OTTO MOET DE POLITIE HELPEN

De held van dit avontuur, Otto Onge, is twaalf jaar oud en het eerste wat je aan hem zag, als je hem tegenkwam, was een paar ontzaglijk grote, wijd afstaande flaporen. Verder had hij nog een vader met een rode baard die thuis werkte als reclameschilder. Bovendien bestond er nog een oom, een broer van zijn vader, die inspecteur was bij de Amsterdamse recherche. Nu weet je voorlopig genoeg en het verhaal kan gaan rollen.

*

Reclameschilders tekenen of verven alles groter, mooier of lekkerder dan het in werkelijkheid is. En op de morgen waarop het avontuur van de Suikerzakjes begint te marcheren, was Otto’s vader juist met iets dergelijks bezig. Hij had een schilderstudio op de eerste verdieping van een oud huis in het hartje van Amsterdam en in die werkkamer was het steeds een ontstellende rommel. De vloer was van kale planken, vol opgedroogde verfklodders en overal in het rond stonden lege kisten, krukjes, stoelen en een enkel tafeltje, allemaal volgestapeld met tekeningen, verfdozen, tijdschriften en vuile koffiekopjes. In een hoek van het vertrek stond een radio te tetteren en het belangrijkste meubelstuk was een grote, verstelbare tekentafel waarop nu een kolossaal vel papier zat geprikt, waarop een hond was geschilderd die likkebaardend omhoog keek naar een hand die hem iets ging geven. Vader Onge mengde juist wat bruine verf om dat lekkere ding te gaan schilderen, toen de huisbel ging. Hij hield even op met verfmengen, keek nijdig op, bromde toen „Och, rol om!” in zijn rode baard en ging verder met zijn bruine verf.

Maar de huisbel ging opnieuw, luider en langer.

Schilder Onge legde kwaad zijn verfpalet op een stapel grammofoonplaten en kwam overeind. Met dreunende passen liep hij over de planken vloer naar een raam. Hij gooide het open, stak zijn baard naar buiten en zag beneden zich een keurig geklede man met een regenjas aan en een slappe hoed op. Onder die hoed stond zijn broer, Lodewijk Onge, de inspecteur van politie.

„Goeie morgen,” wenste de inspecteur. „Kan ik boven komen?”

„Kom je mij een procès-verbaal geven?”

De inspecteur grinnikte:

Ik zou het gaarne doen, beste broer, want je hebt er beslist een paar verdiend. Maar daarvoor kom ik niet. Ik wil je zoon lenen.”

De reclameschilder zuchtte en antwoordde:

„Is het weer zover?” . . . Hij greep in een jaszak, trok er een bosje sleutels uit, liet ze even buiten het raam bungelen, tot de politie-inspecteur er precies uitzag als de likkebaardende hond, die binnen nog op de tekentafel zat geprikt, en liet de sleutels vallen. De politieman nam de hoed van het hoofd, ving de sleutels er handig in op en de schilder sloot het raam, nogal haastig, want het was winderig herfstweer met vlagen koude regen.

„Ik ben benieuwd”, bromde hij, ,,waar ze Otto nú weer voor nodig hebben. Ik geloof dat ik mijn zoon beter aan de politie kan verhuren inplaats van schoolgeld voor hem te betalen. Dan brengt hij tenminste nog wat op.”

•

Intussen zat zoon Otto Onge, de enige zoon van reclameschilder Onge, op een balpuntpen te bijten in een klaslokaal van de HBS waar hij onderwijs „genoot”, zoals dat heet. De goede Otto genoot echter allesbehalve, want hij zat zich het hoofd te breken over de oplossing van een algebra-vergelijking, waar hij kop noch staart aan kon ontdekken. De leraar zat breeduit een krant te lezen en ergens op straat tierelierde een draaiorgel onder een lap regenzeil. Op dat moment werd er op de deur geklopt, en de oude concierge stak zijn grijze hoofd naar binnen:

„Of Otto Onge even bij de directeur kan komen.”

De leraar stak zijn hoofd langs de opengevouwen krant.

„Dat zal dan wel moeten, vrees ik.”

Hij keek Otto een tikkeltje vuil aan, want hij wist dat Otto niet bijster goed was in algebra en gunde hem maar half dat hij de kans kreeg, uit deze klas te ontsnappen. Er ging een gemompel door de klas, want het was al eens eerder voorgekomen, dat Otto onverwacht bij de directeur was geroepen, en het was ook uitgelekt, dat daar meestal spannende avonturen uit voortvloeiden. Mops van Maanen, die vlak achter Otto, zat, siste:

„Ga je weer lekker detectiefje spelen?”

Otto gaf natuurlijk geen antwoord, maar stommelde met felrode flaporen overeind en maakte, dat hij de deur uitkwam. Hij was allang blij, dat hij voorlopig van die algebra-vergelijkingen af was.

•

Otto’s Directeur, zoals alle HBS-directeuren, zat achter zijn bureau toen Otto binnenkwam. Hij nam zijn bril af, keek op, wreef over zijn ogen en zei:

„Het is weer eens een keer zover. Je oom heeft opgebeld of je direct per taxi naar het politiebureau kunt komen. Als je geen geld bij je hebt, hindert dat niet — die taxi betalen ze dan aan het bureau wel. Is dat duidelijk?”

Otto knikte heftig van ja. De directeur zette zijn bril weer op, wees kort naar de deur en deed alsof hij verder wilde gaan met proefwerk nalezen. Maar juist toen Otto al halverwege naar buiten was, keek hij nog eenmaal op, en zei:

„Ik begrijp eigenlijk niet goed waarom ze jou een HBS laten volgen. De politie-opleiding lijkt me meer voor de hand liggend.”

Wat moet je daar nou op zeggen? Daar kùn je moeilijk iets op zeggen. Otto stond dus wat met zijn voeten te schuifelen, met de deurknop in de hand, tot de directeur zei:

„Ga nu maar. Ik hoor later wel, wat er aan de hand is.” •

De portier van het politiebureau had grijs haar en een nogal dikke buik. Hij zag er niet uit als het soort politieagent die hard weglopende dieven vlot achterna zit. Dat was waarschijnlijk ook de reden, dat ze hem maar portier hadden gemaakt. Hij kende Otto nog van vroegere avonturen. Toen de taxi bij het portiershokje stopte en Otto eruit klom, kwam hij al naar buiten met wat geld in de hand.

„Loop maar meteen door naar boven, Otto. De inspecteur zit om je te springen. Ik zal de chauffeur wel betalen.”

„Nounou,” vond de taxichauffeur, Otto nakijkend. „Die is hier als kind in huis. Wie is dat? Het zoontje van de Hoofdcommissaris?”

„Dat is een politie-geheim,” zei de portier. „Maar een gewone jongen is het niet.”

„Hij heeft in elk geval de grootste flap-oren van het Westelijk Halfrond” zei de taxichauffeur, de meter afzettend. „Het is drie gulden vijf en zeventig.”

Otto draafde de stenen trappen op, liep haastig een holle, stenen gang door en stond stil voor de deur van de kamer van recherche-inspecteur Louis Onge. Voor alle zekerheid klopte hij maar even.

„Ja!”

De kamer zag blauw van sigaretten, sigaren en pijprook. Otto’s oom zat achter zijn nogal beschadigd bureau en roerde in een witporseleinen kop koffie. Er waren nog drie andere rechercheurs in het vertrek, in bruine of grijze pakken. Otto kende hen van karweitjes die hij al eerder voor de politie had opgeknapt. Een van hen zat schrijlings te paard op een achterstevoren gezette stoel — een tweede leunde tegen de schoorsteen, waarin een gaskachel brandde en een derde zat op een radiator van de centrale verwarming. De verwarming brandde nog niet, want het was nog te vroeg in het jaar. Maar op onverwachte, kille dagen werd die gaskachel even aangestoken.

„Zo, Otto” zei zijn oom, achterover zakkend in zijn houten bureaustoel. „We hebben weer eens een buitenmodel-akkefietje voor je. Vind je dat niet fijn?”

„Jawel, oom” zei Otto.

De inspecteur keek zijn kamer rond.

„Voor de drommel — ze hebben mijn stoelen weer eens een keer weggehaald! Bondriaan — pak een stoel hiernaast.” Rechercheur Bondriaan (de man bij de gaskachel) krabde zijn kin:

„Die hebben ze allemaal in gebruik hiernaast, inspecteur. Voor mensen die verhoord worden.”

„Dan haal je er maar beneden eentje bij de portier. We hebben een lang verhaal te vertellen en die jongen moet toch kunnen zitten.”

Bondriaan verdween de gang in en ging op stoelenjacht. Otto bleef in het midden van de kamer staan, met de benen wat uiteen en de handen op de rug. Zijn oom, de inspecteur, begon een pijp te stoppen en vroeg toen:

„Werkt dat fantastische fotografische geheugen van jou nog, jonge neef?”

„Ikke eh . . . ik denk van wel, oom.”

De inspecteur gaf een knor en duwde de tabak vaster in zijn pijp.

„Dat is te hopen, want we hebben het nodig. We hebben nu een geval aan de hand waar we geen touw aan kunnen vastknopen.”

De deur ging open en Bondriaan kwam binnen met een houten stoel met een zitting van rietmat. Otto ging erop zitten en dat leek het moment waarop iedereen had gewacht.

De inspecteur stak zijn pijp aan, zette de ellebogen op het bureau en stak meteen van wal.

„Luister goed, Otto — ik moet je eerst een spannend verhaal vertellen over wat er aan de hand is, anders snap je niets van wat je moet gaan doen.” — Zijn scherpe, grijze ogen keken Otto aan, terwijl hij een zware rookwolk uitblies: „je leest natuurlijk nu en dan de krant, hè?”

„Niet altijd, oom.”

„Goed goed. Best. Maar je weet toch zeker wel dat er al een hele tijd in Algerije wordt gevochten, hè?”

„Ja, natuurlijk, oom. Met die bomaanslagen en zo.”

„Precies.” — De inspecteur lachte een beetje. „Met die bomaanslagen en zo. Nou wil ik het niet al te ingewikkeld maken, Otto, maar wat ik je nu ga vertellen moet je toch wel weten. Rondom die herrie in Algerije bestaan er allerlei soorten van partijen die elkaar graag een kopje kleiner maken.”

„Die Algerijen willen toch helemaal vrij en onafhankelijk zijn, is het daar niet om begonnen?”

Oom Onge gooide beide armen in de lucht:

„Luister eens even, Otto — de Amsterdamse politie is geen verlengstuk van de Verenigde Naties. Ik heb het er dus nu niet over wie er gelijk heeft of wie geen gelijk heeft — ik vertel je gewoon eerst wie met wie knokt en waarom.”

„Dat begrijp ik, oom. Net als bij een knokpartij op straat. Eerst moet het knokken afgelopen zijn en dan gaat de rechter wel uit maken, wie er gelijk heeft gehad.”

Oom Onge liet zijn armen zakken en zei, opgelucht:

„Juist. Zo is het in dit geval precies eender. Sommige Algerijnen willen helemaal vrij en onafhankelijk zijn en de Fransen het land uit hebben. Die smijten bommen en zijn een opstand begonnen. De Fransen en een ander deel van de Algerijnen willen een deel van Frankrijk blijven en die zitten de bommensmijters achter de broek. Tot zover is het heel eenvoudig, maar het blijft niet eenvoudig. Want om bommen te kunnen maken en opstand te voeren heb je dynamiet en wapens nodig en dat kost een boel geld. Dus hebben Algerijnse opstandelingen in Frankrijk een organisatie opgericht om alle Algerijnen die in Frankrijk wonen en werken geld uit de zak te kloppen. Komen sommigen ervan niet met geld op tafel, dan lopen ze een beste kans op een ziekenhuis terecht te komen of een mes in de rug te krijgen. Is dat duidelijk?”

Otto knikte:

„Dat las je ook een tijdlang in de krant. Al die schietpartijen in Parijs op straat.”

Onge knikte en deed weer enkele ferme halen aan zijn pijp. „En kijk eens, Otto — de politie is er niet om uit te maken wie of er nu gelijk heeft. Maar de politie is er wèl om te zorgen dat er op straat geen mensen worden afgeranseld of zonder vorm van proces neergeschoten. Is dat duidelijk?”

„Jazeker, oom.”

De inspecteur knorde tevreden.

„Goed. Prima. Nu gaan we verder. Toen de Algerijnse opstandelingen eenmaal een ondergrondse organisatie in Parijs hadden om geld in te zamelen voor hun strijd in Algerije kwam weer een stel geheel andere Fransen op het idee dat je een ondergrondse beweging het beste met een andere ondergrondse beweging kunt bestrijden. En dus ontstond er weer een geheel nieuw groepering die achter die Parijse Algerijnen aan zat. Resultaat: nog meer schietpartijen op straat . . . nog meer herrie en nog meer mensen de ziekenhuizen in.”

„En dat kan de politie niet hebben?”

„Nee,” zei de inspecteur droog. „De Franse regering niet en de Franse politie niet. De orde moet gehandhaafd blijven, anders wordt het in een mum van tijd een bende.” — Hij keek Otto aan — „Maar nu zul je gaan vragen: wat heeft de Amsterdamse politie met die herrie in Frankrijk te maken?”

„Dat is ook precies wat ik vragen wou, oom.”

„En daar is een heel eenvoudig antwoord op: die herrie is niet tot Parijs beperkt gebleven. Die is eerst van Algerije overgeslagen naar Parijs en van Parijs over de rest van Frankrijk en nu krijgen de landen in de buurt er ook al last mee . . . en dan gaat Interpol er zich mee bemoeien. Dat is nu gebeurd. Enige tijd geleden zijn er in Duitsland twee mensen op klaarlichte dag vanuit een rijdende auto doodgeschoten. Een van hen was een man die clandestien wapens leverde aan de Algerijnse opstandelingen. In Zwitserland zijn er ook al doden gevallen. Het schijnt eenvoudig zo te zijn, dat de Franse politie zo krachtig is gaan optreden, dat de leiders van de ondergrondse bewegingen naar het buitenland zijn uitgeweken. Met het gevolg natuurlijk, dat de onderlinge vechtpartijen tussen de heren nu in Duitsland en in Zwitserland worden uitgeknokt. Tenslotte schijnen wij ook aan de beurt te zijn gekomen.”

„Wij? Krijgen we dan schietpartijen hier in Amsterdam?”

De inspecteur antwoordde droogjes:

„Daar hebben we alle kans van, als we er geen stokje voor steken.” — Hij leunde voorover op zijn bureau. „Luister goed, Otto, want ik heb je nu verteld wat er in grote lijnen achter dat geval zit, waarvoor we jouw hulp nodig hebben. Je snapt dus heel best, dat die ondergrondse bewegingen geld en wapens nodig hebben. Allebei. Zowel die van de Algerijnse nationalisten als de andere die weer tegen hen in werkt?”

„Natuurlijk, oom.”

„Nu moet er bij elke ondergrondse beweging altijd een uitstekende verbinding zijn. Er zijn mensen die voor het geld zorgen — anderen die de wapens smokkelen — mensen die de bevelen geven en anderen die ze uitvoeren. Maar het moet allemaal deksels stiekum en geheim gebeuren. En de politie in Frankrijk, in Duitsland en in Zwitserland is heus niet stom. Die weet een hoop en hoort een hoop en zo nu en dan grijpen ze een verdacht figuur in de kraag, of doen een inval in een of ander huis. Zo gauw ze een arrestant hebben, wordt die man ondervraagd. Hij heeft adressen in zijn zakboekje staan en die worden gecontroleerd. Of ze laten een politieman in zijn huis en vangen alle post, alle telefoongesprekken en alle bezoekers aan de deur op. Zo vliegen er meestal nog een hele massa anderen in het net. Duidelijk?”

„Duidelijk, oom.”

„Nu is er enkele dagen geleden in Bazel een Fransman in de kraag gepakt waarvan de Zwitserse politie zeker wist dat hij iets te maken had met een gewapende overval op een auto vol Algerijnse nationalisten die uit een café kwamen. En die man is gaan praten, of ze hebben brieven bij hem gevonden — dat weten wij ook niet precies, maar wèl weten we, dat wij hier een waarschuwing kregen van Interpol dat de contactman van de anti-Algerijnse ondergrondse op het ogenblik in Amsterdam zit. Compleet met naam en adres.”

„O. Nou — dat is dan makkelijk.”

„Daar is niks makkelijks aan.”

Daar snapte Otto niets van.

„Als u zijn naam en adres weet? Of komt hij nooit thuis?” De inspecteur zuchtte:

„Ik wist wel dat het lastig zou gaan worden. Otto — die man kennen we precies. We weten op een prik waar hij gaat, wat hij doet en met wie hij praat. Dagen lang hebben de drie rechercheurs die hier om je heen zitten elk van zijn voetstappen gevolgd. Maar verder komen we niet. En daarom hebben we jou nodig.”

De pijp bleek uitgebrand en de inspecteur begon haar leeg te kloppen in een ongepoetste koperen asbak.

„Ik snap er nog niet veel van” zei Otto.

Het zakmes kraste in de kop van de pijp.

„Luister, Otto. Het is niet strafbaar om lid te zijn van een of andere geheime vereniging. Jij kunt morgen wel een ondergrondse beweging hier oprichten tot omverwerping van de regering van Saoedi-Arabië, maar dat kunnen we je moeilijk verbieden. De politie zal je er zeker niet voor gaan arresteren. Maar het wordt een heel ander geval, als leden van die geheime vereniging roofovervallen gaan doen, of vuurwapens dragen. Want dan kom je in botsing met bestaande Nederlandse wetten, die voor iedereen gelden. Om een ander voorbeeld te nemen: iedereen in Nederland mag een vereniging oprichten met het doel om een einde te maken aan politieke uitzendingen over de Hilversumse radio.”

„Ik wou dat iemand het dééd,” verzuchtte de rechercheur bij het raam. De inspecteur ging voort:

„Dat mag. Maar het wordt anders, als iemand gaat proberen, de studio’s met zelfgemaakte kruitbommetjes op te blazen.” Otto begon aan één van zijn wijd afstaande flaporen te trekken.

„Dus die man . . . hier in Amsterdam . . . die dóét niets dat volgens de Nederlandse wet strafbaar is?”

Oom Onge plofte achterover in zijn stoel:

„Precies. Maar de politie in Bazel wéét dat hij de man is, die de contacten in orde maakt.”

„Maar . . . dan kunnen de rechercheurs toch nagaan met wie hij praat en wie die mensen zijn en . . .”

De inspecteur grijnsde zijn neefje aan:

„En dát is nu juist zo moeilijk. Ze hebben het heel slim aan de steel gestoken. Want onze man is van beroep . . . handelaar in postzegels. Gaat je een licht op, neef Otto?”

Het bleef zeker een minuut lang stil. Buiten remde een auto ergens voor met gierende banden. Iemand liep met harde hakken snel door de stenen gang. Gedempt rinkelden tele- foons in de kamer ernaast. Toen herhaalde Otto:

„. . . Postzegelhandelaar. Dus hij praat met bosjes mensen per dag? Uit alle mogelijke delen van het land . . .?”

„Zelfs uit het buitenland, Otto.”

Otto liet zijn flapoor met rust en begon zijn schoenveter opnieuw te strikken:

„Maar wat wilt u nu precies dat IK eraan doen zal?”

„Dat is het ’m nou juist, jongen. Onze man heet: Hendrikus Gagelmans en hij is, zoals ik al zei, postzegelhandelaar van beroep. Hij woont op het adres

Onbekende Gracht nummer 3.”

„De wát voor Gracht?”

„Onbekende Gracht nummer 3.”

14

Otto zat zijn oom met grote ogen aan te staren. Rechercheur Bondriaan zei:

„Hij denkt dat ’t een mopje is, inspecteur.”

„Wat? Nee, Otto. Die bestaat heus.”

„Wat? Bestaat er in Amsterdam een Onbekende Gracht? „Jazeker. Die heet officieel zo.”

„Maar waar ligt die dan?”

„Achter Carré.”

„Dan is de naam zeker bedacht door iemand uit de Snip en Snap Revue.”

„Neem nou maar van mij aan dat er een Onbekende Gracht bestaat. Vlak achter het gebouw van Carré. En op nummer 3 woont een postzegelhandelaar, genaamd Gagelmans. Het is een mannetje van een jaar of vijftig, met een rond gezicht, een bruingerande bril op en hij draagt altijd nette streepjespakken met zwarte schoenen. Vaak ook gaat hij uit met een wandelstok en een krant of een tijdschrift onder de arm.”

„En waar is zijn winkel?”

„Hij heeft geen winkel. Er bestaan verschillende postzegelhandelaren die er geen winkel op na houden, maar hun zegels thuis bewaren. Als de klanten hen moeten hebben, zoeken zij ze thuis op. Dat kan ook makkelijk, want je kunt voor een waarde van honderdduizend gulden aan postzegels makkelijk in de binnenzak meenemen.”

Dat was zo klaar als een klont. De inspecteur ging door:

„Deze Hendrikus Gagelmans gaat meestal zo tegen een uur of half elf in de morgen zijn huis uit —. Hij is niet getrouwd. Hij woont alleen en hij eet in de stad. Des middags in een broodjeswinkel en des avonds meestal bij een Chinees of een eenvoudig restaurant. Hij drinkt nooit bier, of wijn maar altijd koffie of vruchtensap. En bijna alle mensen met wie hij zaken doet, ontmoet hij in een of ander café.” De rechercheur die bij de verwarming zat, barstte los:

„Ik heb hem twee dagen gevolgd, en dat ging van het ene café naar het andere. Soms half Amsterdam door. Soms zit hij in een café een uur lang aan de leestafel met een krant of een tijdschrift. Dan staat hij ineens op, betaalt en gaat een straat verder in een ander café zitten waar hij een afspraak heeft met twee of drie verschillende mensen. Daar bekijken ze postzegels die ze uit hun zak halen maar dat duurt nooit lang want dan verhuist hij weer ergens anders heen.”

De inspecteur knikte:

„Op een dag spreekt hij op die manier soms wel twintig of dertig mensen, en . . .”

De rechercheur op de verwarming barstte weer los:

„Maar er gebeurt nooit wat. Je ziet nóóit wat. Ze geven elkaar niets — geen pakjes — geen brieven . . . En tòch is er natuurlijk wat aan de hand.”

„Natuurlijk,” zei Bondriaan kortaf. „Ze hebben als verbindingsman een postzegelhandelaar uitgekozen. Met opzet een postzegelhandelaar. . .”

„Omdat die met allerlei soort van mensen omgaat . . .”

„Uit verschillende landen zelfs . . .”

„En met opzet een postzegelhandelaar die niet getrouwd is.. „Omdat die kan gaan en staan waar hij wil . . .”

Inspecteur Onge zei ongeduldig:

„Houden jullie nu eens even je monden. Kijk, Otto. Interpol heeft ons gemeld, dat de ondergrondse verbindingsman in Amsterdam deze postzegelhandelaar van de Onbekende Gracht is. Dat staat vast. Dat is daarginds door een of meerdere arrestanten verklapt. Nu gaat het helemaal niet om die oude Gagelmans. Het is Interpol erom te doen, te weten wie de andere, de gevaarlijke leden van de herrieschoppers zijn. Kijk eens — een ondergrondse beweging kan er geen kantooradres op na houden — dat is duidelijk. Er is voortdurend de kans dat iemand iets verraadt of dat er wat uitlekt en dan is je hele mooie kantoor alweer waardeloos Dus de adressen en namen en mensen moeten van week tot week kunnen veranderen . . . en, wat nog belangrijker is: ze mogen geen van allen teveel weten. Ze moeten er ook voor zorgen dat de politie, als die een van hen laat volgen, ook niet veel wijzer kan worden. En dat hebben ze hier op een heel knappe manier gedaan.” — Hij gooide voor de tweede keer zijn armen in de lucht: ”Want, beste brave Otto — wie van al die mensen waarmee onze Gagelmans de hele dag zit te steggelen over postzegels is een echte, eerlijke, brave postzegelliefhebber, en wie is een zogenaamde postzegelliefhebber? Zie je hoe knap dat in elkaar zit?”

Otto begon dat te zien. Hij begon nog veel méér te zien:

„Maar, oom — als die Gagelmans met zijn nette streepjespakken en zijn keurige zwarte schoenen de verbindingsman is . . . wat geeft hij dan dóór? Betaalt hij geld uit waar die ondergrondse kerels van leven moeten? Geeft hij pakketjes over met een automatisch pistool erin en patronen? Dan moet je toch zíén dat er iets wordt overgegeven of zo? Hij vertelt toch niet alleen maar sprookjes van Roodkapje?”

„Dat is het ’m nou juist. Dàt is het probleem waar we nou mee zitten te kijken. Kijk eens — een winkel in de gaten houden is niet zo lastig. Je parkeert een bestelauto aan de over- kant met een klein gaatje erin geboord en je kunt alles bekijken. Desnoods breek je, in overleg met Gemeentewerken of de PTT, de straat open en zet zo’n zeildoeken tent over het gat en van daar uit kun je alles en iedereen zien, filmen of fotograferen die zo’n winkel in en uit gaat. Maar in een reeks café's is dat veel lastiger. Neem nou rechercheur Bondriaan hier. Die staat des morgens om tien uur al te posten op de hoek van de Onbekende Gracht en als Gagelmans het huis uitkomt, gaat Bondriaan achter hem aan. Die koopt een krantje bij de kiosk, loopt de Weteringschans af en gaat op een terras zitten. Vijf minuten later komt er een tweede man aan zijn tafeltje zitten en die twee gaan praten. Wat moet Bondriaan nu? Als hij ze in de gaten wil houden — en dat is zeker zo als ze ergens binnen in een café gaan praten — dan moet hij bij hen in de buurt gaan zitten. Gaat die Gagelmans een uur later naar een ander café . . .”

Otto knikte begrijpend:

„Ik snap het, oom. Die Bondriaan kan niet overal achter hem aan sjokken, want als je drie keer achter elkaar in drie verschillende cafés hetzelfde gezicht ziet, weet je dat iemand je aan het volgen is.”

„Precies, Otto. En na een paar uur moet Bondriaan door een andere rechercheur worden afgelost. Maar ik ben geen trekautomaat van politiemannen in burger. We hebben méér te doen dan alleen maar te letten op die meneer Hendrikus Gagelmans, En bovendien . . . na een dag of drie krijgt die Gagelmans die gezichten óók in de gaten. Want om te kunnen zien wat Gagelmans aan zijn tafeltje uitvoert, kun je ook niet al te ver af gaan zitten.”

Otto zat hard na te denken. Hij vroeg:

„Hoe lang wordt die Gagelmans nu gevolgd, oom?”

„Drie dagen. En we zijn er meer dan ziek van. Want we wilden natuurlijk ook heel graag weten met wie die Gagelmans allemaal gesproken had. Dus buiten het café had ik twee rechercheurs staan, die zo goed en zo kwaad het ging de mensen volgden die bij Gagelmans hadden gezeten en dan probeerden uit te vissen waar zij naar toe gingen, en wie het waren.”

De derde rechercheur gromde nu, knorrig:

„En dat is onbegonnen werk. En bij de enkele die we konden volgen vingen we volslagen bot. Een onderwijzer die in postzegels liefhebbert. Een gepensionneerde boekhouder. Een huisjeseigenaar die er ook af en toe wat in doet. Allemaal heel gewone, heel rustige mensen die nu en dan eens een postzegel bijkopen of er een verkopen of de waarde van zo’n ding willen weten.”

De inspecteur zei verontwaardigd:

„Er was niet eens een buitenlander bij! Geen Fransman — geen Zwitser — geen Algerijn, geen Duitser. Niemand van mijn rechercheurs heeft in al die dagen aan dat tafeltje van Gagelmans door al die mensen iets anders horen spreken dan Hollands.”

Otto krabde zijn oor en opperde schuchter:

„Interpol vergist zich toch niet, hè?”

„Nee!” zei de inspecteur kort. „Interpol vergist zich niet.”

Bondriaan kwam weer eens tussenbeide. Hij zei op besliste toon:

„Er gebeurt gewoonweg iets, dat we niet zien of niet dóór hebben. Dat voortdurend van café veranderen is niet normaal. Zo’n soort posthandelaar heeft een bepaald café waar hij altijd zit en daar komen de mensen naar hem toe. Niemand maakt op één dag afspraken in tien verschillende café’s”

„Goed,” zei Otto. „Best. Ik ben geen politieman. Maar waarom hebt u míj nou laten komen, oom, Wat moet ik doen?”

Zijn oom keek hem enkele tellen lang strak aan. Hij nam de pijp uit de mond, wees met de steel naar Otto en zei toen, langzaam:

„Jij moet spelen voor schuchter, bedeesd jongetje, Otto. Jij gaat in dezelfde café’s zitten als Gagelmans en je houdt je ogen goed wijd open.”

„Maar, oom . . . dat loopt toch spaak, Hij ziet nog veel eerder dat ik hem achterna loop dan een rechercheur. Een jongen van een jaar of twaalf valt in een café nog veel harder en gauwer op dan een man in een burgerpak.„

De inspecteur begon slim te lachen:

„Daar hebben we natuurlijk aan gedacht, Otto. Daar hebben we rekening mee gehouden. Jij krijgt van ons een stelletje postzegels mee in een doosje. Die krijg je van Bondriaan, daar. Dat is zo’n beetje een postzegelverzamelaar in zijn vrije tijd. Je mag rustig in de gaten lopen, dat geeft niks. Na verloop van tijd gaat het Gagelmans natuurlijk opvallen dat jij hem achterna loopt van het ene café naar het andere en voortdurend naar hem zit te kijken. Dan vraagt hij je allicht of je wat van hem moet.”

„Goed, ja. En wat zeg ik dan?”

De inspecteur begon te lachen:

„Maar, Otto — dat is toch reuze eenvoudig! Je zegt dat je van je oom wat postzegels heb geërfd, maar dat je liever grammofoonplaten wilt kopen en die dingen wilt verpatsen. Dat je gehoord hebt dat hij, Gagelmans, postzegelhandelaar is, maar dat je eenvoudigweg te bang was om brutaalweg naar hem toe te stappen. Hoe zenuwachtiger je bent, hoe echter je je rol speelt. Daar trapt de vent direct in.”

„Ach, natuurlijk,” zei Otto. „Heel simpel. Hoe meer ik stotter en hoe meer kleur ik krijg, hoe beter.”

„Precies, jonge neef. Precies.” Inspecteur Onge wreef zich in de handen van plezier. „En dan maar kijken. Goed kijken wat er gebeurt. Zet dat fantastische fotografisch geheugen van je in werking. Want voor ons staat het als een paal boven water dat er aan die cafétafeltjes iets voorvalt, dat wij niet hebben gezien, En wij kunnen er moeilijk zelf nog langer achteraan gaan, want dan gaat hij onze gezichten herkennen. Wil je dat voor ons doen?”

„Natuurlijk, oom.”

Natuurlijk vond Otto dat fijn. Zelfs al kwam er niets van terecht, dan was het nog altijd heel wat spannender en prettiger dan op school zitten en met algebra-vergelijkingen worstelen. Inspecteur Onge keek op zijn wandklok.

„Het is nu bijna elf uur.” — Hij drukte op een belknop. De tussendeur ging open en een jonge, roodharige rechercheur keek naar binnen:

„Heb je wat van onze man op de Onbekende Gracht gehoord?”

„De boodschap is juist binnengekomen, inspecteur. Gagelmans is op de gewone tijd het huis uitgegaan. Heeft twee haringen gekocht aan het tentje bij de Amstelbrug. Hij is via het Frederiksplein de Weteringschans afgelopen en is gaan zitten in het Americain Hotel.”

„Op naar Americain!” riep de inspecteur.

Het café-restaurant „Americain” is een onderdeel van het geelbakstenen „Americain Hotel” en ligt aan het Leidseplein.

De tocht daarheen werd gemaakt in een politieauto die zat volgepakt met een chauffeur, twee rechercheurs, inspecteur Onge en Otto zelf.

„Je moet natuurlijk geld hebben als je in een café zit,” zei de inspecteur, en greep in zijn binnenzak. „Hier heb je alvast een tientje. Daar kom je voorlopig een eind mee, als het tenminste niet uitloopt op feestmaaltijden van dubbele sorbets met ananas en slagoom of complete gebraden kippen.”

Otto stak het biljet van tien gulden zorgvuldig weg,

„En die postzegels, voor het geval hij me wat vraagt?”

Rechercheur Bondriaan haalde een ouderwetse koperen tabaksdoos te voorschijn:

„Daar heb ik al aan gedacht. Hier zitten er een stelletje in.” Otto opende de doos. Hij wist niet veel van postzegels af.

„Zijn die veel waard?”

„Hm,” bromde Bondriaan, „Zo om en bij de vijftig gulden het hele stel, denk ik. Dus je hoeft er niet verschrikkelijk over in de angsten te zitten. Van de andere kant had ik ze toch graag terug, als het kon.”

„Maar ik weet totaal niets van postzegels af,” zei Otto.

„Des te beter” grijnsde zijn oom. „Dat past precies bij de rol die je moet spelen als hij je wat vraagt. Je hebt ze van je oom gekregen en je weet niks van postzegels af. Daarom wil je aan Gagelmans vragen of ze wat waard zijn.”

„Stel je voor dat hij bij die Gagelmans zit en die biedt hem vijf piek voor het hele stelletje. Otto kan moeilijk zeggen dat hij weet dat ze vijftig gulden waard zijn.”

Bondriaan schrok even.

„Frisse morgen, ja. Als hij dat probeert, zeg je maar dat je eerst aan je vader moet vragen of het goed is.”

„Ik vind het maar een rare manier van detectiefje spelen,” knorde Otto, de doos in zijn broekzak stekend. „Het lijkt meer op een soort van blindemannetje. Ik weet niet eens waaròp ik moet gaan letten.”

„Op Gagelmans,” zei zijn oom kort. „Op Gagelmans en op alles wat die doet en uitvoert. Later vragen wij jóú wel het hemd van het Onge-lijf.”

„En als er nu plotseling iets onverwachts gebeurt?”

„Mijn twee rechercheurs hier wandelen vlak om de hoek, op de Leidsekade, heen en weer. Daar kun je ze vanuit het café niet zien, en toch zijn ze bij de hand.”

„Ik hoop dat ik zelf bij-de-hand ben,” zei Otto nogal somber. „Ik vind het maar een raar klusje. Ik heb er niet veel hoop op.”

„Ik wel,” zei oom. „Hier zijn we er. We rijden door tot om de hoek, want het lijkt me toch beter dat jij niet pal voor het café uit een politie-auto komt stappen.”

De auto stopte op de Leidsekade, De politiemannen wensten Otto nog even succès en daarna moest Otto op eigen wieken drijven.

OTTO AAN HET VERSPIEDEN.

Als je als jongen van een jaar of twaalf hals over kop op een dergelijk akkefietje wordt afgestuurd, sta je natuurlijk nogal wat schutterig te kijken. Gelukkig had Otto (de lezers van voorafgaande Otto Onge-avonturen weten dat wel) al eerder karweitjes opgeknapt op verzoek van de Amsterdamse recherche. Normaal gesproken zou een politieman natuurlijk daverend gaan lachen bij het zotte idée, dat ze een jongen van de HBS zouden moeten gebruiken om hen te helpen. Maar in Otto’s geval lag dat een beetje anders . . . en dat kwam door dat fantastische, fotografische geheugen waarmee Otto was geboren, en dat hem ook in dit avontuur bijzonder goed van pas zou komen. Inspecteur Onge wist maar al te goed, als ervaren politieman, hoe zeldzaam zulk een geheugen is en daardoor had hij eigenlijk nog meer vertrouwen in zijn kleine neefje Otto, dan Otto in zichzelf had. Toen hij door de draaideur van het café binnenstapte keek de portier hem eventjes wat vreemd aan, want jongens van twaalf jaar zijn geen alledaagse klanten in „Americain”. Maar hij zei of vroeg toch niets en Otto stapte de grote caféruimte binnen. Mensen die niet weten hoe café „Americain” eruit ziet, kunnen zich het beste de wachtkamer van een groot en ouderwets spoorwegstation voorstellen. Met alleen een tikje zachtere stoelen en hier en daar een bank en ook wat palmen in potten. Er is hetzelfde verschrikkelijk hoge plafond dat die oude wachtkamers altijd hadden — de hoge, boogvormige ramen en ook het haastige geroezemoes aan drukke wachtkamers eigen. Americain is eigenlijk ook een soort wachtkamer — de helft van de mensen die er zitten hebben afspraken met mensen die nog komen moeten en een gedeelte van de binnenkomers sjokt altijd tussen tafels en banken door, zoekend rondkijkend naar de mensen met wie zij een afspraak hebben. Otto ging meteen tot de rondkijkende sjokkers behoren. Hij wist wel dat de figuur Gagelmans hier binnen moest zijn, maar hij had hem nog nooit eerder gezien . . . hij kende alleen een beschrijving. Lang hoefde hij echter niet te zoeken . . . want ongeveer midden in de grote, rumoerige ruimte, aan een klein vierkant tafeltje zaten twee mannen, elk met een vergrootglas in de hand, een klein hoopje postzegels te sorteren. Een van die mannen had een net streepjespak aan en zijn glimmend gepoetste schoenen staken onder de tafel uit. Hij droeg ook een bruingerande bril op zijn rond hoofd. Otto keek meteen weer recht voor zich uit, zag een paar meter verder een leeg tafeltje en stevende daar op af. Hij zat er nog niet goed en wel of een kellner bleef naast hem staan. „En wat zal het zijn, broer?”

