide. Bui op komst aan bakboord!’
Boven de kust van Zeeuws-Vlaanderen hing een lucht in de kleur van donkere leisteen, met enkele scheve, vuile vegen eronder en wat strepen oranje er doorheen.
‘Dat kan leuk worden,’ zei ik.
We sloten alle ramen aan bakboord. Haket schopte zijn kruk weg en ging wijdbeens achter het wiel staan. De bui kwam snel nader en spoedig zagen wij uit het zuiden, precies aan bakboord dwarsscheeps, de witte schuimstreep aanlopen die de wind en de regen verried.
‘Daar komt-ie!’
Een licht gefluit in de stagen... De MAIA helde naar stuurboord, rolde verder opzij door de smak van een golf tegen de wand en dan roffelde de regen tegen de ruiten en de stuurhuiswand als iets uit een oorlogsfilm.
‘Je kunt het schip vóór ons niet meer zien!’ kreet Ellen.
Corretje sloeg alarm:
‘Onze rubberboot!’
De oranje rubberboot wapperde tollend naar stuurboord als een dronken japanse vlieger, alleen nog vastgehouden door een henneplijntje. De vrouwen aarzelden geen seconde. Die rubberboot was hun speciale speelgoed! Met ware doodsverachting doken zij naar buiten, zich vastklemmend aan stagen en stangen en begonnen met de boot te vechten. Haket brulde:
‘Willy...! De presenning!’
De wind, die plat tegen de scheepswand blies, sloeg natuurlijk van de waterspiegel naar boven, onder de overhangende zeileinden, en blies het ding omhoog of het een zakdoekje betrof. Dat het zeil nog niet in de Schelde verdwenen was, kwam door beide sleepkabels, die gekruist plat over het voordek liepen. Ik greep mij vast aan de kabels, ging wijdbeens op het zeil liggen en trachtte aldus het geval in bedwang te houden. Maar het grote stuk canvas, met de bolle wind eronder, lichtte mij op of ik een rupsje was op een strooibiljet. Het zeil flapte, sloeg over mijn hoofd terug en probeerde mij knock-out te slaan met zijn zware boorden. Bovendien had ik binnen een kwart minuut geen droge draad meer aan het lijf: de regen spoot bij mijn hals naar binnen en blies er bij mijn broekspijpen weer uit.
‘Hou vast!’ gilde de scheepsjongen van de boot vóór ons dwars door het scherm van regen. Ik kon hem nog juist onderscheiden.
De MAIA gierde natuurlijk heen en weer aan haar sleepkabels en om mijn lol helemaal te completeren moest ik deksels goed uitkijken dat die twee gekruiste, en over elkaar heen zagende kabels niet een hand of been van me te pakken kregen. Plotseling zag ik Corretje, drijfnat, met wapperende en sliknatte haren langs een staaldraad naar me toe kruipen.
‘Kan ik ergens mee helpen? De rubberboot zit nu vast.’
Ik knikte naar beneden en gilde:
‘Ga de voorkajuit in. Ik zal één eind van het zeil naar beneden drukken. Grijp het door het eerste patrijspoort, haal een touw door het eerste oog, dan door het tweede patrijspoort en zo verder.’
Ik neem nóg mijn pet af voor die meisjes. Binnen vijf minuten zat het hele geval aan bakboord vastgesjord. Af en toe sloeg wat boegschuim door de open patrijspoorten naar binnen, maar dat was al. Druipnat en met bloedende handen kwamen we weer bij elkaar in het stuurhuis. Op dat ogenblik kwam de ‘Grotekerk’ aanzetten. Ten eeuwigen dage zal ik een lelijk woord zeggen, als ik de naam van dat vrachtschip lees. Het bakbeest kwam op volle kracht midden door de Schelde aanzetten en doemde uit de regen op, geen zestig meter bakboord vóóruit, achter een boeggolf als een sneeuwploeg.
‘Hou je vast!’ brulde Haket, en toen liepen we in de boeggolf. De vrachtboot vóór ons stak zijn achtersteven in de lucht en viel met een smak in de diepte terwijl de MAIA opzij rolde en omhoog steigerde. Wij lagen scheef op de deining en toen de MAIA haar eerste draaiende rol opzij maakte, bleef er geen pot of pan op zijn plaats. Tafels vielen om; petroleumlampen kletterden over de vloer; uit de kombuis klonk een donderend geweld van brekend vaatwerk. De MAIA steunde in alle binten... maar de kabels hielden, gelukkig. Tien minuten later was de bui voorbij. Van het Pyrex-theeservies was één schoteltje over. De kombuis lag bezaaid met scherven.
‘Er is één geluk,’ zei Haket. ‘Die rothaard is nu tenminste geheid van het dek geploft.’ Ik stapte het gangboord in en de lach bestierf me op de kaken. De haard stond aan de volkomen buitenrand van het dek, niet eens vastgesjord... Het ding had, volgens alle menselijke berekening en volgens alle natuurkundige wetten, overboord moeten waaien. Niemand wist er een verklaring voor.
‘Het is een spookhaard,’ zei Corretje overtuigend.
Om half negen voeren wij, bij volkomen windstilte, de haven van Hansweert binnen. Wij waren weer in Holland.

5 - Geharrewar in Hansweert

In België hadden wij in grote welstand geleefd. In Holland, vreemd genoeg, begonnen meteen de ontberingen. Dit was voor een deel de schuld der douane. Het leven in België was in die tijd duur. Ook dát in aanmerking nemende, heb ik toch nooit geheel begrepen, waar al mijn briefjes van honderd franc waren gebleven. Wél weet ik, dat op de zondagmiddag na onze aankomst in Hansweert onze koffie vrijwel op was, evenals onze boter en onze sigaretten.
Hansweert bestond destijds uit een wirwar van roestige sluizen, betonnen kaden, Zeeuwse dijken en bakstenen gebouwtjes volgepropt met douane in grauwgrijze uniformen. Er waren ook nog wat huizen benevens twee café’s, langs een dijk. Een dier café’s bezat een dag-en-nacht-telefoonaansluiting. Dat was café Knuit. Ik vergeet die naam nóóit meer, al word ik honderd jaar.
In het weekend verveelde de douane zich. Dus op zaterdagavond stapten metéén drie douaniers bij ons aan boord. Zij constateerden tot hun genoegen de invoer van enkele aardig uitziende jonge meisjes en begonnen te praten. Nu behoren douaniers, met veldwachters, belastingambtenaren en de personen van de huisvesting tot de lieden aan wie men bij hun eerste legitimatie blindelings koffie en sigaretten begint aan te bieden. Als u denkt dat dit geen verschil maakt, vergist u zich. Als u maar duidelijk laat merken, dat het geen verschil mág maken. Wij hadden geen goud aan boord en smokkelden niet één enkel devies zodat er niet de minste reden was waarom deze douaniers onze gastvrijheid niet aan zouden nemen. Men zou nu denken dat er een grens is aan wat drie douaniers aan koffie met room en sigaretten kunnen verdelgen. Maar wij hadden er niet op gerekend dat zij een ploegenstelsel in zouden voeren. Zij bleven tot laat zaterdagavond. Vroeg op, zondagmorgen, om acht uur dreunden al weer schreden op ons voordek: de volgende patrouille kwam koffie halen en naar de meisjes kijken. Tegen tien uur droeg Corretje de derde pot koffie uit de kombuis.
‘Wat bliksems,’ pruttelde zij uit een mondhoek tegen mij. ‘Beschouwen zij ons als een drijvende kantine?’
Er moest dringend iets gebeuren. Onze voorraden waren zo goed als uitgeput. Geld was er niet. Hoe kwamen wij, op zondag, en in een gat als Hansweert, aan geld? Haket trok mij mede naar het voordek:
‘Luister, Willy. Stuur Frans en Will de Boer een telegram. Die hebben ons speciaal gevraagd, de tocht mee te mogen maken. Hun vakantie is gisteren begonnen. Laat ze komen. Die hebben natuurlijk hun vakantie-ping-ping bij zich.’
De De Boeren leken de alleenzaligmakende uitkomst. Ik ging dus, met Haket, op weg naar een café met een telefoon.

