De Kruistocht van
Generaal Taillehaeck

Willem W. Waterman
(W. H. M. VAN DEN HOUT)

De Kruistocht
van
Generaal Taillehaeck

DE RESIDENTIEBODE N.V. — ’s-GRAVENHAGE

Er is voor dit boek slechts één opdracht mogelijk:

Aan hen die, in de laatste minuut van het laatste uur, toen alles ineenstortte wat hen moreel steunen kon, in hun eigen man-zijn de kracht vonden om stand te houden. Met alle kansen tegen zich.
Ik ben een van de weinigen die weten welk een vreeselijke moed daarvoor noodig is.
Aanvaard mijn nederig saluut.

Ter attentie van het Nederlandsche volk

Ik wensch hier plechtig te verklaren — hetgeen ik ten allen tijde bewijzen kan — dat dit boek, „De kruistocht van generaal Taillehaeck” behoudens enkele stylistische correcties en behoudens het Naschrift, de druk is van een oorspronkelijk, voor-oorlogsch manuscript, geschreven tijdens de mobilisatie '39—'40.
Soldaten, sergeants en officieren kenden het geheel of gedeeltelijk toen wij ten oorlog trokken. Dezen waren het die naar mij toe kwamen op den avond van de capitulatie en mij ervan weerhielden het manuscript te vernietigen.
Niets ter wereld had mij ertoe kunnen brengen over wat geschied is te schrijven, maar dit boek WAS reeds geschreven.
Dit boek is geen trap achterna...... Het was — helaas — een profetie.
En zijn actualiteit?... Het is actueeler dan ooit. Want de vlucht van dit werk gaat uit ver boven het leger, strekt zich uit over politieke partijen en over den Arbeidsdienst, over ons geheele volk met zijn problemen van individualisme en verdeeldheid......
Vandaar de publicatie.

Begin van den origineelen
voor-oorlogschen tekst

„Nothing extenuate nor set down aught
in malice”.

Shakespeare

„De beste verdediging is de aanval.”
Deze inleiding, mijn aanval, is een verdediging bij voorbaat. Een pareeren bij voorbaat van slagen die kunnen komen.
Ik besef dat ik mijzelf met dit boek heb geplaatst op een podium waaromheen klappen zullen vallen. Rondom dit podium zal worden geschreeuwd. Er zal worden gejuicht en men zal roepen „Bravo”. En anderen zullen schreeuwen: „Hij is een betweter en een gevaarlijk mensch!” En weer anderen zullen geen opinie hoorbaar uitspreken maar bleek worden en grimmig kijken en zich zeer belangrijk voelen als zij zich met barsche gelaten een weg schouderen door de joelende menigte om mij weg te sleuren van mijn podium......
Wellicht, ook, verhef ik mij te hoog in mijn gedachten...... Wellicht zal er geen luid publiekrumoer ontstaan, doch wel zullen velen in stilte hun handen ineenknijpen en instemmend knikken. En anderen in de eenzaamheid van hun werkkamers zullen woedend worden in hun leunstoelen en binnensmonds vloeken en tóch, tóch verder lezen, om het enkele pagina's verder weer met mij eens te zijn.
Maar blijven zullen de mannen met de grimmige gelaten die zich gewichtig voelen, de mannen die gevaar zien waar geen gevaar bestaat...... omdat zij zoo gaarne gevaar willen zien om dan handelend te kunnen optreden met veel misbaar. En tegen lieden als zij is het, dat ik mij bij voorbaat verweer. Want van nabij heb ik gezien, al te vele malen, hoe onbegrip en gekwetste ijdelheid en bovenal een inferioriteitscomplex lieden ertoe brengen „Te wapen” te schreeuwen als iemand vragend zijn wenkbrauwen ophaalt. Onbegrip en bekrompenheid brengen lieden ertoe met gevangenissen te dreigen als iemand critiek uitoefent. En een inferioriteitscomplex en een verlangen naar gewichtig doen is de reden dat men beleedigingen wil zien waar slechts opmerkingen worden gemaakt en dat men woedend uitvalt als wordt gewezen op bestaande fouten. Niet in het wijzen op fouten echter ligt het zwaartepunt van dit boek. Wijzen op fouten is goedkoop. Het is zoo pijnlijk gemakkelijk. Ik gevoel mij zeker dat ik niet een ben van hen, die afbreken wat door anderen is opgebouwd, die smalen op tekortkomingen en vergissingen, hoonen en zelf niet kunnen bogen op het gezonde verstand dat noodig is om in te zien, dat bijna alle maatregelen en instellingen ter wereld die algemeen worden erkend, slechts het verkozen beste zijn van twee, zes of meer kwaden.
Er zijn er velen die schimpen op het kapitalistische stelsel en het willen omverwerpen. En wie zal ontkennen dat het zijn fouten heeft.
Wie onzer echter is dermate blind voor de zwakheden van zichzelf en van anderen, de zwakheden die hem mensch maken inplaats van godheid, dat hij meent dat een ideaal, altruïstisch, communistisch stelsel practisch uitvoerbaar is?
En evenzoo beweer ik hier, alvorens gij dit boek gaat lezen, dat de huidige organische structuur van het leger, van elk leger, de best mogelijke structuur is. Want niet te maken hebben wij met idealistische eischen en evenmin hebben wij te maken met „wat-eigenlijk-moest-kunnen” en met „wat-zou-kunnen-zijn” en tot onze beschikking hebben wij geen ideaal-soldaten en ideaalofficieren. De practijk en het beschikbare materiaal met al zijn fouten is, wat gewicht legt in de schaal. Daarmee moet men rekenen.
En menigvuldig zijn de malen dat ik wilde, dat menschen — hoe idealistisch zij ook zijn mogen — de koude werkelijkheid niet uit het oog verloren. Dat zij rekening hielden met het feit, dat, om één ding te noemen, elk mensch egoïst is en oordeelt dat het hemd nader is dan de rok. Dat een samenleving daardoor moet onderworpen zijn aan collectieve wetten en regels, wetten en regels die enkelen bovenmate bevoordeelen en anderen benadeelen en ten zeerste tegenstaan, maar voor de overgroote middelmoot juist zijn en goed afgesteld. Niets is perfect, en ten zeerste tevreden mogen wij zijn, als wij uit vele kwaden definitief het beste hebben uitgezocht.
Dat alles zeg ik, om mijn houding precies te bepalen. Menige maal heb ikzelf met klem van woorden dit leger, elk leger, verdedigd. Zijn structuur heb ik technisch en psychologisch uiteengerafeld. Ik heb aan velen uitgelegd waarom die structuur zoo moet zijn, uitgelegd dat elke regel, hoe onzinnig en doelloos lijkend ook, een beteekenis heeft, die wellicht oppervlakkiglijk aan het verstand ontgaat, maar er niettemin is...... te onderkennen voor hem die weet. En ieder met verstand, met een uitgebalanceerd, objectief en gezond critisch vermogen, ieder die niet volslagen fanatiek is, zal erkennen, dat er in dit werk „nothing is extenuate nor set down aught in malice”.
Ik ken werken over het Nederlandsche leger, die geschreven zijn met de bedoeling te striemen, af te kammen, te vernielen en te trappen...... werken, die volslagen destructief zijn en slechts jouwen, zooals plebs jouwt, zonder er iets voor in de plaats te geven. En ik verzeker, dat er niets is van dit alles in dit werk.
Want dit leger van ons is geen object voor den spotlach en den hoon.
Zij, die met mij in Augustus 1939 alles in den steek moesten laten om klaar te staan voor het vaderland, zullen dit boek intens begrijpen. Het bevat een gedeelte van mijn desillusie, van mijn hoop, mijn verlangens en problemen in dit leger. En dat zijn tevens de illusies, stille extasen en hopen van enkele honderdduizenden anderen. De figuren in dit boek worstelen met de problemen, waarmede worstelen soldaten zoowel als officieren, chauffeurs van den motordienst en kamerwachten van de infanterie, wachtmeesters der artillerie en sergeanten-majoor der administratie.
Nu dit boek geschreven is, en ik er tegenaan kan kijken, nu weet ik, dat sommige figuren symbolisch zijn en staan voor een duizendkoppige menigte, die denkt en redeneert als die ééne figuur. En ik weet, dat er alinea's in staan en pagina's, die ik heb willen schrijven vanaf den tijd dat ik als recruut in dienst was. Ik weet dat er deelen in staan, die elk soldaat uit het hart gegrepen zijn en stukken, die elk officier zal toejuichen.
Doch nergens, nergens wordt getrapt of afgebroken zonder meer.
Dit boek is eerlijk.
Mijn eene groote vrees is, dat er lieden zullen zijn, die gaan schreeuwen: „Houdt den dief!”, lieden, die zelf de fout zullen begaan waartegen zij eenieder ander waarschuwen, de fout van alarm slaan en gerucht verwekken zonder grond. Het zijn de slagen van lieden als deze die ik pareeren wil. Want menschen met een koel hoofd en nuchter verstand zullen begrijpen en voelen, dat dit boek eerder ten voordeele van het leger en het volk zal strekken dan ten nadeele.
Wanneer...... wanneer zal een instantie, n'importe welke, ertoe overgaan zich te doen inlichten over het moreel, over de gedachten en gevoelens en de opinie van het leger? Dergelijke inlichtingen alleen al zouden een verrassing bezorgen aan velen. En wanneer zal men, als tweede stap, ertoe overgaan een dienst voor interne propaganda op te richten?
Heusch, het enthousiasme van een soldaat maakt men niet met een extra bioscoopje van O. en O. en een bloote-beenen-revue.
Dit boek geeft weer de inzichten van één man. Eén man uit een geheel leger. Maar het wordt gedragen door de hartelijke instemming van velen. Want mijn vrienden zijn vele en verscheiden. Daar zijn soldaten onder, die meester zijn in de rechten en beroepsofficieren van de K.M.A., reserve-officieren van de genie en den vaartuigendienst en sergeants en vele soldaten die landbouwer zijn of chauffeur.
En zij allen, — allen zijn het met mij eens.
Een volk verandert...... en zijn mentaliteit verandert en juist zooals de soldaat van thans met zijn kranten en zijn radio en zijn hoogeren graad van oppervlakkige ontwikkeling en zijn superioriteitscomplex wat zijn eigen hersens betreft (een superioriteitscomplex dat wij hem zelf hebben bijgebracht), minder uitvoerend dier is in den strijd en meer gecompliceerd en minder berekenbaar dan zijn voorgangers met de vuursteenen knods of den maliënkolder......juist zoo is het noodzakelijk dat meer aandacht wordt geschonken aan de geestelijke voorziening van den soldaat.
Hij moet niet alleen materieel worden bewapend...... ook moreel!
Moreele herbewapening is een treffend juist gezegde.
Maar helaas, al te dikwijls is het een holle phrase waarvan negentig van de honderd opgeblazen lieden die haar gebruiken, de geweldige draagwijdte niet begrijpen.
Eens heeft een man gezegd: „Hebt gij een goed denkbeeld en wilt ge het in de kortste keeren door beunhazen vermoord zien...... laat dan de groote massa er mee spelen......”
En deze man had ontzettend gelijk. Kijk wat er is gebeurd met den term Moreele Herbewapening. Wat is het nu? Een holle phrase. Het heeft een wansmakelijke gevoelswaarde van ambtenaren en schoolmeesters en commissies en juffrouwen die denken dat ze iets snappen en spreken voor vergaderingen van andere juffrouwen die in theekopjes roeren en eeuwig met de hand spelen met de kralenkettingen om hun fiere strottenhoofden. Moreele herbewapening dreigt dood te loopen in commissies van kruideniers en te verstikken in ingezonden stukken en te worden neergetrokken in het moeras, doordat ieder het koppelt aan zijn eigen wenschjes en belangetjes en idéetjes......
Een groote idée mag niet in handen komen van de massa.
Het peil van een conversatie kan nimmer stijgen boven het peil van den laagsten graad van intelligentie of cultuur van iemand die eraan deelneemt.
Op dezelfde wijze wordt een grootsch idée benepen en oppervlakkig gemaakt.
Achter elk grootsch idée moet staan een actieve propaganda-dienst. Als die alléén maar kans ziet de idée in zijn volle grootschheid in de hoofden van enkelingen te krijgen, is er reeds veel gewonnen. Maar nooit, nooit mag een idée worden geworpen voor het groote publiek, opdat eenieder die een ingezonden stuk in een krant mag schrijven of secretaris is van een vereeniging van zes man en anderhalven paardekop, er overheen kan loopen en het aan zijn eigen belangetjes kan koppelen om het te bezoedelen, te bevuilen en te kleineeren.
Want propaganda is een wapen dat, — indien ondeskundig gehanteerd, als een boemerang zich keert tegen zijn gebruiker, of, op zijn best geen enkel effect sorteert.
Dit boek heeft velerlei doel en velerlei schakeering. En dat kan niet anders. Het heeft veel te zeggen — in weinig ruimte.
Het is deels een individueele ontboezeming, deels een roman, deels een Mene Tekel.
Maar bovenal is het: fair.
Fair en eerlijk tegenover iedereen.