„Ikke eh . . . ik wacht op mijn oom,” verzon Otto, een vinger tussen zijn hemdboord en zijn hals wriemelend. „Breng mij maarre eh . . . een Coca-Cola.”

De kellner was al weer onderweg en Otto begon het tafeltje van Gagelmans te bestuderen. Aan de postzegelhandelaar zelf was niet veel bijzonders te ontdekken, want de man dronk koffie met nu en dan een klein slokje, en zat af en toe met een wijsvinger in het hoopje postzegels te schuifelen. De tweede man aan het tafeltje zag er wat schilderachtiger uit: hij droeg een dikke, donkerbruine trui met een zware kraag die tot vlak onder zijn kin zat en aan die kin hing een bruin puntbaardje. Zijn voeten, die ook onder het tafeltje uitstaken, droegen geen schoenen, maar sandalen en grijze geitenwollen sokken. De kellner kwam nu Otto’s Coca-cola brengen en vlak daarop kwam een juffrouw op platte schoenen en met een rood windjak aan het café binnen, keek even rond en schoof op het tafeltje van Gagelmans af. Otto liet geen oog van het nu drie man sterke gezelschap af. Maar wat hij ook keek en tuurde . . . hij kon absoluut niets ontdekken dat hoe dan ook erop leek of er wat geheimzinnigs of verdachts gebeurde. De man in de bruine trui en het meisje in het windjak namen zo nu en dan een postzegel op en soms bekeken ze die wat precieser door een vergrootglas. Na een half uur van turen en praten haalde de man in de bruine trui een portefeuille te voorschijn. Hij telde wat papieren geld uit, legde dat voor Gagelmans neer, nam enkele van de postzegels op en vouwde die zorgvuldig in een velletje briefpapier vóór hij ze in zijn portefeuille wegstak. Daarna stond hij op. Hij schudde Gagelmans de hand, groette de juffrouw in het rode windjak en wandelde het café uit. Zonder de minste twijfel was dit een man die liefhebberde in het verzamelen van postzegels. Hij had er juist een paar van Gagelmans gekocht en die ook betaald. Gagelmans had hem beslist niets anders gegeven dan enkele postzegels in ruil voor dat geld. Geen brieven — geen pakjes — geen wapens of geld. Het was nu de beurt van de juffrouw om zaken te doen. Zij haalde haar tasje te voorschijn, dat zij op de grond tegen een tafelpoot had gezet, en haalde er een klein postzegelalbum uit. De volgende tien minuten zat Gagelmans op zijn gemak de bladen van dat album om te slaan. Nu en dan wees hij een van de zegels aan, en zei er iets over. Tenslotte sloeg hij het album dicht, gaf het terug en schudde bedenkelijk het hoofd. Aan hun bewegingen en de uitdrukking op het gezicht van de juffrouw in het rode jak was duidelijk te zien wat er werd gezegd, ook al kon Otto er geen woord van verstaan. De juffrouw wilde postzegels verkopen en Gagelmans had geen zin om ze te kopen. Hij zag er gewoon niks in. Zij bleven nog een minuut of wat zo zitten . . . dan stond de juffrouw op, stak het album in haar tas en liep een tikje mismoedig weer het café uit. Gagelmans zat nu alleen. Hij zette zijn bril af, haalde een opgevouwen zakdoek uit de borstzak van zijn jasje en begon de brilleglazen op te poetsen. Toen hij de bril weer had opgezet, haalde hij een vulpen uit de zak, daarna een zakboekje, en begon daar iets in te krabbelen. Waarschijnlijk tekende hij op welke postzegels hij had verkocht en voor hoeveel geld. De rest van de postzegels ging in een kleine, gele envelop . . . het zakboekje ging weer weg . . . Een kellner kwam voorbijlopen en Gagelmans bestelde nog wat.

Otto begon wat ongeduldig op zijn stoel heen en weer te schuiven. Als het zo doorging kon dit een knap vervelend klusje worden, vond hij. Jacht maken op een smokkelaar, of op een brandstichter . . . of het spoor zoeken van een vent die een postkantoor wilde gaan beroven, zoals in de voorgaande avonturen die hij voor Inspecteur Onge had opgeknapt; dat was avontuurlijk en spannend. Maar domweg in een café zitten en turen naar een man die koffie dronk en in postzegels deed . . . bah! Het was wel niet zo vervelend als een algebra-repetitie, maar om van te kraaien van de lol was het nu óók weer niet. Als er nou maar eens wat spannends wilde gebeuren . . . (Er zouden nog genoeg spannende dingen gaan komen in dat Gagelmans-avontuur, maar dat kon Otto nu natuurlijk niet weten).

Een kwartier later kreeg Otto in de gaten, dat Gagelmans suikerzakjes spaarde. Toen de kellner aan de postzegelhandelaar nog een kopje koffie bracht, zei Gagelmans iets tegen hem. De kellner knikte, en toen hij eventjes later weer voorbij kwam, legde hij twee pakjes suikerklontjes op het tafeltje neer. Sommige café’s geven hun klanten zakjes met suiker en andere klontjes in verpakking. In Americain krijg je twee klontjes, netjes gewikkeld in papier met de naam van het café erop. Gagelmans haalde weer zijn zakboekje te voorschijn, scheurde er een blaadje papier uit, wikkelde de twee suikerpakjes in dat blaadje en borg het in een jaszak. Otto begon nu langzaam maar zeker overtuigd te raken, dat zijn oom, Inspecteur Onge, samen met de politie in Bazel en Interpol op een volkomen verkeerd spoor zaten. Deze nette, rustige, kalme postzegelhandelaar een verbindingsman van een ondergrondse organisatie? Kom nou . . . En dan braaf suikerzakjes sparen? Otto begon bijna hardop te lachen. Het leek even idioot als had men hem verteld dat de Directeur van zijn HBS (die droge, dorre man) in zijn tuinschuurtje een clandestiene vuurwerkfabriek had ingericht.

•

Vlak daarop kwam Gagelmans in beweging. Hij riep de kellner, betaalde wat hij moest afrekenen, ging naar een van de vele kapstokken die in dat café overal verspreid staan, nam een regenjas die hij aantrok, zette een slappe, grijze hoed op en hing een wandelstok over de arm. Het was een zwarte wandelstok met een gebogen handvat van geel been, die hij met de krul aan een arm hing. Vervolgens sjokte hij kalmpjes naar de uitgang. Otto had in vóórdien voor zijn oom gedaan speurwerk al terdege geleerd dat je steeds moet zorgen, dat alles wat je in een café drinkt, betaald is, want als je mannetje opstaat en er vandoor gaat, zit je zelf lelijk in de knel als je eerst nog eens een kellner moet opscharrelen om mee te gaan afrekenen. En weghollen zonder betalen leidt tot de meest verschrikkelijke herries. Otto had daar rekening mee gehouden. Zijn cokes waren al lang betaald . . . maar hij bleef nog heel eventjes zitten om niet al te dicht op de hielen van Gagelmans te lopen als die door de draaideur naar buiten ging. En terwijl Otto die paar tellen wachtte, zag hij een man van een tafeltje vlakbij dat waaraan Gagelmans had gezeten, opstaan en plaatsnemen op de stoel die de postzegelhandelaar zojuist had verlaten. Dat was het laatste wat Otto zag — daarna wandelde hij naar de uitgang . . . juist op tijd om de nette regenjas en de wandelstok van de postzegelhandelaar naar buiten te zien gaan.

•

De wind blies nogal wild in de bomen langs de Leidsekade en het zag ernaar uit of het elk moment kon gaan regenen. Een paar rafelige, donkere wolken joegen in de lucht boven het Leidseplein net als vuile rook uit de schoorsteen van een sleepboot. Gagelmans daalde de stenen trappen van het café af, en wandelde kalmpjes naar links, zonder een moment op of om te kijken. Otto volgde hem op een pas of dertig afstand. De postzegelhandelaar wachtte tot het verkeer uit de Marnixstraat het Leidseplein was opgesnord, stak toen snel over naar de Stadsschouwburg, kuierde onder de stenen bogen van de schouwburg-ingang door, passeerde een bloemenman en een bloemenvrouw die met nogal kouwelijke gezichten bij manden vol herfst-chrysanten op klanten stonden te wachten en sloeg opnieuw linksaf . . . voorbij de geparkeerde auto’s en de Korte Leidse Dwarsstraat in. Juist toen Otto de bloemenkooplui voorbijging, kwam iemand hem snel achterop en bromde:

„Wat nieuws gezien?”

Otto keek opzij. Het was zijn oom Onge, in een regenjas die wapperde in de koude, natte wind.

„Niks bijzonders, oom.”

Onge knorde en zei kort:

„En toch gebeurt er wat. In de gaten houden.”

De inspecteur liep snel door, rechtuit de Leidsestraat in en Otto zelf ging linksaf, passeerde het café Reinders (waar vroeger leerling-nozems zaten te wachten tot iemand hen een glas coke of een kop koffie aanbood) maar dat nu was dichtgespijkerd wegens verbouwing.

Gagelmans wandelde voorbij de Oesterbar, waarvan in de zomer de deuren wijd open staan zodat je iedereen boven op zijn bord kunt kijken maar dat nu weer was afgedekt . . . kuierde nog een klein eindje verder en verdween ineens in een ingang rechtsaf.

„Volgende aanlegplaats,” zei Otto tegen zichzelf. „Café Eylders. Welwel. Als ik dáár niet in de gaten loop, doe ik het nooit meer.” Want Otto kènde dat café Eylders. Zijn vader, de reclameschilder Onge, zat daar nog al eens en het kwam soms voor, dat Otto, als hij op zijn eentje thuis was, een dringende boodschap over de telefoon kreeg. Dan belde hij dat café op, en een of twee keer was hij er zelf heen gesneld, om een boek of een tekening te brengen dat zijn vader vergeten had, mee te nemen. Het was geen groot café, zoals Americain is, en om je er zo op te stellen dat je ongemerkt iemand kunt bespieden, is bijna onmogelijk . . . zeker op het middaguur. Maar tja . . . er zat weinig anders op. Otto zwenkte rechtsaf, ging de openstaande deur binnen, duwde een gordijn opzij, dat het binnenste van het café afsloot en kwam terecht midden in een daverend gelach.

•

Nu zijn er nauwelijks grotere verschillen denkbaar dan tussen Americain en café Eylders. Het eerste is groot en lijkt op een stationswachtkamer. Café Eylders is klein, met schemerlampjes en schilderijen aan de wand, die om de paar weken veranderen als er weer eens een schilder ijverig bezig is geweest en geld nodig heeft. In Americain wordt heel erg weinig gelachen. In café Eylders heel veel. In Americain praten de mensen doorgaans zachtjes. In Eylders praat de helft hard en enkelen doen het héél hard. Behalve des avonds, dan praat iedereen heel hard omdat de tent stampvol is, en je anders niets kunt verstaan. In Americain gebeurt nooit iets geks. In Eylders altijd. In Americain betaalt iedereen altijd netjes meteen wat hij moet betalen. In Eylders is de meest voorkomende vraag of het kan wachten tot de volgende dag. Americain heeft een portier, en Eylders niet. Eylders heeft er ook geen nodig, want de kellners vinden het veel te fijn om iemand die lastig is, er eigenhandig uit te gooien.

En in de schemering van dat café kwam Otto binnenstappen . . . midden in daverend gelach, dat afkomstig was van een groepje mensen aan een ronde tafel aan het einde, waar iemand blijkbaar juist een bijzonder gek verhaal had verteld. En Otto moest metéén stoppen, want Gagelmans was vlak achter dat gordijn blijven staan, rondkijkend en blijkbaar aarzelend aan welk tafeltje hij zou gaan zitten. Nu is er naast de deur een groot raam, dat uitkijkt op de Leidse Dwarsstraat. Daarvoor staan een paar ronde tafeltjes. Juist toen Otto langs de postzegelhandelaar héén wilde glippen, kwam de man in beweging. Hij wandelde naar dat raam toe, trok zijn regenjas uit, hing die samen met zijn hoed aan een haak en ging zitten, aan een tafeltje bij het raam, de wandelstok rechtop tussen zijn knieën staande. Schuins tegenover hem plofte Otto neer . . . op een zitbank, proberend zich zo klein en onzichtbaar mogelijk te maken. Een enorme kellner, die er uitzag of hij elke ochtend als ontbijt vier pond biefstuk at, kwam, achter het buffet vandaan en ging naar Gagelmans toe. Het gelach was nu weer achter de rug en elk woord dat Gagelmans zei, was duidelijk te verstaan.

„Ik wilde graag een glas uitgeperste sinaasappel.” „Graag, mijnheer.”

Vervolgens stopte de kellner bij Otto.

„En wat zal het hier worden?”

„Coke” zei Otto zacht. „En meteen betalen.” Een stem van achteren riep:

„Herman!”

„Dat ben ik, mijnheer!” zei de kellner. „Twee pils!”

„Komt voor mekaar, mijnheer.”

Deze Herman was de enige kellner in het cafe, maar hij vulde het bijna van wand tot wand. Hij zag eruit of hij graag twee complete vaten bier zou hebben geserveerd, met hetzelfde zwierige gemak, waarmee hij even later de twee pilsjes aandroeg. Otto zat wat bezorgd te kijken, terwijl de man achter het buffet de sinaasappels uitperste. Dat de sinaasappelpers niet op de plaats kromboog, kwam blijkbaar alleen omdat deze zachtmoedige reus de uiterste voorzichtigheid betrachtte. Boven het buffet was een elektrische klok. Die stond op tien minuten over twaalf. Otto wendde zijn blikken weer naar Gagelmans. Die keek op dat moment op zijn polshorloge. Het gordijn dat de ingang tot het café afsloot werd opzij geschoven en er kwam, wat onzeker rondturend in het schemerige licht, een lange man, met dik blond haar, die er een tikje als een zeeman uitzag, naar binnen. Misschien omdat hij zijn benen wat wijd uiteen zette toen hij aarzelend het café verder inliep. Hij keek naar Otto, keek naar het buffet, keek naar de groep mensen bij de ronde tafel aan het einde (waar nu weer iemand een nieuw verhaal zat te vertellen) en tenslotte keek hij ook naar Gagelmans, die keurig rechtop zat op zijn stoel, de wandelstok met de kromme, benen knop tussen zijn knieën.

„Goede morgen, mijnheer” wenste de kellner met een stem die volkomen paste bij zijn enorme figuur. De flessen rinkelden tenminste op het buffet, terwijl hij dat zei.

„Guten Morgen,” zei de blonde man.

Blijkbaar een Duitser, dus. Of een Duits-sprekende Zwitser. Hoewel je zoiets nooit zeker wist, want een massa Denen en Zweden spreken Duits als ze in Holland zijn. Hij had een korte, dikke jekker aan (ook al iets zeeman-achtigs) knoopte die nu los en plofte neer op een stoel bij een tafeltje, eveneens voor het straatraam. Hij zat nu nog geen drie meter van Gagelmans vandaan. De krachtpats-kellner bracht Otto zijn coke, Gagelmans het glas sinaasappelsap en bleef voor de Duitser staan met de handen in de zij.

„En waarmee kan ik u plezieren?”

De Duitser was nu bezig een wollen sjaal van zijn hals af te wikkelen.

„Bier” zei hij kort.

Hij kreeg zijn bier en toen begon het postzegel-gezeur opnieuw, tot Otto’s boosheid, want er kwam een man binnen met een vies regenjasje. Die ging bij Gagelmans zitten. Er kwamen postzegels te voorschijn. Die werden bekeken, er werd over gepraat. Tenslotte werd er één gekocht en Gagelmans stak wat geld in zijn portefeuille. De Duitser nam af en toe een slok van zijn bier en zat verder rond te kijken naar de schilderijen aan de muur. Nu en dan barstte er in de verte iemand in luid gelach uit. Soms rinkelde de telefoon. Dan nam de kolossale kellner die aan en als hij de telefooncel uitkwam schalde zijn bazuinstem door het lokaal:

„Telefoon voor de heer Eylders!”

Langzaam werd het nu voller. Een lange man met een baard, die door iedereen „Carl” werd genoemd. Een klein, dol uitziend mannetje dat door iedereen „Gras” werd genoemd, wat heel toepasselijk was, vond Otto, want het haar op zijn hoofd groeide precies als een tuiltje verdord gras langs een weg- berm. Het ventje met de regenjas vertrok, samen met zijn postzegel.

Gagelmans keek even het café rond, keek ook even Otto aan, en toen bleef zijn blik op de Duitser rusten. Hij knikte kort. De blonde man in de losgeknoopte jekker stond direct op, nam zijn glas bier mee en ging aan het tafeltje van Gagelmans zitten.

„Heee . . .” dacht Otto. „Dit is merkwaardig!”

Gagelmans begon zacht te praten, onderwijl met zijn vinger één voor een de postzegels uit elkaar en heen en weer schuivend. Maar de Duitser scheen zich voor postzegels maar heel matig te interesseren. Hij zat het nu lege bierglas tussen zijn handen rond te draaien, en gaf af en toe zachtjes antwoord. Na een tijdje knikte Gagelmans. Hij greep opnieuw in zijn binnenzak, haalde er een enveloppe uit en schudde die leeg.

Otto dacht dat er weer postzegels te voorschijn zouden gaan komen, maar wat er op tafel neerdwarrelden waren . . . suiker- zakjes! Suikerzakjes in verschillende grootten en kleuren. Groene, blauwe en oranje. Vierkante en langwerpige. Nu leefde de Duitser ineens op. Zo weinig aandacht als hij voor de postzegels had gehad . . . zoveel belangstelling toonde hij nu voor de suikerzakjes. Zij schoven ze met zijn tweeën heen en weer, bekeken ze, schenen te beraadslagen over welke nu wel het mooiste was en tenslotte werden ze het eens. Gagelman haalde een vulpen te voorschijn, krabbelde iets op het zakje en gaf het aan de Duitser, die het zorgvuldig opborg. Een tweede zakje werd om een of andere reden opgeborgen in de portefeuille van Gagelmans en daarna ging de rest weer terug in de enveloppe. De envelop ging in de binnenzak . . . De Duitser stond op, greep in de zak, legde een gulden op tafel (blijkbaar voor zijn bier) wuifde even met de hand en was het volgend ogenblik door de deur verdwenen, zijn jekker dichtknopend terwijl hij liep. Gagelmans borg de postzegels weer op, keek opnieuw het café rond, liet zijn blik weer eens kort op Otto rusten, en riep:

„Herman!”

„Ik kom bij u, mijnheer!”

Toen de kellner bij zijn tafeltje stond, zei Gagelmans op vriendelijke toon:

„Ik wou graag afrekenen. Maar ik spaar suikerzakjes. Heb je er misschien twee voor me? Ik wil ze graag betalen, als dat moet.”

De kellner was al op weg naar het buffet en zijn stem schalde door de ruimte:

„Betalen mag u die niet, mijnheer. Dat is een service van de zaak. En we hebben hier geen zakjes, maar klontjes.”

Gagelmans kreeg twee in rood papier verpakte suikerklontjes, stopte ze in de zak, betaalde, en toen schalde een nieuwe noodkreet door het lokaal: „HERMAN!”

•

Otto kwam juist op tijd buiten om de gestalte van Gagelmans te zien, die linksaf kuierde, de Leidsestraat in. Otto ging er achteraan . . . en zag de gestalte van rechercheur Bondriaan te voorschijn komen uit het portiek van het bioscooptheater op de hoek van het plein.

„Iets bijzonders, Otto?”

„Hij heeft met twee mensen gepraat. Een Hollander en een Duitser. Met de een over postzegels en de ander over suikerzakjes.”

Bondriaan knorde ongeduldig:

„Ja — sommige van die gasten schijnen ook in suikerzakjes te doen.”

„Zeg maar tegen mijn oom dat ik het stomvervelend begin te vinden.”

Bondriaan grijnsde:

„We zijn geen van allen voor onze lol op de wereld, jongeman. Ga maar gauw achter die postzegelmagnaat aan. We verliezen je niet uit het oog.”

Otto maakte benen . . . de Leidsestraat in. Hij kreeg zijn prooi weer in de gaten op de brug van de Herengracht en volgde hem . . . helemaal tot aan het Damrak. Daar ging Gagelmans eten in een van die gelegenheden die je daar bij bosjes hebt. Otto zat drie tafeltjes schuin achter Gagelmans, en at een uitsmijter met rosbief en een glas melk. Gagelmans at gebakken aardappelen met biefstuk en appelmoes.

•

Gedurende de rest van die middag werd Otto langzaamaan bozer. Hij vond het maar een bar vervelend klusje, dat zijn oom hem in de maag had geduwd. Het was allemaal nog niet zo erg geweest, als Otto ergens aan een leestafel had kunnen zitten, met wat spannende blaadjes voor zich. Maar lezen of platen kijken was uitgesloten, want hij mocht geen oog aflaten van die duffe Gagelmans en zijn suffe postzegels. EN ALS ER NU NOG MAAR EENS WAT GEHEIMZINNIGS GEBEURDE! Maar daar viel geen spoor van te bekennen. De man kwam binnen, bestelde wat, kreeg een of twee mensen aan zijn tafeltje . . . deed soms zaken en soms niet . . . soms in postzegels en soms met suikerzakjes . . . ging na een uur of wat weer de straat op, en wandelde dan op zijn akkertje naar een volgend café, waar eenzelfde soort van toneel werd uitgevoerd.

Om kwart over vijf liep Otto binnensmonds mopperend achter Gagelmans aan te sjokken door de P. C. Hooftstraat, toen hij een hand op zijn mouw voelde. Hij keek opzij en zag zijn oom.

„Zo, Otto.”

„Tijd dat u komt” zei Otto kwaad. „Ik heb nog twee kwartjes.” Zij stonden stil op het trottoir. Een tram kwam kreunend en krijsend de Hobbemastraat uit en rolde de P. C. Hooft in.

„Luister eens, oom — ik geloof dat we allemaal bezig zijn, onze tijd te verknoeien. Die vent is niks anders dan een alledaagse, rustige, bestofte postzegelhandelaar die er zo’n beetje ernaast liefhebbert in suikerzakjes. Ik verveel me een hoedje.” De inspecteur keek Otto even scherp aan.

„Tja . . . ” zei hij. Aan de overkant van de straat kwam rechercheur Bondriaan aandrentelen.

„Heeft hij nog niet in de gaten dat je overal achter hem aan loopt?”

„Nou . . . het laatste uur begon hij me af en toe wel wat vreemd aan te kijken.”

„Hm,” zei de inspecteur. „Lang kan zoiets natuurlijk niet goed gaan. Maar weet je wat? Hou er voor vandaag maar mee op. We gaan naar het bureau om de hele zaak nog eens rustig te bekijken.”

De politieauto wachtte om de hoek, in de Hobbemastraat. •

Een kwartier later zaten zij weer bij elkaar in dezelfde kamer waar zij die ochtend hadden zitten praten. Alleen waren de andere twee rechercheurs niet aanwezig. Inspecteur Onge zat achter zijn bureau, met een zakmes de kop van zijn pijp uitkrabbend. Bondriaan zat gehurkt voor de gaskachel en was bezig, het ding aan te steken. Otto begon het gesprek:

„Oom — is het niet mogelijk dat we tòch op een volkomen verkeerd spoor zijn?”

De inspecteur hief een hand op:

„Otto — ik heb intussen ook niet stil gezeten. Ik heb voor alle zekerheid nog even met Bazel getelefoneerd. Er is geen twijfel aan. Deze Gagelmans is sinds kort de contactman voor geheel West-Europa. Dat betekent, dat Gagelmans zorgt dat aan de mensen van hun ondergrondse beweging geld wordt uitbetaald. Hij zegt wat er gebeuren moet en zo meer. Gagelmans is de spin in het web.”

Otto dacht even na. „Plof!” zei de gaskachel en begon te branden. Het werd hoe langer hoe onmogelijker, vond Otto.

„Maar . . .” zei hij toen. „Is die Gagelmans dan de chef, de baas van het hele zaakje?”

„Nee, natuurlijk niet. Er zijn weer mensen boven Gagelmans die hem vertellen wat er precies gebeuren moet. Gagelmans geeft alles door.”

„Wat een ingewikkelde boel.”

„Het is de enige manier voor een ondergrondse organisatie, Otto. Als er één man wordt gepakt, met wapens of met geld, kan hij alleen maar Gagelmans verraden. Niemand anders. Want hij kent niemand anders. En hij kan de chef ook niet verraden, want hij weet niet wie dat is en zeker niet, waar hij ergens woont. Misschien weet Gagelmans dat zelf niet eens. Snap je?”

„Maar oom . . . Dan moet Gagelmans toch ook in verbinding staan met die chef?”

„Natuurlijk. Gagelmans is een soort van verdeelkraan. Bij hem komt geld en komen opdrachten binnen. Die verdeelt hij weer aan alle mogelijke andere figuren. Daarom is het juist zo knap dat ze voor dat werk een postzegelhandelaar hebben gekozen.”

Bondriaan liep met de handen in de broekzakken door het vertrek te ijsberen. Hij had zijn overjas nog aan, en de slippen van die jas staken achter hem uit als een soort staart.

„Maar dan moet er toch wat van te merken zijn, oom. Die Duitser bijvoorbeeld in café Eylders. Ik heb toen heel scherp opgelet.”

Bondriaan en de inspecteur keken allebei op.

„Duitser? Welke Duitser?”

„Nou — voor zover ik kon zien en horen heeft Gagelmans de hele dag lang alleen maar zaken gedaan met Hollanders. En de enige buitenlander met wie hij praatte, was een lange, blonde vent met een jekker aan die Duits sprak. Dat was meteen al een tikje vreemd. Die kwam binnen, zag Gagelmans, ging een eindje van hem vandaan aan een tafeltje zitten. Of hij hem helemaal niet kende. Daarna pas kwam er een Hollander in een oud regenjasje en die kwam postzegels handelen. Toen die Hollander weg was, knikte Gagelmans naar de Duitser. Die kwam meteen bij hem aan het tafeltje zitten, en toen zaten ze een tijdje te keuvelen. Maar niet over postzegels. Er kwam geen postzegel aan te pas. Over suikerzakjes.”

Het was eventjes stil. De gaskachel suisde en begon gezellig te gloeien. Inspecteur Onge en Bondriaan keken elkaar aan: „Zouden die suikerzakjes een smoes zijn geweest?”

„Smoes? Waarom een smoes?”

„Om rustig intussen over iets anders te kunnen praten?”

„Daar hebben ze toch geen speciale suikerzakjes voor nodig? Dat kunnen ze met hun hoofden boven een husje postzegels, ook. Net zo goed.”

Otto protesteerde:

„Het was géén smoes. Ze zaten wel degelijk over die suikerzakjes te praten. Met een hoop aandacht. Ze bekeken ze stuk voor stuk. Zoiets zie je maar al te goed. Daar vergis je je niet in.”

Inspecteur Onge keek naar zijn rechercheur. Bondriaan stond nu met de rug naar de gastkachel, de handen nog in de broekzakken.

„Hebben jullie zoiets gezien in de afgelopen dagen?”

„De vent vraagt overal suikerzakjes, dat wisten we. Die spaart suikerzakjes. Maar dat doen zovéél mensen . . .”

Otto zat terug te denken:

„Kijk eens, oom — er zijn maar twee gekke dingen aan dat gesprek met die Duitser. Die vent komt binnen, ziet Gagelmans zitten, en geeft taal nog teken, maar gaat aan een ander tafeltje zitten. Vervolgens komt een Hollander met Gagelmans zaken doen . . . en als die zijn hielen heeft gelicht, krijgt de Duitser een seintje en komt meteen op Gagelmans af en ze gaan druk zitten kletsen.”

„Dus ze kenden elkaar wel?”

„Tja . . .” (Otto dacht even na). „Het leek mij van wel. Maar waarom ging die man eerst apart zitten?”

De inspecteur en zijn rechercheur keken elkaar weer aan. Bondriaan had een idée:

„Weet u waar het mij aan doet denken, inspecteur?”

„Nee. Waar doet het jou aan denken?”

„Aan die afspraken die je maakt op een huwelijksadvertentie. Weet u niet?”

De inspecteur begon hard te lachen:

„Zoiets van:

GEACHTE DAME IK ZAL OM HALF EEN IN CAFÉ EYLDERS ZITTEN MET EEN DAHLIAH IN HET KNOOPSGAT EN EEN GELE TUBE TANDPASTA IN DE LINKERHAND.

Bedoel je dat?”

„Zoiets, ja. Veronderstel dat Gagelmans daar een afspraak had met een buitenlander.”

De inspecteur schudde het hoofd:

„Waarom stapte hij dan niet meteen op hem af?”

Bondriaan haalde de schouders op:

„Misschien moest Gagelmans eerst even kijken of het terrein wel veilig was.”

Otto zei haastig:

„Dat kan best kloppen. Want zo gauw Gagelmans met het hoofd knikte stond die Duitser meteen op en kwam bij hem zitten. En ze begonnen direct te praten.”

„Over die suikerzakjes,” zei zijn oom spottend. „Weet je wel zeker, Otto, dat ze het écht over die suikerzakjes hadden?”

„Ja,” zei Otto koppig.

Zijn oom was daar nog niet zo zeker van. Hij keek naar Bondriaan:

„Zeg, hebben jullie in de dagen dat je die vent volgde, wel eens met of over suikerzakjes zien handelen?”

Bondriaan haalde een hand uit een broekzak en krabde zich het hoofd:

„Daar heb ik niet zo speciaal op gelet. We wisten al heel gauw dat de vent suikerzakjes spaart. Het is best mogelijk dat hij met de een of ander ook over suikerzakjes heeft zitten kleppen. Wij zaten er natuurlijk eerder op te letten of er geen brieven, pakjes of dat soort dingen van de een naar de ander gingen. Maar dat gebeurde nooit. Ook als er postzegels worden gekocht of verkocht waren dat altijd maar betrekkelijk kleine bedragen. Een paar tientjes of zo. Dat kun je heel goed zien, ook al zit je een paar tafeltjes verder.”

Otto schoot plotseling overeind: „OOM!”

„Dat ben ik. Wat is er?”

Otto riep opgewonden:

„OOM! We zijn sufferds!”

„Dat is niet uitgesloten. Maar waarom?”

„Maar, oom! Postzegels zijn evenveel waard als geld. Een hoop van die zegels hebben een vaste waarde. Die kun je overal ter wereld bij een goede postzegelhandelaar direct weer verkopen. Dus . . .”

Bondriaan begon te lachen:

„Je bedoelt . . . dat Gagelmans bijvoorbeeld een postzegel van duizend gulden aan een lid van die ondergrondse beweging geeft. Maar voor het geval er iemand van de politie hen zit af te loeren, doen ze net of er een zegel van een of twee tientjes wordt verkocht. Er worden voor de show twee tientjes betaald . . .”

„De man van de ondergrondse neemt de postzegel van duizend piek in zijn vestzak mee de grens over . . .”

„Geen douaneman die dat merkt.”

„Geen haan die er naar kraait . . .”

„En in het buitenland stapt hij naar de eerste de beste postzegelhandel en verkoopt het ding voor een dikke duizend Mark. Het Ei van Columbus.”

„Het Ei van Gagelmans,” zei de inspecteur, in de kop van zijn pijp turend of het ding nu wel goed was schoongekrabd. „Ik snap niet, waarom we nog niet eerder op dat idee zijn gekomen.”

Zij zaten elkaar even aan te kijken.

„Ik zeg natuurlijk niet dat het zo IS”, begon Otto.

„Blij het te horen,” zei zijn oom, een tikje spottend. „Goed het zou een oplossing kunnen zijn voor het probleem van het geld. Hoewel ik het persoonlijk een ingewikkeld systeem vind. En . . .

„En . . . viel Bondriaan hem in de rede. „Ze verliezen er altijd geld op, natuurlijk. Want een postzegelhandelaar, of die nu woont in Mainz, in Bordeaux of in Milaan, betaalt nóóit de volle prijs als hij van een wildvreemde een postzegel koopt. De man moet er per slot van rekening op verdienen . . . Dus het wordt een dure grap op die manier.”

De inspecteur zei nadenkend:

„Bovendien . . . de enige man die iets heeft gedaan dat in de gaten liep was een buitenlander . . . die Duitser van Otto. En juist die Duitser kreeg géén postzegel mee, maar een suikerzakje.” — Hij sloeg plotseling met de vuist op tafel:

„Zou er iets van grote waarde in die suikerzakjes kunnen zit- ten? En wat drommel . . . er kunnen toch briefjes met op- drachten in zitten, zeker!” — We hebben ons door die on- schuldige suikerzakjes in de luren laten leggen. We zijn er dagen lang finaal ingetrapt. Als je een dun velletje doorslag- papier neemt en een schrijfmachine, typ je er een enorm ver- haal op. Je vouwt het klein op, perst het met een heet strijk- ijzer plat en het gaat zonder meer in een suikerzakje.”

Bondriaan gromde:

„En een opgevouwen biljet van duizend gulden precies zo makkelijk.” Hij begon te lachen: „Die slimmerik van een Gagelmans! Weet u wat het geniale van die vent is, inspecteur?”

„Nee” zei Onge knorrig. „Maar ik weet wel wat het stomme van ons is.”

Bondriaan liet zich daardoor niet uit het veld slaan. Hij stak een vinger uit en zei:

„Het geniale van die vent is, dat hij in elk café luid, en zo dat iedereen het ziet en hoort, om twee extra suikerzakjes vraagt. Daardoor raak je er zo rotsvast van overtuigd dat de vent suikerzakjes spaart, dat je die onschuldige suikerzakjes helemáál over het hoofd ziet.”

„Beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald,” vond Onge.

„Ik geloof dat we zullen moeten beginnen, met die envelop vol suikerzakjes, die Gagelmans in zijn binnenzak heeft, eens grondig te bekijken. Maar hoe steken we dat aan de steel?”

Otto keek hen verbaasd aan:

„Is dat zo moeilijk? U neemt de man mee naar het bureau en kijkt hier de boel na.”

Inspecteur Onge keek Otto droevig aan en schudde meewarig het hoofd.

„Otto, Otto! Gebruik nou je hersens. Als we de man arresteren is meteen onze kans verkeken om nog ooit iets aan de weet te komen. Dan is meteen de Gagelmans-sok af. Ze nemen een geheel nieuwe verbindingsman en ga dan maar weer eens zoeken wie dàt is.”

„Ach ja, natuurlijk.”

Na enig denken opperde Bondriaan:

„We kunnen natuurlijk de vent arresteren met een of ander smoesje. Om een heel andere reden. Dan stoppen we hem in de cel. Dan wordt altijd alles wat een arrestant in zijn zakken heeft, eruit gehaald en dan kunnen we op ons gemak al die suikerzakjes nakijken.”

Onge zoemde een paar maten van „Waar de Blanke Top der Duinen . . .” en zei toen:

„Ja . . . En de volgende morgen, of een paar uur later, kunnen we ontdekken dat het allemaal een vergissing is geweest, en hem met excuses weer vrij laten. Compleet met zijn suikerzakjes. Ik ben er niet helemaal verrukt van.”

Bondriaan opperde:

„Ik heb nog een tweede mogelijkheid. Die is misschien beter, omdat we hem dan helemáál niet hoeven te arresteren.”

„Dat klinkt knap. Hoe wou je dat aan de steel steken?”

Bondriaan lachte scheefjes, met een slim lichtje in zijn ooghoeken: „Gladde Nelis, inspecteur. Als die het niet klaart, krijgt niemand het voor elkaar.”

Uit het gesprek dat volgde, bleek alras dat Gladde Nelis een van de slimste en gladste zakkenrollers van Nederland was.

„Als we Nelis vragen, inspecteur, om ongemerkt die envelop uit de binnenzak van Gagelmans te halen, is het in een wip gebeurd.”

Maar Onge was daar ook niet geestdriftig over:

„Dat klinkt nou heel leuk, Bondriaan. Maar stel je voor dat Gagelmans onverwacht die enveloppe mist? Dat zit er natuurlijk dik in.”

„Dat kan heel best gebeuren,” knikte Bondriaan.

„Dan zitten we. Want we kunnen die moeilijk bij hem thuis weer in de bus gooien en doen of het allemaal heel gewoon was. Dan is het spel meteen verkeken. En brengen we die suikerzakjes nooit terug, dan is er ook herrie . . . omdat hij niet weet wie ze gestolen heeft, en waarom.”