En nu begint de Afschuwelijke Verwarring in Knuit. Om elf uur die zondagmorgen waren Haket en ik de enige klanten. Ik nam een borrel. Haket nam een borrel. Er stond een forse vrouw in een stijf wit schort achter de tapkast. Ik gaf haar mijn paspoort en ons probleem. Ik zei dat een zekere familie De Boer ons geld zou komen brengen. Zij legde het paspoort in haar lade.
‘Zo,’ zei ik tevreden en schoof op een barkruk. ‘Zolang een auteur crediet heeft in een kroeg, kan hem weinig gebeuren.’
Wij dronken de man nog twee borrels en zonden een telegram. Wij dronken nog wat borrels en stuurden voor alle zekerheid nóg een telegram met de boodschap dat we een telegram hadden gestuurd. Toen was het twee uur. Wij kregen machtige honger en trokken terug naar het schip, maar bleven op de sluis ontsteld staan. Boven de MAIA dreef een blauwe damp.
‘Brand!’ krijste Haket en wij daverden de sluis over, en het schip op. Het was echter geen brand, maar de rook van de sigaretten der dounaniers. Vijf van hen zaten met Corretje en Ellen midden in een feestgelag van gebakken eieren, krentebrood en onze laatste koffie. Wij tuurden door de dichte, blauwe damp heen en de douaniers fronsten tegen ons.
‘Wat motten jullie hier?’ vroeg de grootste en de zwartste.
Wij legden blozend en stotterend uit, dat wij op de MAIA woonden, hetgeen ze maar een matig excuus schenen te vinden. Haket en ik kregen wat korstjes kaas en een paar kapjes brood. De douaniers smeten peuken overboord en keken ons misprijzend aan. Zij gingen op mijn zenuwen werken. Ik kreeg het gevoel dat ik in een kazerne woonde, liet dus mijn laatste kapje maar liggen, vluchtte terug naar café Knuit en bestelde ijlings een nieuwe borrel. Ik bestelde méér borrels. Om kwart over drie kwam Haket met een boos gezicht binnenstappen.
‘Ha, die Haket!’ juichte ik. ‘Waar ben je al die tijd gebleven? Neem een borrel, oude zeerob!’
Hij schoof zijn handen in zijn broekzakken en keek mij grimmig aan.
‘Jij bent me ook een mooie. Om er tussenuit te knijpen en ons te laten zitten met dat voetvolk van Financiën.’
‘Wees een vent. Neem een borrel,’ zei ik, en knipoogde tegen het stijve schort achter de tapkast.
‘Meneer heeft iets tegen tolgrenzen,’ verklaarde ik. ‘Oude liberale familie. Niets aan te doen. Neem je nou een borrel of niet?’
‘Nee,’ zei Haket en liep boos weg. ‘Voor al dat geld dat jij hier opzuipt hadden we eten kunnen kopen.’
Om vijf uur kwam Will de Boer binnen, met heldere ogen.
‘Ha, die Van der Heide!’
Er gaat van Will altijd een frisse vitaliteit uit.
‘Welkom!’ kreet ik en plaatste haar zorgzaam op een kruk. Zij rekte haar rank figuur, begon de flessenetiketten te lezen en sloeg haar eerste borrel achterover. Daarna keek zij mij schalks aan met haar licht scheefstaande ogen. Will is een der weinige vrouwen in Nederland de nog ouderwets schalks kunnen kijken.
‘Hoe ben jij hier gekomen, Will?’
‘In een domme trein en achterop een boerenfiets. Er loopt geen bus vandaag.’
Ik bestelde twee borrels, wachtte even tot het witte schort ergens anders stijf stond en vroeg snel:
‘Heb jij geld bij je?’
Will keek mij stralend aan.
‘Nee, jô. Maar Frans wel.’
‘Hoera. Veel?’
‘Een tientje, jô.’
‘O,’ zei ik en had enkele tellen lang behoefte aan wat kunstmatige ademhaling.
‘Is dat ernstig?’ vroeg Will, haar glas legend.
‘Welnee’ zei ik luchtig. ‘Als ik nog anderhalve borrel drink is er niets meer ernstig. Zelfs de haard op mijn achterdek niet. Zelfs de douaniers niet. Waar is Frans?’
Will was nog steeds stralend.
‘Die komt op de bromfiets. Om treingeld te sparen.’
‘Ah, juist,’ zei ik zwakjes. ‘Het is ook doodzonde om een heel tientje aan te breken.’
Om kwart voor zes hing de rekening ergens in de buurt van twee-en- dertig borrels en wat los bier. Will en ik zaten te zwetsen met die merkwaardige intensiteit die ontstaat na de eerste lege kruik. Toen kwam Frans de Boer binnen met die merkwaardige intensiteit die ontstaat door het zes uur lang zitten op een bromfiets. Hij lachte een woeste lach en draaide zijn rossige snorretje op.
‘Frans!’ kreet ik. ‘Eindelijk!’ - Ik greep hem bij een elleboog. ‘Heb je je geld nog?’
Hij lachte een lage, maniakale lach.
‘Haha! Geld!... Vijf piek en zestig cent. Twee lekke banden gehad.’
Ik wuifde naar een kruk.
‘Ga zitten en drink een borrel. Drink véél borrels.’
Om half acht kwam Haket weer binnen. Hij wilde alweer niet lachen, en sleurde mij mee naar een hoek.
‘Is dát nou een manier van doen! Jij gaat hier het geld van De Boer op zitten brassen en aan boord is geen hap meer te eten. Heb je geld over, voor ons?’
Ik spreidde mijn armen wijd uit:
‘Opgezopen,’ verklaarde ik. ‘Al het geld van de De Boeren. Opgezopen.’
Haket was nu werkelijk spinnijdig. Maar ik werd verontwaardigd:
‘Wees blij, ondankbare hond! Zolang wij ons niet aan boord vertonen hebben jullie grotere porties!’
Haket slikte tweemaal met moeite en keek mij sprakeloos aan. Ik trok hem me naar de bar en maakte een armgebaar.
‘Dacht je dat IK geen honger had? Dat die arme De Boeren daar niet zitten te koeren van de honger? Maar zeuren WIJ daarover? Wij blijven hier. Wij laten de eetvoorraden aan jullie.’
Haket haalde een paar maal diep adem en werd een beetje paars. Ik verhief mijn stem.
‘Herinner je je die Zuidpoolexpeditie van Scott?... Veertig graden onder nul... IJzige Poolkou... Geen pinguin te vreten. Honden dood... Mannen ontmoedigd, want een ander had de Zuidpool nét gevonden. Geen hap te eten, Haket, net als nu op de MAIA. En wat deed de nobele Scott?... Hij verliet zijn makkers, wankelde naar buiten...’
‘Wij wankelen het café rond,’ zei Frans de Boer en begon rond te wankelen. Hij deed het heel goed.
Haket begon een beetje te sissen en wendde zich af. De deur van café Knuit kletterde dicht. Frans de Boer hield op met wankelen en keek mij aan, met een vreemd licht in de ogen.
‘Is Haket boos?’
‘Alleen maar ontroerd,’ verklaarde ik. ‘Stink-en-straal ontroerd. Frans - er is honger aan boord.’
‘Er is ook honger in café Knuit,’ zei Frans. Ik begon nu te beseffen dat het vreemde licht in zijn ogen van de honger kwam en niet van de jenever.
‘Kerel,’ zei ik geroerd en legde een hand op zijn schouder. ‘Zes dagen op een bromfiets...’
‘Zonder iets anders te eten dan lekke banden,’ zei Will.
‘Daar moet iets aan gedaan worden! Frans, er moet worden gehandeld!’
‘Will!’ zei Frans en dronk mijn glas leeg. ‘Handel!’
Will begon aan een pinball-machine te rukken. Ik keek het café rond met het bekende dronken hoofdgedraai, als van een bijziende papegaai. Aan een tafeltje in de hoek zaten nu enkele mannen met varenspetten op. Ik wankelde erheen, zwak van de honger.
‘Neem me niet kwalijk dat ik u stoor.’
Natuurlijk namen ze me dat niet kwalijk. In een oord als Hansweert is elke storing welkom.
‘...ik lig hier met een oud jacht. Net uit België gekomen.’
Zij knikten. Iedereen in Hansweert wist er al alles van.
‘Ik heb alleen geen cent hollands geld, maar ik heb een prima alcoholkompas te koop. Met nachthuis. Wat is dat waard?’
Will de Boer wilde meteen weten wat een nachthuis was. Het klonk natuurlijk vreselijk interessant, maar een oude schipper legde haar uit dat het een kap was, met een raampje en twee lampjes erin, die des nachts over het kompas werd geplaatst om het kompas te verlichten en de roerganger niet. Will ging teleurgesteld weg. De varensgasten staken de verweerde koppen bij elkaar. Een van hen ging iemand halen; een man in een gewoon pak, die me de hand schudde en zei dat hij van het café was.
‘U heeft een kompas te koop, hoor ik.’
Frans en Will kwamen erbij zitten om me te helpen verkopen. Na veel gekuch meende iemand, dat een schipper die zo’n kompas nodig had, er wel vijftig tot zestig gulden voor zou willen geven.
‘Hm!’ zei Frans en schonk in. ‘Dus het is meer dan honderd pop waard.’ (Soms heeft hij duidelijke overeenkomsten met Tom Poes).
Ik fronste tegen hem.
‘Kenne we het niet eens zien?’ vroeg de waard van het café.
Ik nam aan dat hij Knuit heette, maar zekerheid dienaangaande bestaat in die dorpen nooit. In Rijpwetering woont een man die iedereen Koos Stokman noemt. Na een jaar en zeven maanden kwam ik stomtoevallig te weten, dat hij Ludlage heet. Vraag niet, waarom.
‘Wij gaan het kompas halen,’ kondigde ik aan. Het was buiten stikdonker, maar boven de sluizen hingen booglampen aan hoge palen. Wij namen Will in ons midden, en elkaar bij de hand, klommen slingerend tegen de dijk op, liepen zingend in ganzemars boven over de acht sluisdeuren en bereikten de MAIA zonder in een der havens te zijn geplonsd, hoewel het enkele malen weinig scheelde. In de salon, bij het licht van kaarsen en petroleumlampen, zaten Haket, Corretje en Ellen.
‘Scheepsvolk, ik heb een plan!’ kondigde ik luid aan.
Niemand zei iets. Als ik het Plan van de Arbeid had aangekondigd op een vergadering van oud-indische planters had de belangstelling niet geringer kunnen zijn. De Boer zei later, dat het precies een scène was uit een oud melodrama, waarin de dronken vader uit de kroeg thuis komt bij moeder met hongerig kroost.
‘Wij gaan eten stelen,’ zei Ellen met een martelaarsuitdrukking op haar gelaat. ‘Op het land. Peen en aardappels.’
‘O, schitterend!’ riep ik.
‘Steel maar flink veel,’ moedigde Frans de Boer aan. ‘Weet je hoe je moet stelen? Heb je lappen om maskers van te maken? En trek handschoenen aan, dat je geen vingerafdrukken nalaat op de klei.’
‘Ik ga lekker mee stelen!’ riep Will. ‘Geef me een mand of een zak.’ Zij keken ons stil aan. Ik kreeg een vaag gevoel dat wij niet op de gewenste wijze reageerden.
‘Eh... wacht even jongens...’ begon ik.
Haket negeerde mij en snoof laatdunkend. Ellen schoof langs mij heen met opgeheven neus en een hemelse trek op haar gelaat. Will de Boer greep een vuil kussensloop en stommelde achter Haket aan. Het viertal kloste de salontrap op. Frans en ik bleven samen achter en sloegen de knuisten inéén.
We gingen ons kompas verzilveren. De MAIA bezat twee grote kompassen. Het ene was vast ingebouwd; het tweede stond los in de salon: een reservekompas, opgehangen in cardanische koperen ringen, met een mahonie-en-koperen huis er over. Werkelijk een fraai kompas. Frans droeg het nachthuis en ik het kompas zelf. Wij bepaalden onze koers, raadpleegden het kompas en kwamen precies voor café Knuit uit.
‘Aardig werk voor gegist bestek,’ zei Frans en trad binnen. Na een kwartier bekijken waren de varensgezellen het erover eens dat het inderdaad een kompas was.
‘Wil iemand het kopen?’ vroeg ik tenslotte, hoopvol.
Stilte. Het kompas stond op tafel en wees almaar naar het noorden. Ik begon te despereren. Toen schoot me iets te binnen.
‘Of wil iemand hier soms een haard kopen? Ik heb een pracht-haard staan... moet alleen één boutje worden ingedraaid.’ Mijn stem stierf weg. Niemand wou een haard kopen. Frans trok mij mee naar het buffet.
‘Je moet hier niet over andere dingen beginnen - dat brengt ze in de war. Op één kompasstreek blijven hameren.’
‘Kunnen we ze niet zo bezopen voeren dat er iemand dat ding koopt?’
We taxeerden de drinkcapaciteiten van deze oude waterrobben en concludeerden dat wij er dan vermoedelijk een paar lieren op toe zouden moeten leggen. Frans boog plotseling het hoofd en sloeg zijn vlakke hand op zijn navel:
‘Van der Heide... vreemd geknor hier. In de maagstreek.’
Ik keek op de klok. Half elf in de avond.
‘Dat kan zo niet!’ verklaarde ik. ‘Er móét worden ingegrepen.’ Ik greep in. Ik ging naar de tafel en sprak tot hen als man tot man.
‘Luistert,’ sprak ik. ‘Wij zijn gisteren uit België gekomen. Ik meende dat mijnheer hier,’ (wijzend op Frans) ‘hollands geld bij zich zou hebben...’
‘Misverstand,’ knikte Frans, beminnelijk de kring rondziende en zijn rossig snorretje opdraaiend. ‘Groot misverstand.’
‘Edoch,’ hernam ik, ‘er is praktisch niets te eten aan boord en er moet worden gegeten. Mijne heren. Wij hebben nu allen dit kompas bekeken. Ik durf zelfs te zeggen dat wij het goed hebben bekeken. Wij weten wat het waard is. Mijnheer de Voorzitter, eh... ik bedoel: mijnheer Knuit, koop dit kompas van mij voor vijftig gulden. U raakt het makkelijk weer met winst kwijt. Ik betaal mijn rekening en ga een paar broden kopen.’
‘Niet eens wittebroden,’ zei Frans met plotselinge tranen in zijn stem. ‘Gewone, bruine broodjes. Oudbakken desnoods.’
Een der varensgezellen pinkte een traan weg. Knuit stond op en zei aangedaan:
‘Ik moet het even in de keuken bespreken.’
‘Ga vrij,’ zei Frans met een woest gebaar van beide armen. ‘Al moest ge het in de alkoof bespreken.’
Wij draaiden op onze hakken mee en keken de weglopende Knuit na.
‘Bruine broodjes,’ zei Frans. ‘Slechts één oudbakken, bruin broodje...’
De mannen om de tafel bekeken het kompas. Frans en ik dronken een borrel. Na tien minuten kwam Knuit terug en bracht de beslissing van het Geheim Keukenconcilie over.
‘We willen het wel doen, maar dan moeten we er iets voor de keuken bij hebben.’ We staarden hem volkomen verbijsterd aan. Frans maakte een ronddraaiend gebaar met één vinger, of hij roerde.
‘Potten? Pannen? Deksels...?’
‘Jawel, meneer. Maar in goede staat.’
‘Een haard!’ riep ik, met plotselinge inspiratie. ‘Prachtig in een keuken!’
Nee. Geen haard.
‘We zullen kijken wat er nog is,’ beloofde Frans. ‘Emmers ook goed?’ Emmers waren ook goed. Alleen géén haard.
Buiten, onder de eerste booglamp op de sluis, stonden wij stil. Frans legde de vingers tegen zijn slapen en staarde omhoog naar enkele sterren.
‘Dit het waanzinnigste wat ik ooit gehoord heb. Hier ligt een schip vol speciale scheepsbullen. Kompassen - lampen - Boschmagneten - engelse sleutels - koperen kranen die nergens meer te krijgen zijn. Neen. Potten en pannen. Heel Nederland barst van de winkels in potten en pannen. Allah! Geen wonder dat dit land ten gronde gaat. Op naar de kombuis!’
‘Op naar Emmercompascum,’ zei ik.
Frans gaf een hik, zeeg als een vaatdoek over het hek van de sluisdeur en begon zo allerijselijkst te lachen dat ik hem in zijn kraag moest grijpen en naar de MAIA sleuren. De dieventroep was nog niet weergekeerd. In de kombuis vonden we een zo goed als nieuwe zinken emmer, een blinkende fluitketel, een groen eierpannetje en een rode theepot. Als eksters doken we af op alles wat blonk. We bewonderden onze collectie.
‘Dat is niet te veel en niet te weinig,’ vond Frans. ‘Kom mee. En Allah geve dat ze nu niet op het idee komen om stoffers en bezems te vragen.’
We slopen langs de douane en leverden onze uitzet in. Knuit pelde vijf briefjes van tien af. Wij doken het café uit en gingen haastig inslaan. Een gulden was in die tijd écht nog wat waard. Onze hele rekening bij Knuit was nog geen twee tientjes. Leve de inflatie. Inkopen kan je in een plaats als Hansweert dag en nacht; er komen ook dag en nacht schepen aan. Eerst sperziebonen, blikken spinazie, sinaasappels, bananen en een pot sambal. Vrolijk zingend liepen we over de dijk tot we een drogist ontdekten. Ik kocht acht pakjes Hansaplast. Frans een half pond drop. Ik schafte Superol aan. Frans vond snorpommade. In een kruidenierswinkel om de hoek zetten wij het koopfeest voort met kaas, eieren, boter, worst, sigaretten en shag.
‘Je kunt toch een massa doen met vijftig pop,’ zei Frans peinzend.
‘Je ziet, hoe onmogelijk scheepvaart zijn zou zonder kompas,’ bracht ik hem onder het oog. Frans was onder de indruk.
‘Geen wonder dat de Chinezen het hebben uitgevonden,’ zei hij. ‘Het zijn vermaarde kooplui.’
Wij liepen achter elkaar de sluizen over, elkaars vallende sinaasappels en hompen kaas oprapend. Twee douaniers sloegen ons peinzend gade. Dat deed me iets te binnen schieten.
‘Frans! Mijn paspoort ligt daar nog in de la. Daar moeten we geen misverstanden over krijgen.’ Een paspoort is iets dat men, onder de neuzen van een half honderd douaniers, beter bij zich kan hebben. Wij draafden dus terug, vonden het café al gesloten maar nog verlicht, en schopten tegen de deur. De knippen schoven eraf en het stijve witte schort deed open.
‘Neemt u ons niet kwalijk... mijn paspoort ligt nog in uw la. En...’
Zij haalde zo diep adem dat de stijfsel in haar schortebanden kraakte en barstte los:
‘Maar dáár ga ik niet mee akkoord! Dát is geen manier van doen. Het is een schande!’
Ik ben nog nooit van mijn leven zo stomverbaasd geweest.
‘Vijftig guldens! Als ik er van af had geweten was het nooit gebeurd!...’ Het gesprek tetterde rond in het café en deed de lampen schommelen. Ik begon te protesteren.
‘Maar neemt u me niet kwalijk... Wat is er eigenlijk aan de hand? Uw man heeft van mij een kompas gekocht, plus...’
‘Het is mijn man niet, maar mijn broer!’
‘Dát dacht ik al,’ zei Frans donker, zijn rossig snorretje opdraaiend.
‘Best. Uw broer. Hij heeft van mij een kompas gekocht, en...’
‘Ja, maar het deugt niet. Er zit geen alcohol in.’
‘Dat is triest,’ zei Frans onmiddellijk. ‘Zeer, zéér triest. Van der Heide - zoiets moet verholpen worden... Geef dat kompas een borrel.’
‘Klets toch niet!’ zei ik boos. ‘Het is een steengoed alcoholkompas.’
Zij begon te krijsen.
‘Het deugt niet! Het is een dróóg kompas.’
‘Pardon. Het is een origineel spiritus-kompas. Gevuld.’
‘Het is een DROOG kompas!’
Ik verloor mijn geduld.
‘Luistert u nu eens hier. Ik weet heus wel iets van kompassen af. Bovendien zaten hier vier schippers die praktisch hun melktanden op kompasringen hebben doorgebeten. Die vier zullen heus het verschil tussen een droog kompas en een alcohol...’
‘En IK zeg dat het een dróóg kompas is!’
Ik verwachtte minstens één broer Knuit uit het achterhuis naar voren te zien stuiven. Vermoedelijk echter waren ze voor straf opgesloten in het kolenhok. Het geschreeuw begon opnieuw en het leek me beter, er een eind aan te maken.
‘Laten we de knoop doorhakken. Dat kompas is niet verkocht. U krijgt van mij vijftig gulden terug. U houdt intussen mijn paspoort hier. Die emmers en die pannen zijn ook niet verkocht. Ik geef deze dingen hier in onderpand. U bent verantwoordelijk dat ze hier ter beschikking blijven tot ik ze op kom halen. Goeden avond.’
De booglampen brandden vredig als steeds. Frans en ik wandelden de eerste sluisdeuren over. Frans bleef stilstaan.
‘Snap jij hier eigenlijk iets van, Willy?’
‘Ik heb de indruk,’ zei ik peinzend, ‘dat er op deze minuut een enorme krakeel heerst ergens achterin café Knuit.’
‘Is het werkelijk een alcoholkompas?’
‘Wis en waarachtig. En een verduiveld goed, ook.’
Frans grinnikte en begon door te lopen.
‘Dan ben je er dus eigenlijk in geslaagd, vijftig gulden te lenen. In Hansweert?’
‘Daar komt het op neer, ja.’
‘Als ze het maar niet in hun hersens halen, dat kompas tóch te verpatsen, als ze morgen merkt dat het after all een goed alcoholkompas is.’
‘Kan ze niet, jô. Ze heeft mijn paspoort immers gehouden.’
‘En wat zou dat?’
‘Dat mag helemaal niet volgens de wet... En met al die douane hier...’
Frans zette zijn doos neer, ging weer over een sluisrailing hangen en bleef lachen tot ik hem weer aan zijn kraag omhoog sleurde.
‘Dus, als je wilt, kun je een half jaar wachten met betalen...’
‘Zolang ik mijn paspoort niet nodig heb, tenminste.’
Wij betraden zegevierend de MAIA.
‘Ahoi, wij komen terug uit het Beloofde Land.’
Niemand riep iets vrolijks terug. In de salon zaten Haket, Ellen, Corretje en Will rondom een enorme ijzeren braadpan, waaruit een schuimspaan oprees benevens een walgelijke lucht van peen en uien. De vloer lag vol brokken klei. Frans begon als een trotse marktkoopman zijn doos uit te pakken.
‘Kaas!... Een zak eieren!... Flessen melk!... Thee!’
Niemand keek. Ze aten stom peen met ui. Zij bleven demonstratief peen met ui kauwen. Frans en ik keken elkaar aan.
‘Ze hebben peen met ui gestolen,’ zei ik. ‘En nu willen ze ook peen met ui eten. Kwestie van principe. Moet je eerbied voor hebben. Tanden erin zetten. Doorbijten. Churchill-spirit. Die is ook gek op peen.’
‘Hij rookt ze zelfs,’ zei Frans.
Wij wilden hen geen geweld aandoen, gingen dus tactvol naar de kombuis en bakten daar eieren met spek. Wij maakten dampende Nescafé. Wij aten staafjes kaas met mosterd, openden blikken spinazie en kookten eieren. Wij wuifden de etensgeuren de kombuistrap op. Er kwam geen reactie. Frans keek mij nadenkend aan en luisterde aan de trap.
‘Vreemde stilte. Wat zouden ze aan het doen zijn?’
‘Waarschijnlijk vergiftigd,’ zei ik. ‘Acute klei-en-uien-koliek. Of per vergissing Mondragora-knollen gejat inplaats van ui.’
‘Moeten ze ook maar niet stelen,’ zei Frans en bakte nog een ei.
Ik beklom de kombuistrap, sloop het stuurhuis door en staarde naar beneden in de salon. Haket, Corretje en Ellen lagen op matrassen en deden of zij sliepen. Will de Boer zat een schouderbandje te naaien aan een stuk vrouwelijk ondergoed. Ik riep zacht:
‘Psst! Will!... zijn ze dood?’
Will klom haastig naar boven.
‘Ze pruilen, man. Heel griezelig. De hele bemanning boudeert. Ik heb veel gelezen over scheepsmuiterijen, maar nog nooit van een bemanning die pruilt...’ Ze begon hard te lachen.
‘Ssst!’ zei ik geschrokken. ‘Terg ze niet, of ze slaan spontaan aan het muiten en maken mij af met een monsterpeen.’
Ik bleef die nacht in het voorschip slapen, met de kombuisdeur gebarricadeerd, en bewaakt door Frans en Will.