E E R S T E D E E L

HET LEGER

De hooge broeikassen waren leeg en van hun vuile ramen dropte de regen en de halfvergane koolstronken lagen plat tegen den doorweekten grond en de regen was koud en de regendroppels op het gras der stukken weiland waren grijs en de zeven soldaten die voortliepen tusschen een schuur van stukkende planken en een leege kas waren stil en vreugdeloos.
Zij hielden halt waar de schuur ophield. Regen liep van het pannen dak en dropte zwaar op de zwarte aarde en de soldaten keken rond met het water loopend van hun helmen en zij zagen kapotte meloenenkisten en natte houtwol en een kruiwagen ondersteboven, met een verroest wiel en een sloot met kroos en alles was troosteloozer en killer dan iets ter wereld, en zij rilden.
Een van hen was korporaal en hij ontdekte de open deur in de schuur en ging binnen en de anderen volgden hem haastig. Zij smeten de mitrailleur neer op een stapel planken en zochten de plekken waar geen water droop door het dak en vonden pakjes verfomfaaide sigaretten en elke wolk rook, die een van hen uitblies, was een mistbank die zwaar bleef hangen in de vochtige lucht.
„Wat hebben we te doen, zeg?”
De korporaal keek uit over de sloot en de weilanden in de verte en alles was wazig van vocht en regen.
„Wachten tot de vijand komt.”
„En dan?”
„As we ’m zien, terugtrekken in goede orde.”
„Da’s ’n makkie!”
„’t Is altijd een makkie,” zei de korporaal.
Een tijd zei er niemand iets. Af en toe scharrelde er iemand over de planken om gemakkelijker te zitten.
„’t Is koud hier. Wanneer komt die pokkevijand?”
De korporaal keek op zijn polshorloge.
„Over een half uur.”
„Welja.”
„Wees blij, man, dat we hier droog zitten. Die anderen kunnen door dat weiland heen gaan sjouwen in den regen.”
„Wat hebben die lui dan te doen?”
„Niks,” zei de korporaal. „Zoodra onze wachten ze zien, trekken wij terug.”
„Is dat een oefening?”
Geen antwoord.
„Moeten we daarvoor hierheen sjouwen in den regen? Die oefening kunnen we op de kamer ook houwe.”
Er kraakte splinterend hout. Iemand spleet in verveling planken met zijn bajonet.
„Waarom maken we geen vuurtje?”
De wereld had weer kleur en leven en het leven een doel en een prettig vooruitzicht van iets anders. Houtwol lag nog droog in een kist en er waren een paar droge planken en het kwam er niet opaan of de rest nat was. En zij zochten een open plek uit bij de sloot en hielden een lucifer bij de houtwol en de rook die opwalmde was vet en geel en hing in de lucht als een enorme paddenstoel en hechtte zich aan de vochtmoleculen en wilde niet omhoogstijgen. En de soldaten kuchten en vloekten en wreven in hun oogen en toen barstte de vlam uit en het erge was voorbij. De houtjes gingen knappen en de droge planken en de houtwol was verteerd en de rook dreef langzaam weg in slierten tusschen de koude kassen. Maar om het levendige van het vuur was het prettig. Er kwamen oude planken en stukken paal en het vuur knapte.
De soldaten zaten op oude kisten, die scheef hingen onder hun gewicht en de damp sloeg uit hun doorweekte schoenen, die zij strekten naar de vlammen en het leven was weer een avontuur en waard om te leven.
„Wat is dat hier?”
De luitenant. Soldaten stonden op van hun kisten en enkele kisten vielen om en het vuur knetterde door, een rood en warm tehuis in een wereld van grijze troosteloosheid.
De luitenant had bleeke smalle lippen.
„Maak dat vuur uit!”
„Maar luit..... het is zoo koud hier!”
„Maak uit!”
„Het kan geen kwaad luit, — alles is kletsnat.”
„Wat weet jij daarvan?”
„Ik ben houtvester, luit.”
„Niets mee te maken. Maak uit.”
Stilte. Soldaten die elkaar aankeken en geen van hen, die zelfs maar zijn schouders ophaalde. Zwijgend schopten zij het vuur uit elkaar en hun schoenen sisten als zij trapten op de gloeiende sintels. Een blauwe warme rook werd witte lauwe stoom.
„Laat ik het niet weer merken!”
Hij wachtte op antwoord. Zeven soldaten staarden voor zich uit. De luitenant aarzelde, keek naar hun ruggen en naar den korporaal. En ging weg.
Er was alleen de regen en het wachten en de laatste rook van een vermoord vuur die omhoog dreef tegen een drassige lucht vlak boven de zeven soldaten.

DE GENERAAL

De dag was winderig met plotselinge vlagen uit onverwachte windhoeken en een waterige lucht met hoogzeilende wolken. Een geur van regen en vochtige aarde hing over het Westland met zijn alleenstaande baksteenen huizen en broeikassen tusschen plakken weiland.
De generaal lag achterover in zijn auto en keek naar het opdoemen der bochten in den witten betonweg. Zijn vingers trommelden op den rand van het portier. Het raam stond open en frissche wind wervelde achter in den breeden wagen.
„Dit weer is meer typisch Hollandsch dan al onze Volendammers en windmolens en klompen samen, mijnheer van Tuyl,” zei de generaal opeens.
„Ja, o, ja, zonder eenigen twijfel,” zei de luitenant- toegevoegd. Toen zat de generaal overeind en hij tuurde.
„Fennema! Stop achter dat groepje boomen links.... Daar zijn ze met velddienst bezig.”
De wagen gleed zijn vaart uit naar een groepje wilgen, dat scheef groeide langs den weg, berustende boomen, die zichzelf en hun takken moedeloos lieten hangen over de sloot.
Over het water voorbij de wilgen lag weiland.... een wereld, een plas van weiland met knoestige zwarte paaltjes van hekken en enkele huisjes van planken en roestig plaatijzer die de boeren gebruiken om in te schuilen tegen den regen.
Over dat weiland trokken groepjes soldaten. Zij sjokten door het terrein, donkergroen in het frischgroene gras. Er waren vier groepjes en zij waren enkele honderden meters van elkaar en hun bewegingen waren van die onbegrijpelijke doelloosheid die bewegingen van menschen op een afstand kenmerkt. Bij de hekken groepten hun gestalten bijeen als in overleg en langzaam stegen hun groene figuurtjes met de silhouetgeweertjes over het onzichtbare draad en verder gingen zij, nu eens uitgerekt tot een lange ris, dan weer in elkaar schuivend op een klusje. En hun bewegingen waren tergend langzaam en zij kropen door het terrein of zij tot aan hun knieën waadden door een moeras.
„Wat doen de kerels?” zei de generaal ongeduldig.
Het was een rethorische vraag. Luitenant van Tuyl voelde dat niet scherp genoeg.
„Velddienst,” zei luitenant van Tuyl.
„Dat haalt je de koekoek,” zei de generaal. „Maar wat? Rukken ze op naar een vijandelijke linie of loopen ze patrouille of zijn ze aan het tirailleeren? Dat daar lijkt wel het terugtrekkende leger van Napoleon na de catastrofe bij de Berezina.”
„Daar rechts loopt een weg,” zei luitenant van Tuyl, „daarheen rukken zij op waarschijnlijk.”
De generaal zweeg en zijn grijze oogen bewogen snel. Vlagen waterigen wind sisten rond de auto. De slappe takken der wilgen rukten en dansten wild heen en weer.
„Maar dat wordt toch al te krankzinnig!” zei de generaal, „kijk dat eens!”
Ver naar links, waar de zee van gras voor een rij van broeikassen brak in een branding van hakhout en wat boomen, kropen trage rupsen van grijsgroen te voorschijn uit de branding. De scheeve ruiten der kassen achter hen weerspiegelden het blauw en wit van de lucht. Op zes punten kropen de koppen der rupsen het gras in.
De generaal zag in stilte hun voortkruipen aan. Met een eenparige snelheid schoven zij voort, rijtjes van acht, of zeven figuurtjes in grijsgroen en hun traagheid van voortkruipen suggereerde een volslagen gemis aan belangstelling voor wat hel of hemel hun nog zou kunnen brengen. Zij kropen voort evenwijdig aan elkaar en evenwijdig aan den betonweg, hun afstand gelijk houdend met mechanische, levenlooze precisie en zij geleken de verschoppelingen uit een verslagen leger, die alle hoop op deze aarde hebben zien vervliegen en door een moeras waden naar de plaats van executie. De generaal staarde. Luitenant van Tuyl wachtte.
Wild zeilden de wolken door de waterlucht en wanhopig zwierden de takken der scheeve wilgen als de slangen op het hoofd van Medusa, en het Westland, eerst zoo typisch Hollandsch en frisch gewasschen in den Maartschen wind, geleek een moeras der verdoemden.
„Wat is...... wat is dat nu weer......” zei de generaal. „Hebt u ooit zooiets gezien? Het wordt elken dag krankzinniger. Is dat een compagnie die oprukt? Wat doen de kerels...... vallen ze iets aan?”
„Ik zie soldaten op den zijweg daar rechts,” zei de luitenant-toegevoegd, „ik denk dat daar de vijandelijke Iinies liggen.”

De vijandelijke linies lagen er. Zij bestonden uit drie man, die waren achtergelaten als sterrenwacht. En zelfs als anti-officierenwacht faalden zij, want de Lincoln kwam een bocht in den weg om en stopte naast hen voor zij hun sigaretten konden wegmoffelen en hun geweren grijpen en hun kragen dicht doen en hun tegenwoordigheid van geest terugvinden. Er waren drie man om de komst van den vijand te signaleeren. Langs den weg stonden eenzame mitrailleurs op hun korte pootjes met de monddeksels er nog op en de leeren hoezen erom en de mitrailleurs staarden tusschen de stammetjes van struiken door als droevige stalen takshonden.
De vijandelijke strijdmacht, om de gedachten te bepalen, bestond uit een sectie van drie groepen en stelde voor een linie van wachten. En de posten waren er niet en de mitrailleurs sliepen en de vijand naderde geeuwend in de verte, maar iedereen wist wanneer de oefening beginnen zou en hoe die af zou loopen en het uur „U” was elf uur en zoo kwam het dat de wagen van den generaal stopte in het gruis van den weg voor het boerencafé, drie bochten verder, toen de eerste manschappen van de vijandelijke linies naar buiten slenterden. Keurig op tijd. Het was vier voor elf.
Er vielen douwen dien ochtend.