Daar was iedereen het over eens. Tenslotte zei de inspecteur: „Ik geloof dat het toch het beste is, de man ergens te arresteren. Maar het moet zó gebeuren dat hij onmogelijk in de gaten kan krijgen dat het ons om die suikerzakjes te doen is. Door een aanrijding of zo.”

„Hm,” bromde Bondriaan, aan zijn neus trekkend. „De man loopt altijd. Dan zou hij aangereden moeten worden. En dan word je meestal niet gearresteerd, maar kom je in het ziekenhuis terecht.”

„Nou — een vechtpartij.”

Otto begon te lachen:

„Hahaha! Ik zie dat al. Als die Gagelmans maar in de verte een vuist ziet, loopt-ie zo hard de andere kant uit dat-ie scheef hangt in de bochten.”

„Nou — een straatrelletje dan.”

De inspecteur zat daar even over na te denken.

„Dat lijkt allemaal wel heel mooi, maar eenvoudig is het niet. We kunnen die Rooie Nelis van jou . . .”

„Gladde Nelis, inspecteur.”

„Goed. Gladde Nelis dan. We kunnen die Gladde Nelis iets stiekum IN de zak van Gagelmans laten stoppen, een portefeuille of een horloge, waarvan dan iemand anders zegt, dat hij het is kwijt geraakt. Dat kan zelfs gewoon op straat. Maar het bezwaar daarvan is, dat Gagelmans zelf natuurlijk heel goed weet dat hij zo onschuldig is als een kind. Dus hij snapt meteen dat iemand hem dat in zijn zak heeft gefriemeld. En dan gaat hij nadenken . . .”

„Ja . . .” zei Bondriaan.„ Tja. Natuurlijk.” — Hij zat eventjes gefronst te kijken, maar dan klaarde zijn gezicht op. „Er is één manier om het zo te doen dat het helemaal echt lijkt, inspecteur.”

„Hoe dan?”

„Kijk, inspecteur — als een dief in een of ander café een portemonnaie heeft gestolen, maar dat wordt gemerkt vóór hij er mee de deur uit kan komen, wat doet hij dan?”

„Danne . . . Meestal gooit hij het ding weg. Ergens onder een tafeltje of op de WC. Hij zorgt in ieder geval, dat hij het niet bij zich heeft als de politie binnenkomt.”

„Precies, inspecteur. En wij spelen het precies zo. We halen Gladde Nelis erbij. We zoeken een of ander café uit dat niet al te groot is en niet al te klein. Zogauw die Gagelmans daar binnen is, gaat Gladde Nelis een eindje verder zitten, met een net pak aan en gepoetste schoenen en bestelt een kopje koffie. Hij moffelt stiekum een portefeuille met wat geld erin in de jaszak van Gagelmans en zogauw dat is gebeurd, begint hij herrie te maken en schreeuwt dat iemand hem die portefeuille heeft ontstolen. We zorgen dat er buiten een straatagent in de buurt is, die meteen op de herrie afkomt. Die agent telefoneert het bureau en wij gaan erop af. We zoeken de kleren van de bezoekers na . . . en vinden die zogenaamd gestolen portefeuille in de jas van Gagelmans.”

„Ja. Zover waren we net ook. Die Gagelmans weet voor zichzelf natuurlijk opperbest, dat hij het niet heeft gedaan.”

„Prima, inspecteur. We nemen Gladde Nelis en Gagelmans mee naar het bureau. En daar komen we tot de conclusie dat Gagelmans zo onschuldig is als een vis.”

„Hoe ontdekken we dat?”

„We kunnen Gagelmans vragen of we zijn vingerafdrukken mogen nemen en dan net doen of we die vergelijken met vingerafdrukken op het gladde leer van de portefeuille. De zijne blijken er niet op te staan. Dan vertellen we, dat er iemand anders de dief moet zijn geweest en dat die heel haastig die gestolen portefeuille in de jas van Gagelmans heeft laten glijden, toen de politie binnenkwam.”

„Dat kan,” knikte Onge. „We zeggen dat het heel vervelend is voor Gagelmans, schudden hem de hand en laten hem weer los.”

„Precies, inspecteur.”

„Kan die Gladde Nelis goed komedie spelen?”

„Als de beste, inspecteur.”

„Dan moeten we dat toneelstuk morgen maar opvoeren, lijkt me. Kun jij hem te pakken krijgen?”

„Ik zal er meteen op afgaan, inspecteur.”

Bondriaan begon meteen vol geestdrift zijn jas dicht te knopen en zette koers naar de deur. Het leek er veel op, dat hij het in elkaar zetten van een dergelijke komedie heel wat lolliger werk vond dan een hele dag achter iemand als Gagelmans aansjokken. En dat kon Otto best begrijpen. De deur van de inspecteurskamer viel dicht achter de vertrekkende rechercheur en Otto en zijn oom bleven alleen achter met de suizende gaskachel.

„Zo, Otto,” zei zijn oom, op de klok kijkend. „Wat mij betreft kun je best naar huis gaan. Morgen zullen we wel meer aan de weet komen.”

„Hoe laat moet ik morgen hier zijn, oom?”

„Laat es kijken . . . een uur of tien. Die Gagelmans gaat het huis niet uit voor half elf. Dan kunnen we nog even samen praten om te regelen wat er precies moet gebeuren. Anders bel ik je nog even op.”

„Afgesproken, oom.”

„Ga je met de tram naar huis?”

„Daar heb ik nog net die twee kwartjes voor.”

Oom Onge lachte even, deed een lade open, haalde er een geldkistje uit en opende dat met een sleutel die hij uit de zak haalde. Er kwamen twee biljetten van een rijksdaalder te voorschijn.

„Hier heb je vijf gulden, Otto. Die heb je wel verdiend, vandaag. Doe er maar mee, wat je wil.”

„Dank u wel, oom.”

„Je vindt het zeker wel, hè?”

„Natuurlijk, oom. Tot morgen.”

Toen Otto het politiebureau uit kwam, glommen de straatlantarens in grote plassen regen. Windvlagen joegen om de straathoeken en Otto haastte zich, zijn regenjas tot aan de kin dicht te knopen. Eventjes verderop, aan de overkant, was een helder verlichte patates frites kraam die er gezellig uitzag. Otto’s maag knorde geducht, en hij wist niet zeker of er thuis wel eten klaar zou zijn . . . omdat vader Onge niet kon weten hoe laat zijn zoontje Otto wel thuis zou komen. Otto stak de straat over, ging op de friteskraam af en bestelde een dubbele portie met twee warme worstjes en een flinke lik mayonnaise. Het duurde natuurlijk eventjes voor dat zaakje heet was en intussen stond Otto, de handen diep in de zakken van zijn regenjas, zwaar te piekeren over wat hij allemaal die dag had gezien en gehoord. Een wonderlijk heerschap, die Gagelmans. Een slim heerschap, ook. En dan dat gekke adres op de Onbekende Gracht. De wind joeg in vlagen om en over de friteskraam en liet de panden van Otto’s regenjas wild wapperen.

„We krijgen storm, jonge vriend,” zei de patatesman, de van olie druipende frites uit het kokende vet vissend. „Wil je er veel of weinig zout op?”

„Nou — gewoon, zei Otto.

„Worstjes erop of apart?”

„Leg ze maar bovenop het zakje. Dan eet ik die eerst op.” Otto kreeg zijn dubbele portie, met de lik mayonnaise en de beide worstjes los er bovenop liggend, betaalde en wandelde langzaam verder de straat af, voorzichtig happen nemend van het eerste hete worstje. Het was zo om en bij de zes uur en hele stromen auto’s en fietsers haastten zich huiswaarts, naar de gezellige lamp en de warme kachel. Otto liep worstjes te eten en piekerde over Gagelmans. Hoe zou die man eigenlijk wonen? Welke tramlijn was dat? . . . Lijn 7. Otto besefte plotseling dat Lijn 7 door de straat liep, waarin hij zich nu bevond. Waarom niet even langs de Onbekende Gracht gaan? De avond was nog lang. Niet dat Otto verwachtte, daar iets wijzer te worden . . . maar alleen al de naam van die gracht maakte hem nieuwsgierig. Niet zo vreemd overigens. Er zijn heel wat geboren Amsterdammers die gewoonweg niet geloven dat er in hun eigen stad een „Onbekende Gracht” bestaat. Zoiets moet je eigenlijk met eigen ogen hebben gezien, voor je er werkelijk van overtuigd bent. Otto wachtte tot het verkeerslicht op rood sprong, stak de straat over en ging op de halte van lijn 7 staan eten van zijn frites. Toen hij de tram in de verte zag aankomen, was hij juist door zijn dubbele portie heen. Hij veegde haastig zijn vingers af aan een zakdoek en klom het balkon op.

•

Lijn 7 kruist de Amstel over een brede brug vlakbij het theater Carré. Al van verre zag Otto de uithangborden voor de revue van Snip en Snap.

„Hm,” zei hij binnensmonds, terwijl hij langs het water de gracht af liep. „Morgen voeren we zelf een revue op:

GAGELMANS GEPAKT!

of

DE ONSCHULDIGE ZAKKENROLLER

Lachen! — Gieren! — Brullen!

Met Gladde Nelis en Otto Onge

Kort vóór het theater Carré kwam een zijstraatje: de Korte Amstelstraat. Otto sloeg het in en zag nog geen honderd meter verder een van die hoge, ijzeren bruggen met houten rijdek die de gemeente Amsterdam voor fietsers en voetgangers heeft gebouwd. Ze zijn zo hoog, dat schuiten er makkelijk onderdoor kunnen varen, en aan beide einden hebben ze treden om er tegenop te komen. Otto stak dat bruggetje over en zag nu, dat de achterkant van Carré wordt afgesloten door een smalle, rommelige strook kade, met daarlangs weer een gracht. Aan de overzijde van dat water is een kort eindje straat . . . en toen Otto de brug was overgestoken zag hij op het hoekhuis een naambordje: ONBEKENDE GRACHT (Centrum). Hij stond er eventjes met enige bewondering naar te staren, en schoot half in de lach. Veronderstel dat je een brief stuurde naar iemand op een nummer op de Onbekende Gracht, maar het nummer was niet goed, en je kreeg het van de posterijen terug met erop geschreven „Adres Onbekend” . . .

De regen was intussen weer wat minder geworden, maar het begon hoe langer hoe harder te waaien. Otto begon weer te lopen en keek naar het nummer van het eerste huis. Dat was 15. Nummer 3 was dus bijna aan het einde van dit stukje gracht . . . Hij vond het zonder enige moeite: een bijzonder slecht in de verf zittende voordeur zonder naamplaatje maar met een elektrische schelknop ernaast. Door een klein ruitje in de deur blonk geen ganglicht. Niemand thuis, dus? Otto wandelde rustig door, bereikte de andere straathoek en daar was wéér een gracht, die aan de ene kant weer uitkwam op het water van de Amstel. Het naambordje zei op deze hoek: Nieuwe Prinsegracht. Otto stond daar even stil en keek om zich heen. Had oom Onge niet gezegd dat het huis van Gagelmans door recherche in de gaten werd gehouden? Of waren ze daar nu mee opgehouden? In elk geval was er niets te zien, hoewel dat natuurlijk niet veel zei, want als de politie een adres in de gaten laat houden, gaan de rechercheurs bij voorkeur niet zo te kijk staan, dat zij voor iedereen die voorbij komt, in ’t oog lopen. In elk geval had Otto nu met eigen ogen het bestaan van de Onbekende Gracht kunnen waarnemen en verder viel er hier machtig weinig te beleven. Hij kon dus net zo goed teruggaan. Hoe liepen de trams ook weer? . . . Hij dacht even na. Het was het beste om de tram te nemen op het Frederiksplein. Dat was vlakbij. Gewoon een kwestie van teruglopen over de brug bij het Amstelhotel. Hij keerde zich op de hakken om en wandelde terug; opnieuw de Onbekende Gracht af, passeerde de donkere deur van nummer drie, en passeerde een jongen van een jaar of achttien die een klein, jong hondje uitliet dat nog nauwelijks op zijn mollige pootjes kon blijven staan. Otto stond even stil, keek het waggelende hondje na, liep weer door . . . en zag Gagelmans aankomen vanaf het andere eind van de Gracht. Hij was daar juist de hoek om gekomen . . . regenjas aan, hoed op, wandelstok met de krul over de arm gehaakt. Er stond een straatlantaren precies tussen hen in en in het licht van die lantaren keken zij elkaar aan. Omkeren en haastig teruglopen was natuurlijk het domste wat je kon bedenken. Gewoon doorlopen! Doen of er niets aan de hand was! Dat deed Otto dan ook. Hij schoof de handen onverschillig diep in zijn regenjaszakken, trok zijn hoofd wat lager in de kraag, zoals veel mensen doen bij nat en winderig weer en stapte door, langs Gagelmans de gracht afkijkend. Zij passeerden elkaar. Otto durfde hem niet in het gezicht te kijken, maar stapte, rechtuit kijkend, strak rechtdoor. Gagelmans liep hem voorbij . . . Dan hoorde Otto de voetstappen van de netjes gepoetste schoenen van de postzegelhandelaar plotseling ophouden. De man stond stil. Het volgend moment klonk zijn stem: „Jongen! . . . Hei, jongen!”

Otto stapte door, maar zijn hart miste zowat twee slagen van schrik. Hij schold zichzelf uit voor een ezel dat hij zich voor het huis van de man had gewaagd. Maar wie kon nou ook verwachten dat de vent, uitgerekend, precies op dat moment zou thuiskomen? De stem achter hem klonk luider:

„HEI JONGEN! LUISTER EENS!”

Snelle stappen kwamen hem achterop. Dan werd Otto met de haak van de wandelstok van achteren op de schouder getikt. Nu hielp er geen vader, moeder of oom Onge meer aan. Hij kon nu moeilijk doen of hij niets hoorde of voelde. Otto keerde zich dus om. De postzegelhandelaar draaide de wandelstok weer om in de hand en stond Otto, een beetje voorovergebogen, door zijn brilleglazen aan te turen. Zijn blik ging heen en weer tussen Otto’s twee wijd van zijn hoofd afstaande oren. Dan zei hij:

„Zeg, jongen — Ik heb jou vandaag toch al meer gezien?”

Het was dus zover. Otto haalde diep adem. Er zat nu niets anders op, dan het verhaal afdraaien dat ze die morgen hadden afgesproken. Hij begon te stotteren.

„J . . . jaja, dat klopt, meneer.”

„Zat jij vanmorgen niet schuin tegenover mij in dat café in de Leidse Dwarsstraat?”

„Bij Eylders? Dat . . . Ja, dat kan wel kloppen, meneer.”

De stem van de postzegelhandelaar werd scherper. Zijn ogen blonken fel achter de brilleglazen. Hij kwam ook een beetje dichterbij en zijn stok tikte op de straatstenen.

„En daarna heb ik jou wéér gezien. Ergens anders. En nu loop je hier te dwalen. Volg jij mij, jongen? Loop jij de hele dag achter mij aan?”

„Nou meneer . . . kijk eens . . . dat was eigenlijk de bedoeling niet.”

Gagelmans begon nu merkbaar kwaad te worden.

„0, was dat de bedoeling niet? Ben je soms aan mij blijven vastkleven? Wat voer je hier uit? Moet je wat van me?”

„Nou meneer . . . Het zit eigenlijk zo, hè . . . Ik had gehoord dat u postzegelhandelaar was . . . Ziet u?”

„Ik zie niets. Wat heeft dat met jou te maken?”

Otto schraapte zijn keel en schuifelde wat met zijn voeten heen en weer:

„Kijk u eens, meneer . . . Ik heb van mijn oom wat postzegels cadeau gekregen. In een doosje. Maar ik weet niet zoveel van postzegels af en ik wou liever grammofoonplaten kopen, ziet u. En nu had ik u willen vragen of die postzegels wat waard zijn en of u ze misschien wilde kopen.”

Gagelmans staarde Otto nog even aan in het licht van de straatlantaren, en begon dan te lachen. Hij lachte heel gek en met een hoog stemmetje. Hij giechelde eigenlijk meer dan dat hij lachte. De jongen met het jonge hondje kwam de hoek van de Nieuwe Prinsegracht weer om en wandelde langzaam naar hen toe. Gagelmans hield even op met lachen, keek Otto aan, begon opnieuw te lachen, knoopte zijn regenjas los, haalde een zakdoek te voorschijn, schoof zijn bril op het voorhoofd en begon de tranen uit zijn ogen te vegen, ondertussen nog wat nagiechelend. Hij zei toen:

„En ik maar denken dat er ik-weet-niet-wat aan de hand is!” Hij liet de zakdoek zakken, zette de bril weer voor zijn ogen, keek Otto heel wat vriendelijker aan en vroeg: „Maar waarom ben je dan niet meteen recht naar me toegekomen, jongen? Ik zie er toch zeker niet uit of ik je zal bijten.”

Otto gaf weer een nummertje stotteren weg:

„N . . . Neen meneer. Maar er kwamen telkens mensen op u af en dan zat u zaken te doen, en ik durfde u niet goed te storen. Ik ben soms nogal verlegen, ziet u.”

De postzegelhandelaar klopte Otto geruststellend op de mouw:

„Kom, kom. Waar heb je die postzegels? Heb je ze bij je?” „Jazeker, meneer. In een doosje.”

„Kom dan maar even mee naar binnen. We zijn toch vlakbij huis.”

Hij keerde zich om, stopte de zakdoek weer in de zak en haalde een klein bosje rinkelende sleutels te voorschijn. Terwijl ze de enkele passen naar nummer 3 liepen, vroeg Gagelmans in- eens:

„Hoe wist jij eigenlijk dat ik postzegelhandelaar was?”

Otto had in de loop van de dag urenlang de tijd gehad om erover na te denken wat hij zeggen zou als hem dat werd gevraagd. Dus het kwam er vlotjes uit:

„Dat heeft een kellner me verteld, meneer. Al dagen geleden zag ik u eens een keer zitten met postzegels op de tafel en toen vroeg ik een kellner of u erin handelde en die zei van ja. En vandaag zag ik u ineens terug en toen ben ik u achterna gegaan, maar u was voortdurend bezig.” Gagelmans knikte begrijpend, stopte voor de haveloze voordeur van nummer 3 en stak een sleutel in het slot. De deur zwaaide open en het ganglicht flapte aan. Zij gingen een rechte, nogal kale gang binnen met op de grond een grijze cocosloper, en aan het eind een glasdeur. Die deur kwam uit in een stuk dwarsgang en daarop kwamen zes deuren uit. Er was daar ook een kapstok. „Hang je jas op,” wees Gagelmans. „Ik zal even de gaskachel aansteken en dan zullen we het geval eens bekijken.”

Hij trok snel zijn regenjas uit, hing hoed en wandelstok op, duwde een donkergroen geverfde deur open en stapte de voorkamer binnen: een kamer dus, die aan de straat lag, want dit was kennelijk geen bovenhuis, maar een benedenhuis. De gordijnen waren dicht, en duidelijk de hele dag niet open geweest. In de schoorsteen stond een gaskachel, die Gagelmans nu aan ging steken. Terwijl hij daarmee bezig was keek Otto de kamer rond. Er was een massa ouderwets meubilair. Een eikenhouten bureau met een opbouw er bovenop, die vol zat met laadjes en berghokjes. Een glimmende ronde tafel met één poot en een stel rechte stoelen, die er als soldaten omheen stonden geschaard. Een divan met een rood pluche kleed. Een vogelkooi met een kanariepiet die had zitten slapen, maar nu wakker werd en met één oog open nogal knorrig rondkeek. De gaskachel plofte aan en begon te suizen, juist zoals die ochtend de kachel op het politiebureau had gedaan.

„Zozo,” zei Gagelmans, een stoel van de tafel wegtrekkend. „Ga zitten, jongen en laten we eens kijken wat je oom je aan fraais cadeau heeft gegeven.”

Otto ging tegenover hem aan tafel zitten, haalde de koperen doos die hij van Bondriaan had gekregen, te voorschijn en deed haar open.

„Zozo. Kijkkijk,” mompelde de postzegelhandelaar, en begon met een vinger in de inhoud te rommelen. Daarna keerde hij de doos om en liet de postzegels op tafel vallen. Hij schoof ze met een vinger uit elkaar, keerde enkele ervan om tot ze allemaal met de bovenkant omhoog lagen en zat zachtjes wat voor zich uit te brommen, onderwijl een beetje met het hoofd knikkend.

„En wou je dit zaakje verkopen, jongen?”

„Ja eh . . . Ziet u — ik wilde eigenlijk eerst weten wat het waard is. En òf het wat waard is.”

„Zozo. Juist juist. Kijk eens: wat het waard is krijg je er natuurlijk nóóit voor als je het aan een handelaar verkoopt. Want die moet er weer op verdienen als hij ze verkoopt. Ik zou zo zeggen dat je er wel een gulden of dertig voor kunt krijgen. Vijf en dertig misschien. Maar als je naar de postzegelmarkt gaat op de Nieuwe Zijds Voorburgwal . . .”

„O — de openluchtmarkt?”

„Die, ja. En je verkoopt ze stuk voor stuk rechtstreeks aan liefhebbers, dan maak je er wel tegen de zestig gulden voor. Maar daar kun je natuurlijk weken mee bezig zijn. Dan moet je ze zien te verkopen met een en twee tegelijk.”

„Dat snap ik,” zei Otto, die reusachtig was opgelucht dat deze rare geschiedenis zo goed was afgelopen. „Ik ben verschrikkelijk blij dat u zo vriendelijk bent geweest om me te helpen. En . . .” In de gang klonk het rinkelen van een elektrische bel. De kanarie schrok op.

„Er is iemand aan de deur,” zei Gagelmans. „Blijf rustig zitten, dan ga ik even kijken.”

Hij trok de kamerdeur zorgvuldig achter zich dicht en wandelde de gang in. Otto hoorde het slot van de voordeur klikken en een zacht gebrom van stemmen. Hijzelf veegde de postzegels bij elkaar en deed ze weer in de koperen doos. Wat nu te doen? Hoe eerder hij het huis met goed fatsoen uit was, hoe liever het hem nu was. Hij trok dus de deur naar de gang open, met de bedoeling, zijn regenjas alvast aan te gaan trekken. Maar bij de kapstok stonden Gagelmans en zijn nieuwe bezoeker; een lange bijzonder magere man met glad achterovergekamd zwart haar dat er uitzag of het met olie of brillan-ne was ingesmeerd om het goed te laten plakken. Hij was heel bleek, en in dat bleke gezicht stonden heel donkere ogen. Opzij van zijn neuspunt zat een vuurrode pukkel.

„Ik wilde maar meteen weggaan, meneer Gagelmans” zei Otto.

„Ja, wij zijn toch klaar hè?” zei de postzegelhandelaar. „Ga dan maar. En het beste.”

Hij gaf zich niet eens de moeite een hand te geven, maar deed voor zijn bleke bezoeker met de donkere haren en de neuspukkel de voorkamerdeur open. Hij duwde de man daar binnen, riep: „Kun je eruit komen?” en wachtte tot hij Otto het gangetje naar de deur had zien ingaan. Even later trok Otto de voordeur achter zich dicht, en stond weer op de Onbekende Gracht, waar hij van louter opluchting enkele diepe teugen buitenlucht naar binnen haalde. Hij begon vlug de gracht af te lopen, de kant van het Amstelhotel uit.

„Nou — da’s goed afgelopen!” zei hij tegen zichzelf. „Nou moet ik de komende dagen deksels goed oppassen, want als die Gagelmans me nog één keer in de gaten krijgt, val ik natuurlijk door de mand. Ik zou niet weten wat ik dàn weer voor smoes moest gaan bedenken . . . Ik kan hem moeilijk zeggen, dat ik opnieuw te verlegen ben om hem aan te spreken. Maar snap je nou dat die knaap werkelijk verbindingsman is voor een of andere ondergrondse politieke organisatie? Het lijkt me een heel aardige en een tikje eenzame man. Maar dat hoort misschien allemaal bij de komedie. Ik ben per slot van rekening geen politieman en mijn oom zal het wel beter weten.”

•

Toen Otto thuis kwam, hoorde hij beneden aan de trap zijn vader luidkeels zingen. Het was overigens een wonder, dat hij het al niet op straat had gehoord, want vader Onge beschikte over een borstkas als een bierton plus een stem die de muren van een stevig gebouwd vooroorlogs huis kon laten bibberen. Hij zong altijd heel bekende liedjes, maar bedacht daar zelf nieuwe woorden bij, die niet altijd helemaal netjes uitpakten. Dreunend rolde zijn stem de trap af:

„Ik zag twee beren

een konijntje scheren

o, wat was ’t een wonder! ’t Was een wonder

boven wonder

En vlak daarna:

dat die beren scheren konden . . .”

„Ik zag twee apen apegapen . . .”

Toen was Otto boven aan de trap. Zijn vader stond in de keuken, met, een badhanddoek om zijn buik gebonden en de deur wagenwijd open. Hij liet trouwens altijd en eeuwig alle deuren van het huis achter zich open staan. De enige deur die hij ooit dichttrok, was die van de WC. Hij roerde al zingende in een platte braadpan en de gaskachel stond vol andere potten. Otto bleef in de deuropening staan.

„Dag, vader.”

Het zingen hield midden in een woord op. Het roeren in de pan eveneens. De reclameschilder Onge zette de beide handen in de zij en merkte spottend op:

„Welwel. De jeugdige speurhond komt naar huis. Kwispelend of met de staart tussen de benen?”

Otto begon zijn natte regenjas uit te trekken.

„Geen van tweeën,” antwoordde hij. „Eerder blaffend van de honger.”

Vader Onge begon weer in de pan te roeren en snoof afkeurend:

„Dat de Amsterdamse politiemacht geen kans ziet, boeven te vangen zonder de hulp van een twaalfjarige scholier is tot dáár aan toe. Amsterdam is tegenwoordig niet meer wat het vroeger was. Ze kunnen nog geen IJ-tunnel voor elkaar krijgen. Dat ze jou komen lenen om hen uit de brand te helpen, zal wel barre noodzaak zijn. Maar de gemeente Amsterdam kan je tenslotte behoorlijk te eten geven als je ervoor werkt. Ze smijten millioenen weg aan balletten die geen mens wat kan schelen en aan toneelgezelschappen. Het honden- en kattenasyl moet elk jaar worden uitgebreid. Maar een speurhond als mijn zoon moet hongerig rondlopen.”

Otto grinnikte en hing zijn jas aan de kapstok. Zijn vader was altijd bijzonder goed op dreef, als hij zich begon op te winden over het financieel beheer van de gemeente Amsterdam.

„Wat eten we vanavond?”

„Ruik je dat niet? Als je neus zó bar slecht is, verbaast het me ook niet, dat je als speurhond zonder eten naar huis bent gestuurd. We eten rijst met paprikaragout en appelmoes. Kippesoep vooraf en een blik perziken na. Kan dat uw goedkeuring wegdragen, Onge Junior? Zo ja, zet dan vast de borden gereed, want de boel is bijna klaar.”

Vader Onge was een ongewone man, die ook enorm goed koken kon, als zijn weerbarstig en roodharig hoofd er naar stond. Maar was dat niet het geval (wat nogal eens voorkwam, als zijn tekenwerk niet wilde vlotten) dan werd er een blik nasi goreng opgewarmd, of kwam er brood met een paar gebakken eieren te voorschijn. Vandaag leek hij in een opperbeste bui. Juist toen Otto de tafel had gedekt, kwam zijn vader binnen met de badhanddoek nog om zijn middel geknoopt en begon soep op te scheppen.

„En vertel nu eens . . . wat was er precies aan de hand?”

Otto vertelde het. Aan het eind van het verhaal aarzelde hij eventjes, maar tenslotte biechtte hij ook eerlijk over zijn ontmoeting met Gagelmans op en het gesprek met posthandelaar in het huis op de Onbekende Gracht. Toen waren ze al zowat helemaal door de rijst heen.

„Zozozo,” zei vader Onge, en grinnikte met enig leedvermaak. „Ik ben benieuwd wat mijn broer de dievenvanger wel zal zeggen als hij dat laatste stuk verhaal van jou te horen krijgt. Dat heb je mooi versierd, zoontjelief. Je kunt met goed fatsoen nu je gezicht niet meer in de buurt van Gagelmans vertonen, natuurlijk.”

„Nou één keertje nog wel,” zei Otto. „Ik kan altijd tegen hem zeggen dat ik hem weer heb opgezocht omdat ik hem die postzegels wil verkopen tegen de prijs die hij heeft genoemd. Want aan die verkoop zijn we nèt niet toegekomen omdat hij bezoek kreeg.”

„Hm” bromde zijn vader, tussen twee happen appelmoes door. „Dat is dan ook nog net de enige stunt die je kunt uithalen. Maar ja — je hebt best kans dat het helemaal niet meer nodig is. Als morgen die komedie met Gladde Nelis de zakkenroller goed uitpakt, dan weten ze op het politiebureau waarschijnlijlk al genoeg. Wat moet je eigenlijk morgen doen? Hebben ze jou nog nodig of kun je gewoon weer naar school?”

„Ik denk dat mijn oom daar nog wel over zal opbellen,” vond Otto. En dat klopte precies. Om half negen ging de telefoon. Zijn vader zat weer te schilderen in de studio ernaast en Otto nam de hoorn op. Hij had zijn oom, de inspecteur, aan de lijn.

„Otto, luister. Bondriaan heeft Gladde Nelis meteen te pakken gekregen en die wil meedoen. Daarna hebben we met zijn drieën de koppen bij elkaar gestoken. Nu is er alle kans, dat Gagelmans toch een tikkeltje wantrouwend is, als we hem arresteren en hem later hebben losgelaten. Dus we willen hem niet door een rechercheur laten volgen, maar door jou. Als hij dáár iets van merkt, kun je altijd dat mooie verhaal over die doos postzegels van Bondriaan afdraaien. Hij zal nooit geloven dat een jongen als jij iets met de politie te maken heeft.”

Otto begon het benauwd te krijgen onder zijn boordje. Zijn oren liepen ook aardig rood aan. Hij slikte een paar keer en hakkelde toen:

„Nou eh . . . oom, dat zit niet helemaal snor meer.”

„Niet helemaal snor meer? Wat bedoel je?”

„Nou eh . . . ikke . . . ik heb dat verhaal al afgestoken.”

„Dat verhaal al afgestoken? Wèlk verhaal?”

„Van die postzegels van Bondriaan.”

„Ik begrijp er niets van. Tegen wie dan?”

„Tegen Gagelmans, oom.”

Enkele tellen vreselijke stilte. Toen brulde de inspecteur, met een duidelijke pauze tussen elke lettergreep:

„TE-GEN GA-GEL-MANS? Heb jij die dan gesproken?”

„Ja, oom. Per ongeluk.”

„PER ONGELUK! Ben jij nou helemaal be . . . Wat heb je nu weer voor dolzinnigs uitgehaald?”

„Nou, oom. Toen ik naar huis ging, dacht ik dat ik wel eens wou zien waar die Onbekende Gracht ergens lag, en . . .”

„Wel . . .! GA DOOR!”

„Nou oom, juist toen ik zijn huis voorbij was, kwam Gagelmans zelf aangewandeld. En het was net onder een straatlantaren en hij keek me recht in mijn gezicht en . . .”

„Heb je nou ooit van zijn leven . . . GA DOOR! Wat toen?” „Ik keek natuurlijk strak voor me uit, maar hij herkende me toch en toen ik hem al voorbij was, keerde hij zich om en kwam me achterna en vroeg of ik hem volgde.” — Otto vertelde haastig de rest van het verhaal en eindigde: „Dus u ziet, oom, dat er eigenlijk helemaal niks ernstigs is gebeurd, en . . .”

Zijn oom begon zo verschrikkelijk te brullen, dat Otto de telefoonhoorn een eindje van zijn oor moest afhouden omdat anders zijn trommelvlies pijn deed.

„Heb ik jou, tijdens vroegere avonturen, niet met gloeiende hamers in je hoofd getimmerd dat je niet op eigen houtje detectiefje moest gaan spelen?”

„Ja, oom . . . Maar . . .”

„En dacht jij soms, dat jij op je dooie eentje het beter wist dan een afdeling recherche die in het politievak grijze haren heeft gekregen?”

„Nee, dat zeker niet, oom, maarre . . .

„Besef je wel, drommelse aap, dat nu de hele boel in de war ligt? Dat jij je gezicht niet meer in de buurt van die Gagelmans kunt vertonen?”

„Nou — dat is niet helemaal waar, oom. Ik kan . . .”

„Jij kunt een hoop. Weet je wat jij bijzonder goed kunt? Je neus in dingen steken waar je je neus buiten moet houden. Elke keer gebeurt er weer zo iets.” . . . De inspecteur Onge liet een woedend geknor horen, en toen kwam er daarginds, in zijn bureau, blijkbaar iemand zijn kamer binnen want hij zei, op kalmere toon: „Ik heb nu even wat anders te doen. We zullen hier wel wat bedenken. Je hoort nog wel van me. Maar wàt er ook gebeurt . . . jíj gaat er niet meer op je eentje op uit. Gesnopen?”

„Ja, oom.”

De hoorn ging op de haak. Otto trok met beide handen peinzend aan beide afstaande en gloeiend-rode oren. Vader Onge kwam met dreunende passen uit de studio aanlopen en stond nieuwsgierig in de deur te kijken — verfkwast in de hand:

„Heb je de wind van voren gekregen?”

„Ja, vader.”

De reclameschilder zei, met voldoening:

„Goed zo. Om je nou wat bij te laten komen, zal ik een beker hete chocolade voor je maken.” — Hij verdween naar de keuken.

Vijf minuten later kwam hij terug, met een beker hete chocola, waarop een dikke klodder slagroom dreef.

„Alsjeblief. Drink met kleine slokjes en vraag jezelf af of je toch niet misschien een tikje een eigenwijs jongetje bent. Maar ja . . .dat was ik zelf ook. Toen ik zo oud was als jij.” — De schilder verdween weer naar zijn schilderstudio en Otto zat nog steeds op de stoel waarop hij had getelefoneerd, nadenkend over het gesprek met zijn oom, onderwijl met kleine slokjes drinkend van de sterke, hete zoete chocolademelk. Ineens, zonder waarschuwing, liet hij de beker uit zijn vingers vallen. Het bruine vocht spatte naar alle kanten, en de beker lag in scherven. Zijn vader kwam weer door de gang aanhollen, brullend:

„Wat nou weer? Ben je flauw gevallen?”

Otto was niet flauwgevallen, maar wel verschrikkelijk geschrokken. Hij zat (helemaal wit om zijn neus) op zijn stoel. „Wat is er gebeurd? Je ziet eruit als een geest.”

„Er is me net wat te binnen geschoten, vader.”

„Toch niet in je verkeerde keelgat?”

„N . . . nee. Over Gagelmans.”

„Wat NU weer over Gagelmans?”

„Die doos postzegels . . . van Bondriaan.”

„Wat is daarmee?”

„Die heb ik daar laten liggen.”

De reclameschilder stond, in de open kamerdeur, zijn zoontje enkele lange tellen strak aan te kijken. De blauwe verf droop met trage druppels van zijn penseel op de drempel. Dan begon hij het hoofd te schudden.

„Dat heb je mooi versierd, beste. Dat heb je knap gedaan.”

„Ja, vader.” Otto begon met alle vingers door zijn hoofdharen te woelen.

„Wat nu? Kun je het beter niet meteen aan mijn broer opbiechten?”

Otto begon een nummertje te rillen: „Brrrrr . . .”

„Zal ik hem opbellen als je het zelf niet aandurft?”

„Nee, vader. Nee. Even wachten. Laat me even nadenken.” Er viel weer een druppel blauwe verf op de drempel.

„Weet je zeker dat je die doos daar hebt laten liggen?”

„O, heel zeker. Ik ging de gang in om mijn regenjas aan te trekken, en toen lag die doos op tafel. Maar omdat Gagelmans plotseling bezoek kreeg, ging ik ineens door uit de gang naar buiten. Die doos moet daar nog liggen. Bij hem op tafel.”

Otto’s vader trok met de vrije hand aan zijn rode baard:

„Nou . . . ik kan echt niet zien dat het nu zo verschrikkelijk is.” — Zijn gezicht klaarde op. „Het is misschien nog wel een gelukje, ook.”

„Gelukje, hoezo? Het is alleen stom.”

„Welnee, gekke jongen. Nu móét je wel weer achter Gagelmans aan gaan zitten. Want die weet natuurlijk deksels goed, dat je die doos bij hem op tafel hebt laten liggen. Die verwàcht niet anders dan dat je weer op hem afkomt.”

Otto begon nu weer wat bij te komen. Wat zijn vader zei, was natuurlijk volkomen juist.

„Er druipt allemaal verf van uw kwast, vader.”

De schilder Onge keek naar beneden.

„O, deksels . . . haal een lap en veeg het op. En maak je over die vergeten doos maar geen zorgen. Slaap er een nacht over en je zult zien, dat het morgen allemaal veel beter uitpakt dan jij wel denkt.”

Otto ging een lap halen en veegde de drempel schoon. Zijn vader had volkomen gelijk — dat zou de volgende ochtend blijken.