6 - Van Wester- tot Oosterschelde

De volgende dag blies de wind straf uit het westen. De lucht was dicht bewolkt en af en toe viel er regen. De toestand werd terstond kritiek. Daar waren redenen voor. Een op hoge zee gebouwd schip is namelijk een complex iets, en het leven op zulk een schip verschilt radicaal van het gezapige bestaan in een huis of een woonboot op een betonbak. Een schip heeft zijn eigen waterleidingen, zijn eigen licht- en gasinstallaties, wc’s en vuilophaaldienst en dat alles is haarfijn in en op elkaar gebouwd volgens regels van eeuwenoude ervaring. Voor alles op een schip is een praktijkreden. En zodra op een bewoond echt schip één klein onderdeel van de machinerie gaat falen, begint terstond de hele organisatie erop te reageren. Op de MAIA nu, was alles in de war. De Butagasleidingen voor de verlichting werkten alléén in de salon. De rest der lampen kon niet aangesloten worden, want de koperen koppelingen uit de leidingen waren zoek. (Ik vond die weken later terug in een blikje in de machinekamer). De zeer dure electrische installatie had eens gewerkt op Varta accu’s, maar die waren leeg. De lampen ontbraken in de fittingen en in het schakelbord zaten geen zekeringen. De zwengel (kattekop) pompen voor de wasbakken en toilettafels bewogen, maar trokken geen water: hun koperen kleppen zaten vast van gedroogd vuil, of de aanzuigslangen waren lek. De petroleumlampen hadden óf opgebrande pitten, óf kapotte schoorstenen, óf stukgedraaide wieltjes. Zolang het nu fraai weer was geweest, zodat we overdag in de zon konden zitten, zwemmen, of emmers water putten uit een kanaal, ging het allemaal nog best. Maar in Hansweert lagen we in een zoutwaterdistrict. Nu weet ik niet, of u wel eens geprobeerd hebt, uzelf of iets anders te wassen in zeewater. Het gaat heus niet. Met geen ponden Sunlightzeep krijgt u zeewater aan het schuimen. En nu is er ter wereld niets demoraliserender dan werken en wonen op een vuil schip zonder ergens een badkamer, of zelfs maar één grote wasbak, met veel zoet, schuimend water.
‘Dit kan zo niet!’ verklaarde Ellen, terugsjokkend met de vierde vracht water in emmers. ‘DIT KAN ZO NIET.’ Ik was het daar mee eens.
‘Konden we die watertanks maar gevuld krijgen,’ zei Haket. ‘Als die schoft van een smid de kranen maar niet had gestolen. Als we maar één kraan aan boord hadden waar zoet water uit wilde stromen. Is er hier een waterboot?’ Er moest ergens een waterboot zijn. Elke zoutwaterhaven heeft minstens één waterboot. Haket ging jagen op een waterboot en kwam te weten dat er iedere middag tegen drieën een voorbij kwam. Ik dook de machinekamer in rommelde koortsig in kisten en verzamelde een enorm assortiment pluggen, kranen, verloopstukken, stoppen en koppelingen. Ik sjouwde dat alles in het stuurhuis. Binnen twee minuten zaten Frans de Boer en Haket er met glinsterende ogen midden tussen, net als apen, elkaar de kranen onder de vingers weggraaiend. Zij vonden zeshonderddrieënveertig verschillende combinaties. Haket ging plat op de grond zitten en bouwde een apparaat met zeven kranen, vier koppelingen en een hartklep, waardoor men een theoretische stroom water kon mengen met een tweede denkbeeldige stroom, het totale mengsel verwarmen door een denkbeeldige straal stoom, vervolgens alles beletten terug te vloeien, uiteindelijk door een derde leiding voeren langs een nog te kopen manometer en tenslotte naar een tank die alleen dán zou werken als zij meer dan half vol was. toen hij dat klaar had, was ik een zeer belangrijke kraan kwijt, die ik persé moest gebruiken en met zorg opzij had gelegd. Ik vond haar terug in het buizenstelsel van Frans. Die zat gehurkt op het machinekamerluik met een mok koffie naast zich en zijn rode haren verwilderd over zijn voorhoofd. Hij schroefde kranen in en uit elkaar met de bezetenheid van een Dostoiewski. Ik wilde mijn eigen kraan terug.
‘Bijna klaar!’ hijgde Frans. ‘Dit wordt fantastisch! Stel je nu eens voor dat je deze koppelingen, hier, aansluit op de koelwaterleiding van je motoren. Zijn die eenmaal op toeren, dan persen ze hier heet water naar boven... dat kan dan alvast nooit terug stromen door deze hartklep... Eventuele stoom, als de motoren te gloeiend mochten worden, ontsnapt via dit ventiel. Het water stijgt naar deze driewegafsluiter en wordt omhooggestuwd in een tank. Dan heb je heet water, snap je?... Is je tank vol heet water, dan zet je deze kraan hier om. Het spuit dan langs deze koppeling en zuigt tevens koud water op volgens het beginsel van de injecteur van giffard...’ Hij kletste nog een hele tijd door. Opzij aan het wild geheel van buizen en kranen zat een klein gaskraantje, dat er door middel van een verloopstuk aan was bevestigd.
‘Maar wat doet dat gaskraantje daar?’
Er kwam een geheimzinnig licht in zijn ogen. Frans draaide zijn snorretje wat op en vertrouwde me toe:
‘Dat is het meest fantastisch van al. Dat verbind je aan een Butagasketel.’
‘Aan een Buta...’ Ik staarde hem aan en dacht een ogenblik dat hij werkelijk gek was geworden.
‘Kijk... Je zet deze kraan zó... de onderste om... en deze driewegkraan ondersteboven.’ Frans blies in een pijp. ‘Draai je dan dit gaskraantje open, dan blaast het Butagas al je leidingen leeg. Kunnen ze ’s winters niet bevriezen. Snap je?’
Ik was er stil van.
‘Meesterlijk,’ zei ik ten laatste. ‘Maar mag ik nu die éne kraan die daar in het midden zit!’
Frans begon luid te schreeuwen.
‘Die kan ik onmogelijk missen. Dat is het kernstuk van de hele constructie.’
Ik begon redelijk met hem te praten.
‘Luister, Frans... dat is toevallig de enige kraan die in de keukenmonding van de waterbuizen past. Als ik mijn watertanks vul, is het beter dat ik eerst de open buiseinden afsluit, zie je. Dan blijven ze langer vol.’
‘Och, klets. Daar sla je een paar houten proppen in.’
‘Dat kan,’ gaf ik toe. ‘Maar ik zal toch één klein, bescheiden kraantje ergens moeten hebben om het water weer uit die tanks te krijgen.’
Na veel gepraat kreeg ik mijn kraan. Maar Frans was er verdomd boos over.