DE OFFICIEREN

Generaal Taillehaeck stond met het gelaat naar de wervelende vlammen van het houtblokkenvuur, zijn rechterlaars op het koperen vuurhek. In de hooge hoeken van het wijde eikenhouten vertrek was zijn schaduw een groot duister spook, dat wild danste achter de kleine figuren van den kapitein en den luitenant in hun lage clubfauteuils. Lichtjes schitterden in hun naar het vuur gestoken gepoetste laarzen en het koper aan hun koppels. Naast het vuur lag de Chow-Chow van den generaal, zijn gouden kop op zijn gouden pooten.
„Ik heb u speciaal hier laten komen,” zei generaal Taillehaeck, „om uw opinie te vernemen betreffende een gestadige verslapping van plichtsbetrachting, die ik den laatsten tijd heb bespeurd bij het beoefenen van velddienst door de infanterieregimenten. Het wordt steeds erger.”
Zijn rechterlaarspunt wierp een halfverteerd blok om. Vonken regenden omhoog den schoorsteen in.
„Heeft een van u eenzelfde observatie gedaan en suggesties betreffende een afdoenden maatregel ertegen?”
De kapitein en de luitenant zagen elkaar snel aan. De luitenant haalde zijn wenkbrauwen op. De kapitein zuchtte zichtbaar doch onhoorbaar. De luitenant keek een anderen kant uit en ontmoette den blik van den Chow Chow. De hond keek hem ernstig aan.
De kapitein rimpelde zijn laag voorhoofd, waar enkele verspreide haartjes groeiden waar zijn scheiding begon en schraapte zijn keel:
„Het is vanzelfsprekend betrekkelijk begrijpelijk, dat in mobilisatietijd de strafheid van de tucht iets minder is dan tijdens de eerste oefening......”
De generaal keerde zich tot hem om:
„Iets minder? Het lijkt nu en dan wel of er heelemaal geen tucht meer is!”
De kapitein rimpelde zijn voorhoofd nog meer. Hij scheen plotseling een inzicht te krijgen dat deze situatie met tact moest worden opgelost.
„Het is mogelijk dat er detachementen zijn waarvan de leiding wat slapper is, zoodat er verhoudingen ontstaan...... die......”
„Bij alle detachementen?”
De kapitein begon een ongeduldig gebaar, maar hield zich in.
„Alle detachementen, is natuurlijk een spreekfiguur, maar......”
De generaal wendde zich weer met een ruk tot hem:
„Niet hij wijze van spreken! Denkt u dat ik u hier laat komen en mijn kostbaren tijd verdoe met legendes vertellen? Ik wilde dat u gelijk had en dat er hier inderdaad sprake was van een sporadisch verschijnsel. Maar dat is het niet! Toen ik, enkele maanden geleden, voor het eerst ging bemerken, dat op vele plaatsen bij velddienst de oefeningen met onvoldoenden ijver werden uitgevoerd...... toen ben ik gaan opletten. Ik ben gaan rondrijden in mijn auto en heb in stilte gadegeslagen. En ik verzeker u......, het is...... het is onbegrijpelijk en gewoon ontstellend! Ik zal u voorbeelden geven: Gisteren hield het derde bataljon van overste van Gaalen oefeningen in het Westland. Oprukken tegen een weerstandslinie van wachten. Als u, mijnheer van Santen, dat oprukken had gezien......! Men gaf zich niet eens de moeite te doen alsof men zich dekte tegen vijandelijk vuur. Groep na groep en sectie na sectie wandelde rustig naar voren door een terrein zoo vlak als een marmeren plaat, een ideaal mitrailleurschootsveld. Geen halthouden, geen dekking zoeken, niets! Met de geweren aan den schouder slenterde alles naar de vijandelijke linies. En die vijandelijke linie...... die bestond niet, mijne heeren! Zat in een café te wachten op het uur „U”......!”
„Jawel...... maar vergeet u niet, dat de hoofdzaak is, dat zij terdege w e t e n hoe het moet. Het gaat hen vervelen! Zij hebben het al zoo ontzaglijk vaak gedaan...... Weten doen zij het terdege! Als de kogels werkelijk over een grasveld maaien, zullen ze heusch wel plat gaan liggen!”
„Er is niets interessanter dan velddienst in de duinen. En daar gaat het precies zoo. Men zendt patrouilles vooruit, maar die verkennen niet. Zij wandelen honderd meter voor de voorhoede uit, of vijftig meter, tien meter zelfs. Vooral niet over een heuveltje heen om te gaan loeren...... vooral niet door struiken of kuilen. Liefst langs een gebaand pad. Zoo sjokt alles voort, patrouilles en voorste échelon en voorhoede en legertros tot het marschdoel is bereikt. En dan zijgt alles inéén en zucht om koffie en chocolade. En zoo gaat het maar al te vaak! In een of anderen vorm. Begrijpt u dat? Ik niet!”
Het spook op den wand zwaaide een reusachtigen arm.
Het hout knapte. De Chow Chow bewoog niet, maar zijn oogen zagen elken spreker.
„Het is zeker een feit, dat de belangstelling betrekkelijk matig is,” zei de officier, „maar...... wel, het heeft zijn oorzaken: De menschen die een leger vormen in oorlogstijd zijn anderen dan de recruten in vredestijd......”

„Neen!” zei de generaal.
„Ik bedoel,” zei van Santen geduldig, „men kan niet met hen omspringen zooals in hun recrutentijd.”
„Dat verlangt ook niemand,” zei de generaal. De kapitein trok zijn laarzen naar zich toe en boog zich voorover en haakte zijn duimen in zijn koppel:
„Niemand weet den duur van deze mobilisatie en men moet de teugels niet te strak aanhalen......”
„Men laat ze nu en dan geheel vieren......”
„Dat is natuurlijk niet goed te keuren,” zei van Santen.
„Inderdaad,” zei de generaal met een spottende neiging van het hoofd. Van Santen zweeg. Impasse. Hij vloekte op zichzelf.
Het gelaat van den generaal was mager en had vastberaden lijnen rond den mond en het was geteekend in scherp relief in het licht der vlammen van beneden. Grijs was het haar aan zijn slapen en de luitenant die naar hem opzag, vond dat zijn kop leek op de foto’s van mannen die Craven ,A’-sigaretten rooken in Engelsche tijdschriften-advertenties. Van Santen zweeg nog steeds en de generaal stond heel recht en schopte met zijn laarspunt in de blokken en de luitenant vroeg zich nerveus en doelloos af waarom de kop van den generaal hem steeds deed denken aan hout, gesneden en droog hout.
„Ik meende,” zei de generaal, dat u, dichter bij het leger staande dan ik, als toegevoegde officieren mij zou kunnen inlichten, tenminste omtrent de reden, de oorzaak van deze verslapping.”
„Het is mobilisatie...... zoo redeneert men,” zei van Santen, verontschuldigend zijn schouders ophalend.
„Ik heb de vorige mobilisatie meegemaakt,” zei de generaal, „en nimmer was het zulk een slappe, rare boel als nu.”
Hij keek naar den luitenant.
„Weet ú soms de oorzaak?”
De luitenant schrok heftig op uit een langzaam gegroeid gevoel van veiligheid. Hij trok zijn laarzen naar zich toe en zat rechtop en fronste zijn wenkbrauwen en zei:
„Er gaan teveel menschen met verlof......”
„Neem mij niet kwalijk,” zei de generaal na enkele seconden stilte, „maar......”
„Dat kan niet verholpen worden,” zei de luitenant geagiteerd. „Ik bedoel óók zakenverlof..., het kader vooral en dat geeft een heel andere instelling. Ik bedoel: die menschen voelen zich als burgers met burgerlijke interessen, die nu en dan eens even tijd komen doodslaan in een kazerne. Zoo voelen zij zich, inplaats van als militairen die in en voor het leger leven...... En het kader, bovendien, heeft geen promotiekansen en velen die nog iets zouden hebben gedaan, redeneeren: Waarom zouden wij werken en ons moe maken als het toch alles wat wij bereiken tijdelijk is en wij er geen cent beter van worden...... Zoo redeneert men.”
Hij keek op. Hij was erg jong en zijn oogen waren intelligent. De generaal keek enkele seconden lang peinzend op hem neer.
„Daar zit iets in,” zei hij, „maar neen, die invloed kan onmogelijk zoo ingrijpend zijn. Er zijn meer onderofficieren die niet dan die wèl met zakenverlof zijn. En als de officieren hun plicht doen... Neen, de fout is universeel, het is iets dat het geheele leger aangrijpt, van soldaat tot officier...... Kort en goed: hier moeten maatregelen worden getroffen. Heeft u adviezen betreffende doeltreffende maatregelen?”
De stilte duurde lang.
„Tuchtmaatregelen nemen,” zei van Santen.
„Wel?”
„Die methoden, die worden toegepast als zich massasymptomen voordoen. Belhamels straffen is verkeerd. Iedereen is belhamel in zulke gevallen of er is er heelemaal geen. Enkelen straffen is verkeerd — het is onrechtvaardig en wekt onrust. Allen samen straffen is nog erger. Een heele compagnie die gestraft is, staat als één man tegenover zijn commandant. Dat is bekend. Actie wekt reactie, vooral als men op een geheele massa druk uitoefent. Dus geen druk......, niet actief straffen maar passief, geen gunsten verleenen. Geen avondpermissie verleenen of geen bewegingsvrijheid. Tusschenappèls houden.”
„Denkt u dat dat voldoende krachtig is?”
„Ongetwijfeld,” zei van Santen, „u hebt er geen idée van hoe bang de kerels zijn dat ze ’s avonds niet naar de bioscoop kunnen of op straat slenteren.”
„Dat is juist,” zei de generaal peinzend.
Hij trok abrupt zijn voet van het massieve vuurhek en draaide zich een kwartslag om. In de diepe schaduw, waar de warmte van het vuur wel doordrong, maar het licht niet, lag de Chow-Chow. Een lichtbaan viel af en toe tusschen de spijlen van het zwartgeblakerde hek en de haren op den hondekop waren bronzen goud.
„Wat denk jij ervan, Marco Polo?”
De Chow geeuwde. De luitenant en de kapitein wisselden weer een langen blik. Dan haalde de generaal de schouders op:
„Ik zal uw advies opvolgen. Nog een whisky?”
Hij drukte op den schelknop op den schouw.

Er zaten vele officieren aan de bar in Hamdorff toen de luitenant er den volgenden avond binnenkwam. Het was er luidruchtig.
„Alvarez!” juichte een kapitein, toen hij hem in het oog kreeg...... „mijne heeren...... hier treedt binnen de luitenant Alvarez, aldus genoemd om zijn fraaien Spaanschen Adamsappel, over dewelke ik u zooveel vertelde. Alvarez, hier is een zeer fraaie kruk over. Waar heb je gisteravond gezeten?”
„Plain whisky,” zei de luitenant, „bij generaal Taillehaeck. Met kapitein van Santen. Om hem te adviseeren. Ik kan geen hoogte krijgen van hem. Begint hij seniel te worden of lijkt het maar zoo? Hij kan ontzettend over iets doorzagen.”
„Laat de generaal maar schieten,” zei de kapitein, „die weet zijn weetje wel. Maar hij neemt alles veel te ernstig op. Hij leeft gewoon voor het leger. En dat kan geen mensch doen zonder binnen de kortste keeren gek te worden.”
„Die hond van hem maakt iemand dol,” zei Alvarez, „overal zit dat beest bij en laat geen oog van je af en Taillehaeck raadpleegt hem alsof hij het Orakel van Delphi was.”
„Jaha! Voor zijn hond heeft hij een speciale sympathie,” zei de kapitein. „Hei, Smulders, waar heb je Zwaantje gelaten?”
„Hier is hij!” juichte Smulders en haalde een blozend jong vaandrigje aan diens koppel op van tusschen twee barkrukken.
„Zwaantje...... Zoolang je met je meerderen uit mag, heb je je verduiveld keurig te gedragen of we zetten je eruit!”
Zwaantje schoof op zijn barkruk tusschen de twee enorme artillerieluitenants aan weerszijden.
„Hoeveel heeft hij gehad?” vroeg de kapitein.
„Twee bier,” zei Smulders, „kan dat?”
De kapitein keek op zijn horloge. „Dan mag hij nu een slappe whisky hebben. Maar heel slap. Kijk uit!”
Het blozende vaandrigje had de pas gearriveerde horseneck van den luitenant onder diens arm door ingepalmd en leeggedronken voor die erop verdacht was. Het tumult zakte. De band viel aan op Tommy Dorsey’s arrangement van „The Song of India”. Alvarez stootte den kapitein aan.
„Wat is dat dan met dien hond van den generaal?”
„O, dat verhaal?...... Zwaantje, pas op!”
„Welk verhaal?”
De kapitein werd korzelig.
„Wel, lang geleden, toen hij nog majoor was, was hij verloofd met het mooiste meisje uit den hemel weet hoeveel kilometer in het rond. En op een avond dat het bakken regende, wou dat meisje naar een bal. En de majoor wou niet omdat hij dienst had. Hallo, Harry!” Hij informeerde naar bekende namen en was verbaasd en lachte en verstrekte informatie en er kwam een kleine rel met een dronken kunstschilder met een hel roodzijden halsdoek ergens verderop en de kapitein kwam weer terug.
„De majoor wou niet naar het bal. Daar was je.”
„Hei, wat? O, ja. Nou, het regende pijpestelen en er was nachtoefening en iedereen zei, dat hij stapelgek was als hij het commando niet overliet aan zijn oudsten kapitein. Maar hij zei dat hij niet van plan was in een balzaal rond te hangen als zijn compagnieën in een hondenweer kletsnat regenden.”
„Waarom lastte hij de oefening niet af?”
De kapitein zuchtte.
„Dit is twintig jaar geleden! Dat waren nog barbaarsche tijden, dat ze soldaten nog oefeningen in den nacht lieten doen in den regen. Dat gebeurt tegenwoordig niet meer.”
„We zijn blijkbaar toch verstandiger geworden in dien tusschentijd,” zei de luitenant, „maar wat gebeurde er met den majoor?”
„Wel, hij ging toch den regen in en werd erg nat, zooals zijn soldaten.”
„Wat heeft die hond er nou mee te maken?”
„Zijn meisje zei dat ze niet trouwen wilde met een man, die liever door den regen ging loopen in den nacht dan met haar naar een galabal te gaan en maakte de verloving uit.”
„Mijn hemel. Maar die hond!”
„Wel...... het was haar hond en hij ging met den kapitein mee.”
De luitenant wilde drinken, maar liet plotseling zijn glas zakken.
„Wat! Een Chow-Chow?”
De ander knikte.
„Háár Chow-Chow?”
„Sinds drie jaar. Ze kocht hem als puppy. Hij sprong door het raam den generaal achterna.”
„En liet haar in den steek? Bestaat niet! Doet geen gewone hond en zeker geen Chow-Chow.”
De kapitein haalde de schouders op:
„Aldus is het verhaal.”
Hij keerde zich om omdat een slanke juffrouw met een roode roos in een mondhoek en zwarte haren hem aan zijn koppel trok.
„Goden, Jet! Ik dacht dat je dood was!”
„Ben ik ook,” zei Jet. „Aan jou de taak mij weer te doen opleven.”
„Maak je niet blij met een doode musch”, zei Smulders.
Jet negeerde hem en gleed op een knik. De kapitein sloeg aan het verhalen. De luitenant Alvarez met den Spaanschen Adamsappel, die zeer jong was en er intelligent uitzag, staarde in zijn glas en zag vóór zich de eenzame gestalte van den generaal en de onbeweeglijk liggende Chow, goudkleurig in het haard-licht. Zijn oogen waren iets wijder geopend dan gewoonlijk door de geweldige portée van het verhaal, door de diepte en de afmetingen die de figuur van generaal Taillehaeck plotseling aannam,...... dat alles door dien hond...... Als het waar was.
„Het is...... het is een griezelig verhaal,” zei de luitenant Alvarez. Hij dacht na.
„Dan zou die hond meer dan 23 jaar oud moeten zijn,” zei hij plotseling, „bestaat niet!”
Hij lachte, dronk snel zijn glas leeg en ging haastig naar de dansende paren kijken.