VERRASSINGEN OP EEN RIJTJE

Vader en zoon zaten de volgende morgen nogal laat aan een uitgebreid ontbijt van gebakken eieren met spek, toen de telefoon weer eens rinkelde. Vader Onge nam die aan en even later klonk er een brul door de gang:

„Speurhond! Je oom heeft je nodig!”

Even later stond de jonge speurhond aan de telefoon. De stem van de recherche-inspecteur kwam haastig en nogal kortaf, alsof hij heel druk met iets bezig was.

„Otto? Met je oom. Gagelmans is zijn huis al uit, en bezig aan zijn dagelijkse rondje, de café's langs. Gladde Nelis is achter hem aan. Zogauw Gagelmans een geschikt café binnen gaat, zal Nelis zorgen dat er herrie ontstaat over een zogenaamd gestolen portefeuille. Kom jij vast naar het bureau, recht naar mijn kamer, dan kunnen we meteen die kwestie van gisteravond uit de knoop trekken. Begrepen?”

„Ja, oom.”

„Haast je niet. Over een half uur is vroeg genoeg.”

„Ik zal er zijn, oom.”

•

Precies vijf en dertig minuten later klopte Otto een tikje schuchter op de kamerdeur van inspecteur Onge. Die zat achterover in zijn leunstoel, een walmende pijp in een mond hoek, en een stel getypte vellen papier in de hand. De gaskachel brandde en door een tweede deur kwam, juist toen Otto binnentrad, een agent naar binnen met een kop koffie op een blaadje.

Oom Onge keek over de rand van de papieren heen.

„Dank je wel, Oerlemans. Jij ook koffie, Otto?”

„Nou – liever een Coca-Cola, oom.”

„Oerlemans – breng onze jongste speurhond een coke.”

„Jawel, inspecteur.”

De telefoon op het bureau rinkelde. Otto's oom nam de hoorn op. Otto's ogen gingen naar de wandklok. Tien minuten over elf

„Onge hier... Wat? ... Prima! Kom meteen met het hele stel hierboven ... Ik zit met spanning te wachten.”

De inspecteur gooide de hoorn neer, drukte op een elektrische belknop, veegde met de andere hand de getypte papieren in een openstaande bureaula, en zei:

„Otto - een vijfmaal 8 wagen geeft net per radio het bericht door dat Gladde Nelis zijn komedie heeft uitgevoerd in café „De Wijzere Buurman.”

„Café de wàt?”

„De Wijzere Buurman. Vraag me niet waarom sommige café's zulke dolzinnige namen hebben. In ieder geval ging het blijkbaar allemaal van een leien dakje. Nelis maakte herrie. De in de buurt rondhangende politieman kwam er meteen op af en belde de vijfmaal 8. Zij zijn nu in de politiewagen hierheen op weg. Ga jij in de kamer hiernaast en houd je nieuwsgierige neus uit de kijkert. Luisteren aan de deur mag je. Goed gesnapt?”

„Ja oom.”

De zijdeur ging weer open en agent Oerlemans verscheen met een flesje coke. Otto werd samen met het flesje het zij-kamertje ingeduwd. Dat was lang en smal, met twee kale houten tafels, een schrijfmachine, een telefoon, een prullemand, drie rechte keukenstoelen, een vloerzeil vol met versleten plekken en wat leeggeschudde maar niet afgewassen asbakken. Aan de wanden hing totaal niets. Dit was blijkbaar een vertrek, waarin rechercheurs rapporten schreven, hun boterhammen opaten of af en toe een verdachte verhoorden. De eigenlijke rechercheurskamer was een deur verder de gang in. Otto ontdekte dat het flesje coke nog voorzien was van een kroonkurk, trok zijn zakmes en peuterde het dopje er af. Juist toen het flesje begon te sissen, hoorde hij in de kamer ernaast een dof gestommel en opgewonden gepraat van een heel stel mensen. Dan de luide stem van inspecteur Onge, die iedereen het zwijgen oplegde. Otto dronk een slok uit het flesje, sloop voorzichtig naar de deur en legde zijn oor tegen het sleutelgat. Zonder moeite kon hij nu alles verstaan wat er werd gezegd.

Het begon met enkele barse woorden van de inspecteur:

„Ik stel hier de vragen en iedereen krijgt zijn beurt. Iedereen die niets gevraagd wordt, houdt zijn mond. Vesters – vertel wat er gebeurd is.”

Vesters was blijkbaar een politieman, die het hele geval van A tot Z had meegemaakt, en hij begon zijn verhaal op de zakelijke manier die alle politiemannen op de duur aanleren: „Omstreeks half elf, inspecteur, bevond ik mij op surveillance openbare weg, genaamd de Walenstraat, ongeveer honderd meter afstand van het café „De Wijzere Buurman,” toen ik rnig  geschreeuw vernam dat uit voormeld café scheen te komen. Ik verhaastte mijn pas, betrad deze gelegenheid en trof daar aan de personen die u hier aanwezig ziet benevens nog enkele anderen wier namen en adressen ik heb genoteerd.”

..Prima, ga door.”

„Deze persoon hier, inspecteur, Nelis Jansen, stond in opgewonden staat midden in het café te schreeuwen en beweerde dat er een portefeuille met inhoud, onder andere geld, was verdwenen uit een regenjas, die hij aan een kapstok had gehangen. Er waren op dat moment ongeveer zes mannen in het café en geen enkele vrouw.” „Juist,” zei de stem van Onge droog. „En toen?”

„Ik heb onmiddellijk de buitendeur van het café op slot laten draaien door de eigenaar, inspecteur, zodat er niemand naar buiten kon en vervolgens ben ik begonnen deze persoon Nelis Jansen te vragen of hij wel zeker wist, dat er een portefeuille in zijn jas had gezeten. Want zoals u weet, inspecteur, komt het nogal eens voor dat mensen heel opgewonden over diefstal beginnen te praten en later blijkt dat ze hun horloge of hun portefeuille of hun geld rustig thuis op tafel hebben laten liggen. Dus ...”

„Jajaja, dat weten we,” zei Onge ongeduldig. „Tot dusver uitstekend. Verder?”

„Deze Nelis Jansen vertelde zeer overtuigend, inspecteur, dat hij vlak tevoren nog een pakje sigaretten had gekocht in een sigarenwinkel en dat had betaald met een biljet van een rijksdaalder uit zijn portefeuille. Dus het was uitgesloten dat hij die thuis had laten liggen. Ik heb toen de vrijheid genomen, inspecteur, die sigarenwinkel op te bellen om te vragen of daar soms een portefeuille was blijven liggen, doch dat was niet het geval.”

„Uitstekend, Vesters, verder?”

„Deze Nelis Jansen, die u hier ziet, inspecteur bleef ondanks mijn herhaalde vragen, er volkomen zeker van, dat hij met een portefeuille in de regenjas dat café was binnengegaan en dat de portefeuille was verdwenen nadat hij even de daar aanwezige telefooncel was binnengelopen om te telefoneren. Toen heb ik hem gevraagd, wat wij meestal doen in dergelijke gevallen, inspecteur, of hij er bezwaar tegen had dat ik zijn kleding onderzocht om er zeker van te zijn, dat de portefeuille inderdaad niet in een of andere zak zat.”

„Prima,” zei Onge. (Otto kon uit de stem van de politieman en uit de stem van zijn oom totaal niets horen dat erop wees of zij wisten, dat er hier een grote komedie werd opgevoerd. De stem van zijn oom klonk straf en streng en de stem van de politieman droog en zakelijk. „Daarna vroeg ik hem, inspecteur, welk wisselgeld hij had teruggekregen van die rijksdaalder. Hij vertelde dat hij een pakje North State had gekocht, dat negentig cent kost, en daarop had teruggekregen de somma van één gulden en zestig cent. Inderdaad vond ik precies één gulden en vijftig cent in een zak van zijn colbertjasje. Het ontbrekende dubbeltje had hij gebruikt om in de telefooncel op te bellen.”

„Uitstekend,” zei Onge prijzend. „Vervolgens?”

„Ik moest er nu wel van uitgaan, inspecteur dat er inderdaad een portefeuille op vreemde wijze was verdwenen. Speuren onder tafels en stoelen en in de telefooncel was al geschied door de eigenaar van het café en enkele andere bezoekers, maar dat had niets opgeleverd. Daarop vroeg ik alle bezoekers in het café of zij er bezwaar tegen hadden om hun kleding te laten onderzoeken, want die portefeuille moest toch ergens gebleven zijn. Niemand had daar bezwaar tegen ...”

Hij stopte met zijn verhaal. De geduldige stem van de inspecteur: „En toen? Wat gebeurde er toen?”

„Wel, inspecteur . . . een portefeuille die Nelis Jansen als zijn eigendom herkende werd aangetroffen in de zijzak van de aan een andere kapstok hangende regenjas van deze mijnheer hier, Hendrikus Gagelmans.”

Op dat moment barstte de verontwaardigde stem van Gagelmans los: „Niets! . . . Minder dan niets heb ik met die portefeuillediefstal te maken! Ik ben een eerzaam postzegelhandelaar. Nog nooit van mijn leven heb ik ook maar iemand voor één dubbeltje benadeeld. Ik heb twee huizen in eigendom en nog geld op de bank. Denk je nu werkelijk dat ik in een café een portefeuille ga ontvreemden met een miezerige vijf en twintig gulden erin?”

De scherpe vraag van Onge:

„Hoe wéét u dat er maar 25 gulden in zat?”

„Hoe ik dat wéét? Omdat die idioot daar het wel tien keer door het ganse café heeft rond geschreeuwd. Hij was een groenleren portefeuille kwijt met een paspoort erin en zes en twintig gulden. Maar...”

„Rustig, rustig!” vermaande Onge. „Laat mij enkele vragen stellen, dan schieten we veel sneller op. Eerste vraag: hing uw jas aan dezelfde kapstok als die van mijnheer Jansen hier?”

„Welnee. Helemaal niet. Ik zat in het midden van het café en hij helemaal bij de deur; aan het raam.”

„Hoe verklaart u dan dat zijn portefeuille in uw jaszak is terecht gekomen”

Gagelmans barstte los en Otto hoorde een doffe bons, alsof hij met de vuist op het bureau van de inspecteur sloeg:

„Hoe ik dat verklaar? Ik zal u vertellen hoe ik dat verklaar! Omdat de werkelijke dief is geschrokken omdat die politieagent daar zo vlug binnenkwam, dat hij geen tijd meer had, door de deur de straat op te glippen. Toen moest de werkelijke dief heel gauw zien, dat hij dat gestolen voorwerp kwijt raakte. Omdat mijn jas midden in het café hing , heeft hij fluks die portefeuille in mijn jaszak laten glijden. En nu word ik beschuldigd van diefstal! Een schandaal is het! Ik ben een eerlijk, degelijk handelaar in postzegels en een schandaal als dit zal ik er zeker niet bij laten zitten!”

„Kalmaan, kalmaan,” suste de inspecteur. „Het is niet de eerste keer dat ons iets dergelijks overkomt. We hebben meestal wel onze methodes om er achter te komen, hoe de zaak zich heeft toegedragen.” Zijn stem veranderde van klank toen hij weer tegen de agent van politie begon te praten: „Vesters is het mogelijk dat iemand anders, de ware dief, het gestolen voorwerp in de zak van deze mijnheer heeft laten glijden?” „Tja, inspecteur ... natuurlijk is het mogelijk. Toen ik daar binnen stapte, liep iedereen wildweg dat café rond, de een zocht onder een tafeltje en een tweede onder een stoel en een derde rommelde in de telefooncel en alles liep en praatte door elkaar. U weet hoe dat gaat. Ook nadat ik al binnen was liepen de mensen nog los rond. Je kunt niet beginnen met ze meteen allemaal als houten soldaten in het gelid te zetten. Het eerste wat ik deed, was de deur laten afsluiten en pas daarna kwam er wat orde in de toestand.”

„Dat is vanzelfsprekend,” zei Onge. „Je hebt het uitstekend gedaan, Vesters. Ik geloof dat we het beste de heren, elk afzonderlijk, een paar vragen stellen. Zullen we maar met de beschuldigde beginnen?”

„Graag” zei Gagelmans. „Heel graag, ja. En ik zou het zeer bijzonder op prijs stellen, als er wat vaart achter de zaak kon worden gezet. Het is een onprettig gevoel voor een eerzaam en degelijk posthandelaar om in een café te worden gearresteerd als een gewone boef en in een politie-auto te worden weggevoerd. Ik verzoek u . . .” De inspecteur hief een hand op:

„Mijnheer Gagelmans, maak u geen zorgen. Wij zullen u geen minuut langer hier houden dan strikt nodig is. Daar kunt u van opaan.”

„Ik ben blij het te horen.”

„Mijnheer Jansen – wilt u dan eventjes zolang in de rechercheurskamer wachten tot wij mijnheer Gagelmans hebben ondervraagd?”

„Zeker, zeker!” klonk de knorrige stem van Gladde Nelis, die zijn rol uitstekend bleef spelen. „Mij is alles best, inspecteur, als de schurk die mij mijn portefeuille heeft ontstolen, maar zijn gerechte straf niet ontgaat! Het recht moet zijn loop hebben, vind ik maar.”

Otto barstte zowat in lachen uit, toen hij dit plechtig verhaal hoorde komen uit de mond van Gladde Nelis, een beroepszakkenroller die al enkele malen in de gevangenis had gezeten voor het futselen van portefeuilles uit andermans zakken. Er klonk wat gestommel en het slaan van een deur. Dan klosten voetstappen door de stenen gang, toen Nelis naar de rechercheurskamer werd gebracht, om daar te wachten. Plotseling bewoog de kruk van de deur waartegen Otto stond te luisteren hij schoot haastig achteruit ... de deur ging open en zijn oom glipte behendig naar binnen, meteen die deur weer achter zich sluitend.

„Otto – ga even de gang op en blijf daar staan wachten tot ik je roep of kom halen. We halen Gagelmans hierbinnen en die moet jou niet zien.”

„Komt voor mekaar, oom.” – Otto verliet de kamer door de andere deur en ging op de even kale gang staan. Het was jammer, dat hij nu niet meer kon horen, wat daarbinnen zoal werd gezegd, maar och – dat vertelden ze hem later wel.

•

Zodra inspecteur Onge de tussendeur weer achter zich had gesloten, was hij alleen met Gagelmans, agent Vesters en een rechercheur die in de afgelopen dagen niet was gebruikt om Gagelmans te volgen. De postzegelhandelaar had intussen een stoel gekregen en zat nu met een zakdoek zijn brilleglazen op te poetsen.

„Laten we maar meteen spijkers met koppen slaan,” begon de inspecteur. „Om te beginnen, mijnheer Gagelmans ... u hebt natuurlijk wel eens gehoord van vingerafdrukken?”

„Wie heeft dat niet, inspecteur?”

„Mooi zo.” Onge nam de groenleren portefeuille op die Gladde Nelis als de zijne had herkend en die in de zak van Gagelmans was gevonden. „Zoals u ziet is deze portefeuille van bijna geheel glad, groen leer. Als iemand, wie ook, zulk een portefeuille in handen neemt, laat hij daar een of meer vingerafdrukken op achter. Duidelijk?”

„Duidelijk, inspecteur. En aangezien ik die portefeuille niet heb gestolen, haar zelfs niet heb aangeraakt en zo onschuldig ben als een lam, kunnen er nooit vingerafdrukken van mij op die portefeuille staan.”

„Precies,” zei Onge tevreden, de groene portefeuille voorzichtig bij een puntje opnemend. „Het lijkt mij, dat wij in ons laboratorium nu, meteen, een vingerafdrukkenproef moeten nemen. Stemt u daarmee in?”

„Natuurlijk, inspecteur. Vanzelfsprekend. Ik stem in met alles dat in de kortste tijd mijn onschuld kan bewijzen!”

„Des te beter, mijnheer Gagelmans. Des te beter.”

„Dan moeten wij eerst uw vingerafdrukken hebben natuurlijk, om te weten waar wij naar zoeken. Of beter gezegd: waar wij niet naar zoeken. Enne eh ... wat vergelijkingsmateriaal. Hebt u nog andere grote dingen in uw zak die op een portefeuille lijken? Wat zit er in uw binnenzakken?” Gagelmans begon die binnenzakken leeg te halen.

„Dit hier. Een bruinleren portefeuille met geld en postzegels.

Daarna trok hij een langwerpige bruinpapieren enveloppe te voorschijn.

„En deze envelop.”

„Wat is dat? Iets dat u vergeten hebt te posten?”

„Neenee. Daar zitten suikerzakjes in.”

„Suiker . . .” De inspecteur kon prachtig komediespelen en keek heel verbaasd. „Suikerzakjes?”

Gagelmans glimlachte:

„Voor de liefhebberij spaar ik suikerzakjes en suikerklontjes. Ik zit nogal geregeld in café's, met dat beroep van mij, en dan krijg je goedkoop en gemakkelijk een aardige verzameling bij elkaar.”

„O, juist. Ik snap het al. Heeft u er bezwaar tegen, dat wij uw vingerafdrukken op uw eigen spullen vergelijken met die op de gestolen portefeuille”

„Neen. Niet het minste. Dat heb ik toch al gezegd.”

„Mogen wij dan deze spullen hier houden en wilt u zelf wachten in het kamertje hiernaast?'

Gagelmans stond op, ging naar de tussendeur, stopte even en zei:

„Ik eh ... ik zou het wel prettig vinden, als het niet al te lang duurde. Dit is allemaal een afschuwelijk misverstand en ik heb vandaag nog enkele afspraken.”

Onge opende de tussendeur voor hem en verzekerde:

„Wij werken zo snel als het kan. U zult er toch ook wel iets voor over hebben, om uw onschuld duidelijk bewezen te zien?”

„Alles, inspecteur. Allesl'

„Nou, dan.”

Gagelmans verdween in het kamertje waar zo kort tevoren Otto nog aan de deur had staan luisteren. Inspecteur Onge wist natuurlijk alles van die dunne tussendeur af. Het was heel wat keren voorgekomen, dat de politie een verdachte met opzet in dat kamertje alleen liet, terwijl zij zelf op nogal luide toon in Onge's kamer over hem spraken. Zij rekenden er dan op, dat de verdachte zou proberen, dat gesprek af te luisteren ... en heel wat keren was er iemand zo in een valstrik gelopen, omdat de politiemannen dan tegen elkaar dingen dingen zeiden en hele verhalen ophingen die van A tot Z verzonnen waren. Maar deze keer was dat de bedoeling niet. Gagelmans wás al in een val gelopen en met wat er nu ging gebeuren, had hij geen snars te maken. Hij mocht niet eens vermoeden wat er ging gebeuren. Onge pakte de bullen die uit de zakken van Gagelmans waren gekomen, bij elkaar, zei tegen de politieagent: „Vesters - houd hier een oogje in het zeil en neem de telefoon aan,” en verdween de gang in gevolgd door de rechercheur. Otto stond daar braaf te wachten. Onge zei, terwijl hij haastig voorbijliep:

„Kom mee naar de onderzoek-kamer, Otto.”

Zij liepen de gang af tot bijna aan het einde en gingen daar een ruimte binnen, rondom bekleed met witte tegels. Er was een lange werktafel langs één kant met in het midden een gootsteen en een warmwaterapparaat. Er was een groot fototoestel op een driepoot. Er waren wat wandkasten met glazen deuren en in het midden van het vertrek stond een vierkante tafel, die met een plaat zink was bespijkerd.

„Zo,” knorde Onge, de bruine enveloppe omkerend boven dat zink. „En nou es kijken wat we hierin ontdekken.”

De suikerzakjes gleden uit de enveloppe en ploften op de tafel. De rechercheur leunde tegen de gootsteen en porde met een aangepunt lucifertje tussen zijn tanden.

„Ik vond het maar raar, inspecteur, dat die Gagelmans zo maar zonder enig protesteren die enveloppe aan u meegaf.,” Onge knorde iets onverstaanbaars en scheen hem niet te horen, want hij was al bezig, met een potlood de suikerzakjes uit elkaar te schuiven, zodat ze allemaal los van elkaar op tafel lagen. Otto en de rechercheur bogen zich nu ook voorover en met zijn drieën stonden ze de verzameling suikerzakjes te bestuderen. Er lagen er in totaal een stuk of twintig. Het eerste dat Otto opviel, was een exemplaar van de DAF-fabrieken in Eindhoven, dat waarschijnlijk in de fabriekscantine werd gebruikt.

Ook merkwaardig was een exemplaar van de personeelsvereniging „Justitia” te Amsterdam. De rechercheur wees er grinnikend op:

„Een begin heeft hij al gemaakt. Jammer dat ze in het Huis van Bewaring nog geen suikerzakjes hebben. Anders kon hij binnenkort zijn verzameling in die richting uitbreiden.”

Onge gromde:

„We hebben hem nog niet achter slot. Het is een gladde vogel, hoor. Vergis je daar niet in.” Met zijn potlood begon hij nu verschillende van de zakjes ondersteboven te wippen. Er lagen ook wat losse omslagen bij van suikerklontjes. Maar de klontjes waren weg. Otto draaide zijn hoofd bijna van zijn nek af om te lezen wat er op die dunne strookjes papier stond, die eens om klontjes heen hadden gezeten. Ze waren bijna alle uit het buitenland. zoals trouwens ook de rest van de suikerzakjes. Een was van de Autobahn in München en een van een Duits hotel.

Vervolgens een van een restaurant in België naast een klontjespapiertje van de Speelbank in Wiesbaden!

Onge was nu zijn aandacht aan het bepalen op een fraai exemplaar afkomstig uit Rome. Hij wipte het met zijn potlood alsmaar om en om en bestudeerde het van voren en van achteren. De voorzijde vertoonde een soort van negerpoppetje en de achterkant alleen maar gedrukt Italiaans en een soort wapentje.

„Ze zien er allemaal heel gewoon uit,” merkte de rechercheur op. „Dichtgeplakt en met suiker derin, zo te zien. Maar van de klontjes zijn er alleen de omslagen.”

„Misschien vond hij klontjes te dik om in een envelop mee te dragen,” opperde Otto.

„Die gaan ook heel gauw kapot in de zak,” vond de rechercheur. „Zakjes zijn plat en gaan veel langer mee.”

Inspecteur Onge nam het Italiaanse zakje bij een punt op, hield het omhoog tegen het licht en schudde ermee. Het ritselde, alsof het gevuld was met droge suiker. Hij liet een ontevreden geknor horen, gooide het zakje weg, nam dat van de DAF-fabrieken op en schudde het. Weer hetzelfde suikerachtige geritsel. Steeds vlugger nu probeerde hij de zakjes stuk voor stuk ... er was er niet eentje bij, dat iets anders deed dan suiker-achtig ritselen. Toen hij het laatste zakje neergooide, richte de inspecteur zich op, schoof de handen diep in de broekzakken en barstte uit:

„Snap je dáár nou wat van? Er zit niks in die dingen dan suiker.” Otto stond piekerend aan een oor te trekken.

„Zouwen we ze niet voorzichting open kunnen maken?”vroeg de rechercheur.

De inspecteur keek hem spottend aan:

„Waarom? Probeer ze zelf maar als je wilt. Misschien zit er inplaats van suiker wel griesmeel in. Of gestampte muisjes. Of speelzand uit de zandbak van Zijne Doorluchtige Jonkheid het zoontje van Grace van Monaco. Voor mijn part zit er fijngeklopte baksteen in. In ieder geval geen opgevouwen briefjes en geen bankbiljetten. Wie is op het briljant idee gekomen, dat er ik-weet-niet-wat in die stomme suikerzakjes verstopt zat?”

Niemand gaf daar antwoord op. Het bleef even stil en dan hoorde je duidelijk het brommen en rommelen van de liften die op en neer gingen in het trappenhuis van het bureau van politie. Toen barstte Onge opnieuw uit:

„Is er een van de heren hier, oud of jong, die iets aan deze zakjes kan ontdekken? Iets bijzonders? Ga je gang ... bekijk ze maar. Voor mij zijn ze even onschuldig als ... als ... als die verhipte Gagelmans daar binnen. De vent moest eens weten dat we op het ogenblik hier met zijn drieën gewoonweg voor gek staan! Hij verslikte zich zowat in zijn eigen huig.

„Ga je gang!

Otto en de rechercheur' bogen zich over de tafel, bekeken beklopten, beroken en bevoelden de suikerzakjes. Er kwam zelfs een vergrootglas aan te pas. Op het laatst richtte de rechercheur zich op en zei spijtig:

„Ik begrijp er niets van. Ze zien er ook uit of ze nooit open zijn geweest. Voor mij zit er gewoon suiker in, en niets anders.”

Otto was op een idée gekomen:

„Oom – luister. Toen wij gisteren erover zaten te praten, hoe die Gagelmans al die mensen van de ondergrondse beweging hun geld in handen speelde, toen dachten we eraan dat hij ze misschien waardevolle postzegels meegaf, inplaats van geld.”

„Dat dachten we,” zei Onge grimmig. „En was JIJ het niet die op het sluwe idée kwam, dat er geld kon zitten in deze zakjes?”

„Datte eh ... dat weet ik niet meer,” zei Otto vlug. „Maar. . je hebt toch ook soorten van poeder die verschrikkelijk duur zijn, oom? Cocaïne en heroïne en...”

De inspecteur staarde zijn neefje enkele tellen lang sprakeloos aan, sloeg dan beide handen aan weerszijden tegen het hoofd en begon te kreunen:

„Weet je wat er met JOU aan de hand is, jongen? Jij hebt teveel detective-verhalen gelezen. Jij hebt teveel van die stomme sensatiefilms gezien. Jij moet . . .”

Maar de rechercheur greep snel weer een van de zakjes van tafel. „Dat is helemaal geen gek idée, inspecteur! Wat is nou onschuldiger dan een suikerzakje? Ik moet die tip doorgeven aan de afdeling Verdovende Middelen ... Het is een prachtmanier voor iemand om cocaïne of heroïne . . .”

Nu barstte Onge definitief los:

„Zeg luister eens even! Ik ben de Afdeling Verdovende Middelen niet. Het enige wat me hier verdooft is jullie eindeloos geraaskal over dingen die misschien wel zouden kunnen zijn, maar die telkens niets anders blijken te zijn dan wilde fantasieën. Dat is misschien bruikbaar voor Paul Vlaanderen of voor de televisie, maar hier schieten we er bar weinig mee op. Weet je wat we nu gedaan hebben? Een hele avond en een complete morgen verknoeid om op een ingewikkelde manier die Gagelmans te laten arresteren. En wat is het resultaat?” – Hij zwaaide met een gebaar vol afschuw zijn arm over de zinken tafel! „Suikerzakjes! Pak in die rommel. Stop ze terug in de envelop en laten we naar Gagelmans teruggaan en die vent loslaten.”

Hij schoof de handen balorig diep in de broekzakken en bleef somber staan toekijken terwijl Otto en de rechercheur de suikerzakjes en de losse klontjeswikkels terugstopten in de bruine envelop.

„Moeten we zijn portefeuille nog nakijken, inspecteur?”

„Doe dat!” zei Onge, met bijtende spot. „Bekijk hem vooral goed. Er zit waarschijnlijk wat geld in. Dat is niet vals. Er zullen ook wat postzegels in zitten. Die zijn allemaal van bestaande landen en netjes afgestempeld. Geen een ervan is gestolen. Je vindt misschien een of twee rekeningen die netjes betaald zijn. Plus een foto van zijn zuster of van Gagelmans zelf als jong broekje met een matrozenpakje aan. Hij keerde zich af en begon door het betegelde vertrek heen en weer te benen. „Suikerzakjes! Bah!”

De rechercheur snuffelde door de portefeuille. Hij bekeek alles en stopte het er weer in. Hij rapporteerde:

„Ik kan niets verdachts vinden, inspecteur.” Otto strekte de hand uit: „Geef hier die boel. Otto – blijf hier wachten.”

„Ja, oom.”

De rechercheur bleef ook in het vertrek. Zogauw de gangdeur achter de boze Onge was dichtgevallen, ging hij op tafel zitten, knipte een oogje tegen Otto en haalde een pakje sigaretten te voorschijn. Toen hij de eerste rookwolk had uitgeblazen, zei hij met een zucht:

„Tja ... zo gaat het in het politievak. Je probeert dikwijls maar een eind weg en je zit er zes keer naast, maar de zevende keer is het raak. Een dief in de kraag grijpen als je hem midden in de nacht met een masker voor en een volle zak op zijn nek door een kelderraam naar buiten ziet kruipen, is geen kunst. Maar een geheimzinnig klusje, een jacht op een slimme tegenstander als deze Gagelsnaak ... dat is kunst. Maar jouw oom is nu eenmaal zo, Otto – gauw aangebrand en ook gauw weer in zijn humeur.”

Otto zat verwoed op een duim te kluiven. Het geval zat hem niet lekker.

„Ik had nooit gedacht dat we helemaal niets zouden vinden. Ik had echt het idée dat er met die suikerzakjes wat aan de hand was...” „Tja, jongen. We hebben allemaal wel eens een idée. Daarom zijn al die ideeën nog niet altijd even goed.”

•

Inspecteur Onge kwam zijn eigen kamer binnenstuiven, knikte kort tegen politieman Vesters die naast de tafel bij de telefoon op wacht stond, gooide de tussendeur open en zag Gagelmans keurig rechtop zitten wachten aan de kale houten tafel.

„Mijnheer Gagelmans ... We hebben een vingerafdrukkenproef genomen en ik kan u tot mijn genoegen mededelen dat uw vingers de groene portefeuille niet hebben aangeraakt.”

Gagelmans kwam langzaam en waardig overeind en kwam naar Onge toe.

„Ik had niet anders verwacht, inspecteur.” Hij schoof een mouw van zijn regenjas omhoog en keek op zijn polshorloge:

„Ik neem aan dat ik nu mag gaan?”

„Natuurlijk, rnijnheer Gagelmans, natuurlijk.”

Onge ging opzij en en de postzegelhandelaar wandelde langs hem de inspecteurskamer binnen.

„Hier zijn uw portefeuille en uw enveloppe terug. Onze spijt wil ik nog betuigen dat we genoodzaakt waren u mee te nemen naar het bureau, Maar onder deze omstandigheden ...”

Gagelmans stopte portefeuille en enveloppe weer in zijn binnenzakken en wuifde afwerend met de hand:

„Ik begrijp er alles van, inspecteur en ik neem u niets kwalijk. Ik ga nu snel naar mijn afspraak... Goeden morgen!”

Hij deed de gangdeur open en was de volgende seconde uit het gezicht verdwenen. Onge keerde zich om en keek naar Vesters, De politieman keek een tikkeltje verbaasd van de deur naar Onge.

„Hij vroeg niet eens, wie die groene portefeuille dan wèl had gestolen!”

„Sommige mensen interesseert zoiets niet,” zei Onge kort. „Of hij was zó blij dat hij de deur uit kon, dat hij geen tel langer wilde wachten. Jij kunt nu wel gaan, Vesters.”

„Tot uw dienst, inspecteur.”

„Ik wilde je nog zeggen: dat grapje van vanmorgen heb je keurig opgeknapt. Aan niets was te merken dat je wist dat het allemaal maar komedie betrof.”

Het gezicht van de politieman straalde van plezier.

„Ik hoop dat u er wat aan heeft gehad, inspecteur.”

Onge plofte achter zijn bureau neer en drukte op een belknop.

„We hebben er niets aan gehad, maar dat heeft er geen zier mee te maken. Goede morgen.”

•

Vlak nadat de deur achter Vesters was dichtgevallen stak rechercheur Bondriaan zijn hoofd om de hoek van een andere deur: „Heeft u gebeld, inspecteur?”

„Ja. Zeg tegen Gladde Nelis dat hij naar huis kan gaan en tegen mijn neefje Otto dat hij hier komt. Die zit te wachten in het Onderzoekhok.”

„Komt voor mekaar, inspecteur.”

Bondriaan leverde die twee boodschappen vlak na elkaar af, en zo kwam het dat Gladde Nelis de deur van de rechercheurskamer verliet, juist toen Otto uit de betegelde kamer de gang op wandelde om naar zijn oom te gaan. Gladde Nelis kwam de rechercheurskamer uit met zijn regenjas in één hand en trok die aan zoals zoveel mensen dat doen die haastig ergens vertrekken: hij stak één arm in een mouw terwijl hij nog voor de deur stond in de gang, en daarna de andere terwijl hij al naar de trap liep. Otto sjokte achter hem aan en bleef achter hem aan lopen tot Nelis, nu met helemaal dichtgeknoopte jas, de trap bereikte. Terwijl hij naar beneden liep, keek Otto hem na over de trapleuning, tot Nelis uit het gezicht was verdwenen. Pas daarna ging Otto naar de kamer van zijn oom.

•

„Zozozo,” zei die, toen Otto de deur achter zich had gesloten. „We zijn reusachtig opgeschoten, vind je niet? En wat ik ... ” Hij hield plotseling op met praten, omdat iets in de uitdrukking van Otto's gezicht hem opviel. Hij keek zijn neefje even strak aan en vroeg:

„Is er wat gebeurd? Wat kijk je gek.”

„Oom ... Gladde Nelis ... Is dat een lange man met een bleek gezicht en donkere ogen?”

„Jazeker. En glad achterovergekamd haar met olie erin.”

„En ... heeft hij een felrode pukkel opzij van zijn neuspunt?”

„Dat klopt. Zijn glad, mannelijk Nelisschoon wordt momenteel ontsierd door een neuspukkel. Wat zou dat? Kun je niet tegen pukkels?” „Jawel, oom. Maar die Nelis was gisteravond bij Gagelmans.” Het was precies één hartslag lang stil. Toen vloog Onge van achter zijn bureau overeind of hem een veer onder zijn broek was losgeschoten: „WAT! Hoe weet jij dat?”

„Ik was daar toch gisterenavond, oom.”

De inspecteur stond overeind achter zijn bureau, met de handen erop geleund en blafte zijn vragen:

„Op de Onbekende Gracht, bedoel je?”

„Ja oom. Wat ik u verteld heb. Toen ik Gagelmans tegenkwam.”

„En liep Nelis daar toen ook?”

„Nee, oom. Hij liep niet. Ik bedoel: hij liep wel, maar binnen. Hij belde aan en kwam bij Gagelmans op bezoek. Hij was bezig in de gang zijn jas uit te trekken toen ik de mijne aantrok om weg te gaan.” Inspecteur Onge had zich juist in zijn stoel terug laten vallen en greep al naar de telefoon, maar nu veerde hij opnieuw overeind:

„Dus die Nelis heeft jou ook gezien?”

„Gisteravond bedoelt u? Ja, oom. Maar nu niet.”

Onge zakte weer eens in zijn stoel terug en begon opgewonden met de vingers op zijn bureau te trommelen.

„Waar zag jij hem hier dan?”

„Daarnet, oom. In de gang. Toen hij de rechercheurskamer uitkwam. Maar hij zwaaide meteen rechtsaf en ging naar de trap. Ik zag nog nèt van opzij die rode pukkel op zijn neus.” Onge gromde lang en diep, als een kwade hond die droomt van de jacht op katten, greep de telefoon en draaide een nummer: „Bondriaan? Kom allemaal hier. Meteen. Er is wat bijzonders gebeurd.”

Hij smakte de hoorn neer, trok een bureaulade open en greep een sigaar uit een kistje dat daar stond. Hij beet er de punt af, en begon door het vertrek heen en weer te benen, onderwijl de sigaar aanstekend. Toen begonnen de rechercheurs binnen te stromen. Er kwamen er vier in totaal. Er waren er natuurlijk meer, maar de meesten van hen waren de stad in, op onderzoek.

„Is dat alles?”

„Dat is alles, inspecteur.”

Onge stond in het midden van de kring, bestaande uit vier rechercheurs en neefje Otto. De inspecteur wees naar Otto met de brandende sigaar:

„Luister goed. Dat neefje van mij hier heeft een afschuwelijke neiging om zijn neus te steken in zaken die hij aan anderen moet overlaten. Maar zo nu en dan schiet hij daarmee in de roos. Zo ook gisterenavond. Hij was bij Gagelmans binnen en had juist een smoesverhaal afgestoken over postzegels, toen er werd gebeld. En wie komt bij Gagelmans op bezoek? Gisteravond? Gladde Nelis! Beseffen jullie wat dat betekent?” Een lange rechercheur met een droevige trek op het gelaat zei:

„Dat Nelis van twee wallen eet. Hij is Gagelmans gaan waarschuwen.”

Bondriaan begon spottend te lachen:

„Ja – die Nelis zal een ander gaan waarschuwen! Die heeft natuurlijk geld gevraagd en ook gekregen.”

Onge was even naar het raam gewandeld en keek daar uit. Nu keerde hij zich met een ruk om en brulde:

„Precies! Het klopt als een bus. Bondriaan is gisteren van hieruit recht naar Gladde Nelis gegaan om te vragen of die ons wilde helpen dat grapje in elkaar te zetten. Gladde Nelis zei van ja. Toen hij dat eenmaal wist, is Bondriaan per taxi naar mij toe gekomen om uit te kienen hoe we het nu precies aan de steel zouden steken. En die verraderlijke gladde paling van een Nelis is kaarsrecht naar Gagelmans toegegaan. Klaar als een klont.”