Mijn kraan paste in de kombuis. Zij had weliswaar een uiteinde dat recht vooruitstak, maar door er een stuk gebogen slang op te schuiven was het ding bruikbaar. Je moest het ding ook open draaien met een kleine engelse sleutel, maar die hing er aan een touwtje naast. Verdere open buiseinden sloot ik af met houten proppen, uit een bezemsteel gesneden en omwikkeld met een vette lap. Om half drie kwam de waterboot, Dreunend spoten zeshonderd liters water in de tanks. Ik rende van voor naar achteren. Geen lekken. Totale kosten één gulden. Will de Boer en Corretje vulden bakken met zoet, schoon water en kraaiden van vreugde.
‘Morgen ga ik geld halen in Rotterdam,’ beloofde ik.
Frans en Haket speelden met kranen en buizen, en jouwden elkaars uitvindingen uit. Iedereen was weer happy. De rest van die dag besteedde ik aan het bijeenzamelen van alle potten met restanten verf, lak, siccatief, en lijnolie. Het schip stond er vol van. Frans de Boer verliet zijn kranen en ging verf mengen. Hij smeet witte grondverf, oker, dekverf, lak, siccatief en lijnolie door elkaar en roerde als een duivelsdokter. Het resultaat was een emmer vol zuiver zilvergrijze grondverf. Later, op de Kaag, heb ik een volle week getracht, diezelfde tint verf te reconstrueren... Vruchteloos. Dat mengsel van Frans was een wonder. Het had de glans van zonneschijn op zeewater in april - het was het zilvergrijs van meeuwen op een meidag - het parelgrijs van parkdauw, vroeg op een dronken ochtend.
Haket knutselde ergens in het achterschip. Wéér met buizen en kranen. Ik ging aan dek om kwasten schoon te maken met petroleum. Ellen en Corretje kookten weer eens peen en ui. Will de Boer vocht met spinnewebben in de salon. Frans goot lijnolie in zijn wonderverf en draaide aan zijn snorretje. Om negen uur gingen we allemaal slapen.

Ik stond de volgende ochtend vroeg op, stak alle hens een sigaret in hun slaperige muilen en ging naar de kombuis om mij grondig te wassen, want ik moest naar de beschaafde wereld. geld halen. Ik draaide een kraan open. Er kwam wat gegorgel... een plonsje water en dan niets meer. Ik werd bleek, schudde aan de buis en blies in de kraan. De lucht suisde zonder weerstand in de buis naar boven.
‘De tanks zijn leeg!’ brieste ik. ‘Hoe komen mijn tanks leeg?’ Ik liep op blote voeten de leidingen langs, trapte in een plas verf, stiet mijn hoofd aan een bout en schampte mijn schenen aan de salontrap. Ik controleerde van voor naar achter. Onder de gangboorden, waar de buizen liepen, was alles in orde. Ik kwam in de achterkajuit, waar Haket nog lag te slapen. Achter de eiken deur, boven de porseleinen wasbak, ontdekte ik een vreemde contraptie. De wastafel daar vertoonde een ijzeren kraan die aangesloten was op de watertankleiding. Maar die kraan was er gisteren niet geweest... Bovendien was er nu tegen de kajuitswand een kattekoppomp bevestigd. Die was óók al geheel nieuw. Vanaf die pomp had men, door middel van een futuristisch hoekwerk van buizen en koppelingen, een verbinding gemaakt met de tankkraan.
‘Haket!’ huilde ik. ‘Welke gek heeft die buizen gekoppeld?’
Haket richtte zich op, tuurde slaperig en viel terug met een tevreden knor.
‘Dat is prima, man. Als we weer in het zoet water komen, kun je desnoods met die pomp, via de wasbakkraan, je tanks bijvullen. Kanaalwater is evengoed als leidingwater.’
Ik schudde hem bij de schouders.
‘Rund! Die kattekoppompen lekken als de weerga als de kleppen niet zuiver zijn! De watertanks zijn door jouw pomp heen leeggelopen!’
Haket fronste, richtte zich op en grabbelde naar een sigaret.
‘Tanks leeg? Hmm... Fout in de constructie?... Mag niet voorkomen... Even naar kijken.’ Hij klom zijn bed uit en pakte een gasfitterstang van onder zijn hoofdkussen.
Ik stampte nijdig weg naar de keuken, vond daar nog een halve emmer water, rook eraan, bevond het nogal schoon en begon me daarmee te wassen. Vervolgens vertrok ik naar Rotterdam. Het moest Rotterdam wel worden, want dichterbij kende ik niemand van wie ik zo gauw geld kon lenen. Die man in Rotterdam, die ik als financieel slachtoffer op het oog had, was niemand anders dan de legendarische Frederik Weinreb. Maar die bleek niet thuis. Zoiets kan gebeuren. Derhalve leende ik alvast een tientje van zijn vrouw Esther en parkeerde mezelf in een naburig café‚ nabij de Kralinger plas. Elke paar uur belde ik op. Telkens géén Weinreb thuis. Zoiets kan óók gebeuren. Ik ging een tijdje op een steiger in de zon liggen slapen.
Werd plotseling wakker doordat een hond mijn oor stond schoon te likken. Bovendien zat ik aan een kant vol beurse plekken, en toen ik omzichtig overeind ging zitten, viel ik zowat van de graat van de honger. Met de hond achter me aan ging ik terug naar de cafételefoon. Nog steeds geen Weinreb boven water.
Ik was toen wel gedwongen, per tram en trein door te gaan naar Den Haag teneinde een logeerbed op te zoeken. De volgende morgen nam ik de voorzorg, eerst naar Rotterdam op te bellen. Nu was Freek wél thuis. Tegen een handgeschreven briefje leende hij me tweehonderd vijftig gulden. Werkelijk vlot voor een doctorandus in de economie.

Terwijl ik met Weinreb zat te onderhandelen dreef het wolkendek verder uiteen en toen ik, laat in de middag van de tweede dag, eindelijk terugkeerde in Hansweert, hoorde ik de vaarjool al van verre. Frans stond luidkeels ‘Ketelbinkie’ zingend, verf te smeren op het stuurhuis. Twee douaniers zaten vanaf het voordek kwinke slagen te wisselen met de vrouwen, die de rubberboot in het zilte water hadden gesmakt, en daar opgewekt rondpeddelden. Ze wuifden mij opgetogen toe en riepen:
‘Heb je geld gekregen?’
‘Ja hoor,’ zei ik.
‘Fijn. De rekeningen hangen netjes met een koperdraadje aan het stuurwiel.’
‘Rekeningen? Welke rekeningen?’
‘O, van het café. En de kruidenier. En de drankman. We moesten toch eten, zeker?’
Alras bleek, dat men tijdens mijn afwezigheid had ontdekt, dat vrijwel elke winkel in Hansweert vlot krediet verleende aan iedereen die met een schip in de haven lag. Je kreeg toch de kans niet, de sluis door of uit te komen zonder dat alles betaald was. Doodsimpel. Er hing inderdaad een heel pakje nota’s aan een metaaldraadje aan het stuurrad. Ik begon te tellen. Frans de Boer stak belangstellend zijn hoofd naar binnen:
‘Kom je eruit?’
‘Ja hoor,’ zei ik zwakjes. ‘Ik hou precies twaalf gulden over.’
‘O, da’s reuze fijn,’ zei Frans opgetogen.
‘Fijn? Waarom?’
‘Dan kan ik dat tientje terugkrijgen dat ik je geleend heb.’
‘Nee,’ zei ik. ‘Dat kan niet.’
‘En waarom niet?’
‘Dat heb ik nodig voor de trein. Om morgen opnieuw geld te halen.’

Deze keer ging ik rechtstreeks naar Den Haag en tot mijn hoopvolle vreugde kreeg ik daar vrijwel meteen Schilperoort aan de telefoon. Hij was een weeklang met het orkest op tournee geweest, en juist die avond tevoren terug gekomen.
‘Ik lig met de MAIA al in Holland,’ vertelde ik opgetogen. ‘In het Kanaal van Hansweert.’
‘En lopen de motoren?’
‘We hebben ons laten slepen. Maar nou moeten we verder.’
‘Kom meteen naar mij toe!’ zei de musicus. ‘Ik heb toch een dag of twee niks te doen. Dan gaan we straks samen naar dat schip terug.’
Dat leek mij helemaal niet zo’n dol denkbeeld, want in die tijd studeerde Schilperoort werktuigbouwkunde in Delft. Je zag hem altijd door huis rondschuifelen met in de ene hand een klarinet en in de andere een rekenlineaal. Toen ik in de Klimopstraat aankwam, was hij al druk bezig een koffer te pakken.
‘Hoho, luister eens even,’ zei ik sluw remmend. ‘Dan zullen we toch eerst wat geld moeten versieren. Ik kom uit die haven niet weg als niet alles precies betaald is. En ik heb daar zes man aan boord. Hoe langer ik blijf liggen, hoe meer het me kost.’ Als het met zijn eigen plannen strookt, kan Schilperoort heel snel van begrip zijn. Hij dook in een wasmand, groef een geldkistje op en kwam met iets meer dan tachtig gulden op de proppen. Telefoontjes naar Arie Lighthart en Bob van Oven leverden nog eens honderd pop op. Daar kon makkelijk een taxi naar het station af, plus nog wat bier hier en daar. Het is steeds weer verbazingwekkend, hoe enorm de lopende onkosten van dergelijke expedities gaan bedragen. Roelof Stalknecht en ik hebben eens tussen Deventer en Groningen vierhonderd gulden links en rechts bij elkaar moeten lenen om iemand te vinden die ons aan honderd gulden kon helpen. En toen dat eindelijk was gelukt, kwamen we tenslotte met achttien gulden, uitgeput, in Groningen aan. Maar we waren wel op een hele hoop rare plaatsen terecht gekomen, dat wel.
Laat in de middag bereikten we eindelijk het station. Peter droeg zijn klarinetkoffertje en ik zwoegde met zijn koffer, die half gevuld was met Delftse naslagwerken over cylinderboringen, slagpompen en schroefspoelen.

Toen wij laat in de avond (ikzelf bier drinkend uit een flesje en Schilperoort klarinetblazend op de sluis) de MAIA weer in zicht kregen, trof ik daar de toestand ingrijpend gewijzigd aan. Frans had alle verf op het schip gesmeerd, maar intussen was gebleken dat dit speciale mengsel niet wilde drogen, en alle schepelingen vertoonden de meest bizarre strepen en vegen in authentiek MAIA-grijs. Ellen was van een trapje gevallen en lag met omwikkelde enkel opgebaard in het stuurhuis. Er was brand geweest aan boord in de voorkajuit die was geblust met de straal van een even verderop liggende tankboot. Die had in een mum van tijd zoveel water naar binnen gepompt, dat het schip (zoals Schilperoort opmat) negen graden slagzij maakte. En vrijwel meteen begon het weer met het uur rottiger te worden. De volgende morgen stond er een loeiende zuidwester van windsterkte negen en loodgrijze wolken joegen over de sluizen. Zonnebaadfestijnen waren er nu niet meer bij. Ik hield de touwtjes van de geldbuidel strak, wat ook al een duidelijke ontevredenheid opwekte.
Toen de douaniers vernamen, dat wij de beroemde musicus Schilperoort aan boord hadden, holden zij heen en kwamen kort daarna terug met een trommelslager (met trom) plus een accordeonist. Die zetten een soort volksdans in, met de bedoeling dat Schilperoort deel zou gaan nemen aan deze zeeuwse jam-session. Dit ging óók al uit de klauwen lopen, en alles bij elkaar werd het overduidelijk dat het dringend tijd werd, wat fleuriger oorden op te zoeken.
Om zeven uur in de avond maakten wij vast aan de ‘Albertine’, de laatste van een sleep aken die op weg waren naar Rotterdam. Nadat we op gang waren gekomen, maakte ik een rondgang over het dek. De wind huilde langs de mast en brakke schuimvlokken kletsten tegen mijn oren. Op het achterdek bleef ik verstard staan:
‘Hebben jullie nou NOG die haard niet verpatst?’
‘Iedereen hier had al een haard, jô.’
‘Wacht maar,’ zei ik grimmig. ‘Dat ding verknol ik voor we op De Kaag zijn.’