STAF Vde LEGERKORPS (GEHEIM)

Aan alle commandanten van compagnieën, eskadrons, batterijen en overeenkomstige legeronderdeelen, geef ik hierbij als mijn uitdrukkelijken wensch te kennen, dat in den vervolge terdege en meerdere aandacht worde besteed aan de uitvoering van oefeningen in het terrein, zoowel in klein als in grooter verband. Het is mij opgevallen, dat een neiging aan den dag treedt om de oefeningen van den velddienst met eenige oppervlakkigheid uit te voeren. Waar deze neiging veld schijnt te winnen, niet alleen onder de manschappen, doch occasioneel ook onder de onmiddellijke en verantwoordelijke leiding, daar tot uiting komende doordat teveel wordt getolereerd en voorts doordat naar den letter de uiterlijke vorm der oefening wordt verricht zonder dat de geest der oefening aan het hart wordt genomen, leg ik er den nadruk op, dat voortaan tegen lakschheid bij het verrichten van oefeningen te velde met de grootste gestrengheid zal worden opgetreden.

De Commandant van het Vde Legerkorps
De generaal-majoor
w.g. H. G. M. R. TAILLEHAECK

Veldleger, 12 Febr. ’40.

HET LEGER

Regen hing als stof in de lucht, stofregen die natter is dan iets anders ter wereld en de lucht was dik en grijs en de betonnen heirbaan, de Laan van Meerdervoort, glom van vocht en water droop van de zilvergrijze lichtmasten die omhoogstaken in een lucht, die dik leek en kneedbaar.
Daar was het donkere geluid van trommels in den regen en het ranke zingen van een infanterie-hoorn, dat ijler en heller klonk door de troostelooze druiling van den motregen.
Over het natte beton kroop de slang van het Bataljon. Compagnie na compagnie en sectie na sectie. En de soldaten waren grijs in hun opgezette kragen en de sergeants liepen diep gebogen naast de secties met de geweerloopen opstekend boven hun gekromde ruggen en elke soldaat leek op elken anderen en niemand zong en het geluid van tweemaal zes-honderd-drie-entachtig zware beslagen schoenen was gedempt en verward en vol berusting.
Daar kwam de vierde compagnie met bruine tentzeilen over met touwen getrokken mitrailleurkarretjes en de zeilen roken scherp naar teer en de karretjes rolden traag en de eeuwige vonk humor in al die soldaten was al een half uur tevoren uitgebluscht in den druilenden regen, die droop langs ooren en in kragen, die handschoenen doorweekte en het heibruin, stijve leerwerk zwart maakte en slap.

DE GENERAAL

Het was op den hoek van de Laan van Eik en Duinen, aan den voet van den toren van een monsterlijke kerk van baksteen, die deed denken aan fabrieken in den regen en zwarte rook, en in zijn volslagen karakterloosheid nog duizend keer erger was, dat generaal Taillehaeck plotseling overeind ging zitten. De Lincoln siste over het kletsnatte asfalt de Laan van Meerdervoort af en de straat was bespikkeld met langs de muren der lage huizen loopende, gebogen, grijsgrauwe soldaten. Sommigen droegen geweren en anderen karabijnen en het water liep van hun helmen en sommigen hadden de handen in hun overjassen, en twee stonden er bij een koffiestalletje en drie anderen rookten sigaretten in de holten van hun handen in een portiek van een winkel van handweefstoffen en binnenhuiskunst.
„Dat kunnen toch niet allemaal uitvallers zijn,” mompelde de generaal.
„Zij dragen toch allen een uitrusting,” sprak de luitenant van Tuyl.
„Dat wordt te gek!” zei de generaal, „er zijn er tientallen!”
„Het is merkwaardig,” zei de luitenant van Tuyl. En de Lincoln, met geluidloos zwiepende ruitenwisschers, siste voort tegen een stroom in van soldaten in groepjes van twee, of drie, met ransels en tasschen en er waren er die strompelden, maar de meesten liepen gebogen dicht langs de gevels en als er meer waren, liepen zij achter elkaar als ganzen. Honderd meter voor den wagen van den generaal staken drie soldaten in vollen ren de straat over. Juist op tijd stapten zij in een tram die weggierde met blauwe vonken knetterend over de regendroppels aan de draden.
„Dat is het toppunt!” zei de generaal. „Dat zijn uitvallers!! Maar ze kunnen goed genoeg loopen om in stormpas een tram te halen! Daar moet een einde aan worden gemaakt. Die eeuwige lijntrekkerij! Fennema, zoek de afdeeling op waar die kerels vandaan komen.”

Fennema’s taak was niet moeilijk, want hij hoefde slechts tegen een gestadigen stroom van uitvallers in te rijden.
Er vielen harde woorden dien ochtend.