De droevige rechercheur stelde maar één vraag: „Hoe wist Nelis waar Gagelmans woonde?”

Iedereen keek naar Bondriaan. Die kreeg een beetje een kleur: „Ja ... dat wist-ie van mij, natuurlijk.”

Onge maakte een wild armgebaar:

„Laten we het dáár nou niet over hebben. We kunnen nu wel zeggen dat Bondriaan de naam en het adres van Gagelmans niet had hoeven te noemen. Of dat hij een valse naam en een vals adres had moeten opgeven, maar dat is nakaarten.” Bondriaan schraapte zijn keel: „Ikke ... Ik dacht werkelijk, dat ik Nelis kon vertrouwen als hij met de politie samenwerkte, inspecteur.”

„Hm,” gromde Onge. „Hij zal geld nodig gehad hebben en ik kan me best voorstellen hoe dat gesprek is gelopen. Hij is bij Gagelmans aan de deur gekomen en heeft gezegd: „Meneer Gagelmans. Ik weet toevallig dat u morgen door de politie wordt gearresteerd. Ik weet ook waarom. Ik wil het u wel vertellen, maar dat kost u tweehonderd pop. Wat dacht je dat Gagelmans zei?”

„Kom binnen en vertel op.”

„Precies. En wat bewijst dat?”

„Dat-ie geen zuiver geweten heeft. Want iemand met een zuiver geweten gaat lachen en zegt: „Nou – dat zien we dan morgen wel,” en gooit de deur dicht.”

„Met dat al zijn we mooi in het pak gegaan.”

„Die Nelis is me toch ook een gladde schurk!”

Onge zei woedend:

„Die krijg ik nog wel! De eerstvolgende keer dat ik hem ergens voor pak, gaat-ie voor twee jaar achter de tralies. Ik zal hem leren, mij achter mijn rug te besjoemelen. Met dat al kunnen we nu begrijpen, waarom we alleen maar onschuldige suikerzakjes vonden. Die Gagelmans was gewaarschuwd.”

Bondriaan zei nu langzaam:

„,Alles bij mekaar zijn we tòch opgeschoten, inspecteur.”

Onge kauwde op zijn sigaar: „O, ja? Vind je?”

„Zeker wel, inspecteur. Want we weten nu absoluut zeker dat die Gagelmans niet deugt. Anders had-ie hier op het bureau zijn mond wel opengedaan. Maar nee – hij speelde het spel netjes met Gladde Nelis mee. Praatte nergens over. Stopte heel onschuldige suikerzakjes in die envelop. Deed of hij van niks wist.”

Onge riep ongeduldig:

„Best, best. Maar Gagelmans weet nu dat wij hem in de gaten hebben. Dat wij de inhoud van zijn zakken stiekum wilden nakijken. En dat is vervelend. Dat is machtig vervelend.”

„Och,” vond Bondriaan. „Dat heeft ook twee kanten. Hij denkt nu dat hij, met Gladde Nelis samen, ons fijn bij de neus heeft gehad. Hij is in een opperbeste bui. Hij weet niet dat WIJ nu weten dat hij de boel besjoemelt.”

„Zo kunnen we eindeloos door blijven gaan. Hij weet niet dat wíj weten dat Nelis weet ...”

„Goed. Wat doen we nu?”

Dat was een mooie vraag. Een beste vraag. Onge kauwde sigaar. Otto ging beurtelings op zijn linker- en op zijn rechterbeen staan en trok aan een flapoor. Toen zei hij:

„Oom . . .”

„Wat is er?”

„Die Gagelmans is nu op zijn hoede. Hij weet dat de politie hem volgt.”

„Ja, allicht. Dat weten we. Dat hoef je ons niet nog eens extra onder de neus te wrijven.”

„Dat maakt het moeilijk voor iedereen die er uitziet als een volwassen man om bij hem in de buurt te komen of hem te volgen.”

„DAT WETEN WE NU WEL. Dus wat?”

„Ik ben de enige, oom, die nog wat kan uithalen. En ik móet nog één keer naar hem toe, omdat ik mijn doos met postzegels heb laten liggen.”

„Goed. Best. Dat klopt. Maar wat wou je dan doen?”

Otto bekende:

„Dát weet ik nog niet, oom.”

„Best. Maar wij zijn ook niet gek. Er bestaan politiemannen en politievrouwen. Gagelmans heeft nu een politievrouw achter zich aan in een keurig bruin mantelpakje. Ga jij maar in de cantine zitten piekeren. Als jij een idée krijgt, of een van ons krijgt een bruikbaar idée, dan steken we de koppen wel bij elkaar. En nu iedereen ingerukt! We hebben allemaal nog een hoop te doen. Gagelmans is niet de enige in Amsterdam die ons werk bezorgt.”

De bijeenkomst spatte uit elkaar. Otto ging naar de cantine, nog steeds peinzend trekkend aan een van zijn afstaande oren.

WAARIN OTTO GLADDER IS DAN GLADDE NELIS

E n daar zit Otto nu, in een hoekje van de politie-cantine, plukkend aan een oorlel en piekerend over de prachtig verwarde toestand, die er nu is ontstaan. Aan verschillende

tafeltjes, hier en daar verspreid zaten politieagenten rapporten te schrijven, met de andere hand bijtend in boterhammen, of hun hoofd krabbend als zij vast zaten op een extra moeilijk stuk. Want rapporten schrijven is iets heel belangrijks voor een politieman. Het is ook een grote kunst. Want de een zegt op één velletje papier méér dan een ander op vier. Het hangt er maar van af hoe je je zinnen in elkaar draait en hoe je je woorden kiest.

Otto had zijn eigen probleem . . . dat van de suikerzakjes. Otto was namelijk op een of andere manier rotsvast overtuigd, dat er iets aan de hand was met die suikerzakjes van Gagelmans. Goed. Best. Dat zei Otto nu tegen zichzelf. Je kunt iets denken, of menen, of geloven . . . maar dat is nog geen bewijs. Wáárom (dat vroeg Otto zich af) was hij zo overtuigd dat het hele geheim school in die suikerzakjes? Was er iets gebeurd? . . . Hij dacht na. Gebeurd was er niets. Had hij misschien iets bijzonders gezien dat hem tot dusver was ontgaan? Je kunt namelijk in het voorbijgaan dingen zien, die dan helemaal niet tot je doordringen. Pas veel later schieten ze ineens, volkomen duidelijk, in je geheugen terug. En dat geheugen van Otto was nu eenmaal een bijzonder geheugen. Otto zelf was daar intussen ook van overtuigd geraakt. Otto had een fotografisch geheugen. Dat was maanden tevoren ontdekt door zijn oom, de inspecteur van politie. Nu zijn er mensen met een soort van „grammofoon-geheugen.” Dat is er vooral bij muzikale personen. Die horen een heel ingewikkeld muziekstuk van bijvoorbeeld tien minuten lang, dat zij nog niet eerder hebben gehoord, op een piano spelen. Zij horen het een keer, staan op, gaan zelf naar de piano toe, en spelen het na, noot voor noot, juist zoals het hen is voorgedaan. Dat is bijna ongelooflijk, maar het kan. Meer mensen hebben bijvoorbeeld een reken-geheugen. Zelfs veel meer dan je wel zou denken. Als een gewoon mens met elkaar moet vermenigvuldigen wat hieronder staat:

387 maal

952

----------

dan kan hij rustig een stuk papier gaan halen en een potlood, want een gewoon hoofd kan die cijfers uit het hoofd niet onder elkaar houden en dan optellen. Maar er bestaan honderden mensen op de wereld die met geen oog knipperen, als je ze, op straat wandelend, vraagt:

„Zeg, Piet – reken es effe uit het hoofd uit:

73972065 maal

8446329

Die slingeren uit het hoofd een streep eronder, wandelen zestien passen verder en geven je het antwoord compleet en foutloos. Maar vraag je aan zulke lieden, een gedichtje van vier regels uit het hoofd te leren, zoals:

„Een man en een hond

lopen de wereld rond.

Een vrouw en een kat

horen thuis - op de mat,”

dan zijn ze dat eenvoudige versje na een uur al weer vergeten of ze maken fouten als ze het willen opzeggen. Al dat soort bijzondere geheugens werkt maar op één speciaal gebied. En onze goede Otto met zijn lachwekkende flaporen had ook zulk een bijzonder geheugen. Niet voor muziek; niet voor getallen of cijfers, maar voor dingen die hij één keer had gezien. En terwijl Otto daar achter een flesje Coca-Cola in de cantine, over zat te piekeren, zat een verdieping hoger zijn oom, de inspecteur, erover te praten tegen rechercheur Bondriaan.

„Bondriaan!” verklaarde Onge, zijn pijp stoppend. „Ik geef jou op een briefje, dat die Otto het een of ander heeft gezien dat hij nu wel niet meer beseft, maar dat het idée in zijn hoofd heeft gezet dat er iets met die suikerzakjes aan de hand is.”

„Hm,” meende Bondriaan. „Ik vind het nog steeds een rare geschiedenis met dat fotografisch geheugen van uw neefje. Bijna griezelig. Weet u nog die stunt van hem met die autonummerborden?”

„Tja...„ zei Onge. „Het is toch heel eenvoudig. Weet je hoe ik denk dat hij eraan komt?”

„Nee. Hoe?”

Onge streek een lucifer aan.

„Van zijn vader. Mijn broer. Die is reclameschilder.”

„Dat weet ik.”

Onge zoog rook uit zijn pijp en gooide de lucifer op de vloer: „Mijn broer kan een portret uit het hoofd naschilderen. Als hij jou één keer goed heeft bekeken, één keer maar, en ik ga twee dagen later naar hem toe en zeg: broer, luister – je moet voor mij nu meteen een precies gelijkende tekening maken van die Bondriaan die je twee dagen geleden hebt ontmoet, dan kan hij dat.

Het is vermoeiend voor hem, maar hij kán het. En als de tekening klaar is en ik ga ermee naar je vrouw, dan slaat ze beide handen inéén, want het is precies of hij je heeft uitgetekend terwijl je doodstil urenlang vlak voor hem hebt gezeten.”

Bondriaan fronste zijn voorhoofd:

„Goed – dat brengt het vak mee, inspecteur. Maar ...”

„Nee, luister nou. Er zijn meer schilders die dat kunnen. Otto kan het niet. Het gekke is dat Otto zelfs helemaal niet kan tekenen. Maar wat hij wèl van zijn vader heeft meegekregen – alleen veel sterker nog dan zijn vader het heeft is dat talent om iets terug te zien dat hij dagen geleden heeft bekeken. Maar je weet ook, wat voor kneep eraan vast zit: een gebeurtenis moet indruk op Otto gemaakt hebben, anders kan hij het niet. Een brand dus of een vechtpartij . . . iets waar hij bijzondere belangstelling voor heeft ... dàt werkt. Dat legt zich op zijn geheugen vast als op een filmband. En als je later op de knop drukt, draait hij het gewoon weer af, net als een film. En nu heb ik het idée dat Otto, toen hij gisteren achter die Gagelmans aanliep, ergens een of ander kleinigheidje heeft opgemerkt, waarvan hij misschien de betekenis niet ziet, maar dat hem het idée gaf: „Het zit 'm in die suikerzakjes.”

„Maar wat kan dat dan wezen, inspecteur?”

„Laten we eerst eens even deze rapporten doorwerken, dan zullen we dat geval bij de kop nemen. Eerst schoonschip maken.”

Zij begonnen schoonschip te maken in de papierwinkel van procèssenverbaal, rapporten over fietsediefstallen, joyriding, nozemruzies, burenkabaal en oplichting die al sinds de vorige avond waren blijven liggen.

•

Intussen zat Otto nog steeds in zijn hoekje in de cantine, coke lurkend, en denkend over precies datzelfde.

„Wat kan ik toch gezien hebben,” dacht Otto, „dat me zo overtuigd maakt, dat het 'm in die suikerzakjes zit? Weet je wát? Ik knijp mijn ogen dicht en laat die hele film nog eens afdraaien.”

Hij zat daar per slot van rekening rustig, in dat cantinehoekje. Geen mens die hem stoorde. Hij kneep dus de vuisten stevig in elkaar, sloot zijn ogen en draaide als het ware de pick-up in zijn hoofd terug naar de dag tevoren, toen hij begonnen was, Gagelmans te volgen. Waar was het ook weer begonnen?... In „Americain” ... Dáár zag Otto Gagelmans weer aan zijn tafeltje in Américain zitten... daar liepen de kenners voorbij... daar liepen de mensen zoekend rond om hun afspraakjes te vinden, precies zoals het de vorige dag was gebeurd. Maar er was nu één groot verschil: nu wist Otto ongeveer waar hij op moest gaan letten. De vorige dag was hij ervan overtuigd geweest, dat hij scherp moest letten op de postzegelkopers die bij Gagelmans aan het tafeltje kwamen, en op wat er met de postzegels gebeurde. Otto was nu overtuigd, dat de postzegels er totaal niets mee te maken hadden. Die waren maar camouflage ... Hij moest op de suikerzakjes letten ... De caféfilm draaide rustig verder. De bezoekers aan Gagelmans' tafeltje kwamen en gingen. Gagelmans zat een tijdje alleen, krabbelde wat in een klein notitieboekje, vroeg twee suikerklontjes aan een kellner . . . wikkelde die klontjes in een apart stukje papier en borg het in zijn jaszak. Dat was alles!

Otto deed teleurgesteld zijn ogen open en zag een agent van politie voor zijn tafeltje staan, die bezorgd op hem neer stond te kijken. „Ben je niet lekker, jongen?”

Otto werd vuurrood. Het allerroodste werden natuurlijk weer die ellendige, afstaande olifantsoren, die links en rechts opzij uitstaken. „N ... Neenee,” stotterde hij. „Ik zat wat na te denken; dat is alles.” De politieagent scheen opgelucht en wandelde van het tafeltje weg, nog eventjes omkijkend over zijn geuniformde schouder. Het was geen wonder dat hij dat had gevraagd, want een geheugenfilm duurde in Otto's hoofd precies even lang aan aflopen als de tijd die er tevoren nodig was geweest om die op te nemen. Hij had misschien wel bijna een half uur stofstijf daar in die hoek gezeten, met de vuisten ineen geklemd en de ogen stijf dicht. Otto dronk zijn coke op, bestelde nog een flesje, en was juist van plan om aan het tweede deel van zijn geheugenfilm te beginnen, toen zijn oom en rechercheur Bondriaan de cantine binnen kwamen en zoekend rondkeken.

„Ha – daar zit-ie. In de hoek.”

Inspecteur Onge en de rechercheur gingen tegenover Otto zitten. „Kun je het nogal uithouden, Otto?”

„O, ja, oom. Ik ben aan het nadenken geweest.”

Oom Onge keek zijn neefje scherp aan:

„Terugdenken? Met dat filmgeheugen van je?”

„Ja, oom. Ik heb net de eerste helft gehad. Die uit „Americain.”

Zijn oom knikte begrijpend:

„Precies wat wij komen doen. Er rnóét iets gebeurd zijn met die suikerzakjes en zo.”

„Juist, oom.”

„Weet je wat je doet? Begin maar aan de tweede helft. Dat stuk in café Eylders. Maar kun je ons onderwijl zachtjes vertellen wat er gebeurt en wat je ziet?”

„Ja ... dat denk ik wel, oom. Een soort van reportage dus?”

„Ja. Maar van àlles wat je ziet. Een héél klein dingetje, dat gisteren niet opviel, kan ons nu op het spoor brengen.”

Otto dronk zijn glas coke in één ruk leeg, kneep zijn vuisten in elkaar, sloot de ogen en wachtte even. De inspecteur en de rechercheur leunden vèr voorover, met hun gekruiste armen op tafel. Otto begon te vertellen wat hij op de film binnen in zijn hoofd zag:

„Ik kom bij Eylders binnen en schuif het gordijn opzij dat vlak binnen de deur hangt ... Ik hoor een hard gelach, want aan een tafeltje verderop zit een stel mensen om een mop te lachen. Gagelmans staat nu vlak voor me en kijkt rond aan welk tafeltje hij zal gaan zitten. Hij staat een paar tellen lang stil en ik wil juist langs hem heen lopen, maar dan gaat hij naar het raam dat uitziet in de straat ... Ik ga naar de andere kant, en ga zitten op een van die banken langs de wand. Gagelmans trekt nu heel langzaam zijn regenjas uit. Zijn wandelstok heeft hij plat op een tafeltje gelegd. Hij hangt nu die regenjas aan een haak ... hangt zijn hoed erboven. Pakt zijn stok van het tafeltje en hangt die óók op . . . Nu bukt hij zich en bekijkt zijn schoenen ... Het is net of hij wil kijken of er modderspatten op zitten.

Hij richt zich weer op en trekt nu een stoel achteruit. Hij gaat zitten met zijn handen op de leuningen terwijl hij zich laat zakken ... nu hoest hij. Hij zit, haalt een zakdoek te voorschijn, veegt zijn mond af ... stopt de zakdoek weer weg en nu gaat er buiten het raam een dame voorbij. Gagelmans kijkt haar na, slaat de handen in elkaar en wrijft zijn handpalmen tegen elkaar, net of hij koude handen heeft...” Oom Onge en de rechercheur keken elkaar aan met gezichten die duidelijk zeiden: „Hoe is zoiets mogelijk!” Wat het meeste indruk op hen maakte waren juist die hele kleine dingen, zoals het bukken om naar de schoenen te kijken en het hoesten en zo. Het kon niet anders, of Otto las alles wat hij vertelde af van de geheugen-film die in zijn hoofd afdraaide.

De film ging verder:

„Nu komt er een kellner naar Gagelmans toe die er uit ziet als een worstelaar. Bestelt een glas uitgeperste sinaasappel. Ikzelf bestel een Coca-Cola en zeg dat ik die meteen wil betalen ... Gagelmans buigt zich voorover en probeert te kijken op de klok boven het buffet. Maar die kan hij, van waar hij ziet, precies niet zien. Hij kijkt op zijn polshorloge, draait eraan, kijkt door het raam naar buiten ... zet zijn bril recht met beide handen ... Nu gaat het gordijn, dat bij de deur hangt, opnieuw opzij en een lange man komt binnen. Hij heeft dik, blond haar en loopt een tikkeltje wijdbeens. Hij staat vlak voor me stil, kijkt naar mij, kijkt naar het buffet, kijkt naar Gagelmans, steekt de handen in zijn broekzak, kijkt nu naar het groepje mensen aan het eind van het café ... kijkt weer naar Gagelmans en nu heeft die ineens zijn wandelstok tussen de knieën.”

Otto deed zijn ogen open. „Heee ... dat is merkwaardig! Heb ik daarnet niet gezegd dat hij zijn wandelstok aan de kapstok had gehangen? Samen met zijn regenjas?”

„Precies.”

„Maar nu heeft hij die wandelstok in de handen. De stok staat recht op en neer tussen zijn knieën en zijn handen liggen op de kruk.”

„Hm ...” zei Onge. Hij wisselde een snelle blik met Bondriaan. Die zei droogjes:

„Wat heb ik gisteren gezegd, inspecteur? Dat het me deed denken aan iets uit een huwelijksadvertentie-afspraak:

ZIT OM KWART OVER TWAALF BIJ CAFÉ EYLDERS MET BRIL OP EN WANDELSTOK MET KROMME KRUK TUSSEN DE KNIEËN ...

Onge vroeg:

„Maar waarom heeft de man nu ineens die stok wèl tussen zijn knieën en daarnet niet?”

Bondriaan zei zacht:

„Omdat het nog geen kwart over twaalf was ... Dáárom keek hij ook zo op zijn horloge. Als hij te vroeg was, liet hij de stok hangen. Pas om kwart over twaalf . . .„

„All right, all right!„ zei Onge haastig. „Je kunt heel best gelijk hebben. Maar nu wil ik eerst horen wat er verder gebeurt. Otto de pauze is voorbij. De rest van de voorstelling!”

Otto kneep de ogen en de vuisten dicht. De film begon weer te draaien Otto's zachte stem rapporteerde:

„Diezelfde kellner gaat nu naar de blonde man toe ... Die zit met de armen gekruist en heeft juist zijn korte jekker losgeknoopt. De kellner blijft voor de blonde man staan. Die begint nu een wollen sjaal van zijn hals te wikkelen. Hij bestelt bier. Hij kijkt het café rond ... kijkt naar mij, naar het buffet, naar de schilderijen aan de wand, maar geen enkel moment naar Gagelmans. Die zit met kleine slokjes te drinken van een glas sinaasappelsap en kijkt strak uit het raam naar buiten ... Hij kijkt geen moment naar de Duitser ...

Iedereen die hen had zien binnenkomen zou er een eed op doen, dat ze elkaar niet kenden. . . ik zou nu zelfs zeggen, dat ze zich moeite geven, elkaar vooral niet aan te kijken.”

(Onge en Bondriaan keken elkaar aan en knikten) Otto's zachte stem vertelde verder:

„Wéér komt er iemand binnen. Een man van een jaar of veertig. Hij draagt geen hoed en zijn haren zijn nat van de regen. Hij heeft een verkreukelde regenjas aan met een ceintuur die gedraaid zit. Er zitten verfvlekken achter op de jas. Hij gaat recht naar het tafeltje van Gagelmans toe. Zij geven elkaar even de hand ... de nieuwe man gaat zitten en knoopt zijn natte regenjas los, maar houdt die aan. De kellner gaat op hen af en brengt even later een kopje koffie . . . Nu pakt Gagelmans een portefeuille en haalt er een envelopje uit . . . Daaruit schudt hij postzegels. De andere man bekijkt ze een voor een . . . houdt ze tegen het licht. Gagelmans zit nu te geeuwen, alsof de hele zaak hem niet kan schelen. De man in de regenjas stelt enkele vragen . . . Gagelmans knikt telkens en haalt een of twee keer de schouders op. . . Ik kijk nu weer naar de blonde man die Duits spreekt. Die ligt achterover in zijn stoel, met de handen op zijn maag gevouwen en kijkt omhoog naar een lamp ... Het is precies de houding van een man die zijn tijd ligt af te wachten. Zijn glas bier is allang leeg, maar hij bestelt geen nieuw ... Nu worden er bij Gagelmans zaken gedaan ... (Otto vertelde hoe de postzegel werd betaald en hoe de man in de oude regenjas wegging). Ineens veranderde Otto's vertelstem:

,PAS OP! Gagelmans zit nu alleen aan zijn tafel. De Duitser ligt lui achterover. Gagelmans kijkt het hele café rond . . . Hij kijkt ook mij aan . . . nu blijft zijn blik op de Duitser gericht. Hij kucht . . . De Duitser kijkt rond, ziet Gagelmans aan ... Die knikt tegen hem ! ... Het is nu heel duidelijk . . . De Duitser staat onmiddellijk op, neemt zijn lege bierglas mee, en gaat tegenover Gagelmans aan dat tafeltje zitten. En nu ... ” (Otto's stem werd wat langzamer en heel duidelijk) . . „Nu steekt de Duitser een hand in de zak, haalt die hand weer te voorschijn, en legt die op tafel met de palm open naar boven. Hij keert die om en er valt iets uit de hand op het tafeltje ... IK ZIE HET NU HEEL DUIDELIJK OOM! HET IS HEEL DUIDELIJK ALS JE MAAR WEET WAAR JE OP MOET LETTEN!

Hij trekt zijn hand terug... dat gaat allemaal heel gewoon... en er blijft iets op het tafeltje liggen... Gagelmans zit rustig te praten en nu pas raapt hij op wat er is neergelegd ... HET IS EEN SUIKERZAKJE!” Otto deed de ogen open. Zij zaten elkaar met zijn drieën even aan te kijken. Dan zei de inspecteur:

„Dus toch een suikerzakje!”

Bondriaan was ongeduldiger:

„Maar wat gebeurt er nou verder met dat suikerzakje?”

Otto sloot de ogen weer, en wachtte tot de film op gang kwam. „Het gaat allemaal heel gewoontjes. Gagelmans zit te praten en onderwijl spelen zijn vingers met dat suikerzakje. Hij draait het een paar keer rond, kijkt er naar, houdt het even in zijn vingers... vouwt het op... vouwt het weer open, net zoals mensen doen die met iets in hun vingers zitten te spelen... vouwt het weer op en NU GOOIT HIJ HET IN DE ASBAK.”

Inspecteur Onge sprong overeind en boog zich naar Otto over:

„Wát doet hij?”

„Hij vouwt het weer op, oom. En gooit het weg in de asbak. Nu haalt hij een bruine portefeuille uit de zak en daaruit komen weer postzegels. Die andere lagen ook nog op tafel. Deze komen erbij... Maar de Duitser kijkt niet eens naar de postzegels. Gagelmans praat aan één stuk door, heel zachtjes, en onderwijl schuift hij die postzegels in en uit elkaar... Maar het is heel duidelijk dat hij het niet over postzegels heeft... De Duitser speelt met zijn bierglas en knikt af en toe... Nu grijpt Gagelmans in zijn binnenzak en haalt er een bruine enveloppe uit... Hij keert die om en er komen suikerzakjes uit... groene en blauwe en witte... Nu is de Duitser ineens een en al aandacht... bekijkt ze... schuift ze heen en weer. Ze praten een hele hoop... Ze zoeken er een uit... Nee, ze zoeken er twéé uit!... Ik zie het nu heel goed. Ze hebben er allebei eentje. Gagelmans neemt die van de Duitser, pakt een vulpen en schrijft er snel iets op. Nu krijgt de Duitser dat zakje...Hij bergt het op... Gagelmans neemt het tweede zakje, schrijft daar óók wat op en stopt het in zijn portefeuille...”

„STOP!” zei oom Onge. „Dus de Duitser kreeg een zakje, en Gagelmans zelf nam een ander. En op beide zakjes schreef hij wat?” „Op beide zakjes schreef hij met de pen wat, oom. Heel kort maar. En het tweede zakje borg hij op in zijn portefeuille.”

„En de rest van de zakjes? Wat gebeurt daarmee?”

„Die gaan weer terug in de enveloppe. Allemaal.”

„Stop maar, Otto,” zei Onge. „Ik geloof dat ik er het een en ander van begin te snappen. Jij niet, Bondriaan?”

De rechercheur zat aan zijn onderlip te pulken:

„Je zou zo zeggen, inspecteur... dat die Duitser een afspraak had met een man met een bril op en een wandelstok. In Eylders om kwart over twaalf. Dat ze elkaar verder niet kenden. Maar die Duitser moest bewijzen dat hij de goede man was, of zoiets en daarom had hij een suikerzakje bij zich.” „Precies!” zei de inspecteur. „Een bepaald soort suikerzakje, of een suikerzakje met een handtekening van iemand erop of iets dergelijks. Dat zakje is verder van geen enkele betekenis meer. Vandaar ook dat Gagelmans het opvouwt en achteloos in de asbak gooit.” Zijn vuist drukte zwaar op het tafelblaadje: „Maar weet je wat WIJ nu gaan doen, Bondriaan?” „Geen idée, inspecteur.”

Onge keek op de cantineklok.

„Het is nu bijna twee uur. Wie zit er ook weer achter Gagelmans aan?”

„Jannie Olm, inspecteur.”

„O, ja. Stuur onmiddellijk iemand langs om haar te vragen in welk café Gagelmans nu zit. Weet je wát – doe het zelf maar. En neem dan deze maatregel: zodra, maar dan ook direct zodra Gagelmans een café uit is, gaat iemand daar naar binnen en ledigt de asbak van het tafeltje waaraan die slimme vogel heeft gezeten. Gesnopen?”

„Vólkomen duidelijk, inspecteur. U wilt kijken of u een van die oude suikerzakjes waarmee iemand bij Gagelmans komt aanzetten, in handen kunt krijgen?”

„Precies. Ik ben benieuwd of er soms iets op geschreven staat en zoja, wat dat dan wel is. Maak geen vergissingen. Er is vandaag al genoeg in de war gelopen.”

Bondriaan stond haastig op.

„U kunt op me bouwen, inspecteur. Als op een rots.”

„Als er dan maar geen aardbeving komt,” zei Onge droogjes. Bondriaan repte zich de cantine uit en Onge zat zijn neefje hoofdschuddend aan te kijken:

„Hoe je het 'm lapt, Otto... het is me een raadsel. Maar je lapt het 'm. Wat ga je nu doen?”

„Ik weet nog niet, Oom.”

Onge stond op en klopte zijn neefje op de schouder: „Otto – onze beste dank voor je hulp. Ik . . .” Hij hield op, greep in de zak en haalde een briefje van tien gulden te voorschijn.

„Je hebt wel een extraatje verdiend. Hier heb je tien gulden. Ga gezellig naar de bioscoop en morgen weer gewoon naar school! O.K.?”

„O.K. oom,” zei Otto, het tientje in zijn hand frommelend. Oom Onge was al op weg naar de deur. Over zijn schouder riep hij nog: „De groeten aan je vader. Ik bel hem nog wel op.”

Toen zat Otto weer alleen in de cantine. Met een leeg cokeglas. Zo gaat het in het leven. Als de mensen je niet meer nodig hebben, is het „dag” en mag je naar de bioscoop om je zoet te houden.

•

Hoe een avontuur of een jacht gaat verlopen hangt maar al te dikwijls af van een kleinigheidje: of je een tram mist en de volgende moet nemen - of je een dubeltje in je zak hebt om op te bellen in een publieke telefooncel zonder eerst te moeten gaan wisselen. Zo was het ook in deze geschiedenis van de Slimmigheden met Suikerzakjes.

Otto zat achter zijn lege cokeglas, met het tientje in zijn hand, nadenkend of hij nu wèl of niet naar de bioscoop zou gaan, toen de rechercheur met het droevige gezicht, die hij die dag al eerder had ontmoet, de cantine in kwam en naar het buffet liep.

„Geef mij een koffie en een sprits,” bestelde hij, keek om zich heen, zag Otto zitten en wuifde even. Hij kreeg zijn koffie en de sprits, pakte die op en kwam bij Otto aan het tafeltje zitten.

„Wat een bak, hé?” zei hij.

„Welke bak?” vroeg Otto.

De rechercheur doopte een hoek van de sprits in de koffie en hapte het gesopte stuk er haastig af, voor het losliet en af kon vallen.

„Met die Gladde Nelis.”

„O, dat. Ja – die heeft de boel mooi in de war geschopt.”

De rechercheur roerde in zijn koffie:

„Maar we krijgen hem wel. Hij heeft nog een half jaar voorwaardelijk tegoed.”

„Wat is dat? Wat betekent dat?”

„Wat?”

„Een half jaar voorwaardelijk?”

De rechercheur hield zijn koffiekop halverwege zijn mond stil.

„Wil je me vertellen dat je dat niet weet?”

„Nee.”

„Nou - dat is toch niet zo moeilijk te begrijpen. Veronderstel dat iemand een inbraak heeft gepleegd. Hij krijgt bijvoorbeeld voor de rechtbank een jaar gevangenisstraf waarvan de helft voorwaardelijk. Dat betekent dat hij zes maanden de gevangenis in gaat, maar de andere zes maanden blijven om zo te zeggen in de lucht hangen. Daar is een proeftijd bij, ook. Laten we zeggen: een proeftijd van drie jaar. Dat is zo gedaan om die man ervan te weerhouden, opnieuw in te gaan breken. Als hij in die drie jaar gesnapt wordt voor iets waar gevangenisstraf op staat, moet hij óók die zes maanden voorwaardelijk erbij uitzitten. Bij zijn nieuwe straf, dus.”

„Natuurlijk. Ik begrijp het. En die Nelis heeft dus nog een half jaar gevangenisstraf op de plank liggen.”

De rechercheur dronk grimmig zijn koffiekop leeg en haalde een pakje zware Van Nelle shag te voorschijn.

„Precies. Nou zou je denken dat zo'n sufferd moeite zou doen om goeie vriendjes te blijven met de politie. Inplaats daarvan stooft hij ons deze kool. Maar meneer Nelis zal ervan lusten, dat beloof ik je.” Otto dacht even na:

„Maar luister eens - als Nelis niks doet dat strafbaar is, dan hoeft-ie toch nooit die zes maanden uit te zitten?”

De rechercheur begon te lachen: „Jongen – als je iemand wilt pakken, kun je hem áltijd pakken. En die Nelis pakken we. Al moet het maanden duren. Wij zijn hele geschikte mensen, maar niet als we achter onze rug voor de gek worden gehouden.”

Hij rolde de sigaret met grote handigheid en zocht in zijn zakken naar lucifers. Ineens vroeg Otto:

„Waar woont die Nelis eigenlijk?”

„Waarom wou jij dat weten?”

„Och - omdat ik me afvraag waar zo iemand, die zakkenroller is van beroep, wel woont.”

„Hij heeft een heel net adres, hoor. Hij woont op een kamer in de Damstraat. Het nummer weet ik niet uit mijn hoofd, maar het is boven een witgeschilderde lampenwinkel. Rechts van je als je van de Dam af komt. De vorige week zag ik hem daar nog de deur binnengaan.”

Een agent van politie stak zijn hoofd om de deur, zag de rechercheur zitten en riep:

„Fons! Direct even bij de adjunct komen.”

„Hou je haaks,” zei Fons, en repte zich de cantine uit.

Otto wandelde eveneens de deur uit; een tikkeltje peinzend, want de kiem van een denkbeeld zat in zijn hoofd te woelen.

•

Het was laat in de middag. De wind was een heel stuk gaan liggen, maar een fijne regen driezelde zachtjes naar beneden. De trambeugels trokken blauwe vonken langs de natte stroomdraden en fietsers reden met dichtgeknoopte regenjaskragen. Otto wandelde met de handen diep in zijn jaszakken de kant van het centrum uit. „Gladde Nelis... Gladde Nelis... Zes maanden voorwaardelijk . . .” Ineens bleef Otto staan, op de rand van een trottoir. Hij wist nu in eens héél precies, wat hem door het hoofd had gemaald. Het ging, kort en duidelijk gezegd, hierom:

1. Het is niet strafbaar de politie zogenaamd te helpen, maar intussen stiekum een verdachte als Gagelmans, te waarschuwen.

2. Ook al noemde je dat „het belemmeren van de politie in het uitoefenen van haar functie,” dan zou de politie er natuurlijk nooit recht en eerlijk voor willen uitkomen, dat ze de hulp van een zakkenroller hadden aanvaard om iemand anders - in dit geval Gagelmans - vals te laten beschuldigen.

3. Het kwam er dus op neer dat de politie zelf op het ogenblik machteloos was, iets tegen Gladde Nelis te ondernemen. De politie moest doen of haar neus bloedde.

4. MAAR ... Gladde Nelis wist niet dàt de politie wist dat hij ze achter hun rug beentje had gelicht. Gladde Nelis had natuurlijk van Gagelmans geld gekregen in ruil voor zijn waarschuwing...

5. Gagelmans wist nu, dat de politie hem op het spoor was. Dat hij werd gevolgd dat men zijn suikerzakjes verdacht...

6. Er moest dus snel, héél snel worden gehandeld, of Gagelmans zou zijn suikerzakjes-slimmigheid stopzetten en wat anders gaan bedenken.

7. De politie stond echter machteloos tegen Nelis...

8. Binnen 24 uur zou de politie ook machteloos staan tegen Gagelmans, want dan had die de suikerzakjes-grappen al stopgezet...

9. MAAR DE ENIGE DIE WEL IETS TEGEN NELIS KON ONDERNEMEN WAS OTTO MET DE FLAPOREN... OMDAT NIEMAND - GAGELMANS NIET EN NELIS NIET, WIST DAT OTTO IETS MET DE POLITIE TE MAKEN HAD!

Toen Otto zover was met zijn gepieker, wist hij ook ineens heel precies en haarscherp, wat hem te doen stond. Hij keek links, keek rechts, stak haastig de straat over en gaf een nummertje snelwandelen weg in de richting van de Damstraat.

•

Het vinden van de witgeschilderde lampewinkel was een klein kunstje. Ernaast was een gewone huisdeur met een stuk of drie naamplaatjes en schelknoppen. De naam Nelis Jansen stond er niet bij, maar dat was bijna nooit zo bij iemand die op kamers woonde. Otto drukte op de middelste van de drie knopjes. Zes tellen later werd de deur met een trektouw opengerukt en vanaf de kale houten trap die uit de gang omhoog voerde galmde een vrouwestem:

„Wie IS daar?'

„Ik heb een boodschap voor Nelis Jansen. Is die thuis?”

„Nee, jongen. Die is aan het biljarten in het Fries Koffiehuis. Daar ken je 'm vinden.”

„Dank u wel.”

Otto wandelde weer door de fijne regen. Het was nu al zo donker dat in de meeste winkels alle lampen brandden. Alleen de straatlantarens waren nog uit. Hier en daar reed een auto met licht op. Het Fries Koffiehuis was Otto welbekend. Het lag twee huizenblokken verder om de hoek. Zijn vader zat er wel eens worstjes te eten.