De sleep aken ging die nacht niet verder dan Wemeldinge, aan het noordeinde van het Kanaal door Zuid-Beveland. We kwamen daar aan in de late schemering, bij een gure vlagerige wind. De aken meerden af aan een kluitje andere, die niet langs de kade lagen, maar aan ducdalven, een eind uit de kant. Nauwelijks lag de boel vast, of alle schippers gingen naar bed. Wij dus ook maar. Doch we lagen nog niet goed en wel in de kooi, of een wild donderende regen begon op de dekken neer te daveren. Diezelfde nacht bleek later de historische nacht van 1951 te zijn geweest, dat half Amsterdam onder water regende. De volgende dag stonden alle kranten vol over de zwaarste regenval sinds de tijden van de Ark, of zoiets. Wij lagen er toen middenin, met lekkende dekken, maar vernamen later pas dat we de eer hadden genoten, slachtoffers te zijn van een historisch meteorologisch verschijnsel. Die nacht zelf, tierend met matrassen slepend, hadden we op zijn hoogst het idee dat de watertanks bezig waren, in onze bedden leeg te lopen. Tegen een uur of half vier werd het zo erg, dat Frans en Will hun regenjassen aantrokken, badhanddoeken om hun hoofden draaiden, met daaroverheen aluminium pannen en in de kombuis gingen zitten. Een tijdje later werd er op het dek gestampt:
‘Ahoi, MAIA! - We gaan vertrekken! Wij gaan er tussenuit!’
Haket en ik schoten oude tennisschoenen aan, doken in truien en regenjassen en slopen met staaflantaarns het dek op. De regen viel bijna loodrecht uit de hemel, zó dicht, dat het water in onze ogen stroomde en we af en toe lucht moesten happen, net als bij het staan onder een zware douche. Er was nu geen aasje wind meer en de regen donderde loodrecht naar beneden. Niet met droppels, maar met compacte stralen. Het was ook volslagen stikdonker en het regengordijn zo dicht, dat onze staaflantaarns geen bundels wierpen. Het licht sloeg terug van de ondoordringbare regen. Dit is niet overdreven. Vraag het maar na aan ‘De Bilt’, wat voor weer het die nacht was.
Het waren onze eigen kabels die aan de aak vastzaten, dus ik klom tegen het stalen monster op en probeerde te ontdekken, of dit gevaarte nog stil lag, of al bezig was op gang te komen. Er viel geen schipper en geen enkel lichtpuntje te bekennen. Op mijn geroep kwam alleen zwakjes antwoord van Haket, ergens beneden mij op het MAIA-dek. Zolang men zich op het water maar een beetje oriënteren kan, is er zelden iets aan de hand. Het wordt pas wat sinister, als men de aanwezigheid van een volgend schip pas kan constateren door met een pikhaak dwars door een donderende regen te prikken tot men ergens metaal raakt. Ik haakte de boegkabel van de MAIA los van de aak, haalde mijn natte, blote schenen een eindweegs open aan een lier en begon de achterkant van de MAIA op het gevoel af om de hoge achterkant van de aak te boegseren. Met de losse kabel in de hand ging ik op zoek naar het eerstvolgende schip, want de aken lagen allemaal langs elkaar gemeerd. En dat in een volslagen stikdonker. Haket struikelde over die verdomde haard en brak zowat zijn nek. Frans en Will, die ons enorme gevloek en getier boven het donderen van de regen uit hoorden, werden ernstig ongerust. Het was dan ook een weer of heel Zeeland bezig was, te vergaan. Frans kwam helpen en in het duister gebeurden er allerlei leuke dingen, die we pas de volgend ochtend van elkaar vernamen of konden reconstrueren. Frans, vers aan dek gekomen, stond rond te turen in het stikkedonker, toen er iets tegen zijn hoofd bonkte. Hij dook ijlings, begon te tasten en na enige tijd ontdekte hij vlak boven zijn schedel een monsterlijk groot anker. Hij begreep absoluut niet, wat een anker boven in de lucht uitvoerde en dacht één wild ogenblik, dat de MAIA al naar de bodem van het kanaal was gezonken, doch besefte ineens, in een helder moment, dat dit anker aan de hoge achtersteven van de reusachtige ‘Albertine’ hing.
‘Hou vááást!’ brulde Haket op dat ogenblik tegen mij. ‘De MAIA zwaait weg!’ Frans zou eens even helpen, deed dus een sprong en greep het anker vast. Tot zijn stomme verbazing werd het in zijn handen tot pap.
Hij gilde als in een nachtmerrie, maar bleef graaien tot hij soliede ijzer beet kreeg en daarna pas besefte dat dit anker juist was opgehaald en vol zat met enorme moppen vette, zeeuwse klei die intussen over zijn jas, in zijn mouwen en langs zijn oren op het dek was gedropen, en waarover we later om de beurt gezellig uitgleden. Intussen begon de ‘Albertine’ onzichtbaar weg te trekken door het duister, maar Frans hield wanhopig dat anker vast. Toen het hem van de MAIA, dreigde af te sleuren, haakte hij zijn benen om een maststag en brulde om assistentie. Ik stond inmiddels almaar hoog boven hem op de achtersteven van de tweede aak, en hield de MAIA vast tot de ‘Albertine’ zou zijn verdwenen. Ergens in de regen tussen Frans en mij kroop Haket op handen en voeten van bak- naar stuurboord, telkens zijn hoofd stotend, vloekend als een marinier, tweemaal bijna overboord ploffend en intussen trachtend uit te vissen wat er nu precies aan de hand was. De zaak werd eindelijk opgelost, doordat de staalkabel waarmede ik de MAIA op aak nummer twee vast had liggen, steviger bleek dan de trekvastheid van Frans de Boer. Tegen een sleepboot aan de ene en een staaldraad aan de andere kon hij niet op. Hij werd gedwongen, te kiezen tussen een vogelnestje aan een Rijnaakanker en zijn bed op de MAIA, liet dus los en begon de klei uit zijn snor te vegen. Haket noch ik snapten intussen wat er gebeurd was. Ik wist maar één ding zeker: dat ik de MAIA ergens aan het eind van mijn staalkabel had en dat was het enige wat er voorlopig op aan kwam. Ik nam dus een pikhaak en mijn lamp, schuifelde door het gangboord van de aak en begon in het duister te porren tot ik een rauwe gil hoorde. Ik had Frans de Boer geraakt.
‘Wat doe jij daar midden in het water?’ vroeg ik verbaasd.
‘Ik sta in het gangboord van de MAIA,’ riep Frans verongelijkt.
Haket stond met zijn lamp te seinen. Ik stond perplex.
‘Hoe komt de MAIA achterstevoren, voor de donder?’
‘Weet ik dat? Meegezogen door de ‘Albertine’, denk ik.’
We begonnen nu aan een spel, de MAIA om te draaien en langszij van de tweede aak te leggen. Het was nu mijn beurt om een stunt uit te halen. Het was een eenvoudige, maar ik kan haar u aanbevelen. Ik legde één eind van een kabel stevig vast op de aak, liet me van dat schip afzakken, met mijn tenen tastend tot ik de MAIA voelde, ging op het achterschip rommelen, vond eerst de haard, daarna het tweede eind kabel en legde ook dat stevig op een bolder. Dat zat. Ik klom terug op de aak, en seinde mijn positie met mijn lamp tot Haket me een rol touw tegen mijn hersens gooide. Toen ik met behulp van Frans die verwarde rol uit een boeganker had gepeuterd, zag ik plotseling, door een schemer van regen, Haket’s lantaren midden in het vaarwater.
‘Haket! Ben jij dat weer?’
De lamp zwaaide bevestigend heen en weer.
‘Voor de duivel! Hoe kom je nu wéér midden in het kanaal?’
Haket brulde iets terug, maar ik verstond het niet door het donderen van de zware regen op de stalen schepen. Ik boog me over de achterrailing van de aak en brulde:
‘Hoe-komt-de-MAIA-dwars-in-het-kanaal?’
Na diepgaand onderzoek bleek dat de einden kabel die ik zo stevig op de aak en de MAIA had vastgezet, einden van twee verschillende kabels waren, waarvan de resten in het Kanaal lagen. We kregen tenlaatste de MAIA omgedraaid en hadden haar juist plat tegen de aak, toen de schipper ervan uit de regen opdoemde.
‘Maak los. Pak de volgende. Wij gaan er tussenuit.’
Het spel begon opnieuw. Frans hijgde, half verzopen in mijn oor:
‘Hoeveel van die aken liggen hier naast elkaar?’
Haket brulde:
‘Van der Heide. Maak ineens aan de laatste vast!’
Als u zich zo langzaam begint af te vragen, wat onze goede Schilperoort wel uitspookte, dan is het antwoord: een beroepsklarinettist is (begrijpelijkerwijs) verdomd voorzichtig met handen en vingers. Niemand van ons verwachtte ook maar één seconde dat Peter zijn vingers zou blootstellen aan kneuzen of afknellen.
Ik ging op zoek naar het schip dat het dichtst bij de oever lag, maar toen ik dat eenmaal onder de voeten had, kostte het me vijf minuten om me ervan te overtuigen dat het inderdaad het laatste schip was. Ik zag geen kade, geen water, geen lucht en geen lichtreflexen. Het had net zo goed het einde van de wereld kunnen zijn. Het duurde een vol halfuur vóór we, langs de achterstevens van al die lange en korte aken, de MAIA achter het laatste schip hadden geboegseerd. Het was nog steeds aardedonker toen we daarmee klaar waren. Ellen en Corretje waren uit hun bed gedrupt en zaten bij Will de Boer in de kombuis in mineur te bibberen. Wij gingen mee bibberen. Haket, Frans en ik gebruikten vier complete pakken Hansaplast voor de ergste beschadigingen.
‘...Van der Heide!’ zei Frans ineens. ‘H... hadden we dddie hhaard maar hhhier. En b... brandend.’
Op dat ogenblik scheelde het weinig of we hadden de haard naar beneden gezeuld en aangestoken. Pijpen waren er. Maar niemand had nog de moed, opnieuw de waterval buiten te trotseren teneinde in het donker met die haard te gaan vechten. We gingen dus bibberend naar bed en schrokken even bibberend weer wakker om negen uur. De schipper van de laatste aak stampte met een vaarboom op ons dek.
‘We gaan de sluis in! Meegaan of losgooien?’
‘Meegaan!’ brulde ik, zocht de minst natte trui uit, trok shorts aan en rende aan dek. Het regende niet meer, maar de lucht zat nu vol jagende wolken en de bomen op de kanaaloevers hingen scheef onder de winddruk. Deze aak heette de ‘Leontine’ en was de laatste van een sleep van drie lege, hoge gevaarten die samen zowat de sluis vulden. Ik klom tegen een ijzeren ladder op en wandelde langs de sluiskolk naar de sleepboot.
‘Waar ga je heen?’
‘Rotterdam.’
‘Kun je ons meenemen?’
De kapitein klom aan de wal en bekeek de MAIA. Daarna bekeek hij de lucht.
‘Ik voel er niet veel voor,’ zei hij beleefd. ‘Liever niet.’
Als een sleepbootkapitein zich zo uitdrukt is sprake van heftige redenen. Toen ik terugkwam, was Haket aan het confereren met de schipper van de ‘Leontine’, die hoog boven onze achterrailing hing.
‘Sleepboot doet het niet,’ rapporteerde ik.
‘Onzin,’ verklaarde de schipper. ‘Die paar ton voelt hij niet eens op drie aken. Maak maar achter mij vast, hoor.’
Ik krabde mijn hoofd. Er is een enorm verschil tussen het in overleg met een sleepbootkapitein vastmaken, of ‘een touwtje krijgen van een schipper’. In het eerste geval heeft de kapitein nog enige verantwoordelijkheid voor je wel en wee. In het tweede geval heeft niemand iets met je te maken. En ik kén die vluchtige vlotheid van aakschippers. Ik ben vaker gesleept. Als er iets fout met je dreigt te gaan lopen, duiken ze onder in die enorme buik van hun stalen monster, zien niets, weten niets en horen niets.
‘MAIA!’ riep de sluismeester. ‘Achter de ‘Leontine’ deruit!’ Dat was dat. Haket was al bezig onze tweede kabel vast te maken.
‘Onze kabels zijn te dun voor de deining op de Schelde,’ waarschuwde ik. De ‘Leontine’ trok aan en de kabels knoerpten strak.
‘Och welnee,’ zei Haket. ‘Dat komt best goed.’

Het gevaarlijkste soort mens om op een tocht bij je te hebben (of het nu een auto-ralley is of de vaart met een schip) is de man die in geval van iets onverwachts, of in geval van tijdnood, mompelt: ‘Och, het gaat wel... komt best goed.’ We gleden de sluis uit. Ik keek op het kompas, naar de lucht en op de kaart. De wind stond precies in het zeegat van de Oosterschelde en dat betekent dat de volle zeedeining - op dat uur tegen de eb in - precies bij Wemeldinge over bakboord komt aanrollen. En het kan héél best spoken bij Wemeldinge. De sluismeester stond hoog boven ons op zijn bordes en keek op ons neer.
‘Zo. Ga je mee over?’ zei hij. Hij verwachtte kennelijk geen antwoord, maar de vraag was veelzeggend. Vóór ons lag de lange sleep in de lengte-as van de trechtervormige buitenhaven. Onder de uiteenwaaiende smook van de sleepboot rolden de vuilwitte schuimkoppen van de Oosterschelde. De ‘Leontine’ haalde naar stuurboord uit en de tweede aak zakte af.
‘Die maken náást elkaar vast,’ zei ik geschrokken.
Schilperoort tuurde naar de sleep.
‘Wat betekent dat?’
‘Dat het een beetje waait.’ Ik keek om. De sluismeester stond ons na te kijken; zijn jas fladderde in de wind. Ik blikte snel naar de bazaltglooiingen van de haven. Het zou nog meer dan twee uur duren voor de eb op zijn laagst was.
‘Gooi los!’ zei ik, en blies op mijn hoorn.
Haket stak een verschrikt hoofd uit het stuurhuis.
‘Je kunt hier niet meer losgooien! We waaien op de lage wal!’
Ik blies weer op de hoorn en Haket begon te schreeuwen.
‘We kunnen nergens aanleggen! We zijn de ducdalven al voorbij! Wat wou je nou gaan dóén?’ Er was geen tijd voor uitleggingen. Ik blies weer en de schipper kwam zijn stuurhuis uit.
‘Gooi onze kabels los! Ik ga met dit weer niet over. Niet op een schip dat ik niet vertrouw, en met te dunne kabels.’ De schipper bukte terstond en wierp onze kabels met een plons in het golvende, grauwe water. Iedereen stond ontsteld te kijken.
‘We liggen... los midden in de haven.’
‘Nou en óf!’ zei ik grimmig. ‘Liever dat dan soliede op de bodem van de Schelde of vast op een zandbank met doorgeknapte kabels.’
Als u wilt onderzoeken hoeveel een sleepkabel kan verdragen, ga dan op de Schelde met een achttien meter lang schip, bij vrij zwaar weer, aan te korte, pinkdikke staaldraad achter een lege Rijnaak hangen, en wacht af.