DE OFFICIEREN

Kapitein van Santen lag achterover en trok te haastig aan een lange sigaar wat de rook te heet maakte en hem nog meer irriteerde. De luitenant Alvarez met den fraaien Adamsappel zat naast hem, voorovergebogen. Hij staarde volhardend in de vlammen.
Achter hen, opdoemend uit hoeken vol duisternis en passeerend in den flakkerenden lichtkring en weer verdwijnend tot alleen zijn laarzenstap hoorbaar was op het parket, liep de generaal heen en weer. Het was zeventien dagen eerder dat zij juist zoo gezeten hadden. De Chow lag naast het vuur en zijn goudbruine oogen gleden heen en weer, langzaam, met den passeerenden laarzentred.
„Eenigen tijd geleden heb ik u hier laten komen,” zei de generaal vanuit het duister, „mijnheer van Santen, en ook u, luitenant van Baerle, om uw advies te vragen betreffende het tegengaan van een verslapping van tucht en ijver in het leger. Het ging destijds over velddienst. U zult zich dat herinneren.”
„Zeker, zeker!” zei kapitein van Santen.
Hij ging rechtop zitten, trok zijn laarzen naar zich toe en beet op zijn sigaar en draaide zijn flonkerend whiskyglas tusschen zijn vingers.
„Het effect van de door u geadviseerde maatregelen......” zei de generaal......zijn laarzenstap naderde...... en stopte:
„...... was absoluut nihil. Ik meende aanvankelijk dat er eenigen tijd noodig zijn zou voor doorwerking. En bleef aandachtig en in betrekkelijke stilte oefeningen gadeslaan. Het resultaat van mijn bevindingen is, dat ik heb ontdekt dat over de geheele breedte en diepte van liet leger, bij marschen en bij oefeningen, in sectie- en in bataljonsverband door manschappen, korporaals en sergeants onverbloemd de lijn wordt getrokken. Uitvallen bij marschen is aan de orde van den dag. Het wordt een soort sport, als ik het zoo mag noemen. Het onderhoud van materiaal laat alles te wenschen over. Geweren zijn niet schoon. Schoenen zijn niet beslagen. Manschappen van autobataljons rijden met hun wagens of zij bestuurder zijn van een tank inplaats van een vrachtauto. Soldaten tutoyeeren korporaals en sergeants. Laatst zag ik een trailersectie stalen pontons afladen. Dat geschiedde door een touw te halen door een ring in den boeg van de ponton, het andere einde van het touw te bevestigen aan een stevigen boom en de trailer er onderuit te rijden. Wat er van de ponton overblijft is duidelijk......”
Er klonk een verstikt geluid. De generaal zag kapitein van Santen eenigen tijd onzeker aan, tot deze zijn zakdoek te voorschijn haalde en begon te hoesten.
„Soldaten loopen rond met leeren jassen, met officierslaarzen, met rijgkappen, in allerlei soorten van buitenmodeluniformen en veldmutsen. Wat gaat dat worden? Is dit een leger of een vrijbuitersbende? Ik kan mij een dergelijke mentaliteit niet indenken. Als een vergrijp wordt geconstateerd van hoogerhand, dan behoort zulk een vergrijp door onderofficieren of officieren te worden bestraft. Maar dat schijnt niet consequent te gebeuren. Ik kan mij dergelijke toestanden niet herinneren.”
Hij liep het vertrek heen en weer:
„En ik sta te ver boven de détails om te kunnen doorgronden wat er verkeerd is. En daarom heb ik u wederom vanavond hier geroepen. En daarom is het, dat ik u vraag: Wat moet daartegen worden gedaan?”
Een houtblok sprong met een knal. Een vonk sprong op het parket en doofde langzaam, de stervende gloed weerspiegelde in het parket.
„Tja, — dat is heel erg moeilijk,” zei kapitein van Santen. Zijn goed gedroogde sigaar kraakte tusschen z’n vingers, als hij haar heen en weer rolde.
„Strengere contrôle lijkt mij hier aangewezen. Ik heb de kwestie in de afgeloopen weken mijn speciale aandacht geschonken en het is mij opgevallen, dat inderdaad van bovenaf niet in voldoende mate alle vergrijpen en tuchteloosheden worden bestraft. En waar dit niet afdoende blijkt te geschieden door de onmiddellijke meerderen, is het duidelijk, dat een instantie van buitenaf moet worden ingeschakeld. En dat is, volgens mij, de militaire politie.”
De generaal maakte een ongeduldig en afwijzend gebaar.
„Waar moet het heen als de meerderen zelf niet meer in staat zijn wetten en regels te doen opvolgen?”
„Aha!” zei kapitein van Santen...... „dat komt automatisch in orde! Als van buitenaf meer respect voor de naleving der militaire wetten wordt afgedwongen, zal de discipline terugkeeren — het begrip van discipline, bedoel ik. Er zullen minder vergrijpen plaats vinden en daardoor zullen vanzelf officieren en onderofficieren minder door de vingers gaan zien. Het is natuurlijk betreurenswaardig, dat zich een psychose van: „wat helpt al dat verbieden...... soepelheid is aangewezen...... wij kunnen toch elk pietluttigheidje niet rapporteeren......” dat dat idée zich heeft kunnen ontwikkelen......”
„Inderdaad,” zei de generaal achter hem.
„Maar als door extra maatregelen die vicieuze cirkel kan worden onderbroken, dan komt de zaak weer in het rechte spoor.”
Na eenigen tijd zei de generaal:
„Ik geloof wel dat u het inderdaad bij het rechte einde heeft.”
Kapitein van Santen keek snel opzij naar den luitenant van Baerle en diens Spaansche Adamsappel ging op en neer in een onhoorbare zucht van verlichting.
„Wat betreft het dragen van foutieve uniformen,” zei van Santen, „dat kan snel worden verholpen door een rigoureuze contrôle door stationswachten en militaire politie. Het is mij opgevallen, dat men zich speciaal zoo fraai mogelijk uitdost als men met verlof gaat. En dan moet alles de stations passeeren.”
„Dat is juist,” zei de generaal.
„En,” zei van Santen, „als er een paar maal per compagnie een flink voorbeeld wordt gesteld wegens niet groeten van een meerdere, zal dat een gezonden indruk maken op het geheele leger. Intensief en minder in het oog loopend patrouilleeren, niet door wachten uit het veldleger zelf, maar door militaire politie, zal daar snel verbetering in brengen.”
„Ongetwijfeld,” zei de generaal.
„Daarbij komt, dat vele meerderen ongaarne hun minderen rapporteeren of terechtwijzen om een prettige verhouding in stand te houden.”
„Een prettige verhouding is evenzeer mogelijk als alle wetten en regels worden opgevolgd.”
„In theorie, generaal, ja. Maar wij moeten rekening houden met de realiteit. Met de situatie zooals zij is. Ik sta dichter bij den troep en voel dergelijke dingen onvermijdelijk iets bèter aan dan u.”
„Zeker, zeker......”
„En wat dat uitvallen op marschen betreft...... dat is al zeer eenvoudig. Een simpele maatregel als deze bijvoorbeeld......”
En de generaal knikte instemmend en de Chow Chow sloot zijn oogen.
„Nog een sigaar?” vroeg de generaal.
Kapitein van Santen zag in zijn aschbak met verbazing het rafelige eind sigaar, dat hij tusschen zijn vingers had vernield.
„Weet u,” zei de generaal, de cederhouten doos op den wijden schouw zettend, „verslapping in het leger is het ergste wat gebeuren kan.
Er zijn menschen die zeggen: „Dat komt wel in orde als maar eenmaal de nood aan den man komt.” Dat is niet zoo. Want een leger drijft slechts op één ding: discipline, op de zekerheid van elken meerdere, dat de orders die hij geeft zullen worden opgevolgd. Als er in vredestijd een geest in het leger heerscht, die den soldaat wetten en regels doet ontduiken of saboteeren; als de meerderen gaan tolereeren dat er orders worden gesaboteerd of niet opgevolgd...... hoe moet het dan gaan in de vuurlinie?”
Hij schraapte met zijn laars over het vuurhek en hief plotseling het hoofd op:
„Ik zal u eens iets vertellen. Misschien weet u het, — misschien niet. Het wordt liever zoo weinig mogelijk geanalyseerd en bepraat, zooals er in een leger vele dingen zijn die nimmer in woorden worden gezegd. Een soldaat moet in vredestijd alle in de vuurlinie noodzakelijke dingen zoo ingeprent krijgen, dat hij, onder vijandelijk vuur, en onder grooten psychischen druk als alles onvermijdelijk verslapt, toch het essentieele nog doet. Ik noem een voorbeeld: De vuurcommando’s der infanterie. Bij het geweer in rust ligt de haanpal naar rechts om. Bij „Met stand-vizier”, wordt de pal teruggelegd en het vizier op nul gesteld. Als het commando komt, moet het vizier w e r k e l ij k worden ingesteld. Anders zijn er, als het erop aan komt, tientallen die hun vizier op een verkeerden afstand instellen of te vroegtijdig gaan vuren. Hetzelfde geldt voor het in rust stellen van het geweer. Dan wordt de slagveer gespannen en een nieuwe patroon in de kamer gebracht en de haanpal omgelegd. AI deze bewegingen moeten op commando zoolang worden herhaald, model herhaald, tot alle bewegingen op het commando verricht, volslagen mechanisch gebeuren. Anders kan het bijvoorbeeld geschieden, dat een afgeschoten huls in de kamer achterblijft inplaats van een patroon...... met catastrofale gevolgen als onverwacht het geweer noodig is. De haanpal kan bijvoorbeeld niet omgelegd worden, wat gevaar oplevert voor kameraden. Als dat alles tot een mechanische gewoonte is gemaakt, zal het onder vuur wel niet model gebeuren, maar het zál gebeuren. Het is een klein voorbeeld uit duizenden. De gewoonte, in opleidingstijd aangeleerd, is er om houvast te geven. Hoe straffer alles is ingepompt, hoe minder ordeloosheid er ontstaat als de kartetsladingen fluiten en de scherven rondhuilen.
Orders opvolgen moet de meest onaantastbare en ingeroeste gewoonte zijn van alle.
Mijne heeren, er zijn maar twee manieren om een leger te commandeeren en in stand te houden. De eerste is, dat alle soldaten alle orders van hun meerderen opvolgen, welke die orders ook zijn, omdat zij komen van menschen, die als hun meerderen zijn aangesteld — hoe de soldaat ook over hen mag oordeelen. De tweede manier is, dat de minderen de orders van hun meerderen opvolgen, omdat zij weten, dat hun meerderen in zeer vele opzichten hun beteren zijn. Zij accepteeren hun orders en beslissingen, erop vertrouwend, wetend, dat zij noodig en juist zijn en voortkomen uit een superieur stel hersens en superieure ervaring.
Deze tweede manier is het systeem van een ideaal leger.
Het ideale leger...... dat niet bestaat.
Er rest dus slechts: Tucht!
Want er is ter wereld geen enkel leger waarbij alle meerderen de beteren zijn van hun minderen. De eene legerorganisatie echter schenkt meer aandacht aan den persoonlijken aanleg van haar meerderen dan de andere en daar raken wij een zeer belangrijk punt.
Want, mijne heeren, het feit dat iemand de H.B.S. heeft afgeloopen, geeft hem evenmin de qualiteit voor goed officier als een uitsluitend lagere school-opleiding een ander ongeschikt maakt voor sergeant. En selectie als deze let slechts op ontwikkeling en als er één ding is wat minder zwaar weegt dan iets anders bij een leger te velde, is het: algemeene ontwikkeling. Verstand en intelligentie, twee geheel verschillende begrippen overigens, hangen geenszins af van iemands schoolopleiding. Moed, karaktersterkte, sportiviteit, dat alles blijft bij het schoolopleidingssysteem buiten beschouwing. Schoolopleiding geeft kennis, die bijna iedereen is bij te brengen, en of de een die kennis heeft en de ander niet, hangt voor een groot deel af van de financieele draagkracht der ouders. De aangeboren capaciteiten echter, die voor een groot deel worden vastgelegd in de intelligentietests, worden slechts zelden practisch benut. Men krijgt op deze wijze wel officieren uit een beter milieu, maar ik leg u hier de vraag voor: Is de wijze waarop iemand wordt voorgesteld en het kiezen van de juiste vork bij het diner en het gebruiken van een servet alvorens wijn te drinken, van zoo groot belang dat al het andere daaraan moet worden opgeofferd? Een leger dient om te vechten en zijn kwaliteiten aan het front behooren den doorslag te geven — niet de manieren aan de bar.
Deze oppervlakkige selecteering leidt ertoe dat lang niet alle meerderen terecht komen op een plaats, waar van hun ervaring en kennis in het burgerlijk leven verkregen, het meeste profijt wordt getrokken. Het resultaat is, dat de chefkok chauffeur is bij een auto-bataljon en de trailerbestuurder bij de infanterie menagemeester speelt. De ambtenaar, geboren en getogen pennelikker, is luitenant bij de infanterie en een man van de Bataafsche, met prachtig physiek, die jarenlang vele nachten in Irak met een geweer heeft moeten waken tegen overvallen — die alle knepen van patrouilleloopen kent en voor niets bang is, die man zit op bureau als luitenant-toegevoegd.
U kent de duizenden voorbeelden evengoed als ik. Maar het resultaat is noodzakelijkerwijs dat die meerderen bij het nemen van beslissingen minderen bevelen, die van de onderhavige gevallen veel meer weten dan zij. De officieren bij een autobataljon, bijvoorbeeld. Er zijn er velen wier kennis van auto’s zich beperkt tot het rijden van een Opeltje. Hun minderen echter zijn garage-eigenaars en expediteurs, vrachtrijders en trailerchauffeurs van beroep. Begrijpt u?
Ik heb daar aleens eerder over gesproken en toen kwam men met het oppervlakkige tegenargument: „Een officier is er ook niet voor zijn grondige kennis, maar om het gezag — om zijn strategisch inzicht en breederen blik.”
En dat, natuurlijk, is nonsens. Een officier behoort zeker over de onderwerpen, waarover hij beslissingen moet vellen, een grondige kennis te bezitten. Maar strategisch inzicht en breedere blik...... en grondige kennis over leger-aangelegenheden...... Zijn die speciaal aanwezig in H.B.S.-leerlingen?
Nu zijn er vele menschen, ik weet dat, die meenen dat dergelijke moeilijkheden zich speciaal in ons leger voordoen. Ik ben jarenlang attaché geweest in verschillende hoofdsteden en ik kan u verzekeren, dat het de problemen zijn van elk leger. Het Duitsche leger geeft zich groote zorg om elken meerdere te plaatsen op een post, waar hij zijn speciale kennis kan aanwenden. Men gaat daarbij zelfs naar de talenkennis te werk. Het feit, waarvoor men in elk leger staat, is echter: kunnen wij het begrip: „orders opvolgen zonder vragen,” voldoende doen doordringen in het brein van den soldaat, van elken mindere die weer een meerdere boven zich heeft? Daarmede staat of valt de doeltreffendheid van een leger. Begrijp ook goed dat aan tucht, en onder tucht versta ik niets anders dan het strikt naleven van orders van meerderen en de orders van langeren duur, zooals legerorders, militaire voorschriften en verboden, dat aan het instandhouden van tucht a l l e s moet worden ondergeschikt gemaakt.
Aan eenmaal bestaande regels heeft men de hand te houden. Al ontstaan daardoor de zonderlingste situaties. Uitzonderingen maken op militaire voorschriften leidt tot verzwakking van het besef, dat de tucht van staal is en onbuigbaar. Diezelfde stramheid, die maakt dat nooit van regels kan worden afgeweken zonder order, leidt tot ongewenschte consequenties, die echter een noodzakelijk kwaad zijn. Er wordt bijvoorbeeld veel geld verknoeid. Er wordt langen tijd gewacht. En kortzichtig zijn de menschen die in hun eigen, kleine kringetje razen over „dolzinnige maatregelen”, over „onzin” en „willekeur”. Er zijn er velen, die de wetten en regels van het leger zien als willekeur, als een despotisme, een terugkeer naar feudalisme.
En dat is het geenszins. Dat alles is er om tucht te houden en orde in een massa bijeengevoegde individuen, die allen de verzenen tegen de prikkels trachten te slaan en elk een eigen meening, eigen idée en eigen speciaal gebrek aan hersens hebben.
Heeft het leger niet een ruggegraat van sergeants en luitenants en kapiteins, die het vertrouwen van hun mannen hebben, het onwrikbaar vertrouwen — en, eerlijk gezegd, hoe kan dat bij reservepersoneel dat gehaald is van achter rekenmachines en schrijfbureau’s en uit de school — heeft het leger dat vertrouwen niet, dan rest er slechts één ding: Door alles heen opvolgen van gegeven orders. En wederom zijn er menschen, die de noodzaak van dat door alles heen opvolgen van orders in twijfel trekken, die bijvoorbeeld zeggen: „Initiatief moet er wezen”.
Zij begrijpen het leger niet. Ik zal u dat aantoonen. Heeft men het strakke opvolgen van bevelen niet, dan gaat in de vuurlinie ieder — van den soldaat af tot den hoofdofficier toe, met minachting voor orders waarvan hij de draagwijdte niet inziet, handelen volgens eigen inzichten en het resultaat is een catastrofe.”
„Zeker, zeker,” zei van Santen.
„Begrijpt u?” zei generaal Taillehaeck met aandrang, „begrijpt u waarom ik zooveel waarde hecht aan plichtsbetrachting en tucht? Niet om het oogenblik van thans, en niet om de domme tucht alléén! Om later, om de soldaten zèlf, om de intrinsieke kracht van het leger als eens de nood aan den man komt. Want het gaat verkeerd zoo!”
„Maar elk nu lijntrekkend soldaat zal dan vechten als een leeuw!” zei van Santen. „Daar kunt u staat op maken!”
De generaal zette zijn laars met een stamp op den grond:
„U begrijpt het niet! Een moderne oorlog is geen vechtpartij met stokken en steenen en blauwe oogen! Het is een oorlog, waarbij alle zenuwen op springen staan onder trommelvuur — een oorlog, waarbij iedereen de schrik om het hart slaat — waarin de dood aan alle zijden tegelijk loert, waarin iedereen weet dat één verkeerde manoeuvre een zekeren ondergang beteekent uit plotseling ratelende mitrailleurs. In een modernen oorlog is de verleiding ontzaglijk sterk om te handelen volgens eigen inzichten en instincten, in plaats van de oogenschijnlijk minder juiste orders op te volgen, die per telefoon komen van een verren meerderen, die toch méér weet en beter weet.
Denkt u eens in in de positie van den opperbevelhebber, den legercommandant bijvoorbeeld, die dat alles in handen heeft. De generaal die voor zijn stafkaarten zit, speelt een half blind schaakspel. Hij weet de meeste van zijn eigen stukken en enkele van de schaakstukken van den vijand. Hij beweegt zijn eigen stukken per ordonnans of per telefoon. En hij hééft schaak te spelen!
Neem dit geval: De vijand heeft op een heuvelrug een sectie zware mitrailleurs in stelling gebracht, een sterk bezette, vooruitgeschoven post, die een diepe vallei bestrijkt met weinig dekking, tusschen zijn eigen linies. Die vooruitgeschoven, overheerschende post is een groot gevaar. Daardoor kan de vijand voorwaarts gaan dringen, een wig drijvende in onze linies. De gesteldheid van het terrein maakt het gevaar dat daar een doorbraak wordt geforceerd nog grooter. Reeds komt bericht binnen dat de druk op de hoeken der vallei toeneemt. Die post zal moeten worden opgeruimd. Artillerie is niet snel genoeg ter beschikking te krijgen en zou waarschijnlijk niet voldoende zijn, de achterwaartsche aansluiting van den vijand is te goed. We zullen een vechtwagen-aanval moeten doen, sterk gesteund door infanterie. En dat zal manschappen kosten. Maar die heuvel is uitermate gevaarlijk en dat gevaar m o e t worden bezworen. De order daalt af via het regimentsbureau: Tweede en derde bataljon attaqueeren Heuvel 37. De heuvel moet worden genomen, koste wat het kost.
Wat nu?
Zal men verbleeken en naar de ratelende mitrailleurs blikken en toch de tanden op elkaar zetten en voorwaarts dringen achter de officieren? Maar wat, als men, de draagwijdte van die orders niet kennende, de order saboteert? Als de officieren zeggen: „Dat is zelfmoord, dat kan niet!” Als de manschappen na vijftig meter gaan liggen en weigeren op te staan? Een leger waarin dergelijke dingen gebeuren, zal slag na slag verliezen en een catastrofe zal onvermijdelijk zijn. Het is van geen enkel nut, dat elke soldaat en elke sectiecommandant op eigen houtje vecht als een leeuw. Elke manoeuvre moet worden uitgevoerd op order van de mannen, die aan het ver verwijderde schaakbord zitten, dat stafkaart heet. Als elk zijn eigen inzichten volgt, ligt in een minimum van tijd een frontsector in gruizels. De desorganisatie zal volkomen zijn. Het is de reden van de nederlaag die de roode legers in Spanje leden tegen de legers van Franco, in het begin, toen zij zoo gemakkelijk hadden kunnen winnen. De man die centraal zijn orders geeft, de man aan het schaakbord, moet de absolute zekerheid hebben dat de uiterste pionnen en loopers bewegen zooals híj het wil. Gebeurt dat niet, dan is het talrijkste leger een wilde horde. En dan spreek ik niet eens over de coördinatie, de samenwerking van infanterie met intendancediensten, artillerie en autobataljons. Als een compagnie auto’s een order krijgt dáár en dáár heen te gaan en te wachten op een bataljon infanterie, en er beginnen mitrailleurkogels te regenen en de commandant denkt dat het maar beter is te verdwijnen......, dan komt tien minuten later dat bataljon infanterie in stormpas aanzetten... en vindt geen auto’s en wordt in de pan gehakt. De verwarring zal zeer groot zijn in een leger dat niet geleerd heeft elke order zonder keeren of wenden uit te voeren!
Geen ondergeschikte kan de draagwijdte van de order van een meerdere beoordeelen. Dat geldt in een leger zoo goed als op kantoor. Daarom, mijnheer van Santen, wil ik tucht, strenge tucht in het leger. Begrijpt u nu?”
„Zeker, zeer zeker!” zei van Santen.
De generaal keek op hem neer. Van Santen liet zijn blik afglijden en ontmoette de oogen van den Chow.
„Marco Polo begrijpt mij,” zei de generaal.
„Het is zulk een waardig, rustig beest,” zei van Santen.
„Wij hebben heel wat meegemaakt, samen,” zei de generaal, „Marco Polo is niet zoo jong meer.”
De luitenant van Baerle met den Spaanschen Adamsappel schraapte zijn keel:
„Hoe oud is hij eigenlijk, generaal?”
„Vierentwintig jaar.”
„Machtig oud!”
„In uitzonderingsgevallen kunnen Chows zoo oud worden.”
De luitenant met het intelligente gezicht zei totaal niets en keek tersluiks telkens op naar het scherpe, magere gelaat boven hem, scherp geteekend in het licht der vlammen.