•

Het Fries Koffiehuis was een merkwaardige tent. Vóórin lag er zand op witgeschuurde planken gestrooid. Daar stonden ook wat tafeltjes met marmeren blaadjes en houten poten. Achterin brandden een paar heel felle lampen, die met ijzeren kappen waren omgeven en die een scherp licht wierpen op twee grote biljarts. De hele dag door, van vroeg in de morgen af, stonden daar mannen aan te spelen, terwijl anderen op een rijtje rechte stoelen tegen de muur zaten toe te kijken. Als er een heel lastige stoot was gelukt, klonken er algemene toejuichtingen, zoals voetgestamp, „Bravo!”, „Goed gespeeld” en zo meer.

De baas van het Fries Koffiehuis was een dikke man met vuurrode wangen, ijsblauwe ogen en een kuif van spierwit haar. Otto stapte naar binnen, met zijn hakken klossend op de planken vloer. Het voorste deel van de caféruimte was schemerig. Twee vrouwen zaten aan een marmeren tafeltje een stuk rode stof te bekijken. Een oude man zat in een hoek te slapen. Maar in de felle lichtschijn van de biljartlampen klosten de ivoren ballen tegen elkaar en dáár ... op een stoel tegen de wand, zat Gladde Nelis . . . zijn geoliede zwarte haren glimmend in het elektrisch licht. De pukkel opzij van zijn neus leek roder dan ooit. Otto aarzelde geen seconde, wandelde om de twee grote biljarts heen en bleef bij Nelis staan. Die zat vol aandacht te kijken naar de manier waarop een bal over het groene laken rolde. Hij had een broodje rosbief in de hand en kauwde langzaam. Maar hij schrok op toen Otto zachtjes zei:

„Bent u mijnheer Nelis Jansen?”

Nelis hield op met kauwen en zijn zwarte ogen bekeken, vanuit het bleek gezicht, Otto vanaf zijn kruin tot aan zijn schoenen. De ogen gingen ook heen en weer tussen Otto's beide flaporen. Dan kwam zijn blik terug naar Otto's gezicht.

„Ik ben Nelis Jansen, ja. Moet je wat van me?”

Otto keek om zich heen en boog zich wat voorover:

„Ik heb een boodschap voor u. Maar die mag niemand anders horen.”

Nelis scheen aan dit soort van boodschappen wel gewend te zijn. Hij nam kalm een nieuwe hap van zijn broodje ros, stond op en wandelde om de biljarts heen naar het voorgedeelte van het café. Otto volgde hem naar een tafeltje, zo ver mogelijk verwijderd van de twee kletsende vrouwen. Nelis ging met de rug naar de muur zitten en schoof met één been een stoel voor Otto van de tafel weg.

„Ga daar zitten en praat niet te hard.”

Otto ging zitten en knoopte zijn regenjas los. Zijn hart bonsde ergens bovenin zijn keel. Zijn vingers trilden een beetje. De juffrouwen praatten allebei tegelijk. De ballen klosten tegen elkaar op het biljart.

Nelis keek Otto nieuwsgierig aan met zijn zwarte ogen. Hij kauwde door:

„Wat had je voor boodschap?”

Otto slikte en vroeg:

„Kent u mij niet meer?”

Weer gingen de ogen van Nelis heen en weer tussen Otto's oren. Hij stak het laatste stukje brood in zijn mond en schudde het hoofd. „Niet dat ik weet.”

„U hebt me gisterenavond gezien.”

„Gisterenavond? Waar dan?”

„Op de Onbekende Gracht nummer 3. Bij Gagelmans thuis.”

Het merkwaardig van zwarte ogen is, dat er bijna nooit iets in te lezen staat. Let maat eens op als je mensen ontmoet die zwarte ogen hebben. Blauwe ogen, of grijze, of groene, of bruine ... daar kun je pret in lezen, of boosheid, of somberheid. Zwarte ogen zijn alleen maar zwart en verder niets. Die van Nelis schenen alleen een tikkeltje zwarter te worden. Hij liet zijn blik niet van Otto's gezicht af, maar tastte met één hand in de zak en haalde er een aangebroken pakje sigaretten uit.

„Wacht eens... Jij was dat jongetje dat in de gang stond en wegging toen ik kwam... ”

„Precies.”

Nelis schudde een sigaret uit het pakje en stak die in de mond. Hij had heel lange, heel witte, heel dunne handen met een soort van goochelaarsvingers. Of zakkenrollersvingers, natuurlijk.

„Da's merkwaardig,” zei Nelis en ging in zijn zakken op zoek naar lucifers. „Mooi. Maar wat had je nu voor boodschap?”

„De politie wéét niet dat u gisteren bij Gagelmans bent geweest.”

De sigaret bleef onbeweeglijk in een van Nelis mondhoeken hangen. Maar hij hield op met naar lucifers zoeken, en bleef doodstil zitten, met de handen in beide zijzakken van zijn jasje. Zijn ogen waren zo zwart als brokjes kool en er stond even weinig in te lezen. Toen zei hij:

„Wat kan het de politie schelen of ik bij een kennis van me op bezoek ga? Je zit te kletsen, jongen. Je raaskalt.”

„Nee, dat doe ik niet. Er is gisteren een rechercheur bij u geweest om u te vragen, de politie te helpen om Gagelmans op te pikken. Maar die rechercheur was nauwelijks weer weg, of u ging spoorslags naar de Onbekende Gracht om Gagelmans te waarschuwen.”

Nelis kwam in beweging. Hij haalde lucifers uit de zak, streek er een aan en bracht het vlammetje naar de sigaret. Ondertussen zat hij natuurlijk na te denken. Toen de sigaret brandde, vroeg hij:

„Hoe wéét jij dat er een rechercheur bij mij is geweest?”

Die vraag had Otto tevoren aan zien komen. Hij zei rustigjes:

„Ik heet Onge. Otto Onge. Mijn oom is inspecteur bij de Amsterdamse recherche.”

„Kijk kijk . . .” zei Nelis langzaam, spelend met het doosje lucifers. „Ben jij een neefje van Onge. Dat is grappig. En vertelt jouw oom jou alles wat er op het politiebureau gebeurt?”

„Nee, dat niet. Maar dit weet ik toevallig wèl.”

„En wat wou je nou eigenlijk? Waarom ben je niet naar je flinke oom gehold om hem te vertellen wat je weet?'

„Omdat u iets voor mij moet doen.”

„Iets voor JOU doen? Weet je wat ik met liefde en plezier voor jou zou doen? Jou je nek omdraaien, flaporig stuk bemoeial! Waarom zou ik iets voor jou doen?”

„Nou, ” zei Otto. . .„ Omdat ik anders tegen mijn oom vertel dat u bij Gagelmans bent geweest. Dat u Gagelmans ertegen hebt gewaarschuwd, dat de politie hem in de kraag zou gaan pakken.” „En wat zou dat.”

„Dat zou een heleboel. Want u hebt nog zes maanden voorwaardelijke gevangenisstraf tegoed en als de politie weet dat u ze hebt be . . .”

„Sssst!” zei Gladde Nelis, nu werkelijk geschrokken. Hij keek snel even over de schouder naar waar de twee vrouwen zaten te klessebessen. „Niet zo hard, jongen. Dat hoeft niemand te weten.” Hij trok zenuwachtig en snel aan zijn sigaret, en boog zich wat over de tafel zodat zijn hoofd dichter bij dat van Otto kwam.

„Wat wou je nou eigenlijk?”

Otto zei opnieuw:

„U moet wat voor me doen.”

„Je moet geld hebben, zeker? Is het dáár om begonnen?”

„Nee. U moet me helpen het huis van Gagelmans binnen te komen.” Nelis staarde Otto aan met ogen die wat groter werden:

„Het huis van Gagelmans binnen? Zonder dat hij er van af weet?” „Natuurlijk. Anders kan ik wel aanbellen.”

„Dus je wou in gaan breken?”

„Helemaal niet. Er hoeft niet gebroken te worden. U weet toch zeker wel een manier om een voordeur of een raam open te krijgen?' „Ga nou op het dak zitten. Ik ben geen inbreker.”

„Dat zeg ik ook niet. Maar u weet vast en zeker wel een manier om dat huis binnen te komen. U hoeft niet méé naar binnen. Ik alleen.”

„Dat is al heel wat!” zei Nelis spottend. „Tjonge, jongen Onge wat ben ik dáár mee in mijn sas. Ik hoef niet mee naar binnen. En wat wou jij daar op je eentje binnen gaan uitvoeren?”

„O – eens rondneuzen.”

„Je wilt toch niks gaan stelen, zeker?”

„Helemaal niet. Ik wil alleen rondkijken.”

Nelis keek Otto onderzoekend aan, dwars door de rook van een sigaret.

„Weet jouw oom, de inspecteur, wat je van plan bent?”

„Nee, natuurlijk niet. Dit is een geintje tussen ons tweeën.”

„Wat is nou eigenlijk je bedoeling?”

„Och... zoals ik zei: ik wilde eens rondsnuffelen in dat huis van Gagelmans.”

„Het komt erop neer dat je op je eentje detectiefje wil gaan spelen?” „Zoiets dergelijks. Er is wat aan de hand met de suikerzakjes die Gagelmans bij zich draagt. Maar omdat u hem hebt gewaarschuwd, heeft de politie niks kunnen vinden. Daarom wilde ik bij hem thuis gaan rondkijken.”

„Hm. En als Gagelmans nu eens thuis komt, terwijl jij daar binnen bent?”

„Dan verstop ik me onder een bed of zo.”

„En als hij je nou snapt? Hoe zeg je dan dat je binnen bent gekomen?”

„Dat vertel ik niet. De politie opbellen doet hij zeker niet. Daar hoeven we niet bang voor te zijn.”

Nelis zat de zaak even van alle kanten te bekijken. Dan zei hij:

„Ik vind jou een vervelend en lastig jongetje. Dat begrijp je zeker wel, hè?”

„O, ja. Dat snap ik best.”

„Van de andere kant vind ik het geen fijn idée dat de politie te weten komt, dat ik Gagelmans heb gewaarschuwd.”

„Dat dacht ik ook al.”

„Dat idée van jou om dat huis binnen te gaan vind ik maar heel matig.

Ten eerste is het machtig lastig om zo'n huis binnen te komen. De voordeur heeft een Lipsslot. Dat is geen peuleschil. De voordeur ligt gewoon vlak aan de straat. Niet eens in een portiek. Ik kan daar moeilijk op mijn dooie gemak aan een vreemde deur gaan staan frunniken. Loopt teveel in de gaten. Maar ik weet iets veel beters . . . Zei jij daarnet niet dat het jou om die suikerzakjes te doen was?” „Precies.”

„Nou ... dan kan ik je een tip geven. Ik was dus gisterenavond bij die postzegelvent thuis, en vertelde hem dat de politie hem op het spoor was, en hem de volgende dag wilde arresteren om zijn zakken na te zoeken. Hij schrok verschrikkelijk. Hij had nooit gedacht, dat de recherche hem al in de gaten had. Van louter schrik liep hij een paar keer naar de keuken om slokjes water te drinken en toen werd hij bang dat ze met een overvalwagen naar zijn huis zouden komen om er huiszoeking te doen.”

„Tja ... die kans liep hij natuurlijk. Die loopt hij nog steeds.”

„Juist,” zei Gladde Nelis droog. „Maar bij een huiszoeking, om het even of jij die nu stiekum doet of de politie met veel misbaar, zal er niet veel gevonden worden, want hij heeft nog diezelfde avond een tas vol met allerlei dingen overgebracht naar een ander adres.”

Otto knipperde eventjes met de ogen, en schold zichzelf uit voor een ezel. Dat hij aan die mogelijkheid niet had gedacht. Natuurlijk had Gagelmans direct gezorgd dat er bij hem thuis niets zou worden gevonden als de boel werd nagesnuffeld.

„Hebt u ook gezien wat hij zoal inpakte?”

Nelis was door zijn sigaret heen en stak een verse op aan het peukje van de oude:

„Kijk - je moet de toestand zo'n beetje begrijpen. Zoals ik al zei: die Gagelmans schrok zich een aap toen hij van mij hoorde dat de politie hem al dagen lang overal door rechercheurs had laten volgen... ”

Otto keek hem verbaasd aan:

„Had hij daar werkelijk helemaal geen vermoeden van?”

„Geheid niet. Hij liep eerst een tijdje de kamer en het huis rond als een kip zonder kop...”

„Niet als een Gagelmans, maar als een Kakelmans,”

Nelis grinnikte:

„Precies. Hij ging telkens eventjes wat water drinken tegen de schrik en toen begon hij te mompelen: „Alles wat gevaarlijk is, moet meteen het huis uit.” Telkens als er buiten op de gracht een auto stopte, schrok hij op en werd hij witter om zijn neus. Hij scheen elk moment een inval van de politie te verwachten.”

„Maar hij had toch gehoord, dat hij pas de volgende dag zou worden gearresteerd?”

„Dat zei ik hem ook, maar dat stelde hem niet gerust. Zij konden wel van mening veranderen, vond hij. Of ze hadden het aan mij verteld in de hoop dat ik naar hem toe zou gaan, en hem zo geruststellen tot er onverwacht een inval werd gedaan. En toen begon hij wat spullen in te pakken.”

„Wát voor spullen?”

Nelis tikte de as van zijn sigaret. Op een van de biljarten werd een bijzonder moeilijke bal gemaakt en de houten vloer trilde van het voetgestamp. „Goed gespeeld, Jaap!”

„Hij haalde een knalrode weekeindtas ergens uit een kamer en daar ging alles in. Zo'n plastic tas met bovenop een ritssluiting en twee handvatten. Zoals je met duizenden op straat ziet. De meeste zijn bruin of grijs of geruit. Maar deze was knalrood, en van plastic.

Otto keek verrast op: „Toch geen Coca-Cola koeltas?”

„Een koeltas? Wat is dat?”

„Nou – de Coca-Cola maakt koeltassen. Die zien er precies zo uit, maar ze zijn waterdicht en hebben een dikke wand van schuimplastic. Je kunt zo'n tas vullen met brokjes ijs, er flesjes coke in doen en het hele geval dichtritsen, en zo meenemen. Dan blijft je voorraad flesjes ijskoud, waar je ook heengaat.”

Nelis fronste:

Een knalrode tas met witte biesjes?”

„Juist. Precies.”

Nelis zei ongeduldig:

„Best. Dan is het zo'n koeltas geweest. In elk geval trok hij de onderste la van zijn bureau open en daar kwam een schoenendoos uit die voor de helft was gevuld met suikerzakjes en klontjes. Die gingen de tas in. Daarna kwamen uit een kast wat papieren, een paar brieven en zo meer. Die rolde hij op en dat ging eveneens in de tas. Toen haalde hij zijn zakken leeg en snuffelde ook zijn portefeuille na. Een paar papiertjes, die eruit zagen of er adressen opstonden, gingen erbij plus een bruine envelop.”

„Daar zaten suikerzakjes in. De zakjes die de politie had willen hebben.”

Nelis lachte wat scheefjes, als uit leedvermaak, dat de politie achter het net had gevist:

„Hij haalde een andere bruine envelop uit zijn bureau, en deed daar een stuk of twintig zakjes in, die hij ergens uit een kast haalde. Die gingen in zijn binnenzak.”

Otto knikte begrijpend:

„Precies. Dat waren doodgewone, onschuldige zakjes. Maar waar ging hij nu met die tas naartoe?”

Nelis veegde met de hand over zijn voorhoofd alsof hij diep nadacht: „Toen heeft hij de telefoon gepakt en een nummer gebeld. Hij praatte toen nogal kortaf met een man die hij Frits noemde. Dat weet ik heel zeker: Frits. En met die Frits maakte hij een afspraak om de tas met inhoud aan hem over te geven.” Otto vroeg opgewonden: „Maar weet u dan het adres niet van die Frits? Of het telefoonnummer? Amsterdam zit vol met Fritsen in alle kleuren en maten.”

„Ik weet geen achternaam en ik weet geen telefoonummer. Hoe kan ik dat nou weten? Maar één ding weet ik wel; die Frits leek me ook nogal een voorzichtige. Die wilde niet dat Gagelmans bij hem aan huis kwam of in de buurt van zijn huis. Hij maakte een afspraak voor negen uur in een koffiebar in de Utrechtsestraat.'

„Welke koffiebar?”

Nelis antwoordde kregelig:

„Laat me nou toch even nadenken! ... Gagelmans wist ook zogauw niet, welke tent hij bedoelde. Maar ik weet zeker dat het een koffiebar is geweest, want de naam was iets met „mokka” erin.

Otto zei meteen: „Fino Mocca?”

„Bestaat die dan? Heet die zo?”

„Die bestaat. Een van de beste koffiebars van heel Amsterdam. Utrechtsestraat, niet ver van het Frederiksplein. Ze verkopen er ook broodjes en gek genoeg ook Engelse pocketboeken, tijdschriften en kranten.”

Nelis knikte:

„Dat moet 'm zijn, want zoals ik al zei: die Frits aan de andere kant van de telefoonlijn was nogal een secure. Hij legde het precies uit. Dus ik zou zeggen: je zult er niet veel mee opschieten, ook al hielp ik je, dat huis van Gagelmans binnen te komen. Je kunt beter proberen, het spoor van die rode tas te vinden.”

Otto dacht daar even over na. Maar lang hoefde hij niet te denken. Wat Gladde Nelis zei, was natuurlijk volkomen waar. Gagelmans had thuis grote schoonmaak gehouden en alle suikerzakjes waarvan de politie iets wijzer kon worden, waren via Fino Mocca in de Utrechtsestraat ergens anders heen verhuisd. Nelis zat Otto nieuwsgierig aan te kijken: „Dus wat wou je nou, jongen?”

„Ik ga naar die koffiebar toe.”

„Dat lijkt me het verstandigste, ja. Enne . . .”

„Enne wat?”

„In ruil voor wat ik je verteld heb, hou je je mond dicht tegen je oom, de inspecteur, hè?”

„Ik wel,” zei Otto, zonder erbij te zeggen dat de politie er al alles van af wist. „Maar je loopt natuurlijk één heel kwaaie kans.” „En wat is die kwaaie kans?”

„Dat Gagelmans gaat praten als hij in de kraag wordt gepakt. En dat dié vertelt dat je hem hebt gewaarschuwd ... ”

Nelis begon het hoofd te krabben. Vervolgens streek hij met de vingers van beide handen door zijn vettige haren. „Jajaja... Risico loop je natuurlijk altijd. Maar ik zat helemaal zonder geld en die Gagelmans zat zó in de knijpert, dat hij vlot met drie flappen van honderd over de brug kwam, toen ik met mijn verhaal kwam aanzetten. En die had ik hard nodig, want al in geen dagen had ik fatsoenlijk warm gegeten.”

Otto stond op en begon zijn regenjas dicht te knopen: „Laat ik er dan maar eens op af gaan.”

Nelis zat hem hoofdschuddend aan te kijken: „Ik snap niet, waar jij lol in hebt.”

„Hoezo? Wat snapt u niet?”

„Om het werk van de politie te doen. Laten die hun eigen zaakjes opknappen. Daar worden ze voor betaald.”

„Och,” zei Otto. „Er moeten dieven zijn en dievenvangers. Net zoals wild en jagers. Ik doe het voor de sport. En ik ben er min of meer toevallig tussen gerold.”

„Nou – je rolt maar een eind weg,„ zei Gladde Nelis. „Ik ga weer naar het biljarten kijken. Je zoekt het maar uit. Adie.”

Hij wandelde weer naar de groene biljarttafels aan het einde van het café en Otto ging naar buiten. Het regende nog precies eender als toen hij het Koffiehuis binnenging. Maar intussen was het natuurlijk wel stikdonker geworden. En onder de schijn van de Amsterdamse lantarens die weerspiegelden in grachten en plassen, ging Otto op weg naar de Utrechtsestraat. Hij was niet ontevreden over het verloop van zijn gesprek met Gladde Nelis. Otto wist nu een hoop méér dan de politie.

GEPIEKER EN GEPUZZEL.

D e politie had intussen natuurlijk óók niet stilgezeten, en terwijl Otto door de regen op weg ging naar de Utrechtsestraat, zat zijn oom, de inspecteur, samen met rechercheur

Bondriaan, te turen naar een opengevouwen krant, op zijn bureau uitgespreid. Op die krant lag een berg sigaren en sigarettenpeukjes, een leeg lucifersdoosje, een massa half afgebrande lucifers, een massa losse as en nog wat rariteiten. Onge zat er met een tikje opgetrokken neus naar te kijken.

„Waar je als politieman al niet in moet gaan grasduinen.” Hij nam een ballpoint van zijn bureau en begon de rommel op de krant te sorteren. „Uit hoeveel café's is deze buit afkomstig?”

„Uit vier, inspecteur. Vier verschillende asbakken van vier tafeltjes uit de vier café's waar Gagelmans vanmiddag heeft zitten praten.” „Keken de kellners niet gek, toen je die asbakken kwam leegschudden?”

Bondriaan trok een gezicht:

„In twee café's hadden ze het niet eens in de gaten. Ik schoot daar naar binnen, zogauw Gagelmans de deur uit was, ging aan het tafeltje zitten dat hij net tevoren had verlaten en ledigde de asbak in een bruinpapieren zak nog vóór de kellner bij me was om een kopje koffie te brengen. In twee andere zagen ze het, en ze keken nogal raar, maar niemand zal je per slot van rekening verbieden, de inhoud van een asbak mee naar huis te nemen als je daar zin in hebt. Ik heb maar nergens gezegd dat ik van de politie was... ”

Onge knorde en zat met zijn neus vlak boven de rommel op de krant te turen.

„Heel verstandig van je. Misschien kennen die kellners die Gagelmans als een goeie klant. Als ze weten dat iemand van de politie die asbakken is komen legen, heb je nog kans, dat ze hem waarschuwen ook.” – Hij zat met het achtereinde van de ballpoint de rommel op de krant te sorteren. Bondriaan ging op een stoel tegenover hem zitten. De volgende vijf minuten zeiden ze niet veel. Al hun aandacht was bij de buit die tussen hen op tafel lag. Alleen Bondriaan mompelde, na een minuut of wat:

„Wat je al niet in een café-asbak kunt vinden... ”

Er waren peuken sigaar. Natuurlijk een massa peuken sigaret. Afgebrande houten en papieren lucifers – het klokhuis van een appel, volgekleefd met as. Twee opgefrommelde tramkaartjes. Een verscheurd kaartje van de Cineac op het Damrak. Een leeg lucifersdoosje met een paardekop erop en het merk „Champion.” Twee opgefrommelde lege sigarettenpakjes: een van North State en een Caballero. Een paar sigarenbandjes en een verfrommeld papieren servetje met een lik mosterd eraan. Een verscheurde, met de hand geschreven brief op lichtblauw papier. Onge viste die snippers er een voor een uit en legde ze op een hoopje opzij. Nog een veiligheidsspeld, een kroonkurk, een verdroogde knoopgatsbloem een afgebroken eindje gesleten veter en . . . enkele tot kleine pakjes in elkaar gevouwen, lege suikerzakjes. „Suikerzakjes,” knorde Onge, toen hij ze uit de hoop rommel apart had gesorteerd. „Drie suikerzakjes. We zullen ze eens zorgvuldig open vouwen en bekijken.”

Met gespannen aandacht volgde Bondriaan de voorzichtige bewegingen van Onge's vingers.

„Waarom opgevouwen?” vroeg de rechercheur.”

Onge schokschouderde:

„Dat heeft niets te betekenen. Dat is gewoon een hebbelijkheid van hem. Let maar eens op. Sommige mensen gooien lege sigarettenpakjes zo weg, zonder er iets mee te doen. Anderen verfrommelen ze altijd tot een balletje - weer anderen draaien ze tot een soort worstje in elkaar. Net zo met tramkaartjes. Er zijn mensen die ze verfrommelen - anderen die ze verscheuren en weer anderen die ze gewoon zoals ze zijn in een asbak doen. Gagelmans is een opvouwer. Hij vouwt net zolang tot hij niet meer vouwen kan en het een heel klein pakje is. Dan pas gooit hij ze in de asbak.” – Terwijl hij zat te praten, had Onge allerdrie de suikerzakjes teruggevouwen in hun oorspronkelijke vorm en hield ze één voor een bij een puntje vast, terwijl hij ze met een potlood wat gladder streek.

Het eerste was een Hollands zakje, van het Stedelijk Museum in Amsterdam. Het zag er zo uit:

Bondriaan boog zich plotseling wat verder voorover: „Er staat wat op geschreven, inspecteur.”

„Ja, dat klopt. Op alledrie staat wat geschreven.” „Kunt u het lezen?”

Onge boog zich dieper, hield het hoofd scheef tot het licht er wat beter op het zakje viel en bromde:

„Het is maar dunnetjes gekrabbeld en met kleine letters. Wacht even . . . het is geen Hollands, wat er staat . . . Dat geloof ik niet, tenminste „Allons . . .?” Ja beslist. En wat is het tweede woord? . . . „Enfants.” Er staan twee woorden op de eerste regel: „Allons enfants . . .”

Zij keken elkaar aan. Bondriaan vroeg aarzelend: „Is dat geen Frans?”

„Dat is Frans, ja.”

„En wat betekent het?”

„„Kom, kinderen,„ of: „laten we gaan, kinderen.””

Bondriaan's onderkaak zakte een tikkeltje naar beneden.

„Laten we gaan, kinderen?”

„Zonder twijfel. Mijn Frans is niet zo best meer als het vroeger op school was, maar zoveel weet ik er toch nog wel van.”

„Wat hebben kinderen hier nou mee te maken?”

Onge zat piekerend zijn kruin te masseren:

„Kom, kinderen – laten we suikerzakjes sparen. Dat is natuurlijk te gek om los te lopen.”

Bondriaan knikte naar het zakje:

„Maar er staat nog méér op. Een tweede regel.”

Onge bestudeerde het zakje weer:

„Dat zijn geen woorden, maar cijfers . . . er staat: 21-10-15.”

„Een en twintig, tien, vijftien?”

„Jawel, scherpzinnig vernuft.”

„je zou zeggen dat het een geboortedatum was. Geboren 21 oktober 1915.”

„Dat kan toch. Dat kan heel best. Veronderstel, dat die Gagelmans in een café een afspraak heeft met een vent die hij helemaal niet kent.

Hij weet zelfs zijn naam niet, of mag die niet weten. Hij wordt thuis opgebeld en een stem zegt: morgenmiddag ga je met je wandelstok tussen de knieën in „Polen” in de Kalverstraat zitten om precies vier uur. Er komt een man naar je toe, en als het de goeie is, laat hij je een suikerzakje zien van het Stedelijke Museum, met erop twee Franse woorden en zijn geboortedatum.”

Onge duwde zijn onderlip naar buiten en trok eraan: „Ik voel me niet helemaal gelukkig met dat idee. Wat heeft die geboortedatum er nu mee te maken?”

Bondriaan was heel geestdriftig met zijn vondst:

„Dat is nogal glad, inspecteur. Een hoop mensen heten Jansen. Maar als je geen naam mag weten of noemen, kun je iemand ook aanduiden met zijn geboortedatum. Ik ben bijvoorbeeld rechercheur Bondriaan en u bent inspecteur Onge. Maar we kunnen ons ook noemen 17 - 6 - 1917, want ik ben op de wereld gekomen op de zeventiende juni 1917 en u met net zo'n stelletje cijfers.”

„28 - 4 - 1918,” mompelde Onge wat verstrooid. „Ik ben in april geboren. Maar ik vraag me toch af, wat het voor zin heeft. Dan moet die onbekende zijn paspoort laten zien, want daar staat zijn geboortedatum in. Maar zijn naam ook, en dan zijn ze even ver. Ik vind het nogal een vergezocht idee.”

„Maar wat kunnen die cijfers anders betekenen?”

„Tjahaá... daar zit ik net over te piekeren. Eenentwintig tien is de een en twintigste van de maand oktober en . . .” Zij hieven precies tegelijk het hoofd op en keken elkaar aan;

„MAAR DAT IS VANDAAG!”

„Het is de dag van de afspraak! Natuurlijk!”

„Maar dat laatste cijfer? Wat betekent 15?”

Onge bonsde met de vuist op tafel:

„Het uur van de afspraak! Vijftien uur is drie uur in de middag.” Bondriaan bestudeerde het geval en bekende dan – maar niet geheel van harte, alsof hij het vervelend vond, zijn eigen geliefd idee van de geboortedatum te laten schieten:

„Dat lijkt er heel veel op, inspecteur. Maar wat hebben die twee Franse woorden nou te betekenen?”

Onge begon het tweede suikerzakje te bekijken. Dit was een Duits exemplaar, dat volgens het opschrift „Grieszucker” had bevat.

„Wat is „Grieszucker”?”

„Volgens mij is het poedersuiker. Of hele fijne suiker.”

„Staat daar ook wat op?”

Onge hing met zijn neus bijna op het papiertje:

„Jazeker. Hier is op geschreven met potlood. Een hard potlood met een heel scherpe punt. Weer een paar woorden en dan cijfers. Ik laat me hangen als het weer geen Frans is! Wat staat er nou? . . .„ Le jour...

„Le jour . . . Dat betekent toch: De Dag?”

„Ja. Maar er staat meer... Nu zie ik het: „Le Jour de gloire...”

Zij keken elkaar weer eens verbijsterd aan:

„Is dat niet iets met „glorie”?”

„Zeker. Het betekent: „De dag van glorie,” of „De dag van zegepraal”.”

Bondriaan frunnikte een sigaret uit een halfleeg pakje.

„Ik kan er geen touw aan vastknopen. Maar het derde zakje?”

Het derde zakje was van uit Italië naar dit politiebureau gekomen. Ook op dit exemplaar stond met dun potlood fijntjes iets gekrabbeld. Dat was zonder veel moeite te ontcijferen. Ditmaal waren het de twee Franse woorden: „Contre Nous . . .” gevolgd door de cijfers

21-10-17.

„En wat waren de cijfers op het tweede zakje?”

Onge nam het Duitse zakje weer op:

„Dat is 21-10-1630.”

Bondriaan stak zijn sigaret aan.

„Daar hoeven we ons hoofd niet meer over te breken, inspecteur. Zestien dertig is 16 uur 30 en dat is half vijf. En nu ik terugdenk, klopt dat allemaal als een bus, want dat waren ongeveer de tijden dat Gagelmans in die verschillende café's zat: 15 uur en 16.30 en 17 uur.”

Onge leunde tevreden achterover:

„Nu begint er wat licht te komen in de duisternis. Deze zakjes geven de man, die Gagelmans komt opzoeken, de juiste tijd waarop Gagelmans in een bepaald café zal zijn.”

„Herkenbaar aan een wandelstok die hij tussen zijn knieën heeft.” „Goed. Maar hoe weten die mensen in wélk café ze moeten zijn?” Dat was een geheel nieuw probleem. Bondriaan zei:

„Je zou natuurlijk denken, dat de afspraak zou zijn in het café waarvan de naam op dat suikerzakje staat. Maar dat is niet zo. Dat schijnt er niets mee te maken te hebben.”

„Dat is wel duidelijk.” Onge begon te lachen. „Op dat Duitse en dat Italiaanse zakje staat zelfs helemaal geen café-naam.”

„Maar inspecteur ... kan het hem niet in die Franse woorden zitten?” „Kan wat in die Franse woorden zitten?”

„De naam van het café, op een of andere bedekte manier.” Onge boog zich weer voorover en nam een potlood op.

„Laten we eens kijken... Wat stond er op die zakjes?” – Hij schreef op een velletje papier, onder elkaar de woorden die hij achtereenvolgens op de drie zakjes had aangetroffen:

1. allons enfants (Kom, kinderen . . .)

2. le jour de gloire... (De dag van glorie...)

3. contre nous... (tegen ons...)

Bondriaan verdraaide zijn hoofd om mee te lezen, wat zijn inspecteur zo juist had geschreven. Na een tijdje bekende hij: „Ik laat me villen, als ik daar wat van snap.”

„Het is natuurlijk een of andere geheimtaal.”

Onge wreef zich met de rug van de hand over de ogen:

„Maar... op een of andere manier komen die woorden me zo bekénd voor.”

„Het zijn ook hele gewone, Franse woorden, inspecteur.”

„Neenee, Bondriaan. Net alsof het iets is uit een gedicht. Of... ” „Een van die moderne, Franse liedjes?”

De vuist van Onge kwam met een plof op de krant terecht en risjes peuken en afgebrande lucifers maakten een korte wilde dans voor ze weer tot rust kwamen.

„Het zijn stukken uit de tekst van de Marseillaise.”

Bondriaan staarde hem aan.

„De Mar... Dat is toch het Franse volkslied?”

„Precies, meneer. Luister maar. Die begint zo:

ALLONS ENFANTS de la patrie

LE JOUR DE GLOIRE ets arrivé

CONTRE NOUS de la tyrannie . . . enzovoort.”

„Het zijn dus telkens halve dichtregels?”

„Dat zou je wel zeggen, ja.”

„Waarom halve?”

„Waarom hele? Misschien was een halve genoeg.” „Genoeg waarvóór?”

„Nou . . . om het handschrift te herkennen, misschien?”

Zij bogen zich weer over de suikerzakjes. Het handschrift, zowel bij het potloodschrift als bij dat van de pen, waren heel duidelijk van dezelfde persoon afkomstig. Het was heel klein, fijn blokschrift. „Dus Gagelmans kan hieraan zien, dat de boodschapper inderdaad de echte man is.”

Onge wreef langs zijn slimme neus:

„Dat lost nog steeds het probleem niet op, hoe de boodschapper weet in wélk café hij moet zijn. De tijd staat op zijn suikerzakje. Door dat zakje kan hij ook bewijzen dat hij de goede man is.”

„Dat moet kloppen, inspecteur, want weet u niet, dat het eerste wat die Duitser deed in het café Eylders? Die opende zijn hand en liet aan Gagelmans een suikerzakje zien. Precies. Die bekeek het en daarna had het zakje geen betekenis meer en kwam het in de asbak terecht. Net als deze zakjes hier.”

„Goed, Bondriaan. Dus deze zakjes dienen als een soort van paspoort. Een legitimatie. Dat vertelt ons nog niet, hoe de brengers van die zakjes weten in welk café ze moeten zijn op die tijd.”

„Nou, inspecteur . . . dat kan een code wezen. Elke regel van de Franse volkslied betekent een bepaald café.”

Onge liet een langgerekt gefluit horen:

„Dat is helemaal geen gek idee van jou, Bondriaan! Ik geloof zelfs dat ik het een knap idee vind. Dan krijg je dus zoiets als dit: (Onge nam het potlood weer op en begon een lijstje te maken):

Allons, enfants de la patrie (bijvoorbeeld „Polen”)

le jour de gloire est arrivé (bijvoorbeeld „Americain”)

contre nous de la tyrannie, (bijvoorbeeld „Eylders”)

Bondriaan liep om het bureau heen en keek wat Onge geschreven had:

„Kijk nou eens, hoe eenvoudig, inspecteur. Aan het handschrift kan Gagelmans metéén zien of het suikerzakje wel van de goede man afkomstig is. En een ander wordt er geen snars wijzer van. Als zo'n zakje terecht komt in handen van de politie, kunnen ze het uur van afspraak wel uitknobbelen, maar nooit de plaats waar de afspraak is.

Dus ze kunnen een boodschapper alleen maar in de kraag pakken door Gagelmans te volgen en te wachten tot er iemand zo'n suikerzakje heeft laten zien.”

„En wat dan nog, Bondriaan. Wat dan nog? Wat zijn we dan nog opgeschoten. Want die boodschappers krijgen niets, voor zover we weten. Daar hebben we dagen op zitten turen. Geen pakketten, geen geld... geen wapens. Wat krijgen die kerels dan wel? Wat komen ze DOEN bij die postzegelmaniak?”

„Ze krijgen een suikerzakje, inspecteur. Waar wat op geschreven staat.”

„Jaja. Dat is waar ook. Ze leveren dit zakje in en zitten een tijd met Gagelmans over suikerzakjes te praten en dan krijgen ze één zo'n zakje mee en Gagelmans schrijft er wat op.”

„Hij schrijft op twee zakjes wat, inspecteur. Het ene krijgt de koerier mee en het andere steekt Gagelmans apart in zijn binnenzak.” „Zozozozo. Dus Gagelmans, laten we zeggen – stuurt de man verder? Naar een andere afspraak?”

„Zo zie ik het, inspecteur. Gagelmans is een soort van rangeerstation.