De haven van Wemeldinge, zoals ik al zei, is flauw trechtervormig. Het is een haven met aan alle zijden bazalt en steen en niet één steiger of trapje.
Daar is een verklaring voor: het is niet de bedoeling dat schepen in de grote buitenhaven blijven liggen. Zij wachten zelden langer dan het ene uur tot de sluis weer open gaat. Normaal zouden wij door de kleine sluis zijn geschut, maar door de aken waren wij in de grote terecht gekomen. Links en rechts zijn daar hoge glooiingen, geheel met bazalt bekleed, en aan weerszijden van de sluis rijzen de loodrechte muren bij eb een meter of twaalf omhoog. De diepe vaargeul ligt natuurlijk in de as van de haven, gemarkeerd door zware remmingen en meerpalen. Langs de hellende oevers van de haven loopt de slibbodem langzaam opwaarts. Het duurde dan ook niet lang of de MAIA, zijwaarts afdrijvend raakte het slib met haar kiel en kwam tot stilstand, een meter of acht uit de walkant.
‘Alsjeblieft!’ riep Haket triomfantelijk. ‘Daar zitten we. Op slib!’
Ik was nog behoorlijk nijdig en had niet veel zin om veel te praten.
‘Op slib,’ zei ik. ‘Zat je liever op bazalt?’
Hij staarde me aan en kraaide ten aanhore van iedereen luid:
‘En hoe wou je nou weer loskomen? Het water zakt nog steeds.’
Ik wees naar de dichtstbijzijnde ducdalf; een meter of twintig van ons af.
‘Ik haal een bootje, roei een kabel naar die meerpaal, trek die strak en als de vloed opkomt, drijft de MAIA, aan die kabel zwaaiend, los zonder dat iemand er een hand voor uit hoeft te steken.’
‘Jaja,’ erkende Haket, na enig nadenken. ‘Maar hoe wou jij nou aan een roeiboot komen?’
Ik was bezig met geld tellen en antwoordde zachtzinnig:
‘Door er een te gaan halen. Er liggen wel zeven of acht daar aan de overkant van de haven.’
‘O. Kijk. Wel... En hoe wou je aan de wal komen? Zwemmen?’
‘Met de loopplank.’
Haket begon luid te lachen en op zijn dijen te slaan.
‘Acht meter liggen we uit de kant en die plank is op zijn hoogst zes.’
Toen Frans en ik klaar waren met de ochtendkoffie, zetten wij de loopplank buitenwaarts hellend op het gangboord en lieten haar los. Het einde plonsde in het water met een klap dat de garnalen ons om de oren spatten, zonk een halve meter weg en bleef op het slib liggen. Ik trok tennisschoenen aan, stapte op de zwiepende plank, waadde door het ondiepe laatste stukje slib en klauterde tegen de bazalthelling omhoog. Frans volgde, zich in evenwicht houdend met een pikhaak. Aan de overkant van de haven ging een gejuich op. Gehuld in leren jassen en zuidwesters, stond daar een plukje jeugdige parlevinkers met manden en dozen, kennelijk verheugd over het door ons verschafte amusement in deze lege en sombere haven. Toen wij boven op de helling stonden, hoorde ik Frans klappertanden.
‘Draven, Frans! Eerst warm worden!’
Frans, met zijn rosse snor wapperend, zijn pikhaak geveld en zijn magere benen zich reppend onder zijn grijsbesmeerde shorts, draafde achter mij de sluisdeuren over, onder luide toejuichingen van de parlevinkers. Wij zetten koers naar het eerste het beste café, sloegen snel de man en paar bellen rum naar binnen, overvielen een kruidenierswinkel en kochten proviand, waarbij ook een pot boerenjongens voor het arme gestrande scheepsvolk. Alle inkopen gingen in een grote, grauwpapieren zak en we waren juist weer op de sluis, toen de volgende regenbui losbarstte.
‘Rennen!’ riep ik. ‘Die zak weekt door!’ Beschutting bestond in die tijden niet in Wemeldinge. Het was alles open water, beton en zeeuwse klei. Geen wonder dat die Zeeuwen een stoer volk zijn geworden. Op de MAIA zag men ons over de sluis aankomen. Hun door de trek in sigaretten gescherpte ogen hadden terstond gezien dat ik een zak droeg. Haket sloop dus de loopplank over, stapte met ware doodsverachting tussen de krabben in het ebslik en maakte zich gereed, de buit over te nemen. Tussen hem en mij lag een helling van 45 graden, bij een meter of twaalf lengte, waarvan de onderste helft dik begroeid zat met wier, algen en schelpen. Ik klemde mijn betennisschoende tenen in spleten en achter bulten en begon voorwaarts de helling af te dalen, onder ademloze stilte op de MAIA, aan de wal en op de sluis. De wind floot om mijn oren. Als ik nu uitgleed, zou ik een smak maken die niemand gauw vergeten zou.
‘Je bliksemt naar beneden!’ waarschuwde Frans schuin boven mij.
Het lastige was, dat ik met beide armen het doorweekte pak, waarin eieren, suiker en boerenjongens zaten, aan mijn boezem geklemd moest houden, wilde niet alles uit elkaar vallen. Ik verzette weer een voet en was nu enkele meters afgedaald. Op dat moment vond Frans, edelmoedig als steeds, dat hij mij moest helpen. Hij droeg echter geen tennisschoentjes, maar lage leren schoenen en haalde, zoals ik even later merkte, de suffigheid uit, niet op handen en voeten achterstevoren af te dalen, maar juist zoals ik. Dat gaat op blote voeten of met dekschoentjes aan vrij goed, maar niet op glad leer. De pikhaak hield hem echter nog even op de been. Hij kwam met mij op gelijke laagte en greep mijn bovenarm beet. Ik deed mijn mond open om ontsteld te roepen: ‘Laat los, jô!’ maar het hoefde al niet meer. Hij liet al los. Gelukkig. Zijn schoenen schoten weg en hij glibberde in zittende staat over wier, schelpen en algen naar beneden tot hij met zijn knieën in het slik tot stilstand kwam. Nooit van mijn leven heb ik zo’n duivels gelach gehoord. Dat de arme Frans zowel zijn handpalmen als zijn bips bloedend had opengekerfd aan de schelpen, verhoogde slechts de algemene feestvreugde. Hij stond in het slib, met zijn handen tegen zijn beschadigde bips, tot het gelach was bedaard en Haket hem over de loopplank aan boord sjorde. Toen begon ik verder af te dalen. Frans lag binnen op twee pianokrukken en werd teder ingesmeerd en verbonden door Will, onder aanmoediging van de rest der bemanning, die hem boerenjongens voerde met een juslepel. Haket en ik haalden daarna een roeiboot op en brachten een tros van de MAIA naar een meerpaal. Het andere eind ging op de kabellier. Toen de vloed opkwam en de MAIA optilde, draaiden wij aan de lier, en vijf minuten later lag zij bij de ducdalf. De rest van de middag besteedden wij om haar van meerpaal tot meerpaal te verhalen tot zij veilig achter de remming, tegen de loodrechte kademuur naast de sluis lag. En toen begonnen onze laatste stunts.

Ik werd midden in de nacht wakker door een verdacht geluid aan dek, greep mijn zaklantaarn en ging naar boven. De dekwacht sliep, zacht snurkend, boven een romannetje, naast een petroleumlamp. Het verschil tussen eb en vloed was in die haven al gauw een meter of vijf, zes en er was tussen de kademuur en remming niet genoeg ruimte om de meerkabels zoveel speling toe te staan. Een nachtwacht had dus tot taak, te zorgen dat bij het rijzen of dalen van het water de kabels werden gevierd of gekort. Ik liep naar het achterdek en schrok me een hoedje. De kabel daar stond zo strak als een vioolsnaar en had, omdat zij aan de lier vast zat, die compleet uit het dek getrokken. Gelukkig waren de bouten aan de onderzijde met kleine moeren bevestigd geweest, anders was het halve dek mee de lucht in gegaan. De enige reden dat de lier nog niet overboord was geplonsd lag in.... onze haard. Die was opgeschoven tot zij precies klem zat tussen een ontluchter en de lier. Ik keek er peinzend naar. Dat die haard precies met haar zijkant tegen de ronde ontluchter aan moest komen, was een kans van een op de paar honderd. Normaal gesproken had de lier het ding zonder meer overboord moeten duwen, waarna de lier zelf ook in het water zou zijn geplonsd nog aan haar kabel hangend. Het was, of een vreemde schikgodin over dit stuk verwarmingstechniek waakte. Ik gooide de rem van de trommel, vierde de kabel een paar meter op, zag de lier terugzinken op het dek en sloeg de staaldraad om de bolder. Vervolgens schopte ik de nachtwaker wakker.

Vroeg de volgende ochtend was het laagwater, en dus konden we ons bezig houden met een nieuw probleem: hoe aan wal te komen. Ik had door ervaring ontdekt, dat het verkeerd was, grote voorraden in te slaan. Dat spaarde wel inkooptijd, maar hoe meer proviand er aan boord was, hoe sneller die ook verdween. Er moesten nu echter wel bepaalde zaken worden ingeslagen. Bovendien wilde iedereen het café in. Als het niet was om comfortabel te poepen, dan wel om op te bellen. Naast ons rees acht meter hoog de sluismuur op. Toch kregen wij het voor het elkaar. Een sluiskluiver liet op verzoek een touw zakken. Daaraan knoopten wij twee overcomplete, slappe kabels die de man boven vastmaakte. Haket klauterde tegen de kabels op en wachtte tot ik de ondereinden had vastgebonden om de bovenste sport van een stevig, overcompleet trapje. Haket trok de kabels op tot de bovensport één meter onder de kaderand zweefde, en maakte ze beide daar vast. Frans en ik legden de loopplank schuin omhoog van het stuurhuisdak naar de onderste trede van het trapje en zo hadden we een, weliswaar slingerende, maar toch stevige constructie waarover we als apen aan wal konden komen. Al deze bijzondere acrobatiek trok natuurlijk veel bekijks. Wij waren ongetwijfeld de grootste attractie van Wemeldinge sinds de bevrijding. De wind was nu ook wat gaan liggen en boven ons, op de kademuur, stonden rijen Wemeldingers al urenlang zwijgend op ons neer te kijken. In ons glazen stuurhuis voelden wij ons als excentrieke apen in een regenachtige dierentuin. Haket schreeuwde naar beneden dat hij op zoek ging naar iemand die ons naar Dordrecht kon slepen.
‘Mijn zegen heb je,’ zei ik. ‘Voor mijn part slepen ze me naar Ierland. Als ik maar uit deze sombere woestenij van beton, zout water, regen en klei weg ben.’ Ik ging weer eens geld tellen. Ik had Haket wat meegegeven en het restant viel niet mee. Het valt nooit mee.
‘Kunnen we niet iets verpatsen?’ opperde Frans, met een begerig licht in zijn ogen. Hij zat op een bank in het stuurhuis, een sigaret in zijn verbonden hand. Ik was zachtmoedig tegen hem, want Frans had zich nu al in geen drie dagen een goed stuk in zijn eigen of andermans kraag kunnen drinken en ik wist niet zeker, hoelang hij deze onverwachte therapie van schelpen, wier en zoute klei in nuchtere staat zou uithouden zonder plotseling met een pikhaak op ons los te gaan slaan. Men praaide ons van de kademuur. Tussen de gewone kijkers stond een man in een overall.
‘Hoy, MAIA!... Mot je nog benzine of gasolie?’
Dit verwekte luid gelach uit het stuurhuis.
‘Je kunt benzine van ons kopen!’ riep Schilperoort terug. ‘Wij gebruiken benzine alleen nog maar om in te baden.’ De man in overall liep weg, maar een tweede figuur stapte naar voren.
‘Hebben jullie iets te koop?’
‘Man!’ zei ik. ‘Je komt als geroepen.’
Schilperoort kwam terstond naar buiten.
‘Die komt uit de hemel gevallen, Van der Heide. Precies op het randje van de kademuur. Knap.’
‘Ik heb van alles te koop,’ verklaarde ik.
‘Een haard!’ riep Corretje uit het stuurhuis.
Ik voelde een schok door me heengaan. Ik wees naar het achterdek.
‘We hebben een prachthaard te koop.’
‘Voor een habbekrats!’ verzekerde Schilperoort.
‘Moet alleen een boutje in gedraaid worden,’ zeiden we in spreekkoor. Onze man tuurde naar het achterschip. Schilperoort en ik demonstreerden de haard. Wij deden alle deurtjes open en dicht, pookten de as eruit, smeten er denkbeeldige kolen in en keken omhoog naar de rook uit de schoorsteen. We leefden ons zo in onze rol in, dat Schilperoort zijn vingers brandde en erop begon te zuigen.
‘Wat moet-ie kosten?’ vroeg de man op de kade, vooroverleunend met de handen op zijn knieën. Een wilde hoop leefde in mij op. Nu zou ik tóch eindelijk die rothaard kwijtraken.
‘Veertig pop,’ zei ik prompt, bereid om te zakken tot een riks.
‘Dertig,’ bood hij.
‘Vijfendertig - verschil delen.’
Er volgde een stilte. De man tuurde begerig op het schip neer.
‘Heb je nog meer te koop?’
‘Dat haalt je de donder!’ riep Schilperoort. ‘Een collectie overcomplete scheepslampen...’
‘Benzine!’
‘Een lier!
‘Vrouwen! Er ligt er nog een beneden. Slechts licht beschadigd.’
‘Moet alleen een ander botje in,’ zeiden wij in spreekkoor.
‘Zeekaarten! Lood! Oude accu’s. Koperen kranen.’ Hij was al aan het schreeuwen.
‘Ik kom bij je. Effe een vlet halen.’
‘Hola! Hei! Stop! Mot je niet eerst die haard meenemen?’
‘Ik ben zo terug!’ Hij draafde weg.
Haket verscheen hijgend tussen het volk op de kaderand.
‘Van der Heide! Gooi los!’ Hij wees naar de open Schelde. ‘Dat motorschip kwam net de kleine sluis door en neemt ons mee! Vlug!’
Alle hens aan dek en vijf minuten later deinden we op de open Oosterschelde, op weg naar Leiden en de Kaag.
Pas toen Wemeldinge nog een vlekje was aan de horizon, besefte ik dat door de haast die gevloekte haard nog steeds op het achterdek stond.