DE OFFICIEREN

Luitenant van Tuyl zat met een man in burger aan een tafeltje in den hoek van de American Bar, die opgebouwd schijnt te zijn uit rood pluche. Van Santen kwam binnen, ontdekte hem, werd voorgesteld en verklaarde bij den generaal te zijn geweest.
„Gewichtige besprekingen......” ginnegapte de burger.
„Ongemeen gewichtig,” zei van Santen droogjes. Vijf minuten later nam de burger afscheid.
„Vervelende vent,” zei van Tuyl, „heeft de generaal jou alweer gegrepen?”
„Grondig gegrepen,” zei van Santen, „na een avond met vriend Taillehaeck voel je je geducht gedeukt. Een oude Angst, ja. Jij ook......? Waarachtig, van Tuyl, hij lijkt wel een maniak met zijn verslapten geest in het leger. Ik zweette gewoon water en bloed, toen hij me vroeg hem te adviseeren wat eraan te doen viel. A bout portant zeggen wat daaraan te doen valt!”
„Waanzin!” zei van Tuyl.
Het was prettig praten in het geroezemoes.
„Hij zei dat, als elke overtreding werd bestraft door elken meerdere die er een constateerde, dat slappe gedoe gauw afgeloopen zijn zou.”
„M’n hemel, dan kun je precies per dag de heele compagnie driemaal op rapport laten komen. En al dat strenge optreden bederft den heelen geest in het leger. Soepelheid is wat wij noodig hebben.”
„Natuurlijk,” zei van Santen, „maar ik was niet zoo stom om te gaan probeeren hem dat duidelijk te maken.”
Van Tuyl zuchtte diep, ledigde zijn glas en keek vol belangstelling naar een helblonde juffrouw in Bordeauxrood die zich beijverde met een viool, met achter haar een slaperigen drummer, een geeuwenden pianist en een languissanten cellist.
„Hij heeft me den laatsten tijd gek gemaakt, maar dan ook stapelgek! Elken dag heeft hij wat anders. Het lijkt wel Indiaantje spelen. Er kan geen marsch of velddienst zijn of hij zet zijn Lincoln om een hoekje of achter een paar struiken en gaat staan loeren. Er zijn de noodige douwen gevallen in de verloopen weken.”
„Tja!” zei van Santen, „dat de kerels wat slordig zijn en hun geweren eens niet poetsen en ruw met hun auto’s rijden......tja, wat doe je eraan. Dat is natuurlijk en...... er zijn wel andere dingen waar wèl wat aan te doen valt, en die aan buitenlanders meer opvallen. Dat gezanik met die buitenmodellen bijvoorbeeld.”
„Aha! Heb je daarover gesproken? Goed werk!”
„Ja, wat dacht je? Dat wordt den laatsten tijd al te gek! Geef de kerels één vinger en ze nemen de heele hand. Als je ze niet in de gaten houdt loopt over een maand het heele leger in officiers-buitenmodellen rond met gouden uitmonstering en rijglaarzen en opgestikte zakken en wat erbij hoort. Nee, ’t is goed dat daar eens op gelet wordt! Dat heb ik hem ook gezegd. Een beetje soepelheid is goed...... maar afstand moet er blijven. En die wordt het duidelijkst uitgedrukt door scherp verschil in uniformen... Snap je nou zoo’n fossiel van een kellner? Als ik hem geen zeven keer gewenkt heb......!”
„Daar komt-ie aan gekropen.”
„Sidecar,” zei van Santen.
„Bronx,” zei van Tuyl.
„Maar ik heb hem zoetgehouden met een prachtig middel tegen uitvallen op marschen. Daarmee heb ik zijn hart voorloopig wel gestolen. Eerstdaags zul je het wel wereldkundig zien worden als geheime order.”
„Welja,” zei van Tuyl, „dan kan ik hem weer tikken. Hier gaat-ie! Op het welzijn van onzen generaal Taillehaeck, buitengewoon geoefend geheime-orders-dicteerder.”
„Cheerio!”
Zij hieven hun glazen naar de helblonde juffrouw in Bordeaux-rood, die minzaam neeg door een mist van rook en caférumoer.

STAF Vde LEGERKORPS (GEHEIM)

Het is mij gebleken, dat het den laatsten tijd veelvuldig pleegt voor te komen, dat soldaten en zelfs korporaals en onderofficieren bij compagnies- en bataljonsmarschen zeer vroegtijdig uitvallen onder voorwendsel van voetklachten of bezwaren van anderlei minder controleerbaren aard, teneinde zich op deze wijze aan den dienst te onttrekken. Het is mijn uitdrukkelijke wensch dat door een strenge controle van de manschappen, die zich op deze of dergelijke wijze aan den dienst onttrokken hebben, te verrichten door de medische instanties i.c. de officieren der gezondheid, paal en perk worde gesteld aan dit symptoom van lakschheid en gebrek aan plichtsbetrachting en dienstijver. Voorts wensch ik, dat zij, die zich onder eenigerlei voorwendsel aan den dienst hebben onttrokken, op voorbeeldige wijze zullen worden gestraft.

De Commandant V legerkorps

De Generaal-majoor

w.g. H. G. M. R. TAILLEHAECK

Veldleger, 2 Maart 1940.