Gagelmans heeft geen geld, geen wapens, en Gagelmans weet waarschijnlijk maar bitter weinig. Maar omdat hij postzegelhandelaar is, en de hele dag in café's rondhangt en met allerlei slag mensen om gaat is hij een ideale figuur om allerlei koeriers en boodschappers van die ondergrondse beweging op te vangen. Maar zoiets kan natuurlijk in de gaten lopen. Als Gagelmans die mensen allemaal geld moest geven, was dat natuurlijk direct bekend. Dus wat hebben de slimmerikken gedaan? De koeriers gaan allemaal naar Gagelmans. En pas van hém horen ze, waar ze werkelijk heen moeten gaan. En dat gebeurt weer... met die onschuldige suikerzakjes. Gagelmans schrijft er een paar woorden op, plus de tijd van afspraak en klaar is Kees.„

„Maar ”waarom twee zakjes, Bondriaan? Hij steekt zelf ook een zakje, een beschreven zakje, bij zich.”

Bondriaan knipte met de vingers:

„Ik HEB het, inspecteur. De koerier krijgt een zakje met de tijd van afspraak en de man die hem het geld of de opdrachten of wat dan ook moet geven, krijgt het tweede zakje. Ze hebben laten we zeggen – een afspraak op 23 oktober in Den Haag. Een of andere café in Den Haag. Dan staat er:

23-10-15,

dat is dan 3 uur in de middag van de 23ste oktober. En het café wordt uitgemaakt door de woorden die er van het Franse volkslied op staan.”

„Zozo. Welwel” bromde Onge, over zijn kin strijkend. Zijn baard begon alweer naar buiten te dringen en het strijken maakte een zacht raspend geluid. „Als het zo is, Bondriaan, wordt de zaak er niet gemakkelijker op.”

„Nee, zeker niet.”

„Want, beste kerel – als we een van die koeriers in de kraag pakken als hij het café verlaat waar hij van Gagelmans een beschreven suikerzakje heeft gekregen . . .”

„Dan kunnen we nog niets doen, inspecteur omdat we de geheimtaal van de café's niet kennen. We kunnen die koerier wel in de kraag pakken, maar we kunnen niemand in zijn plaats naar de afspraak sturen.”

„Tenzij de man gaat praten, natuurlijk. Ik bedoel: hij kan ons natuurlijk die code vertellen.”

„Hij kan ons ook in het gezicht uitlachen, inspecteur. En die kans zit er dik in. Want waarvoor moeten we die man arresteren? Het is niet strafbaar om rond te lopen met een beschreven suikerzakje bij je.” „Zowaar! ” erkende Onge spottend. „Dat is een van de weinige dingen die in dit land nog niet verboden zijn. Een mooie situatie, moet ik zeggen . . . Maar wat doet Gagelmans nu met zijn eigen suikerzakje? Dat beschreven zakje dat hij bij zich houdt, bedoel ik?” „Dat gaat... dat moet natuurlijk naar de man die het geld uitdeelt.” „HOE gaat het naar hem toe? Wie is die man?”

Bondriaan stak een vinger in een oor, draaide die nadenkend erin rond en zei dan:

„Als ik Gagelmans was, inspecteur, deed ik zo'n zakje gewoon in een envelop met een postzegel en gooide het op de bus.”

„Ja, natuurlijk” – Onge zat poppetjes te tekenen met de ballpoint. „Dat is het eenvoudigste en ook het veiligste. Want de man waar het om gáát - de hoofdman, die het geld en de opdrachten, uitdeelt, en hij, zien elkaar op die manier nooit.”

„Natuurlijk niet, inspecteur. Die krijgt elke morgen heel onschuldig wat enveloppen met onschuldige suikerzakjes. Maar op die zakjes ziet hij precies waar en om hoe laat hij een afspraak heeft...”

Onge vulde het aan:

„En de andere man kan met zijn eigen suikerzakje bewijzen, dat hij de echte boodschapper is.”

„Sjuustement, inspecteur.”

Onge tekende een tweede rijtje poppetjes onder het eerste.

„Dus dan zouden we morgen eigenlijk moeten opletten, of Gagelmans brieven post, en in welke bus hij dat doet.”

„Juist, inspecteur.”

„En dan in samenwerking met de Directie van het Hoofdpostkantoor die bus laten ledigen...”

„En de post die erin zit, nazoeken...”

„Ho! Stop! Dat is niet zo eenvoudig als het wel lijkt. Want we weten niet waar we naar zoeken. We weten niet wat voor adres er op die brief staat. En ik denk niet, dat hij de moeite neemt, er een afzender op te schrijven.”

Dat was weer een geheel nieuw probleem. Maar nu keek Onge op de klok.

„Zeg – zie je hoe laat het is? Ik rammel van de honger. Weet je wat? Ik ga naar huis en onderwijl pieker ik er nog wel over. Het moet al raar lopen, wil ik vanavond niet iets bedenken.”

„Goed idee, inspecteur.”

„Berg die zakjes goed op en veeg de rest van de rommel maar in de prullemand.” – Onge ging naar de kapstok en begon zijn regenjas aan te trekken.

„Als er iets bijzonders aan de hand is, kun je me thuis bereiken.” „Komt voor elkaar, inspecteur.”

•

Otto vond de „Coffee and Milkbar” genaamd „Fino Mocca” zonder enige moeite. Voor de ingang stond hij even stil, haalde een zakdoek te voorschijn en veegde er zijn door de regen kletsnatte haren mee af. Het staat zo gek, als je ergens aan een tafeltje gaat zitten en de druppels druilen van je neus af op je broodje kaas. Toen zijn kapsel handdroog was, en ook zijn luifels van oren niet meer zo dropen, stapte Otto naar binnen... in een bijzonder fraai ingerichte koffiebar, met dure tafeltjes, rekken met binnen- en buitenlandse tijdschriften, en aan het einde een halfronde bar, waarachter een heel schilderachtig uitziend meisje stond te praten met twee jongelieden. Aan de tafeltjes voorin zaten wat klanten: een man die een nummer van „Life” las, en onderwijl soep lepelde; een dame met een bril die ingespannen een rij cijfers zat op te tellen en telkens opnieuw begon, en een jongen plus meisje, die in elkaars oren zaten te fluisteren en telkens schichtig op keken. Otto wandelde een eindje naar binnen, keek om zich heen, en begon zijn natte regenjas langzaam uit te trekken. Hij hing die aan een wandhaak en toen kwam het schilderachtige meisje achter de bar uit en naar hem toe. Otto zat al op zijn eentje aan een tafeltje; zij bleef bij hem staan:

„Goede avond.”

„Goede avond” zei Otto. „Ik wilde graag een kopje soep plus een inlichting.”

„De soep hebben we in voorraad” zei het meisje. „Maar wat voor inlichting had u willen hebben?”

„Dat is een beetje lastig” vertelde Otto. „Ik heb iets stoms gedaan.” Het meisje begon te lachen:

„Dat doen we allemaal wel eens, zou ik zeggen.”

„Ik heb een doos met postzegels laten liggen.”

„Waar? Op het postkantoor?”

„Neenee. Dit waren gebruikte postzegels. Ik had ze van mijn oom gekregen en toen heb ik een postzegelhandelaar ontmoet die voor me zou kijken wat ze waard waren en toen ben ik die man kwijt geraakt.”

Het meisje fronste haar wenkbrauwen. Het begon een beetje een ingewikkeld verhaal te worden en ze snapte er niet veel meer van. Dat hoefde ook niet, vond Otto – haalde diep adem en kwam te voorschijn met de vraag waar het nu eigenlijk om ging:

„Nu ben ik naar hem op zoek. Maar ik weet wel dat hij hier gisterenavond een afspraak had met een man, die Frits heet. Gisteren avond om negen uur. En hij had een knalrode weekendtas bij zich.”

„Ja. Oja, dat klopt. Die heb ik hun koffie gebracht.”

Otto haalde diep adem en liet een zucht van opluchting horen. „Gelukkig! Maar weet u niet waar die Frits ergens woont?”

Het meisje tikte met de punt van haar potlood tegen haar onderlip. „Dat is niet die met de bril op, hè?”

„Neenee. De andere heet Frits. Die met de tas is weggegaan.” „Weet u wat? Ik zal het even aan de baas vragen. Die zal het wel weten. En dan zal ik meteen uw soep halen.”

„Graag” zei Otto dankbaar. „Reuze vriendelijk van u.”

Hij bleef heel stilletjes aan zijn tafeltje zitten en bestudeerde de spijskaart. Het duurde een minuut of zes, zeven. Toen kwam het meisje opgewekt terugtrippelen met een dampende kop soep, en de gewenste inlichting. Althans een brokstuk van de gewenste inlichting. „Mijn baas weet ook niet precies, waar hij woont. Maar 't is ergens op de Lijnbaansgracht en hij rijdt in een gele Austin Healy.”

Otto keek haar wat verbaasd aan:

„Nounou – da's niet mis voor iemand op de Lijnbaansgracht. De grote of de kleine Austin Healy?”

Het meisje keek hem verbaasd aan, legde het servetje naast de kop soep.

„O jeetje - is daar dan verschil in?”

„Ja nou. De kleine Austin Healy heet „Sprite”.”

Zij dacht even na: zij bleek alras verre van dom te zijn, want zij kwam naar voren met een heel juiste opmerking:

„Kijk eens – er zullen op de Lijnbaansgracht wel geen hele troepen mensen wonen met een Austin Healy.”

Dat was natuurlijk volkomen juist. Op dat moment draaide de man, die in het blad „Life” had zitten lezen, zich half om: „Er staat altijd een kleine, gele Austin „Sprite” op het stuk achter de Weteringschans.” Otto keek verbaasd naar de rug van de man. Die zat met de rug naar hem toe, met het hoofd half omgedraaid.

„Het stuk achter de Weteringschans? De Lijnbaansgracht loopt toch achter de Stadsschouwburg?”

„Jongeman” zei de man op geduldige toon, met nog steeds zijn hoofd half omgekeerd; „De Lijnbaansgracht is de meest ingewikkelde en verknipte gracht van heel Amsterdam. Die loopt van achter de Stadsschouwburg, met onderbrekingen, tot helemaal aan het Frederiksplein. Het stuk gracht dat ik bedoel loopt van de Vijzelstraat die kant uit. Ik wandel er per dag vier keer overheen en ergens halverwege staat daar een kleine, gele Austin „Sprite”.” – Hij zei geen woord meer, draaide het hoofd weer naar voren en ging verder lezen in zijn „Life.” Voor hem was blijkbaar de zaak afgedaan. „Nou - u hebt het gehoord” zei het meisje.

„Dat heb ik” zei Otto. „Dank u wel, hoor.”

Hij wilde nu wel dat hij wat anders had genomen dan soep. Want die was gloeiend heet en hij had eigenlijk net zo lief meteen de kuiten genomen. Iedereen had natuurlijk dat gesprek gehoord en iedereen in de tent had omgekeken, of hem aangekeken. Bovendien voelde Otto zijn oren weer eens gloeiend rood worden van verlegenheid. Dan dacht hij dat iedereen dat zag en dan werden ze nog veel roder. Hij zat ineengedoken boven zijn dampende soep, nam er telkens een lepel vol van, moest dan wachten tot die was afgekoeld en kon dan weer verder gaan. En onderwijl bleven zijn oren maar gloeien. Hij zat intussen natuurlijk wel na te denken. Merkwaardig eigenlijk, dat je zo gemakkelijk iemand op het spoor kon komen. Maar waarom eigenlijk niet? Gagelmans had er geen rekening mee gehouden dat Otto Gladde Nelis knel zou kunnen zetten. De goeie Gagelmans had waarschijnlijk al lang vergeten dat Nelis hem over de telefoon een afspraak had horen maken met een zekere Frits ... De soep was nog stééds gloeiend heet. En ineens had Otto er genoeg van. Hij stond op, ging naar de bar en zei:

„Mag ik de soep betalen?”

Hij kreeg een bonnetje, betaalde met het tientje van oom Onge en kreeg geld terug, plus een zegewens:

„Ik hoop dat je die postzegels nog vindt.

„Ik ook” zei Otto. „Mijn dank voor de hulp.” „O, dat was met plezier, hoor.”

•

Het regende nog precies even hard. je hebt van die avonden dat het blijft druipen, net of het weer er speciaal en op zijn gemak voor is gaan zitten om nu eens lekker gestadig een nummertje regen weg te geven. Dat kon fijn worden, natuurlijk, bedacht Otto. Als die kleine gele racewagen er niet stond, op dat stukje Lijnbaansgracht, zat er weinig anders op dan daar te blijven wachten tot het ding op kwam dagen. En dat kon wel eens een natte lol worden...

Het werd een natte lol. Otto wandelde vanuit de Utrechtsestraat naar de Vijzelstraat en stak die over, wat nog niet eens zo eenvoudig was, want op die plaats is de weg abnormaal breed omdat er een stuk gracht gedempt is. En zowaar...aan de overzijde begon een strook water, met maar aan een kant een bestrating en huizen. Op de hoek bevond zich het bordje „Lijnbaansgracht.” Hij liep de nogal smalle gracht op. Rechts glom donker het water, vol met putjes van de er in ruisende regen. Links lag een merkwaardig allegaartje van gevels – heel moderne, van beton, glas en baksteen, met garagedeuren en kantoorbrievenbussen. De nummers zaten al meteen boven de driehonderd. De hele gracht strekte zich kaarsrecht uit, en was honderden meters lang. Langs het water, tussen de bomen, stonden hier en daar auto's geparkeerd. De onvermijdelijke Volkswagens – een grote oude Buick met rood opgeschuurde spatborden – twee scooters, een bestelwagentje; maar nergens, nergens zo iets opvallends als een lage, gele sportwagen. Otto hoefde het stuk gracht niet eens helemaal tot het einde toe af te lopen om dat te zien – trouwens, de man met het blad „Life” als lijfblad had gezegd dat die „Sprite” meestal ergens op het midden van de gracht stond. Tja ... wat nu te doen? Otto ging met de rug dicht langs een oud geveltje staan, om zo weinig mogelijk regen te vangen, en dacht na. De man met de Austin was natuurlijk per auto ergens naar toe. Misschien had hij die rode tas met belangrijke paperassen wel weer ergens heen gebracht . . . Misschien kwam hij de hele nacht niet meer thuis. Maar was dit eigenlijk het geschikte moment niet, om oom Onge op te bellen? Per slot van rekening had hij, de kleine Otto, nu genoeg ontdekt. De politie kon het nu verder zelf wel af ... Dat was eigenlijk het voor-de-hand liggende. Maar toch aarzelde Otto. Want het begon (als hij erover dacht met zijn verhaal naar inspecteur Onge te stappen) steeds duidelijker tot hem door te dringen dat hij weer eens precies dát had gedaan waar zijn oom hem al eerder voor op de huid had gegeven: hij was met een tientje beloning door zijn oom naar de bioscoop gestuurd. Maar was Otto naar de bioscoop gegaan? Nee! Otto was op eigen houtje aan een eigen film begonnen. En nu had je twee kansen... als hij met wat hij nu ontdekt had, naar oom Onge stapte was mogelijkheid één, dat de inspecteur reuze in zijn sas was met wat Otto had ontdekt. Maar het was ook mogelijk, dat oom Onge enorm zou gaan op spelen...

En juist, terwijl Otto met een lichte rilling zich dat mogelijke gebrom van zijn oom voorstelde, hoorde hij een ietsje zachter soort van gebrul of geronk... dat snel nader kwam. Lichtbundels van felle koplampen veegden in de lengte het stuk Lijnbaansgracht af, glommen op de natte stammen van bomen en kwamen snel nader. Een racewagen was zojuist in de verte de gracht op gezwenkt, in lage versnelling en nu vaart minderend op de compressie. Vandaar dat donkere grommen van de motor. Ongeveer halverwege de gracht . . . ergens tussen waar Otto stond en de Vijzelstraat, kwam het ding tot stilstand. Otto begon te wandelen... heel snel. Het was voor hem niet nodig om voorzichtig te zijn, want de man Frits kende hem niet. Hij wist niets af van de bezigheden van een nieuwsgierige jongen met flaporen. Otto was nog een meter of dertig van het tot stilstand gekomen autootje (waarvan hij nu duidelijk de lage stroomlijn en de hel gele kleur kon zien)

toen een man in een los hangende regenjas met een vaart uit het wagentje stapte, het portier achter zich dicht smeet en in draf de gracht overstak naar een voordeur, boven aan een hardstenen trapje gelegen. Otto versnelde zijn pas, zonder zijn ogen af te wenden van het trapje, waarboven de man nu achter de voordeur uit het gezicht was verdwenen. De motor van het racewagentje was niet afgezet . . . het lage gebrom weerkaatste van de bouwwerken aan de overzijde van het donkere water. De parkeerlichtjes brandden nog. Het was duidelijk dat de man in grote haast het huis was binnengegaan en van plan was, vrij snel terug te komen. Anders had hij de motor wel afgezet... Otto had nu, in een halve draf, het hardstenen stoepje bereikt. Een stuk of zeven treden voerden naar boven. Het huisnummer was 325. Achter de deur en achter een raam brandde goudgeel licht. Otto aarzelde eventjes en bekeek de situatie, en die was niet helemaal gewoon. Dit huis (verlicht raam en voordeur) lag ongeveer een meter of anderhalf boven de straat. Het scheen één straatarm te hebben en dat lag schuin boven de hardstenen stoep. Maar het gordijn was niet gesloten! Als je dus die stoep op klom, en je schuin opzij boog... Otto liep op de tenen snel de sliknatte treden van de stoep op. Het bovendeel was afgezet met een van die beroemde Amsterdamse ijzeren hekken. Door het voordeurruitje kon je niet naar binnen gluren, want daar zat een gordijntje voor. Maar toen Otto met de voeten op de onderste dwarsstang van het ijzeren hek klom en opzij boog, kon hij precies rond de stijl van het venster de voorkamer in loeren. Fraai tafereel! In het midden van het vertrek stond een tafel en op die tafel lagen twee grote, open koffers. Een man met een broek aan, een geel shirt maar geen jas rende van de ene hoek van het vertrek naar de andere, trok kleren en boeken uit laden en kasten en smeet ze in de gretig gapende koffers. De betekenis van deze filmscene was volmaakt duidelijk... de kerel was van plan te vertrekken en was nu in grote haast bezig, zijn koffers te pakken. Otto had al genoeg gezien, trok het hoofd terug, dacht eventjes na en daalde de trap af. Hij liep naar het gele racewagentje en nam het autonummer op. Opschrijven was niet nodig . . . voor iemand met een fotografisch geheugen is dat verspillen van tijd. Het gebrom van de racemotor ronkte nog steeds over de gracht. De wagen had een linnen kap, die natuurlijk omhoog was tegen de regen. Het autootje stond schuin naar het water toe geparkeerd, tussen twee bomen in. En toen haalde Otto de stunt van de dag uit. Hij liep snel om de achterkant van het wagentje heen, en bukte diep tot hij geheel achter de gele carrosserie zat verborgen, nam de portierkruk beet en draaide... het lage deurtje ging zonder enige moeite open en Otto, nog steeds ineengehurkt tussen het gele autootje en het donkere water, tuurde naar binnen. Er waren twee heel lage leren zittingen voorin. Daar lagen alleen een paar leren handschoenen Op. Otto stak een hand uit en drukte tegen het ene leren stoeltje. Het kiepte zonder moeite voorover en onthulde een donkere ruimte erachter, waarin geen zittingen zaten maar wel een holle ruimte voor bagage en dat soort zaken. Er schemerde iets roods in die ruimte. Otto stak de hand erin . . . greep... en trok een felrode plastic tas te voorschijn. Het hart begon weer eens in zijn keel te bonzen. De tas van Gagelmans! Wat deed die hier in de auto? De volgende seconde schoot het antwoord op die vraag hem te binnen. Als die tas inderdaad zulke belangrijke gegevens bevatte, dan vond de man Frits het blijkbaar veiliger die in de auto te houden, dan thuis, op zijn adres. Logisch... want als de politie huiszoeking komt doen, vinden ze daar niets. En met een auto kun je er snel vandoor.

Otto dacht en piekerde niet langer. Hij trok de tas uit de bagageruimte, kroop achterwaarts, duwde het lage portier weer dicht en gluurde langs de natte, linnen autokap naar het woonhuis. De man Frits was nog steeds aan het pakken. Otto grinnikte, kroop achter het race-autootje vandaan, stak snel de gracht over en wandelde, zo vlug hij kon, maar zonder opvallend en verdacht te gaan draven, met de rode tas de kant van de Vijzelstraat uit. Zijn hart bonsde en zijn keel was droog van de spanning. Het ronken van de automotor werd zachter en zachter. . . een of twee keer keek Otto snel over de schouder. Er gebeurde niets . . . nog steeds niet. Hij bereikte de hoek van de Vijzelstraat, stak in draf de verkeersweg over, bereikte de tramhalte en op dat moment kwam er een tram aanrijden. Otto zag niet eens, wat voor nummer het was. Het kon hem ook geen biet schelen . . . klom erin en voelde het kloppen van zijn hart pas langzaam bedaren, toen de tram aanzette en weggleed ... de kant van het Rembrandtplein op. Ziezo...deze buit was binnen!

DE LAATSTE LOODJES WEGEN HET ZWAARST!

Inspecteur Onge zat thuis ... of liever: hij làg thuis. Want bij de fel brandende oliekachel stond een lage leunstoel en daar lag de boevenvanger in, zijn benen zover mogelijk weg en een pijp in een mondhoek. Zijn vrouw was naar de bioscoop en dat was de inspecteur eigenlijk wel zo welkom, want nu hoefde hij niet naar gepraat van haar te luisteren, maar kon nadenken over het Grote Gagelprobleem. Hij bekeek het van voren en van achteren, draaide het ondersteboven en bekeek het op die manier. Dat hielp allemaal bar weinig, en langzaam maar zeker begon de inspecteur nijdiger te kijken. De knaap die het gevalletje met de suikerzakjes in elkaar had gedraaid was beslist een slimme jongen geweest... slim als een aap en glad als een paling. Maar hoe zo'n slimme gladderik te strikken?

•

Rechercheur Bondriaan had intussen ook gepiekerd, maar dat niet alleen. Hij had bovendien aan de kuierlatten getrokken en was op pad gegaan, dwars door de druilende regen naar de hoek van de Onbekende Gracht en de Nieuwe Prinsegracht. Langs de waterkant stond een half rood, half geel geverfde vrachtauto geparkeerd, en tussen die auto en het donkere water van de gracht stond de gestalte van een man in een wijde regenjas en met een slappe hoed op, die zo doornat was geregend dat het water met een straaltje van de neergebogen rand droop. De man stond een sigaret te roken, die hij weggooide, toen Bondriaan naar hem toe kwam.

„Goeie avond, Rutgers.”

„'t Is maar wat je een goeie avond noemt,” gromde Rutgers. „Ik vind het hier maar knap vervelend.”

De twee rechercheurs stonden nu vlak naast elkaar op het smalle stukje bestrating tussen de vrachtauto en de gracht. Door de ruiten van de cabine heen hield Rutgers de deuren van de Onbekende Gracht in de gaten. Uit de donkere massa van de achterzijde van het Theater Carré klonk nu en dan een flard schetterende muziek als het orkest daarbinnen losbarstte.

„Hoe lang sta je hier nou?”

„Meer dan een uur. Ik ben die vent hierheen gevolgd en hij is nog niet weer naar buiten gekomen.”

„Jij hebt hem overgenomen van Jannie?”

„Ja – die is naar huis. Die was bek-af.”

Bondriaan stond eventjes voor zich uit te brommen en zei toen: „Moet je eens luisteren, Rutgers. Ik heb zo'n idée dat die Gagelmans vanavond nog naar buiten komt om een of meer brieven op de bus te gooien. En nu had ik er een machtig lief ding voor over, als we die brieven te pakken konden krijgen.” Rutgers stond daar even over na te denken. Een agent van politie in uniform kwam op de fiets de gracht af, zag de twee donkere gestalten die nogal verdacht langs de waterkant achter een auto verborgen stonden, stapte af en kwam met de fiets aan de hand op hen af. Maar Bondriaan stapte snel achter de auto vandaan en gaf een teken met de hand. De agent knikte kort, stapte weer op de fiets en maakte dat hij wegkwam. Bondriaan voegde zich weer bij Rutgers. Er was niet veel verkeer, in deze rare uithoek van het ingewikkelde Amsterdamse netwerk van grachten en de enkeling die te voet of op de fiets voorbij kwam, lette niet eens op hen.

„Tja” . . . zei Rutgers op nadenkende toon. „We kunnen moeilijk weer eens een grapje met een zakkenroller proberen, na wat er vanmiddag is gebeurd.”

„Nee,” erkende Bondriaan. „Hem met een smoesje arresteren gaat ook niet meer op. Al dat soort van kruit hebben we al verschoten. We zullen het op een andere manier moeten proberen.” „Watte eh... Zijn we op zoek naar een speciaal soort van brief?” „Nee. Het kan een heel gewone envelop zijn. Maar er moeten suikerzakjes inzitten.”

Rutgers was bezig, een pakje sigaretten uit zijn regenjaszak te friemelen, maar hield er verbaasd mee op.

„Zei jij: suikerzakkies?”

„Suikerzakjes, ja. Ik weet dat het nogal idioot klinkt, maar daar draait toch de hele zaak om. En het is...”Hij hield plotseling op met spreken, want Rutgers, die voortdurend door de ruiten van de vrachtautocabine heen de voordeur van nummer 3 in de gaten had gehouden, legde snel een hand op de arm van Bondriaan en siste: „Hij komt naar buiten!”

Zij loerden nu beide door de autoruiten en zagen de gestalte van Gagelmans, staande voor zijn dichtgetrokken voordeur en nu bezig, een ouderwetse paraplu op te steken. Zodra de paraplu geopend was, wandelde de postzegelhandelaar met kalme, bedachtzame tred de gracht af, niet naar hen toe, maar de andere kant uit.

„Nou moeten we hem niet uit het oog verliezen Negen kansen van de tien dat de vent een brief gaat posten.”

„Volgen we hem nu?”

„Laten we wachten tot we zien of hij een hoek omgaat. Dan lopen wij als de hazen het huizenblok om. Als hij dan oplet of hij wordt gevolgd, ziet hij niemand.”

„Doen we!”

De paraplu, glimmend van de regen onder het licht van een straatlantaren, zakte de Onbekende Gracht af, sloeg aan het einde scherp linksaf... en verdween uit het gezicht. De beide rechercheurs kwamen meteen in beweging, liepen in draf de Nieuwe Prinsegracht af tot aan de Weesperstraat, gingen naar rechts de hoek om en bleven daar voor een verlichte etalage van stukken schuimplastic staan kijken, uit hun ooghoeken de rest van de straat in de gaten houdend. Zij stonden er nog geen tien tellen, of de glimmend-zwarte paraplu, met Gagelmans eronder, kwam de straat in, en wandelde verder... weer van hen af. De postzegelhandelaar keek niet op of om, bereikte een volgende kruising, stak de weg over en bleef staan op een tramhalte.

„Zozo. Meneer gaat de tram nemen.”

„Hou hem in de gaten, Rutgers. Ik ga kijken of ik een taxi kan vinden. Het is beter hem per auto te volgen, dan in dezelfde tram stappen.”

Rutgers zei haastig:

„Naast theater Carré is een koffiekelder. Daar zitten altijd taxichauffeurs te kaarten, met hun wagens voor de deur.” Bondriaan ging er in wilde draf vandoor, de Nieuwe Prinsegracht af, stormde de Amstel op, Carré langs en dook de koffiekelder in. Aan een lange tafel in het midden zaten zeker vijf chauffeurs kranten te lezen.

„Taxi voor een haastklusje!”

Een kleine chauffeur met een brilletje op en een slim gezicht gooide zijn krant neer en kwam meteen naar buiten, onderwijl zijn uniformpet opzettend. De motor startte al, toen Bondriaan achterin klom:

„Ik ben recherche. We moeten een tram volgen met een verdachte erin. Hier vlak achter; in de Weesperstraat.”

De wagen stoof met een vaart langs het theater, de hoek om en wilde juist de Weesperstraat indraaien, toen een tramstel van lijn 5 met toenemende vaart voorbijschoof. „Al zijn leven zit de vent daarin. Maar eerst even mijn maat oppikken.”

De taxi draaide de hoek om, de Weesperstraat in, en toen zagen zij Rutgers, die op de rand van de stoep stond, en wild naar alle kanten om zich heen keek. De tramhalte lag verlaten. Geen Gagelmans in zicht.

Bondriaan boog zich voorover en drukte, over de schouder van de chauffeur heen, driemaal kort op de hoorn. Rutgers hoorde het sein, kwam in draf op de taxi af en stak zijn hoofd naar binnen, want Bondriaan had de achterdeur al opengezwaaid. „Waar is onze man gebleven?”

Rutgers wees opgewonden achter zich:

„Die is teruggegaan de kant van zijn huis uit. Maar hij heeft een brief gepost in de bus van lijn 5.”

„Welke kant uit?”

„Naar het Centraal Station toe. Die daar net wegreed.” Bondriaan nam een snel besluit en schoof achterwaarts op de zitbank.

„Kom naar binnen. Wij gaan achter die tram aan.”

De taxichauffeur had het al gehoord, en de wagen begon te rijden. Veel haast was er niet, want het is voor een taxi een klein kunstje, samen met een tram het Centraal Station te halen. Terwijl de wagen bezig was, te keren, vroeg Rutgers: „Wat doen we als we aan het Centraal Station zijn?”

„Daar worden om deze tijd alle trambussen van binnenkomende wagenstellen geleegd. We gaan naar de postambtenaren toe, en dan moeten we zien dat we de inhoud van die postbus na mogen kijken.” Rutgers dacht daar even over na en bromde instemmend:

„Het is een geluk dat-ie een trambus heeft genomen. Want anders hadden we uren werk gehad voor we van het Hoofdpostkantoor een mannetje hadden meegekregen om zo'n straatbus open te maken.” „Ja – en bovendien zit daar veel meer post in. Die trambussen hebben nooit zoveel.”

„Maar waaraan zien we welke de brief is die we moeten hebben? Weten we aan wie hij is geadresseerd?”

„Nee. Maar misschien kunnen we het wel voelen. Als het goed is, moeten er suikerzakjes in zitten.”

De taxi was nu al zover opgeschoten dat ze de tram begonnen in te halen. Achteraan de wagen hing de kleine, felrode PTT-bus waarin Gagelmans zo kort tevoren zijn post had gedeponeerd.

„Rustig aan, maar. We zullen het gauw weten.”

Zij wisten het inderdaad vrij gauw. De taxi zette hen af vlak naast het stilstaande tramstel van lijn 5, voor het Centraal Station, en Bondriaan sprong er haastig uit, terwijl Rutgers de chauffeur betaalde. Een jonge ambtenaar van de Posterijen, met een zeildoeken postzak in de hand, wandelde op de trambus af en wilde juist met zijn speciale sleutel die bus openen, toen Bondriaan hem op de schouder tikte. Hij liet zijn politiepenning zien.

„Wij zijn recherche. Er zit een brief in die bus die we dringend moeten hebben. Kun je de inhoud ervan apart houden?”

„Dat kan wel. Maar we moeten opschieten, want die trams kunnen hier maar even blijven staan wachten.” – Hij keek snel om zich heen, zag een tweede PTT-jongen, rende op hem af en kiepte de inhoud van zijn eigen halfvolle postzak over in die van de ander. Met de nu lege zak holde hij terug. De sleutel ging in het sleutelgat… het deurtje zwaaide open en een stuk of twaalf brieven stroomde de zak in. Deurtje dicht . . . juist op tijd, want de tram begon weg te rijden om plaats te maken voor het volgende wagenstel, dat al vanaf het Damrak naderde.

„Waar bekijken we de boel?”

Rutgers kwam haastig naar hen toe: „Is het gelukt?”

„Zonder mankeren, hoor.”

De postambtenaar liep voor hen uit naar het station toe en zei, over zijn schouder:

„We kunnen het beste naar de postkamer gaan. Daar kijkt niemand je op de vingers. En hier in de regen kun je ook moeilijk die brieven rustig bekijken.”

Een paar minuten later, onder het felle licht van de laaghangende elektrische lampen, lagen er dertien brieven op een van de sorteertafels. Twee ervan zaten in dunne luchtpostenveloppen. Eén was gericht aan de Inspectie van de Belastingen te Leiden. Een vierde was bestemd voor een Verzekeringsmaatschappij. Bondriaan schoof die vier alvast opzij. Er bleven er negen over. Hij nam ze een voor een op en bekeek ze van voren en van achteren... tot hij bij nummer zeven kwam. Hij begon opeens te lachen, toen hij de achterkant zag.

„Da's heel eenvoudig, Rutgers.”

Rutgers schoot ook in de lach.

„Ja. Makkelijker kan het al niet.”

Want achter op de klep van de enveloppe stond, in keurige lettertjes, gedrukt:

H.GAGELMANS Postzegelhandelaar Onbekende Gracht 3, AMSTERDAM

Bondriaan schudde de enveloppe vlak naast zijn oor. Daarna naast dat van Rutgers. De beide rechercheurs bevoelden de brief met enige zorg.

„Dat is hem, hoor. Je kunt de suiker in de zakjes horen ritselen.”

„De wát horen ritselen?” vroeg de PTT-ambtenaar met enige verbazing in zijn stem.

„Suiker,” zei Bondriaan, de brief in zijn binnenzak stekend. „We zijn op het spoor van een internationale bende die suiker over de grens smokkelt in brieven.”

„Maar . . .” begon de verblufte PTT-man. Vóór hij verder kon denken of vragen, waren beide rechercheurs al op weg naar de deur.

•

Inspecteur Onge schrok op uit zijn gepeins bij de oliekachel, toen de telefoon rinkelde op het tafeltje naast hem. „Onge hier.”

De stem van Bondriaan kwam triomfantelijk over de lijn: „Met Bondriaan, inspecteur. Ik sta samen met Rutgers bij het Centraal Station en. . . ”

De inspecteur schoot met een ruk uit zijn stoel overeind:

„Wat doen jullie daar? Vertel me niet dat Gagelmans de D-trein wil nemen en de grens over piepen.”

„Neenee, inspecteur. Maar wij hebben de brief.”

„De brief? Welke brief?”

„De brief met de suikerzakjes. Hij postte die in een bus van Lijn 5 en...”

Onge stond al overeind, en klopte gehaast zijn pijp uit in de asbak. „Ik snap het al. Ga recht naar het bureau. Ik kom meteen daarheen.”

„Begrepen, inspecteur! Tot direct.” •

„Zozozozozozo”, zei Onge, zijn kamer op het politiebureau binnenhollend, de deur achter zich dichtsmakkend en zijn regenjas los knopend. „Jij bent aardig van leer getrokken, Bondriaan.” Bondriaan en Rutgers stonden naast elkaar voor de gloeiende gaskachel, terwijl het regenwater in wolkjes uit hun natte broekspijpen dampte.

„Och, inspecteur. We hebben geluk gehad.”

De brief lag te pronk midden op het bureau van Onge. Het was een nogal stijve, witte, rechthoekige enveloppe, met het afzend-adres van de postzegelhandelaar achterop. Onge had echter meer belangstelling voor het met de hand geschreven adres op de voorzijde. Dat luidde:

Den Weledelen Heer Jacques Petit,

Kamer 317,

Hotel Terminus,

Den Haag.

„Zozozozozo”, zei Onge opnieuw, en trok een lade van zijn bureau open. Zijn hand kwam weer te voorschijn, met een dolkmes erin. Hij schoof de punt van het scherpe mes onder een hoek van de enveloppeklep, sneed de brief kortweg open, legde het mes weer in de lade en loerde in de open enveloppe. Beide rechercheurs verlieten nu hun warme plekje bij de suizende gaskachel en bogen zich over het bureau.

„Ziet u wat, inspecteur?”

„ Kijk zelf maar.”

Onge keerde de enveloppe om, en schudde. Er kwamen drie suikerzakjes uit, plus een opgevouwen vel brief papier, van hetzelfde soort papier als de enveloppe. Onge vouwde de brief open. De boodschap die erop stond, was kort, maar liet aan duidelijkheid niets te wensen over:

Waarde Jacques,

Hoe het mogelijk is begrijp ik nog steeds niet (ik heb er de hele dag en een halve nacht over gepiekerd) maar de politie is erachter gekomen, dat er iets aan de hand is met ons verbindingssysteem van suikerzakjes. Dit zijn dus de laatste die je van mij krijgt – hierna houd ik er er mee op. Het staat ook vast, dat ik sinds enige tijd door de recherche ben gevolgd en hoewel ze waarschijnlijk niets weten of kunnen bewijzen, moet het hele systeem ingaande morgen worden stopgezet. Ik post je deze drie zakjes nog, omdat ik natuurlijk de bezoekers van vandaag niet kon wegsturen en nog op de gewone manier moest afwerken. Maar dit is het laatste, wat ik doe. Alle lijsten en adressen die iets konden verraden heb ik gisteren al uit huis weggebracht. Schrijf mij dus niet meer en bel me ook niet op... zeker de eerste dagen niet. Ik laat wel wat van me horen zogauw ik zeker ben, dat de politie me niet meer in de gaten houdt. Ze houden daar vanzelf mee op, als ze merken dat ik niets anders ben dan een gewone postzegelhandelaar. En ingaande morgen is dat weer zo. Ik hoop dat je erin zult slagen, snel een nieuwe verbindingsman te vinden.

                met groeten, in haast,

                                                                Hendrikus.