7 - Zoetwater surprises

Het laatste deel van onze tocht werd een wilde climax, even onverwacht en dwaas als alles met dat behekste schip. Tegen het vallen van de avond liepen wij de vluchthaven van Bruinisse binnen, waar we zouden blijven tot de volgende morgen en legden daar aan bij een lange houten pier. Vervolgens verdwenen we allen benedendeks om ons te gaan verkleden voor een wandeling en boodschappen in het dorp. Plotseling zware stappen aan dek en een barse stem.
‘Rijkspolitie! Waar is de schipper?’
Ik klom op één sok naar boven en stond tegenover twee stoere knapen der Rijkspolitie.
‘Bent u het schip MAIA?’
‘Dat ben ik.’
‘Wie is de eigenaar van dit schip?’
Ik overhandigde de scheepspapieren.
‘Ik. Iets niet in orde?’
‘Hoeveel mensen heeft u aan boord?’
‘Zes. Behalve ik.’
‘Meisjes?’
‘Gemengd assortiment meisjes en gehuwde vrouwen. Totaal drie stuks.’
‘Waar komt u vandaan?’
‘België. Via Antwerpen, Hansweert, Wemeldinge.’
‘Laat ze allemaal boven komen met hun papieren.’
Alles, op Ellen na, klom naar boven met bijzonder verbaasde gezichten. Mijn paspoort lag nog in Hansweert, maar wat ik al verwachtte (in duitse tijd hebben we een hoop ervaring opgedaan) gebeurde prompt: doordat ze mijn scheepspapieren hadden en ik vlak voor hun neus bleef staan, vergaten ze dat ze mijn paspoort niet gezien hadden. Schilperoort had er ook geen bij zich, maar die kwam niet uit België.
‘Wat bent u in België gaan doen?’
‘Dit schip gaan halen. Ik heb het gekocht.’
‘Dus het is van u?’
‘Elke spijker en elke plank.’
De politiemannen keken elkaar even aan. De oudste haalde een notitieboek uit zijn zak en sloeg het open. Daarna keek hij mij gestreng aan.
‘Weet u dat er een politiealarm over dit schip uit is?’
‘Het verbaast me niets,’ zei Frans en draaide zijn snorretje op. ‘Niets.’
Zij wendden zich met een ruk tot hem.
‘Waarom verbaast u dat niets?’
Frans lachte zijn waanzinnige lach en wuifde met zijn verbonden hand.
‘Haha! Wij op een schip... Zo’n schip!... WIJ!... In Zeeland. En dan géén politiealarm? Uitgesloten.’ Dit gaf de situatie zo perfect weer dat wij begonnen te brullen van het lachen. De politiemannen keken elkaar en ons aan. Een tikje twijfelachtig. De oudste raadpleegde weer zijn boek.
‘U komt uit Wemeldinge?’
‘Rechtstreeks.’
‘U heeft daar iets verkocht?’
Ik keek de kring rond. Ik schudde langzaam het hoofd.
‘Neen. Ik heb daar niets verkocht. Geen spijker. Geen appel en geen ei.’
‘Hebt u in Wemeldinge dan iets te koop aangeboden?’
‘Een haard!’ riep Corretje.
Ik begon te lachen.
‘We hebben een haard op het achterdek. Ik hoop niet dat dát strafbaar is...’
‘Het behoorde het zeker te zijn,’ sprak Schilperoort.
‘En... die haard probeer ik al sinds Brussel kwijt te raken. Lukt niet. Niemand snapt, waarom niet. Het is een prima haard. Hij...’
‘ER MOET ALLEEN EEN NIEUW BOUTJE IN,’ brulde iedereen.
De twee politiemannen deden van schrik een pas achteruit.
‘Heeft ú geen haard nodig?’ vroeg ik hoopvol. ‘Gezellig op de lange winteravonden.’ Zij hapten niet. Ik had er trouwens ook weinig hoop op gehad.
‘Dus die haardverkoop is niet doorgegaan?’
‘Niets is doorgegaan. Wij waren juist aan het onderhandelen toen de schipper ons kwam halen.’
‘Hebt u benzine te koop aangeboden?’
Ik staarde hem verdwaasd aan.
‘Dat was een mopje. Ik heb nog 15 liter vuile benzine met een stuk pannespons ergens onder in een tank.’
‘En vrouwen?’
Het gelach dat toen volgde was zo vreselijk, dat ik voor mijn kompasglas vreesde.
Schilperoort zei later - en ik heb het hem inderdaad zien doen - dat hij over de schouder van de politieman in diens boekje had gelezen dat er stond: ‘haard-benzine-lier-lampen-vrouwen. TE KOOP!’
Wij lagen over elkaar van het lachen en ten laatste bracht ik hijgend uit:
‘Dat is de láátste keer dat ik in Zeeland een mopje tap.’
‘We hadden wijzer moeten zijn,’ stemde Frans in, nog steeds nahikkend. ‘Niemand tapt in Zeeland straffeloos mopjes.’
‘Overtreding van het tapverbod,’ zei Schilperoort.
Ik legde mijn hand op mijn hart:
‘Ik beloof plechtig, dat ik nooit meer zal proberen in Zeeland lollig te zijn.’
‘Ook de poging wordt gestraft,’ zei Haket. ‘Artikel 381 bis Zeeuws Wetboek van Strafrecht.’
De jonge agent zag enkele zeekaarten liggen, opende ze en keek van welke districten ze waren: slechts de zeeuwse en zuidhollandse wateren. Daarna vertelden ze ons dat er een wild verhaal door de ether was geslingerd over een smokkelschip uit Engeland. Zij begonnen ons nu te geloven. Wij gaven hen koffie.
‘Waar gaat u heen?’ vroeg de oudste.
‘Via Rotterdam naar de Kaag.’
‘Dan moet u er wel op rekenen, dat u een paar keer wordt gepraaid door de Rijkspolitie te water. Dat radio-alarm is nu eenmaal niet één-twee-drie ingetrokken.’
Frans draaide aan zijn snorretje en zei gedempt tegen mij:
‘Verdomd goed zeg, dat we dat goud al van boord af hebben.’
Ik kreeg zowat een hartzwakte van schrik. Beide agenten vlogen overeind. Het kostte ons tien minuten om hen te overtuigen dat het wéér een mopje was geweest. Ditmaal van Frans. Toen ze eindelijk weg waren en de houten steiger afliepen pakte ik een zware engelse moersleutel op en liet hem die goed zien.
‘De eerste,’ verzekerde ik grimmig, ‘die nog één mopje tapt, vóór we de Maasbruggen in zicht hebben, sla ik eigenhandig de schedel in.’

Tot aan Rotterdam werden we drie keer gepraaid. De eerste maal om half tien in de ochtend, toen Haket en ik op het achterdek juist de hand aan de haard sloegen met het oogmerk, dat ding in de grauwe golven van het Hollands Diep te doen verdwijnen.
‘Politieboot!’ loeide Schilperoort en wees.
Ik strekte mijn rug haastig en weerde Haket af.
‘Alsjeblief nu niet,’ zei ik, naar de naderende lichtgrijze boeg kijkend. ‘Ze denken vast en zeker dat we contrabande overboord smijten en daar kletsen we ons nóóit uit. Je denkt toch niet dat iemand ter wereld gelóóft, als we vertellen dat we een háárd...’
We praatten tien minuten met deze politiemannen. Zij weigerden koffie en gingen knorrig weg. Zij hadden blijkbaar een vette vangst verwacht. Nu keken we vol spanning uit naar nummer twee. Die verscheen snel. We begroetten haar al van verre en zongen en lied over Wemeldinge. Deze politiemannen waren opvallend intelligent. Uit onze verhalen distilleerden ze metéén dat er inderdaad al politie aan boord was geweest, anders konden we dat allemaal niet weten.
‘We kunnen merken dat we in hollandse wateren komen,’ zei Schilperoort goedkeurend tegen mij. ‘Deze kerels vragen minder, maar denken meer.’
‘Maar goed dat we niet weten wát ze precies denken,’ zei Haket donker.
‘U weet de hele geschiedenis al, merk ik,’ zei een der agenten.
‘Allicht,’ zei Frans en draaide aan zijn snorretje. ‘De politie vertelt ons meer dan wij de politie.’
Ik stond achter hem klaar met de moersleutel. Ze keken hem een paar keer vreemd aan, maar gingen toen toch weg.
De derde maal was kort na Dordrecht. We waren nu zover dat we uit alle stuurhuisramen hingen en toen we de lange, grijze boot signaleerden, begonnen we te wuiven, vlaggen te hijsen en op toeters te blazen. Het was de langste en snelste boot van de drie en zij stoof op ons af als een MTB.
Corretje stond boven op het stuurhuis met een toeter en blies de sproetjes zowat van haar neus af. De Boer presenteerde zijn pikhaak. Haket knipte in ijltempo foto’s met de Leica van Schilperoort. Ellen wuifde uit een salonraam. Ik stond in het gangboord en boog. De politieboot kwam langszij, haar boeg rijzend en duikend in het witte schuim.
‘Welkom!’ sprak ik. ‘Wij zijn de vermaarde smokkelboot uit Wemeldinge.’
Frans keek waarschuwend opzij.
‘Zijn we noordelijk genoeg voor humor, Van der Heide?’
‘U bent de derde vandaag,’ ging ik door. ‘Kom koffie drinken. We hebben een speciale mélange voor Rijkspolitie te water.’
‘Elke tiende politieboot krijgt een aardige surprise,’ zei Corretje vanaf het stuurhuis, en toeterde. ‘EN betere smokkelwaar EN tien procent, alléén op de MAIA.’
De Rijkspolitie staarde ons wat verdwaasd aan. Toen zag ik een van hen bukken en scherp naar mij kijken. Ik keek terug.
‘Kunzel!’ riep ik.
‘Van der Heide!’ kreet hij.
‘Ken je die knaap?’ vroeg een van zijn collega’s.
‘Ben ik mee gemobiliseerd geweest!’ riep Kunzel en sprong bij ons aan boord. ‘Regiment Grenadiers.’
Het werd een enorm feest. Deze politie kreeg koffie met krentenbrood. Hun boot bleef als escorte in ons zog varen tot voor de Parksluizen. Corretje toeterde links en rechts - onze zeeschipper blies op zijn hoorn - Frans de Boer hees alle pavoiseervlaggen. Will de Boer mocht een rondje om ons heen varen met de politieboot en Kunzel kreeg een van mijn boeken met opdracht. Ik mocht eens kijken hoe de politiezender werkte en Haket gaf gratis medisch advies over de behandeling van wortelvliesontsteking bij herdershonden. Van tweederde der schepen die wij passeerden werden wij toegewuifd. De Maashaven lag vol boten die ons kenden.
‘MAIA!’ riepen Fransen, Hollanders en Duitsers.
‘Jullie zijn nogal bekend!’ riep Kunzel met ontzag.
‘Dit is het bekendste smokkelschip der West-Europese binnenwateren,’ verklaarde ik trots. ‘Geen aakschipper ten westen van de Weichsel die ons niet enkele malen is gepasseerd. Het is een verplichte vraag bij examens voor de binnenscheepvaart: In welk kanaal ligt of lag het smokkelschip: MAIA?’
Voor de Parksluizen ging de Rijkspolitie, met droefheid aan beide zijden, van boord. Het waren gezellige kerels, met mooie sterke verhalen. Ik probeerde de patrouilleboot van hen te kopen, maar om een of andere reden kon dat niet.
‘Kalm nou, jô,’ vermaande De Boer. ‘Dadelijk gaat er een nieuw alarm uit dat je politieboten wilt ontvreemden.’
Schilperoort ging ook meteen van boord.
‘Vind je het niet fijn meer?’ vroeg ik. Hij lachte een beetje geheimzinnig.
‘Man - ik had die gekkigheid voor geen geld willen missen. Jullie gaan straks metéén door, hè?’
‘Vanmiddag nog, denk ik.’
‘O.K. Je hoort nog van ons. Dat merk je wel.’