EEN ZEER GOED OFFICIER

Kapitein van Rooy zat aan lijzijde van een hoog duin en schilderde woeste zee en een reep strand en blauwe distels, die golfden in den wind. Het doek op den ezel voor hem sidderde in de stijve bries en het trillen bedierf de streken van zijn penseel in het blauwgrijs van de zee en zijn groote kromme pijp was leeggewaaid en zijn uniform hinderde hem niet weinig en het was te koud om een jas uit te doen en zijn koppel knelde om zijn maag en hij vloekte hartgrondig en smeet zijn penseelen in een doos en zette het doek tegen een struik. Zijn oppasser keek op van zijn driestuiversroman toen de kapitein vloekte.
„Zal ik U helpen, kapitein?”
„Ben je bedonderd! Dat kan ik zelf wel. Maar help dien ezel dragen. Als de eene ezel den anderen draagt, komen ze een heel eind.”
Kapitein van Rooy kon geen lap wikkelen om zijn vochtig doek en er woei stuifzand tegen en het was moeilijk loopen duin-op, duin-af en zijn humeur, toen hij zijn hoofd wendde in beantwoording van den geweergroet van den schildwacht voor het houten loodsenkamp in de duinen, was niet bijster zonnig.
Hij stampte de middelste der drie houten loodsen binnen en schopte met zijn voet een deur open aan zijn rechterhand en zette het doek op een stoel en keek ernaar en vloekte nogmaals zeer gemeend en gaf zijn oppasser een halven gulden en keek op naar de ronde, ouderwetsche klok aan den ruw planken wand.
„Ik ga op bed liggen, Vester. Ik ben ziek van dat gedoe. En zeg op het compagniesbureau, dat ik niet wensch te worden gestoord. Dat eeuwige gewaai met papieren werkt op mijn zenuwen.”
Vester sloot de deur achter zich en kapitein van Rooy zette zich neer in een lagen rietstoel. Er stond in de kamer een ijzeren kolomkachel, die heerlijke warmte gaf en er hingen vele schilderstukken aan den wand en twee Delftsche tabakspotten stonden op een zware eikenhouten tafel. Van Rooy deed zijn koppel af en rukte zijn tuniek van zijn armen en klemde een tabakspot in een gebogen arm en viel op het divanbed en stopte zijn pijp en blies dikke blauwe wolken. Het was heerlijk warm en zijn pijp reutelde niet en de klok tikte genoeglijk. Toen werd er op de deur geklopt.
„Wel verdomd,” zei van Rooy, „wat is er nou weer?”
„De verlofpassen, kapitein.”
„Is luitenant van Bunge er dan niet?”
„Jawel, kapitein...... maar......”
„Laat die ze dan teekenen of stempel ze met mijn stempel. Ik heb rust!”
De klok tikte verder en de arm met de pijp gleed omlaag en gleed van het divanbed en de oogen van den kapitein vielen dicht en......
„Wie is daar?”
„Ik ben het, kapitein.”
„Vervloekt man! Wie is ik?”
„Luitenant van Bunge.”
„Wat is er nou dan weer?”
De schichtige luitenant van Bunge loerde door brilleglazen om den hoek van de deur.
„Het is over de compagniesoefening van morgen. Er is order gekomen van het regimentsbureau dat......”
„Als het regimentsbureau orders geeft, kan ik er niets aan veranderen. En jij hebt ze uit te voeren...... Dus ik zie niet in wat......”
„De orders zeggen, dat voortaan de ransels model gepakt moeten zijn......”
„Wel, pak ze model!”
„En de mitrailleurtrommeltasschen gevuld met trommels.”
„Vul ze met trommels, man. Vul ze! Heb je trommels?”
„Zeker wel.”
„Dan zie ik niet in wat ik daarmee te maken heb. Als het regimentsbureau zegt, dat de ransels model gepakt moeten worden met kookworsten en schoensmeer, gebeurt dat en daarmee uit. Nog iets?”
„De zakenverloven, kapitein en twee man zijn gerapporteerd.”
„Gerapporteerd? Wie? Waarvoor?”
De luitenant scharrelde omzichtig de kamer binnen en raadpleegde een papiertje:
„Jansen C. G. wegens een kwartier na het ochtendappèl nog te bed liggen.”
„Welke hemeltergende krankzinnige maakt daar rapport van op?”
„De sergeant van de week.”
„Wie is dat?”
„Sergeant van Loon.”
„Zeg sergeant van Loon, dat ik hem in arrest slinger wegens oproer verwekken in den troep als hij nog eens met dergelijke dolzinnigheden aankomt. Was de kerel vanmorgen op tijd op het dienstappèl?”
„Jawel kapitein.”
„Wat kan het van Loon dan schelen of hij vroeg of laat uit zijn bed komt! Als de vent tot acht uur in zijn nest wil liggen en niet ontbijten vóór 12 uur, moet hij dat weten. Laat het de compagnie maar probeeren. De lust zal hen gauw vergaan. Als de kerels zoo laat opstaan, dat ze niet op tijd op het appèl zijn, dan is het tijd om douwen uit te gaan deelen en niet eerder. En wie is de ander?”
„Van Mil. Ondanks herhaalde sommatie door den korporaal van de week om aardappels te gaan schillen, op zijn bed blijven liggen en gezegd: „Schil jij ze zelf, luie dikzak”.”
„Roep van Mil hier!”
Binnen kwam een groote, zware soldaat met een verwarde gelige haarbos en een mond van het eene oor tot het andere.
„Van Mil, heeft de korporaal van de week jou order gegeven aardappels te gaan schillen?”
„Jawel, kaptein”.
„En dat heb je vertikt en gezegd: Schil jij ze zelf luie dikzak?”
„Ja......ziet u, kaptein......”
„Heb je dat gedaan en gezegd of niet?”
„Ja, eigenlijk wel, kaptein.”
„Weet je dan niet, lange slungel, dat dat dienstweigering is en insubordinatie in den allereersten graad en dat ik je prompt in voorarrest kan laten zetten en je voor den krijgsraad slepen? Hoe kom je zoo stom?”
„Ja......ziet u kaptein, er waren......”
„Van Mil, als je met kletspraatjes aankomt, ben je de sigaar. Aardappels schillen is werk, dat iedereen hier op zijn tijd moet doen als het zijn beurt is, en iedereen heeft altijd allerlei smoesjes over zeere duimen en over tranende oogen als er uien zijn en gisteren pas zes zakken heelemaal alleen geschild en er is niemand die ooit één dag géén aardappels heeft geschild. Je lag liever op je bed en je had geen zin om aardappels te schillen, hoewel het wel degelijk je beurt was. Waar of niet?”
De breede grijns spleet het sproetige gelaat in tweeën.
„Ja......eigenlijk wel, kaptein.”
„Ja, eigenlijk ben je een groote sufferd. Ik zal je twee dagen licht geven, maar van Mil, ik bezweer je, en je weet dat je op mijn woord staat kunt maken, dat je een douw krijgt van hier tot Pinksteren en terug, als er weer zooiets gebeurt. Je hebt je orders op te volgen, anders wordt het hier nog een veel grooter krankzinnigengesticht dan het al is. Laat dat een verdomd goeie opfrisscher voor je zijn en pas op, dat er niet wéér zooiets gebeurt. Ingerukt!”
Kapitein van Rooy viel terug op zijn bed en graaide in den tabakspot.
„Kapitein......”
„Alle duivels...... Blijven jullie zoo?”
De luitenant van Bunge zette zijn sidderenden bril recht.
„U moet nog enkele brieven teekenen, die......”
Kapitein van Rooy vloog overeind:
„Mijnheer van Bunge, teekent u die papieren zelf. En stempelt u de verlofpassen en de zakenverlofpassen en teekent u alles, wat u aan administratierommel daar hebt en laat u mij met rust!”
Luitenant van Bunge hipte op één been. „Neem mij niet kwalijk kapitein, maar er is iets dat ik niet behandelen kàn...... ”
Van Rooy kreunde, met gesloten oogen.
„Vertel maar......”
„Die affaire met dat poetskatoen”.
„Welk poetskatoen?”
De luitenant zette zijn bril recht en schuifelde met papieren:
„Op 11 Februari j.l. kregen wij een rapport van den fourier, dat luidde als volgt:

„Hierbij heb ik de eer U te melden, dat bij de maandelijks gehouden inspectie over het materiaal der rustkamer is gebleken, dat een partij poetskatoen komma bonte komma tien kilo, grootelijks is vernield geworden door de beten van mieren komma zwarte komma kleine.”

„En wat......”
„Daarop dicteerde u het volgende schrijven:

„Uw rapport gedateerd 11 dezer gelezen hebbende, deel ik U mede, dat het mij grootelijks bevreemdt als zoude een partij poetskatoen komma bonte komma tien kilo, zooals vermeld in bovengenoemd schrijven zijn vernield door de beten van mieren komma zwarte komma kleine. Ik baseer deze bevreemding voornoemd mijnerzijds op mijne persoonlijke waarnemingen volgens dewelke hier niet voorkomen mieren komma zwarte komma kleine, doch uitsluitend mieren tot bosch komma groote komma roode.”

Kapitein van Rooy knikte.
„Ik herinner mij dat.”

„Heden kwam van den fourier dit rapport binnen:
„In vervolg op mijn rapport d.d. 11 dezer en in antwoord op uw mededeeling d.d. 13 dezer, dien ik bij dezen in een aanvullend rapport, waarin ik ervan melding maak, dat na onderzoek is gebleken, dat inderdaad de partij poetskatoen komma bonte komma tien kilo niet is grootelijks vernield geworden door de beten van mieren komma kleine komma zwarte, doch door de beten van mieren tot bosch komma groote komma roode.”

Er viel een stilte.
„Groote goden!” zei kapitein van Rooy vol ontzag.
De kachel gromde. Het werd langzaam schemerig. Luitenant van Bunge draaide aan een schakelaar en een gouden licht viel over de oningelijste schilderstukken aan den wand. De klok tikte luid en zeer regelmatig.
„Neemt u een antwoord op,” zei plotseling kapitein van Rooy.
Luitenant van Bunge zette zich aan de tafel. Van Rooy blies rookwolken naar de lamp. Blauwig kolkten zij rond in den lichtkegel.

„Met belangstelling nam ik kennis van Uw aanvullend rapport enz. enz. d.d. enz. enz. kijkt u dat maar na, hetwelk ik in goede orde ontving, handelend over de kwestie mieren komma zwarte komma kleine versus mieren tot bosch komma groote komma roode. U gelieve er goede nota van te nemen dat met ingang van heden U organiek bent ingedeeld bij de sectie vrouwen komma publieke komma oude. Hetwelk doende enz. enz.

En teekent u dat of stempel het, mijn vulpen is leeg. Heeft u nog iets, mijnheer van Bunge?”
De luitenant had niets meer en verdween. En kapitein van Rooy’s ademhaling werd diep en zeer regelmatig. Gedurende tien minuten. Toen werd er op de deur geklopt. De sergeant-majooradministrateur trad binnen met een papier en was tien tellen later weer buiten met een rood hoofd en suizende ooren. De stem van kapitein van Rooy dreunde door den houten wand heen: „Papier, papier en nog eens papier. Altijd papierrommel. Teekenen dit en uitzoeken dat. Teeken zelf! Waar heb ik voor den drommel mijn officieren voor? Dit noemen ze een leger! Het eenige waartegen het vecht, is papier. Stapels en bergen papier. Als ik vanavond nog één keer wordt gestoord voor een of anderen onzin, zal deze compagnie ervan lusten.”
Toen zijn laatste woorden wegstierven en de sergeant-majoor met roode ooren terugkeerde in zijn bureau, ratelde zijn telefoon.
„Met 2-III. Wat? Twee ketels? Hier brengen natuurlijk! Ja, het ontvangstbewijs ook hierheen. Compagniesbureau.”
Vijf minuten later schoof een militaire vrachtauto krakend door het losse zand van het voorplein, dat nu zoo goed als duister was, en kwam tot staan voor de middelste barak. In het licht van de booglamp, die hoog hing aan een telefoonpaal, werden twee groote kookketels uit het binnenste van den wagen te voorschijn gesleept en voor de barak op den grond gezet. Het waren groote, zwarte dingen die eruit zagen of zij thuishoorden in een Afrikaansche jungle om aldaar, op een houtvuur gezet, te worden benut tot het gaar koken van het voedsel voor een geheelen kannibalen-stam.
„Daar bennen ze,” zei een van de twee soldaten die de dingen hadden ontladen, „teekenen, alsjeblief.”
Hij presenteerde een bonboek. De majoor trok zijn potlood.
„Compiescommandant mot voor ontvangst teekenen,” zei de soldaat. Hij ging onder het licht van de lamp staan, zocht in een blikken doos en selecteerde met zorg een dot zwarte tabak, die hij achter zijn kiezen liet glijden met achterovergehouden hoofd. De doos ging met een knap dicht.
„De kapitein wil niet gestoord worden. Hij heeft dienst.”
„Dan magge me die ketels niet afgeve.”
„Neme we ze weer mee,” zei de tweede soldaat, die met een reusachtig knipmes achter in zijn gebit peuterde, gezeten op de treeplank van den vrachtauto, „orders benne orders.”
Terwijl hij sprak, hield hij het mes in zijn mond en de sergeant-majoor staarde in fascinatie naar het breede lemmet, dat halverwege was verdwenen en waarvan het zichtbare deel venijnig schitterde in het felle licht van de booglamp.
„Orders benne orders,” zei de ander met de pruim, „en daar wijke me niet van af, majoor. De kapitein mot teekenen, majoor, — anders geen ketels.”
„Me neme geen risico,” zei de man met het mes. Zijn stem klonk onduidelijk. Het mes was voor driekwart in de spelonk verdwenen.
„Kennen me nie doen, majoor,” zei de pruim. Hij spuwde een lange straal bruin sap precies op een blauwig glanzende tor, die door het zand scharrelde.
„Maar dat is toch nonsens!” zei de majoor, „de fourier kan toch teekenen of de menagemeester.”
„Niks d’r van, majoor,” zei de man met de pruim, „we neme die ketels net zoo vroolijk weer mee. Dan komme we later wel terug. Me hemme niks anders te doen en we riskeeren niks. We wille geen last hemme. Me hemme al genogt last gehad. Orders benne orders.”
De majoor transpireerde. Toen kwam de menagemeester voorbij.
„Mijn ketels!” juichte hij. „Daar zijn ze eindelijk! Nadat ik twee weken lang heb moeten koken in zak en asch. Hei......Fransse en de Hoog, breng deze ketels naar de keuken!”
Fransse en de Hoog kwamen naderbij en de halve compagnie, op weg naar de keuken om eten te halen, schaarde zich eromheen.
„Hei, sergeant, nou zulde een ander smoesje moeten verzinnen als de soep is aangebrand!”
„Daar benne de nieuwe pauken voor de band!”
„Zijde zot? Dat zijn de nieuwe badkuipen.”
„Zijn die kazematten nou bomvrij, sergeant?”
Toen keken de man met de pruim en de man met het mes elkaar aan en de man met het mes knipte het dicht en de man met de pruim spoog en dat was blijkbaar een teeken, want zij kwamen tegelijkertijd in beweging. Zij grepen een der ketels en heschen die weer op den wagen en de menagemeester begon te tieren en riep hulp en de compagnie riep Hoera en wilde weten wat er precies aan het handje was en de menagemeester stelde den majoor verantwoordelijk en sloeg links en rechts aan het gelasten en het eind van het liedje was, dat de majoor van twee kwaden het schijnbaar minste koos en naar binnen ging om opnieuw te kloppen op de deur van den kapitein. Er verstreek een minuut en de compagnie wachtte vol belangstelling met rammelende doch vergeten etensblikken en de menagemeester ging vastberaden zitten op den eenen ketel, die nog op den grond stond. En de man met de pruim en de man met het mes wachtten, wederom gezeten op de treeplank van de auto, den uitslag af.
Toen stond ineens de kapitein in de verlichte deuropening van de barak. Hij stond daar alleen maar te staan, maar er lag iets vreesaanjagends in dat stille staan. Het felle licht viel van bovenaf op hem en op de woeste stoppels van zijn roode baard en het gejoel en het gerammel der etensblikken verstomde en de man met de pruim hield op met kauwen en de man met het mes schoof het stil in zijn broekzak, waar hij het geluidloos sloot en zij stonden op en de menagemeester rees op van zijn ketel en zij allen voelden een rilling gaan over hun ruggen.
Toen begon de kapitein te spreken. Zijn eerste woorden waren een woest doch zacht gefluister in het laagste register en zoo groot was de stilte dat eenieder hem kon verstaan.
„Ketels......! Stinkende, zware, rammelende soepketels. En papier! Die ketels kunnen niet hier blijven zonder dat ik uit mijn rust word gewekt, hè? Elke vijf minuten een andere idiote pietluttigheid om mij uit mijn rust te halen. En zijn die vervloekte soepketels zóó wereldschokkend belangrijk? Kan dat niet wachten? Kan niemand anders ervoor teekenen? Moet ik daarvoor met man en macht uit mijn bed worden gehaald?”
Zijn stem schoot uit en schalde veruit over het voorplein en deed de koks in de keukenloods aan de overzijde verstijven tusschen hun stoomende potten.
„Goed dan! All right dan! Ik zal deze ratelende, rammelende soepketels zoo belangrijk maken dat de heele compagnie ziek wordt van hun belangrijkheid. Niemand verlaat vanavond de kazerne! Sergeant-majoor Blietz. Waar is sergeant-majoor Blietz?”
De sergeant-majoor administrateur Blietz schoof zich naar voren temidden van een sinister zwijgen.
„Blietz! Alle onderofficieren zijn geconsigneerd in de kazerne en blijven tot uw beschikking tot deze opdracht is uitgevoerd: Pak die ketels, haal bij den fourier een blok en takel en een eind kabel en takel die twee ketels in den hoogsten boom, den middelsten boom daar op het voorplein. En takel ze zoo, dat ze goed zichtbaar zijn en dat er een flink stuk open terrein vóór ligt. Als dat gebeurd is, kan iedereen weggaan. Niet eerder. Ik inspecteer dat vanavond.”
Hij verdween en de deur van zijn kamer dreunde in het slot.