De brief was met de hand geschreven in groene inkt. Niemand zei wat, vóór alledrie de politiemannen de tekst hadden gelezen. Intussen zat Onge de suikerzakjes te bestuderen. Toen Rutgers de brief weer liet zakken, keek de inspecteur op:

„Nu zijn we nog niet zo héél veel opgeschoten. Bovendien heeft Gagelmans lont geroken en van hem zullen we niet veel wijzer meer worden.”

Bondriaan liep naar de gaskachel terug en ging zijn broekspijpen weer droogstomen.

„In ieder geval weten we één ding wel, inspecteur: we weten wie de man is, die het geld en de bevelen uitdeelt. Dat is die Petit uit kamer 317 Hotel Terminus in Den Haag.”

„Hm”, zei Onge, nu de brief weer bekijkend. „Die Jacques Petit is vast en zeker een van de belangrijke jongens. En die heeft morgen drie afspraken met drie leden van de ondergrondse grapjassen. Maar hoe krijgen we DIE te pakken?”

Bondriaan en Rutgers keken verbaasd:

„Maar, inspecteur... Er staat toch wel wat op elk van die suikerzakjes geschreven?”

Onge zat de zakjes weer te bekijken. Er stond hetzelfde soort woorden en cijfers op als op de andere zakjes die zij eerder die middag uit de café-asbakken hadden gevist.

„Jazeker.” Onge legde de drie zakjes op een rijtje en las voor: Op het eerste staat:

„Aux armes ... 24-10-1430.”

„En dat: „Aux Armes ... is dat weer, eh ... ?”

„Dat is weer het begindeel van een regel van het Franse volkslied, ja: „Aux Armes, citoyens.”

„En dat betekent?”

„Wat doet dat er nou toe?”

„Nou – voor de belangstelling.”

Onge zei met enige tegenzin:

„Het betekent: „Te wapen, burgers!” ”

„En op het tweede zakje?”

Het tweede zakje was weer een Italiaans model, van een café in Milaan. Er stond opgeschreven:

„ ... nos fils et nos compagnes. 24-10-16.”

Het derde zakje was van een cafetaria in Eindhoven. Het droeg de tekst:

„... de la tyrannie... 24-10-1230.”

Onge wierp hen elk een van de zakjes toe en leunde achterover in zijn stoel.

„Bekijk ze zelf maar.”

De rechercheurs bekeken ze. Dan zei Bondriaan:

„Maar het is toch heel duidelijk, inspecteur. De 24ste van de 10-de is de dag van morgen. Vierentwintig October. Alleen de uren zijn verschillend: achtereenvolgens 12 uur 30, 14 uur 30 en 16 uur.” Onge zei ongeduldig:

„ja, dat snap ik nou ook. Maar in welke café's zijn die afspraken, slimmerd?”

„Ai ... Oei. Dat is waar ook. Wij hebben de code niet. We weten niet, welk café wordt bedoeld met welke woorden.”

„Precies. En waar zijn die café's? In Den Haag? In Amsterdam?” „Hm. Tja. Je zou zo zeggen in Den Haag.”

„Waarom? Het is voor mijnheer Petit makkelijker om op zijn eentje naar Amsterdam te komen dan voor die drie kerels, die vandaag in Amsterdam afspraken hadden met Gagelmans, om naar Den Haag te gaan.

„Zeker, inspecteur. Natuurlijk. Dat maakt het er niet makkelijker op.”

„Niet makkelijker? Het maakt het deksels moeilijk. Want we kunnen lastig een politieman parkeren in elk café van de Haagse en Amsterdamse binnenstad.”

Rutgers zei kalmpjes:

„We kunnen natuurlijk wel mijnheer Petit laten volgen. Die brengt ons vanzelf waar we zijn moeten. Hij weet wèl waar hij zijn moet.” Bondriaan en Onge keken elkaar aan en begonnen hard te lachen. „Allicht! Waar zitten we ons over op te winden. We pikken Petit op als hij zijn hotel verlaat, en...”

Rutgers zei, zachtjes:

„Dan zal hij toch eerst zijn brief moeten hebben, inspecteur. En die ligt netjes opengesneden hier op uw bureau.” Nu lachte niemand. Vervolgens besefte iedereen, dat er ten snelste diende te worden gezorgd, dat er een fatsoenlijk uitziende en niet-verdachte brief de volgende ochtend in Hotel Terminus te Den Haag zou worden besteld.

„Dan moeten we wel maken, dat deze brief in elk geval nog met de nachtposttrein meegaat.”

„Dan kan best”, zei Bondriaan. „Die breng ik dan wel persoonlijk naar de PTT op het Centraal Station en die stoppen hem wel in de postzak voor Den Haag.”

„Juist. Nu is het pijnlijke, dat we deze envelop hebben opengesneden.

Rutgers had intussen diep staan nadenken:

„Ik zie niet in, inspecteur, waarom we er niet een andere envelop omheen kunnen doen.”

„Maar we hebben geen enveloppen die achterop met de naam van Gagelmans zijn bedrukt, slimmerik.”

„Dat geeft toch niks, inspecteur. We nemen een gewone witte, vierkante envelop. Die Petit zal denken, dat Gagelmans zo bang is geworden, dat hij geen brief wilde versturen met zijn naam als afzender erop. En ook al vindt hij het raar, dan kan er nog niets gebeuren, want Gagelmans zegt in zijn brief heel duidelijk, dat hij niet wil worden opgebeld of wat ook.”

„Ja,” zei Onge. „Je hebt gelijk. Bondriaan – scharrel een fatsoenlijke witte envelop op en zet er het adres van Jacques Petit op met de schrijfmachine. Neem deze enveloppe maar mee, dan maak je geen vergissingen.”

Het was binnen enkele minuten voor elkaar. De drie suikerzakjes plus de handgeschreven brief van Hendrikus Gagelmans gingen in de nieuwe envelop. Die werd liefhebbend dichtgelikt en ging daarna in de binnenzak van Bondriaan. „En nu? Wat doen we nu, inspecteur?”

Onge trommelde met de vingers op het bureau:

„Kijk eens – het is een tikkeltje een gekke geschiedenis. De Zwitserse politie en ook Interpol hebben helemaal geen belangstelling voor onze goede Gagelmans. Maar zij hebben wèl belangstelling voor de leiders van die ondergrondse beweging en natuurlijk voor de leden ervan, want die halen hun huzarenstukjes meestal uit op Zwitsers of Duits grondgebied. „En dat zijn natuurlijk de mensen die naar Petit komen om geld en opdrachten te halen.” „Precies.” – De vingers van de inspecteur trommelden door. „Nu kunnen we die Petit wel in de kraag grijpen, maar als die weigert, ons iets te vertellen zijn we achteruit geboerd inplaats van opgeschoten. Die Gagelmans is nu al geschrokken en heeft de boel stopgezet. Als we Petit arresteren, blijft ieder lid van die ondergrondse beweging verder mijlenver uit de buurt en kunnen we weer helemaal van voren af aan beginnen. Nee – het beste is, om morgen die Petit te laten volgen. We moeten zien met wie hij zijn drie afspraken heeft en die drie verschillende personen in de gaten houden tot we weten wie ze zijn en waarheen ze reizen.”

„Dat is waarschijnlijk naar het buitenland, dus.”

„Zo goed als zeker. Die gaan denkelijk met wat ze van Petit gekregen hebben rechtstreeks naar het station en naar de D-trein. Zogauw we weten welke trein zij genomen hebben en waarheen, telegraferen we dat aan Interpol en dan kan die ze bij aankomst opwachten. Dat is eigenlijk alles, wat we te doen hebben. Hoewel ik, persoonlijk, het hele zaakje het liefst hier uit Holland zag ophoepelen. Laten ze hun grapjes maar ergens anders op touw zetten.” – Hij stak plotseling de hand uit en greep de telefoon:

„Onge hier. Mag ik de Haagse politie. Afdeling Hotelregistratie.” Hij bleef met zijn vingers trommelen terwijl de verbinding tot stand werd gebracht. Dan zei hij snel: „Hier inspecteur Onge, Amsterdam. Heeft u daar een hotelbiljet van een zekere Jacques Petit, Hotel Terminus?... Petit, ja. . . . Goed, ik wacht wel even.” (In elke stad van Nederland moet ieder die, al is het ook maar voor één nacht, in een hotel logeert, daar bij aankomst een biljet invullen met naam, geboortedatum, woonplaats, en voor vreemdelingen ook paspoortnummer en zo meer. Die biljetten gaan dezelfde dag nog naar het politiebureau zodat men daar elke nacht precies kan zien, wat voor mensen er in de hotels van die stad logeren. Iemand die door de politie wordt gezocht, kan dus maar beter niet in een hotel onderduiken, tenzij hij natuurlijk een valse naam en geboortedatum opgeeft. Maar dat is voor buitenlanders lastig, omdat ze hun paspoortnummer moeten opgeven. En een paspoort veranderen is niet zo eenvoudig). Het antwoord van de Haagse politie kwam verbazend gauw:

„Hebt u het daar?” - Onge schreef op wat hem werd gedicteerd: „Jacques M. Petit . . . Nationaliteit Fransman ... Geboren in Toulouse op 14 juli 1922 . . . Juist. En hoe lang woont hij daar al?... Al bijna twee maanden... juist. Dank u wel” – Hij legde de hoorn neer en bleef even peinzend zitten kijken naar wat hij had geschreven. „Een Fransman, die daar al twee maanden woont... En die alle mensen die naar hem komen, eerst laat ontvangen door die Gagelmans van ons. Een voorzichtig heer, die Petit. Hij ziet er werkelijk naar uit, dat hij de jongen is, die aan de touwtjes trekt. Of in ieder geval één van de jongens.”

De telefoon op zijn bureau rinkelde fel.

„Onge hier... Ja... WAT?” (De inspecteur gaf zulk een schreeuw dat Bondriaan en Rutgers tegelijk opschrokken.

„Maar waar ben je dan nu? Pak een taxi en kom meteen hierheen! Recht hierheen!” Hij smakte de hoorn neer en bleef even zo zitten, zijn beide rechercheurs aanstarend:

„Dat was mijn lieve neefje Otto. Dat jong heeft me een stunt uitgehaald Die heeft ontdekt waar Gagelmans de papieren uit zijn huis heen heeft gebracht en die heeft hij nu in handen.

„WAT! Heeft kleine Otto die?”

„Ja. In een rode Coca-Cola-tas.”

„Maar hoe...? (Beide rechercheurs vroegen dat tegelijkertijd.)

„Maar hoe heeft hij...?”

„Dat weet ik ook nog niet. Hij belde op uit een telefooncel. Het belangrijkste is, dat hij niet met die kostbare tas over straat blijft zwalken. Hij zal zo wel hier zijn.”

Precies zes minuten later kwam Otto binnenstappen, druipend van de regen en met een knalrode tas in de hand.

•

„Zo!” zei oom Onge gestreng, Otto de rode tas uit de hand nemend. „En nu wil ik eerst, en meteen, en zonder franjes of smoesjes, horen wat je nu weer op eigen houtje aan het uitstukken bent geweest.” Maar dat was Bondriaan toch te bar. Hij begon te protesteren: „Maar, inspecteur. De jongen is doornat tot op zijn huid! Laat hij zich toch eerst warmen bij de gaskachel. Hij kan wel longontsteking oplopen op deze manier!”

Onge liep wat voor zich uit te brommen, dat geen mens aan Otto opgedragen of gevraagd had, op zijn eentje in de gietregen voor detectiefje te gaan spelen, maar hij liet Bondriaan toch begaan terwijl die Otto's regenjas weghing en de kleine, natte jongen met de flaporen op een stoel vlak voor de hete gaskachel zette. Oom Onge ging wijdbeens voor hem staan.

„Zo. En nu vertellen.”

„Ja,” oom. Het begon allemaal met Gladde Nelis.”

„Nee!” blafte oom Onge. „Het begon er allemaal mee, dat ik je nog eens extra op het hart hebt gebonden, naar huis of de bioscoop te gaan. Was dat niet zo?”

„Jawel, oom. Maar...”

„EN WAAROM DEED JE DAT DAN NIET? Elke keer is er iets dergelijks! Als er wat met je gebeurt, krijg ik van je vader de schuld.”

„Ja, oom. Maar ik wás ook op weg naar huis. Heus. Maar toen schoot me ineens te binnen, dat Gladde Nelis nooit kon weten dat ik iets met de politie te maken had. Dus kon ik hem dreigen.”

De inspecteur keek zijn beide rechercheurs om beurten aan.

Zijn mond zakte een eindje verder open:

„JIJ? Gladde Nelis dreigen? Hoe wou een dreumes als jij Gladde Nelis dreigen?”

„Met zijn zes maanden voorwaardelijk, oom.” – En vanaf die woorden kreeg Otto de kans om volkomen zonder onderbrekingen, in één ruk door, het ganse verhaal uit te vertellen. Hij deed het duidelijk en goed, en niemand vroeg hem wat, tot Otto eindigde met de laatste woorden: „... en toen ik die Coca-Cola-tas in handen had, smeerde ik hem de gracht af tot ik bij een telefooncel kwam, en toen ben ik u gaan bellen. Eerst thuis en toen hier op het bureau.”

Tot op dat ogenblik had niemand meer naar de rode tas omgekeken, want iedereen was zo nieuwsgierig geweest om te luisteren naar de toer die Otto op zijn eentje had uitgehaald, dat de tas rustig op het bureau van Onge was blijven staan. Toen Otto was uitgesproken, bleef het eventjes stil. De politiemannen keken elkaar om beurten aan. Dan wierp Onge de armen in de lucht met een gebaar van wanhoop en riep uit:

„Ik geef het op, hoor. Ik weet waarlijk niet of ik je nu op je eigenwijze falie moet geven omdat je, tegen mijn orders in, weer eens op je eentje erop uit bent getrokken, of dat ik je een compliment moet geven voor de manier waarop je je hersens hebt gebruikt. Wat moet je nou zeggen tegen zo'n jongen?”

Bondriaan stond zich een beetje achter de oren te krabben.

„Tja, inspecteur ... ik zou zo zeggen dat de jongen voor het vak politieman is geboren. Ik vind het een verdraaid knap stukkie werk voor een jongen van nog geen dertien jaar om een ouwe rot als die Gladde Nelis zo finaal in de boot te nemen.”

Rutgers deed ook een duit in het zakje. Hij deed twee stappen naar voren, stak een ham van een hand uit en zei openhartig:

„Jongen – voor mij heb je 't 'm geflikt! Voor míj kun je der wat van!”

Otto kreeg een kleur van plezier, en toen zei Onge; ongeduldig: „Goed, goed. Hou er nou alsjeblief mee op, anders wordt die aap helemáál zo verwaand als een pauw. Eigenwijs is-ie al genoeg. Nou eens even kijken wat er in die tas zit.”

Iedereen, ook Otto, stond op en ging op het bureau af. De inspecteur bekeek het ding eerst even van alle kanten. De ritssluiting bovenop was dichtgetrokken.

„Heb je er zelf al in gekeken, Otto?”

„Nee, oom. Het regende te hard en ik wilde zo gauw mogelijk zorgen dat die tas op het politiebureau kwam.”

„Hm,” knorde Onge' „Dat is tenminste verstandige taal.” – Hij pakte het rode strikje dat aan het beugeltje van de rits zat, trok de rits open en keek in de tas. Hij keek even, trok toen de tas verder open, keek weer, maakte een ongelovig geluid, bukte zich, rook aan de inhoud, stak er een hand in en trok te voorschijn . . . een vuil en verfrommeld wit overhemd. En toen begon het spektakeleffect van de week. Er kwamen de meest verblufte en daarna verslagen gezichten van de maand. Want uit de tas kwamen, na dat overhemd; een tweetal vuile onderbroekjes, een stelletje vuile zakdoeken, vier paar vuile wollen sokken en helemaal op het laatst een gebruikt stukje toiletzeep. Dat was alles. En het rook niet eens fijn, ook. De hele smeerboel lag te pronk op het bureau van Onge en de inspecteur zelf zag eruit als iemand die elk moment met een doffe slag uit elkaar kon barsten, ruiten en deuren binnen een straal van honderd meter uit de kozijnen slaande. Hij maakte wat verstikte, woedende geluiden ergens achter in zijn keel, hapte naar lucht en barstte toen los: „Detectivewerk! Verbazingwekkend stuk detectivewerk! Wat denk je eigenlijk dat het hier is? Een politiebureau of een bijkantoor van Dubbelblank?” Otto's oren waren weer eens zo rood als kreeften. Hij stotterde van verlegenheid:

„M ... maar oom. Ik ... ik kon toch niet weten, dat...”

Onge viel hem boos in de rede:

„Nee, dat kon jij niet weten. Er is een hele hoop dat jij nog niet kunt weten. Maar er zijn een paar dingen die IK weet. En een van die dingen is, dat je voortaan politiewerk maar eens aan ons moest overlaten, voor de verandering . . .” Hij ging nog een tijdje zo door (dezelfde preken die Otto al eerder had gehoord) maar toen hij wat stoom had afgeblazen, en wat kalmer werd, merkte Bondriaan op: „Maar al met al, inspecteur, zijn we toch wel een hoop wijzer geworden. We weten aan wie Gagelmans zijn papieren in bewaring heeft gegeven. We . . .”

„Wie weet dat? Weet jíj dat? We weten niets. Heeft iemand gezien dat er papieren in die rode tas zaten? Heb jij dat gezien? Heb ik dat gezien? Heeft dat stuk neuswijze neef van mij dat gezien? Niemand heeft het gezien. Het enige wat ik zie is een rooie tas plus een stelletje kwalijk ruikende sokken. Dàt is wat ik zie.”

De rechercheurs waren aan dat soort uitbarstingen van hun chef wel gewend. Bondriaan zei rustig:

„Kom, kom, inspecteur. Die Gagelmans was niet zo zenuwachtig geweest en had niet zo'n geheimzinnige afspraak gemaakt als er toen alleen maar vuile sokken in die coketas hadden gezeten. Natuurlijk zaten er toen belangrijke paperassen in. Maar de vent heeft die eruitgehaald om ze ergens anders op te bergen en gewoon de lege tas gebruikt om er zijn vuil goed in naar de wasserij te brengen.”

Rutgers bracht in het midden:

„Of er bestaan twee van die zelfde tassen. Die man Frits kan er zelf al die tijd wel een hebben gehad. Voor vuil goed. En de échte rode tas is dan nog daar in huis.”

Dat waren natuurlijk mogelijkheden die best waar konden zijn.

„En waar is die Frits nu?”

Tja ... Frits was er waarschijnlijk vandoor. Onge keerde zich tot zijn neefje:

„Wat was dat autonummer ook weer?”

„TG 68-42, oom.”

Onge schreef het haastig op een bloknootvelletje, en gaf toen kort een order:

„Rutgers - zet dat nummer op het telexnet. Laat iedere politieman in Nederland naar die wagen uitkijken. Dat moet niet zo moeilijk zijn, want een kleine gele sportwagen zie je niet zo veel in oktober, op een dag dat het stort van de regen. Nu meteen.”

Rutgers ging al naar de deur; het opgeschreven nummer in de hand. „Tot uw dienst, inspecteur.”

„Bondriaan - kom mee. Neem de grote sleutelbos mee. Wij gaan eens op de Lijnbaansgracht kijken, of we daar wat wijzer kunnen worden. Otto – jij gaat ook mee. Je moet ons het huis wijzen en dan kunnen we meteen een oogje op je houden. Als we jou loslaten, heb je kans dat je weer op je eentje aan het speurneuzen slaat en wie weet waar je dan mee aan komt zetten. Een geheimzinnige koffer met twee dode katten erin, of iets dergelijks. Kom mee!” – De inspecteur marcheerde deur uit, onderwijl zijn armen in de regenjasmouwen stekend. Otto draafde achter hem aan. Bondriaan sloot de stoet. Otto had nog niet de tijd gehad om op te drogen en goed door en door warm te worden, maar daar was niets aan te doen. Het kon hem bovendien weinig schelen. Hij was allang blij, dat hij met de beide politiemannen mee mocht ... Toen ze beneden waren, op de binnenplaats, en al in de politieauto zaten, gaf Bondriaan een schreeuw:

„Ik heb de sleutels en het gereedschap vergeten!”

Maar na vijf minuten waren ze dan eindelijk op weg naar de Lijnbaansgracht. Het regende nog precies even hard als het al de uren tevoren had gedaan.

•

Zij waren natuurlijk niet van plan om met een politieauto en veel bombarie de Lijnbaansgracht op te komen rijden. Daar waren verschillende redenen voor en één daarvan legde inspecteur Onge uit, terwijl zij over het Leidseplein reden:

„Kijk eens – wij, van de politie, mogen niet zonder toestemming van de Officier van justitie ergens huiszoeking gaan doen. Het gebeurt natuurlijk wel eens... en er zijn foefjes op... maar eigenlijk mag het niet. Als we nou die voordeur open kunnen krijgen zonder dat er geschroefd of gebroken hoeft te worden, en die man Frits is er vandoor, dan kraait er geen haan naar. Maar hoe rustiger zoiets gebeurt hoe beter natuurlijk. En er moet zeker geen politie-auto voor de deur staan als we daar binnen aan het rondneuzen zijn. Snappie?” Otto snapte het. De politiewagen stopte op het brede gedeelte van de Vijzelgracht. De chauffeur bleef erin zitten, met de radio aan, voor het geval er een radioboodschap voor Onge binnen zou komen. Onge zelf, met Bondriaan en Otto achter zich aan, wandelde de Lijnbaansgracht op. De inspecteur vroeg, over zijn schouder:

„Is dat race-wagentje weg, Otto?”

„Ja, oom. Dat is er niet meer.”

Zij wandelden rustig door. Het was zulk hondenweer dat er op heel de lange, rechte gracht maar één figuur te zien was, die van een vrouw in de verte, met een paraplu op, die aan een lijn een hondje uitliet.

„Waar is het nu precies?”

„Bij dat eerste hardstenen trapje, oom. Dat naar buiten uitsteekt.” Toen zij het trapje bereikten, was de vrouw met de paraplu en de hond alweer naar binnen. De gracht lag aan beide zijden verlaten onder de neerdruilende regen. Onge beval kort:

„Bondriaan - probeer of je de voordeur open kunt krijgen. Otto en ik blijven hier beneden staan en houden een oogje in het zeil.”

„Komt voor mekaar, inspecteur.”

Bondriaan wipte de natgeregende stenen treden op en trok een rinkelende bos met alle mogelijke maten en soorten van sleutels eraan, uit een regenjaszak. Otto en zijn oom stonden beneden op de stoeprand en hielden de wacht. Boven hen stond Bondriaan aan het slot te morrelen.

„Gaat het, Bondriaan?”

„Ik ben er bijna, inspecteur. Nu deze nog effe proberen ... JA! ” Met zacht gekraak zwaaide de oude voordeur naar binnen. Bondriaan verdween uit het gezicht in een donkere gang. Onge pakte Otto bij een arm en trok hem mee de traptreden op en eveneens de gang in. Voorzichtig werd de voordeur dicht gedrukt en daar stonden ze met zijn drieën in de duisternis.

„Het ruikt hier naar petroleum!”

„En wat zou dat? Misschien heeft de man een oliekachel.”

„Nee - die ruiken anders.”

„Zouden we licht kunnen aanmaken?”

„Die vent is er toch vandoor. Hoe zit het met de gordijnen?” „Wacht - even een zaklantaren aandoen.”

Bondriaan legde de vingers van een hand over de lens van zijn zaklantaren, stak het ding aan en schoof voorzichtig twee der vingers een beetje vaneen. Een heel smal spleetje licht sneed door het donker. Een deur kraakte open ... voetstappen - . . het geluid van ringen, die over een koperen roe schuiven. Dan een zachte uitroep: „De gordijnen zijn dicht. Kom maar.”

Otto en zijn oom stapten een ruimte binnen, nogal lang en vrij smal, die bestond uit een voor- en een achterkamer waar de tussendeuren uit weg waren gebroken, zodat er één ruimte was ontstaan. De lichtstraal van de lantaren dwaalde door het vertrek.

„Bondriaan - doe het gewone licht maar aan. Dat is minder verdacht voor iemand die buiten voorbijloopt, dan zo'n dwalende straal!” Het plafondlicht floepte aan. Otto keek de rechthoekige ruimte rond. De wanden waren allemaal zachtgeel geverfd. Op de vloer (die bedekt was met in de olie gezet hardboard) lagen wat kleine bruine kleedjes.

Verder waren er heel weinig meubels: een grote tafel met drie rechte stoelen. Een zelfgetimmerde boekenkast die bruin was gebeitst, waarin zo goed als geen boeken, maar wel hele pakken oude kranten en tijdschriften. Er was geen radio, maar wel distributie. Een gemakkelijke stoel met een leeslamp ernaast. In de achterkamer een één persoonsmatras op een zelfgetimmerd houten onderstel met een pakkist ernaast die als bedtafeltje dienst deed. Er waren een paar muurkasten, waarvan de deuren wijd open stonden. Oude schoenen lagen op de bodem ervan. Er hingen ook nog wat losse jasjes en een broek, die de vertrekkende Frits blijkbaar niet de moeite van het meenemen had waard gevonden. Bondriaan en de inspecteur liepen op hun tenen het vertrek rond, en bekeken alles. In de voorkamer was ook een oud, plat eikenhouten bureau met aan twee kanten kastjes,waarin laden. Dat kreeg de speciale aandacht van Onge, die er op zijn gemak voor ging zitten en alles nakeek. Bondriaan snuffelde de kasten na, liep de keuken in, trok daar alles open, ging de gang door, bekeek de WC grondig, constateerde dat er geen trap was, en dat dit huis bestond uit niets meer dan de twee in elkaar lopende kamers, een keuken en een W.C. Hij kwam de voorkamer weer binnen.

„Kunt u wat vinden, inspecteur?”

Onge zat een pakje brieven door te lezen; hij schudde zwijgend het hoofd. Dan zei hij:

„De vent heet Frits Heukels. Een of ander vak schijnt hij niet te beoefenen. In deze brieven staat ook niets van enig belang. De meeste zijn van een zuster van hem in Frankrijk...”

„Zozo,” zei Bondriaan. „Een zuster in Frankrijk. Alle draden lopen op een of andere manier wel naar Frankrijk.”

„Heb jij wat gevonden, Bondriaan?”

„Zo op het eerste oog niet. Maar nu ga ik nog wat beter kijken. Ik vind het maar een vreemd huis. Misschien had de vent ergens een geheime bergplaats.” – Hij wandelde weer de gang in, met Otto achter zich aan, binnensmonds mompelend: „Op een zolder hoeven we niet te zoeken, want die is er niet. Een trap met een ruimte eronder evenmin. Geen tuin en geen schuurtje. Dan blijft er alleen maar de vloer over.” Dus Bondriaan begon met grote aandacht de vloeren te bekijken. Eerst in de keuken. Maar dat was gauw gebeurd, want de een of andere vorige bewoner die door de verrotte planken was gezakt, had een radicale methode toegepast: de hele vloer vol gesmeten met gladgestreken cement. Die was in een mum van tijd keihard geworden en nu kon je daar tenminste naar hartelust met water knoeien en het weer opdweilen. Maar het was niet het soort vloer waar je makkelijk een geheime bergplaats in kunt maken. Bondriaan bekeek de bodems van de aanrecht- en gootsteenkastjes, maar zag dat die tevens waren volgegooid met cement. Dat was dat.

Hij liep langzaam de gang door, met de straal van zijn zaklantaren plank na plank bekijkend. In het midden lag een goedkope, donkergele, cocosloper. Hij schopte die opzij, en stond plotseling stil. Want midden in de vloer, precies op de plaats waar de loper had gelegen, waren drie planken naast elkaar op twee plekken doorgezaagd. De afstand tussen die twee zaagsneden was iets meer dan een meter. Bondriaan bukte zich en bekeek de zaagsneden. „Kijk. . . het hout is nog wit. Dat luik is nog niet zo lang geleden gemaakt.” – Aan het ene einde van het luik was in de middelste plank een gat geboord, zo groot als een gulden. Blijkbaar om er een vinger in te steken. Bondriaan deed dat, knielde neer, tilde het luik op en legde het opzij. Het had geen scharnieren en kon er in zijn geheel worden afgetild. Als het op zijn plaats lag, rustten de beide einden op twee balken van de vloer. De zaklantarenstraal speelde rond door de ruimte onder de vloer... en bleef stilstaan. Bondriaan liet een zacht gefluit horen.

„Otto – ga je oom eens halen.”

Otto liep,snel de voorkamer in.

„Oom – kom gauw. Bondriaan heeft iets gevonden.”

Onge smeet de paperassen neer en repte zich de gang in. Bondriaan lag plat op zijn buik naast het gat in de vloer, en was bezig iets eruit op te diepen. Onge knielde neer:

„Wat hèb je?”

Bondriaan haalde zijn arm uit het gat:

„Dit, inspecteur. Mooi, hè?”

Het mooie ding was een blauwstalen pistool, ingesmeerd met vet. „Welwelwel,” zei Onge. „Dat is een negen millimeter FN. Nu hebben we onze vriend te pakken. Verboden wapenbezit.”

„O, er is nog veel meer, inspecteur. Ik zal wel ophijsen.”

In de loop van de volgende tien minuten kwamen er naar boven: zestien dozen met munitie, acht pistolen en twee cilinder-revolvers, een houten kistje met losse stalen onderdelen (die volgens Onge een uit elkaar gehaald machinegeweer vormden) en daarna nog wat messen, en ... een kartonnen doos met papieren van Gagelmans! Onge bekeek ze haastig en sloeg met de vuist op het losse, naast hem liggende luik.

„Al zijn leven zijn dit de papieren van Gagelmans! Die heeft de vent uit die coketas gehaald en hier verstopt. Daarna is hij hem gesmeerd.”

Bondriaan stond op, klopte het stof van zijn knieën en keek neer op de hoop wapens aan zijn voeten.

„Wat doen we hiermee, inspecteur?”

„Tja . . . wat doen we daarmee? We kunnen het in beslag nemen, natuurlijk.”

Bondriaan keek hem vragend aan:

„Of ... alles weer netjes op zijn plaats leggen en net doen of we van niets weten?”

,In de hoop dat de vent, als hij terugkomt, gewoon zijn gang gaat en ons op die manier nog meer aan de weet laat komen?”

Onge stond zijn kin te wrijven en daarover na te denken. „Tja ... dat is me een vraag. Wat doen we?”

Terwijl ze daar nog over stonden te denken, werd het probleem op heel simpele wijze voor hen opgelost, want met luid geronk kwam een auto de Lijnbaansgracht af ... minderde vaart en stopte vlak voor hethuis. Iedereen verstijfde een moment in de houding die zij op dat ogenblik hadden.

„Ik geloof, oom . . .”

Onge keek Otto aan en fluisterde:

„Zou die vent zijn teruggekomen?... ”

Die vraag werd bijna dadelijk beantwoord, want buiten de voordeur hoorden zij iemand binnensmonds verbaasd iets uitroepen. Een sleutel morrelde in het slot... Onge en Bondriaan richtten zich op, en de inspecteur fluisterde:

„Als hij het is, Bondriaan - pak hem dan meteen in de kraag!” Op hun tenen slopen de twee politiemannen snel de voorkamer in. Ze drukten zich daar plat tegen de muur. De voordeur zwaaide open en een stem riep, half boos en half angstig:

„Hallo! Is er iemand hier binnen?”

Otto was op de tenen achterwaarts gelopen, de donkere keuken in en stond daar met ingehouden adem te wachten. Weer klonk de stem, nu iets minder angstig:

„HALLO is er iemand hier?”

Toen kwam de kortaffe stem van de inspecteur: „Politie is hier. Handen omhoog!”

Bondriaan stoof de gang in, schoot om de binnengekomene heen en drukte de nog openstaande voordeur in het slot. Otto stak zijn hoofd om de hoek van de keukendeur. Oom Onge stond achter de gearresteerde man, met een dienstpistool in de hand en porde hem nu aan:

„Mars - de gang in!”

De man, met een wit gezicht en de handen ver boven zijn hoofd geheven, liep een eindje de gang in, zag plotseling het open luik en de stapel wapens, en bleef stokstijf staan. Onge en Bondriaan bleven achter hem.

De inspecteur vroeg, met scherpe stem: „Bent u Frits Heukels?”

De man slikte tweemaal, voor hij met trillende stem, antwoord gaf: „Dat ben ik, ja.”

„Dan bent u gearresteerd wegens verboden wapenbezit. Bondriaan, doe hem een paar handboeien aan, want ik vertrouw het heerschap niets.” Een paar nikkelstalen handboeien kwam rinkelend te voorschijn en klikte dicht rond de polsen van de verbouwereerde man.

„En zoek zijn kleren na. Misschien heeft hij wapens bij zich.”

Dat bleek een verdraaid goed idée, want uit een zijzak van 's mans jas kwam een geladen pistool.

„Ziezo,” knikte Onge, en voegde er tevreden aan toe: „Het lijkt me nu allemaal erg eenvoudig. Dit is de man die de wapens bewaarde en verdeelde en Petit in Den Haag is natuurlijk de man die voor het geld zorgde.”

Frits Heukels schrok zichtbaar:

„Wat heeft Petit hiermee te maken? Wie is Petit?”

Onge begon te lachen:

„Wij weten alles, waarde heer. Wij weten wie Petit is en waar hij woont. Wij weten alles van Gagelmans en zijn fraaie suikerzakjes. Wij weten dat u een arsenaal van verboden wapens clandestien onder de vloer hebt liggen. U gaat om te beginnen voor een stelletje maanden de kast in. Er is maar één ding dat ik niet weet...”

Frits Heukels stond merkbaar te transpireren van schrik. Dikke droppels zweet stonden op zijn bleek voorhoofd. Onge herhaalde: „er is maar één ding, dat ik niet weet. Maar misschien kunt u me dat vertellen, meneer Heukels...”

„M... misschien, inspecteur,” zei Heukels met trillende stem. Misschien weet ik het antwoord. W. . . wat wil u weten?”

Onge leunde tegen de gangmuur en stond met zijn pistool te spelen: „Ik weet dat u een uur of wat geleden hals over kop al uw kleren hebt ingepakt en er in uw race-autootje vandoor bent gegaan. Dat klopt, nietwaar?”

„J.. jaja inspecteur. Dat is zo. Ik geloof dat u alles weet.”

„Nee,” zei Onge vriendelijk. „Nee. Niet alles. Wat ik niet weet en wat ik dolgraag zou willen weten is: waarom u bent teruggekomen?” „O,” zei Heukels, merkbaar opgelucht dat hem niets moeilijkers of gevaarlijkers werd gevraagd: „Dat is niet moeilijk. Ik heb kennissen in Zuid die altijd de was voor me doen. Daar ben ik even langs gereden en een kopje koffie blijven drinken, maar toen ik de tas met wasgoed uit de auto wilde halen, was die er niet in. Die had ik hier thuis laten liggen. Een rooie tas van de Coca-Cola. En daarom ben ik even teruggekomen. Om mijn vuile was op te halen.”

Bondriaan en Onge keken elkaar aan en barstten in een bulderend gelach uit. Zij lachten een hele tijd en Heukels keek hen stomverbaasd aan. Hij scheen maar niet te kunnen snappen waarom ze zo'n plezier hadden. Tenslotte veegde Onge de lachtranen uit zijn ogen, keek in de richting van de keuken en riep:

„Otto – kom maar te voorschijn! We gaan.”

Otto kwam te voorschijn, Heukels staarde de kleine Otto met de flaporen aan, of die een konijn was, dat uit een hoge hoed was gegoocheld.

„W.. wat doet die kleine jongen hier?”

„Die? Dat is de loopjongen van de wasserij,” grinnikte Onge.

„Die heeft al voor je vuile was gezorgd. Kom mee, vriend. Er is een mooie cel voor je vrij gehouden.”

Buiten regende het nog steeds. Bondriaan marcheerde met zijn gevangene in de richting van de politiewagen. Onge deed alle lichten in het huis uit, trok de voordeur achter hen dicht en stond eventjes stil voor het gele racewagentje, dat tussen twee bomen langs de waterkant stond geparkeerd. Hij liep erheen, trok het sleuteltje uit het contact en klapte het portiertje dicht.

„Daar zal hij voorlopig wel niet meer in rijden. Morgen zullen we het ding wel naar een garage brengen.” – Hij keek op zijn horloge:

Half elf. Jij wilt zeker wel naar huis?”

„Nou, oom – om de waarheid te zeggen: ik ben bek-af.”

Zijn oom liet een hand op Otto's schouder vallen:

„Wij zullen je even thuis afzetten in de politiewagen.”

„Graag, oom.”

Zij wandelden samen de gracht af. Een nieuw avontuur was, met slimmigheden en met vergissingen, tot een goed einde gebracht.