Om vijf uur die middag meerden wij af op de Steenplaat, op honderd meter afstand van het spoorwegstation Feyenoord, en Frans de Boer, half verscholen onder builen, vuile vegen en plakkaten hechtpleister, kreeg zilte tranen in de ooghoeken toen hij een electrische trein zag binnenrollen en stoppen.
‘Treinen!’ zuchtte hij ontroerd. ‘Neonlichten... Trottoirs... Trams! Terug in de consumptiemaatschappij. Hoe heerlijk.’
Het scheepsvolk was niet meer te houden. Zelfs mijn eigen Ellen sloeg vastberaden aan het muiten. Zij wilden de straat op, winkels zien, kranten kopen, bioscoopbiljetten lezen en in de badkuipen van badhuizen wentelen.
‘O.K.,’ zei ik boos. ‘Ik zal wel aan boord blijven. Wentel plezierig.’
Zij vertrokken luidruchtig in een Spido-bootje om te gaan passagieren en ik dook de rommelige salon in, legde mijn moede benen op een kist, zocht een engels detective verhaal uit een stapel in een hoek, zette een pot koffie naast me neer en begon te genieten van de rust aan boord. Ik werd opgeschrikt door een bons tegen de scheepswand en de kreet:
‘Ahoi! MAIA!’
Het was een motorbootje van de havendienst.
‘Bent u de MAIA uit Antwerpen?’
‘Klopt.’
‘We hebben een telegram voor u dat al dagen ligt te wachten. En u moet havengeld betalen.’
‘Kom maar boven,’ zei ik absent en maakte het aangereikte telegram open. Het was kort doch duidelijk:

SCHIPPER MOTORJACHT MAIA
OP WEG ANTWERPEN-LEIDEN VIA ROTTERDAM
P/A HAVENMEESTER ROTTERDAM

HOUD IN IEDER GEVAL MIJN HAARD AAN BOORD STEL DAAR HOGE PRIJS OP ALS AANDENKEN

OOME THIJS

Ik staarde enkel tellen lang op deze boodschap neer, en mijn gezicht moet nogal vreemd hebben gestaan, want de havenbeambte, met het bonboekje in de hand, informeerde, op ongeruste toon:
‘Slecht nieuws, mijnheer?’
Ik keek hem ietwat verdwaasd aan, en gaf een korte, wilde lach.
‘Slecht? Neen. Het gaat over een haard.’
‘Een WAT, mijnheer?’
‘Een haard. H.A.A.R.D. Die daar op het achterdek staat.’
De beambte loerde ietwat schichtig naar de haard, die nog steeds op het dek prijkte, keek mij dan aan met een blik vol afkeer en schreef ijlings zijn bonnetje. Op dat ogenblik vernam ik weer een schreeuw. Een Spido-bootje naderde, met Haket ver buitenboord hangend, en met beide armen gesticulerend.
‘Van der Heide! Ik heb de haard verkocht!’
Ik gaf hem een sombere blik terug. De havendienst vertrok, maakte plaats voor het Spido-bootje en Haket klom naar boven.
‘Veertig pop, man! Daar kunnen we een feest van geven.’
Ik overhandigde hem zwijgend het telegram van Ome Thijs.
‘Géén feest,’ zei ik somber. ‘Normale mensen bezitten zilveren paplepels als aandenken, vazen, hoge hoeden, fotoalbums of gedroogde bruidsboeketten. Maar niet onze Ome Thijs. Die heeft een kolenhaard als aandenken.’
Haket stond zich zichtbaar op te vreten van ergernis en bestudeerde het telegram,
‘Ik geloof er geen slag van!’ verklaarde hij. ‘Wie heeft er nu een haard als aandenken? Voor de sentimentele herinneringen zeker? Het is een smoesje van die oude boef.’
‘Ik geloof hem,’ zei ik mat. ‘Na wat ik van Ome Thijs aan boord van dit schip heb meegemaakt, geloof ik álles.’
‘Maar wees nou toch redelijk,’ weende Haket. ‘Hij is gepensioneerd kapitein van het KNIL. Heeft zijn hele leven in de tropen gezeten. Hoe kan hij nu een haard als aandenken hebben? Hebben ze haarden bij het indische leger? Souvenirs van de oorlog in Atjeh zeker?’
‘Je weet het nooit met die ouwe vuurvreters,’ zei ik. ‘In ieder geval moeten we nou met verkopen wachten tot we Ome Thijs gesproken hebben.’
Haket was het er niet mee eens, maar het debat eindigde daar omdat het bootje van de havendienst terugkeerde.
‘Hallo, MAIA. Moeten jullie verder naar de Kaag?’
‘Zo snel mogelijk.’
‘Over een uur vertrekt de beurtschipper van de Econoom II, die daar verderop ligt. Die gaat over de Kaag naar Amsterdam en voor een paar tientjes neemt-ie je mee.’
‘Hoera,’ riep Haket, en begon te toeteren om een Spido-bootje. ‘Ik ga Frans en de vrouwen opscharrelen.’
‘Schiet op dan! We gaan over een uur weg. Als je ze niet op tijd te pakken hebt, gaan jullie maar met de trein.’
Maar natuurlijk kreeg hij ze te pakken. Hij sleurde Frans uit een buurtcafé, Ellen en Corretje uit een badhuis en Will de Boer uit een slijterij. Ik stuurde Frans terug om een telegram te zenden aan Rijpwetering, met het bericht dat ze ons te middernacht konden verwachten, en om kwart voor zeven kwam de MAIA in beweging, getrokken door een motorvrachtboot, geladen met vaten olie. Een paar kilometer buiten de Parksluizen moest de schipper even aanleggen om wat extra-vracht te laden. Wij waren juist in de weer met touwen en kabels, toen een bestelwagentje kwam aanrollen uit de richting Den Haag en pal naast ons schip stopte. De achterdeuren gingen open en naar buiten rolde... het complete Dutch Swing College, in de originele bezetting uit die tijd. Alleen de pianist ontbrak. Joop Schrier was trouwens tóch nooit zo’n loeiende feestneus geweest. Zij hadden hun instrumenten bij zich, stelden zich langs de grasberm op en barstten los met ‘Sailing on the Robert E. Lee’.
‘Kom aan boord... aan boord!’ riepen wij en legden de loopplank uit. Die fantastische kerels hadden nog drank meegebracht ook.

Zelden heb ik zulk een weergaloos weer gekend als die speciale avond en nacht. De hemel was kristalhelder en de maan bijna vol. Wind was er zo goed als niet en langs de oevers hingen de lichtjes als sprookjes-slingers. Wij passeerden Den Haag toen het al donker begon te worden en zaten of lagen allen op het voordek, dronken allerlei mengsels en smeten peuken overboord die als vuurvliegen door de nacht sidderden. Zelfs het besef van de haard op het achterdek kon onze vrede niet verstoren. De nacht was te mooi en te sereen. Wij passeerden Leiden te kwart voor middernacht, passeerden een Kaag die rimpelloos als kwikzilver spiegelde onder het maanlicht en kwamen in staatsie de Ade op, om bijna één uur.
‘Gooi maar los!’ riepen wij tegen de schipper.
Het motorschip ‘Econoom’ schoot voorwaarts in de richting Amsterdam en de MAIA dreef haar vaart uit naar de met gras begroeide, lage oever van de werf. In het maanlicht, langs de waterkant, stond Ome Thijs, met zijn takshond, samen met Kees van Haastregt.
‘Jullie hebben het hem geflikt!’ zei Ome Thijs, schor en aangedaan. ‘Die goeie, ouwe MAIA!’
Haket en De Boer wierpen de loopplank uit. Will de Boer schreed, als eerste, plechtig aan wal. Het Dutch Swing College zat achter glazen in de salon.
‘Wat staat daar voor vreemds op het achterdek?’ vroeg Thijs, en tuurde in het maanlicht. Ik keek niet eens om.
‘Dat,’ verklaarde ik knarsetandend, ‘is je geliefd aandenken. Je haard. Waar elk van ons tenminste tienmaal zijn schenen aan heeft opengehaald. Je tedere haard, die ons hoongelach heeft bezorgd, wáár we ook voeren. Maar we hebben hem voor je bewaard.’
‘Voor mij bewaard?’ vroeg Ome Thijs verbijsterd. Er viel een stilte op de lage, grasbegroeide oever.
‘Voor u. U heeft toch een telegram gestuurd?’
‘Verschillende. Maar niet over een haard.’
Ik hoorde een vreemd gekreun naast me. Het werd voortgebracht door Haket. Ik graaide mijn telegram uit de broekzak, vouwde het open, betuurde het in het maanlicht en las hardop:
‘HOUD IN IEDER GEVAL MIJN HAARD AAN BOORD...’
Ome Thijs gaf een schreeuw:
‘Niet mijn Háárd.... Mijn Páárd!’ De stilte die nu inviel, was zo diep dat wij de kikkers in Kaagdorp konden horen kwaken. Ik tastte naar mijn hoofd.
‘Wie is er nu gek? Heb ik de MAIA gekocht of de Ark van Noe?’
‘Te oordelen naar de geluiden die Haket soms in zijn slaap uitstoot,’ verklaarde Frans, ‘is het laatste niet onaannemelijk. Doch ik heb hoefgetrappel noch fier gehinnik aan boord vernomen.’
‘Een ijzeren paard,’ zei Ome Thijs, geagiteerd gebarend in het maanlicht. ‘Dertig centimeter hoog. Van gietijzer. Het is een aandenken uit Zuid-Celebes.’
‘Wacht eens,’ zei Haket. ‘Onder mijn kooi ligt een brok roestig ijzer. Een soort beest. Maar dat is geen páárd. Het is een roerdomp met gespreide vleugels.’
‘Nee, nee,’ verzekerde Ome Thijs haastig. ‘Het is een paard. Een gestileerd celebisch paard. Een aandenken. Dank je wel, dank je wel.’ Hij greep mijn polsen en drukte ze innig. Ik kuchte.
‘Mag ik ook informeren waarom dan in dit telegram sprake was van een háárd?’
Ome Thijs vond een bril en Kees van Haastregt een zaklantaren. Er stond onmiskenbaar ‘haard’ in het telegram.
‘Tja,’ zei Ome Thijs tenslotte. ‘Ik heb dit telegram haastig geschreven en aan een jongetje uit het dorp meegegeven naar het postkantoor.
‘Ik neem aan,’ zei Frans de Boer, aan zijn snorretje draaiend, ‘dat iemand op een motorjacht toch nog eerder een háárd heeft dan een páárd.’
‘Inderdaad,’ erkende Ome Thijs, ‘schrijf ik nogal slecht en mijn P’s hebben van boven lange stelen. Je zou kunnen denken dat het een H was.’
Wij keerden ons allen om en staarden naar de haard, die doffig stond te blinken in het maanlicht. Schilperoort verscheen op de boeg, keek naar de maan en begon ‘Stardust’ te blazen. Corretje ging koffie zetten. Haket ging het gevleugelde paard van Ome Thijs opzoeken. Ellen was ineens niet ziek meer en ging binnen haar haren kammen. Will de Boer leunde over de railing en staarde dromerig naar haar spiegelbeeld in het water. Kees van Haastregt klom op de MAIA en begon de haard te bekijken. Hij kuchte:
‘Eh... Van der Heide?’
‘Jawel, Kees?’
‘Deze haard. Ik kan die wel gebruiken.’
Ik breidde de armen uit.
‘Neem hem!’ riep ik. ‘Houd er konijnen in. Ik zal je geld toegeven, maar haal in vredesnaam die haard van mijn schip af.’
‘Bij het ochtendkrieken,’ beloofde Kees.
Ome Thijs plukte aan mijn mouw en zei zacht:
‘Zeg... Heb je onderweg geen last gehad?’
‘Een beetje,’ gaf ik toe. ‘Van een haard.’
‘Och... die haard. Maar anders niet?’
‘Niet dat ik weet. Hoezo?’
Thijs legde een hand op mijn schouder en zijn stem beefde.
‘Als je de koperen kranen van de lenspompenleiding toevallig verkeerd om laat staan... en je let niet op... dan... omdat ik er verderop een klep heb uitgehaald, zie je... dan loopt je schip vol water zonder dat je iets ziet of hoort. Via de aanzuigfilters van de motoren. Het is mij één keer gebeurd toen ik een stuk in mijn kraag had. In Dordrecht. Ik werd wakker omdat het water in mijn kooi stond. De brandweer heeft het er net op tijd weer uitgepompt. Ik heb er nog een telegram over gestuurd naar Humbeek.’
Ik slikte iets weg en bracht uit:
‘Daar waren we de volgende dag al weg.’
We keken elkaar een tijdje aan. Corretje bracht ons twee mokken sterke koffie. De maneschijn schommelde in de zwarte koffie als een dun gesleten zilveren muntstuk. Ik hief mijn mok in een groet:
‘Met alle risico’s van de vaart...’ zei ik.