* * *

Om elf uur dien avond bracht de sergeant van de week de order, dat bij het ochtendappèl allen aangetreden moesten staan in paradetenue met tasschen, koppel, helm, geweer en bajonet.

* * *

En de compagnie stónd aangetreden om half acht in den glorierijken ochtend met helm, geweer, koppel, tasschen en bajonet. En de compagnie stond onbeweeglijk in de houding met ingetreden officieren en glimmende schoenen en sidderende harten en de kapitein liep voor de secties langs met de handen op den rug en zijn klewang in een vuist en het glinsterende wapen zag eruit als de staart van een tijger en zijn roode stoppels waren woester en langer dan ooit en de aanblik van hem vervulde de harten met de vreeze des Heeren.
Kapitein van Rooy deed twintig passen achteruit, hief zijn klewang, overzag zijn compagnie en brulde:
„Nu zal ik jullie terdege doordringen van de ongelooflijke belangrijkheid van twee soepketels. Ik zal die dingen zóó belangrijk maken, dat nog over een week de heele compagnie misselijk wordt als zij maar denkt aan soep of ketels alléén......Tweede Compagnie... Luisteren!”
De compagnie luisterde.
„Zet af...... Geweer!”
„Op de plaats... Rust! Monddeksels afnemen!”
„Geeft Acht! Bajonet op!”
De veeren der bajonetten rikklikten, maar geen woord werd gesproken.
„Na het opzetten der bajonet komt het geweer aan den schouder, sufferds!”
Honderddrieëntwintig bajonetten rezen boven de stalen helmen, een woud van stalen messen die blauw flonkerden in de koele ochtendzon.
„Per sectie bij opvolging hoofd der kolonne rechts...... Marsch!”
De compagnie zette zich in beweging, stak het voorplein over en passeerde den boom waarin, hel verlicht door de zilveren ochtendzon boven de nabije duintoppen, de twee zwarte soepketels hingen aan hun lange kabels, langzaam zwaaiend in de ochtendbries.
„Links uit de flank...... Halt!”
De compagnie stond in linie op drie gelederen. De sectiecommandanten renden voor het midden van hun secties en stonden stram.
„Presenteert...... Geweer!”
De compagnie presenteerde het geweer. Het duurde twee volle minuten. De plechtigheid van het gebeuren was zeer intens.
„Zet af...... Geweer!”
„Wij zullen nu aanstonds voor deze twee soepketels nog eenmaal defileeren en denkt erom dat dat goed gebeurt!”
„Om te defileeren... Voorwaarts... Marsch!”
En langzaam zwaaiden de zwarte ketels aan hun lange kabels.

COMPAGNIES-ORDER

Met ingang van heden, 3 Maart, tot nader order, treedt de compagnie bij het ochtendappèl aan in grijze kleeding met paradetenue (geweer, koppel, helm, patroontasschen en bajonet). Daarna zullen de geweren worden gepresenteerd en zal worden gedéfileerd voor de twee soepketels, opgehangen in den middelsten boom op het voorplein.
Alle voorwerpen waarvoor de Compagniescommandant onnoodig met papieren wordt lastig gevallen, zullen eveneens in den boom voornoemd op identieke wijze worden omhooggetakeld.

Veldleger, 3 Maart 1940.

* * *

Het was deze compagniesorder, met punaises geprikt tegen den ruw houten wand van het wachtlokaal, die generaal Taillehaeck op zijn onverwacht inspectiebezoek een volle minuut lang deed verstijven. Hij wendde zich tot den wachtcommandant, die die minuut van respijt dankbaar benut had om een verklaring te bedenken voor de afwezigheid van verschillende manschappen van de wacht en zich juist gelukwenschte met het brilliante idée, te verklaren dat de sterkte van de wacht slechts zes man bedroeg inplaats van negen.
„Is je commandant in het kamp?”
„Ik geloof van wel, generaal. Zal ik iemand sturen?”
„Laat maar,” zei generaal Taillehaeck. Hij keek om zich heen naar den vloer; de stukken Panorama en krant op de tafel, naar de stram en stil staande manschappen. Stof dwarrelde in gouden sproeiing in de felle lichtbaan der zon die viel door het vuile vensterglas.
De generaal maakte den indruk als wilde hij iets zeggen. De soldaten en de wachtcommandant knepen in angst hun teenen tezamen in hun wijde infanteriekisten.
„Dank je,” zei generaal Taillehaeck abrupt. Hij keerde zich om en de wachtcommandant schoot langs hem heen naar voren om de deur te openen. Het pad naar de barakken was zandig en liep tusschen struiken en in de zon was het warm, maar de wind was nog kil. Om het vierkante voorplein van hel wit zand lagen de barakken als honden, die zich lieten beschijnen door de warme zon.
Het zand was verlaten. In het midden stonden enkele hooge boomen. Aan den overkant schoten twee soldaten in groene werkpakken haastig weg achter een bruin geteerd houten gebouw.
„Ik ben al gesignaleerd, zie ik,” zei generaal Taillehaeck grimmig. Luitenant van Tuyl ploeterde zwijgend achter hem door het mulle zand, het voorplein over, naar een klein houten gebouwtje, dat gelige gordijnen had voor zijn kleine vensters. Er groeiden struiken omheen met kleine roode bloempjes en er was een bordje naast de deur met letters en cijfers.
„Kijkt u of de kapitein binnen is.”
Luitenant van Tuyl haastte zich naar binnen. Generaal Taillehaeck legde de handen op den rug en keerde zich om en keek omhoog naar de drie boomen midden op het voorplein en vroeg zich af, waar die boomen hem aan deden denken. De middelste was veel hooger dan de beide andere en had minder blad en zijn takken waren uitgezaagd en aan touwen en dunne draden van staalkabels hingen zonderlinge voorwerpen, troosteloos van uiterlijk. Zij hingen roerloos op verschillende hoogten tusschen de ijle takken en het geheel leek een satyre op een Kerstboom uit Dante’s Inferno, waaromheen duivels schetterend lachend dansten. Er hingen rood verroeste kookketels en twee wit houten kisten en een juten zak met bobbeligen inhoud en twee fornuisringen en een lang touw met verwaaide papieren eraan geregen en een klewang.
Voetstappen, nauw hoorbaar in het mulle zand, naderden. De generaal keerde zich niet om. De stappen wandelden om hem heen en kwamen voor hem terecht en generaal Taillehaeck liet zijn blik zakken.
„Kapitein van Rooy.”
„Aha.”
Generaal Taillehaeck zag een kapitein met de aaneengesloten vingers aan den rand van een in elkaar gezakte veldmuts en het begin van een woeste roode baard. De zon belichtte scherp zijn gezicht en het was op een veeg groene verf aan den neus, dat de generaal zijn blik gericht hield.
„Laten wij naar uw kamer gaan. Ik wil u spreken.”
De kamer van den kapitein was leeg. Hij nam inderhaast een studie van blauwe zeedistels van een ligstoel, een overblijfsel van een Engelschen rietsalon.
De generaal bleef staan.
„Hoe haalt u het in uw hoofd?”
De blauwe oogen van den kapitein staarden hem aan:
„Dít bedoel ik!”
De generaal greep een papier, dat aan een grooten spijker in den muur was geprikt.
„Deze...... deze kwajongensstreek. Want een kwajongensstreek is het, een officier onwaardig!”
„Het was mijn eenige redmiddel,” zei van Rooy. De ronde wandklok tikte en om dat stabiele getik wentelden verbijsterende vragen. Ergens, ver weg, ratelde een telefoon.
„Voor mij bestaat er maar één militaire dienst: Voor mijn mannen zorgen, hun een voorbeeld zijn in soldateske eigenschappen en met hen slapen in hun eigen tenten in den stroomenden regen en hun eigen eten happen uit een blik...”
„En?”
„Dáárvoor ben ik in dienst gekomen als compagniescommandant. Als officier in een leger. Ik ben zeer enthousiast in dienst gekomen in Augustus. Ik was meer enthousiast dan de jongste van mijn luitenants, die in den dienst slechts een onverwacht middel zagen om eindelijk een behoorlijk inkomen te verdienen. Ik dacht, dat ik in een leger kwam.”
„Aha. En is u dat niet?”
„Dit is geen leger. Dit is een rusthuis voor oude mannen.”
De stilte werd tot een van die stilten, die voorafgaan aan het uur „U”, de ijzingwekkende kalmte van het afwachten tot de hel losbarst.
De helblauwe oogen van den kapitein bleven flitsen. Zijn roode stoppels staken vooruit.
„U is wel een zeer vreemd officier,” zei de generaal eindelijk.
„Ik ben een der beste officieren uit dit leger,” zei de kapitein, „ik weet wat er van een goed officier verlangd wordt.”
Weer viel stilte.
„Laten wij gaan zitten,” zei de generaal.
„Wat is uw verklaring hiervan dan wel?”
„Ik ben kunstschilder. En dat beteekent geenszins, dat ik would-be-artist ben met lange haren die à priori raar wil doen. Deze baard,” — hij streek over de roode verwarring — „heeft daar niets mee te maken. Het is slechts een laatste vastklamping aan de idealen, waarmee ik in dienst kwam. Gelieve deze baard over het hoofd te zien.”
„Ik hecht niet aan uiterlijkheden,” zei generaal Taillehaeck.
„Ik vermoedde dat,” zei kapitein van Rooy. „Ik ben als reserve-officier voor herhaling in dienst gekomen, vele malen. Steeds vond ik hetzelfde leger, dat niets au sérieux nam, dat unaniem trachtte zoo weinig mogelijk uit te voeren met de geringste kans op arrest. En ik accepteerde dat als iets onvermijdelijks. Het waren slechts korte herhalingsoefeningen in vredestijd en er was niets echt.
Toen kwam de mobilisatie. En een mobilisatie is geen flauwe onzin. Dat is ernst. En ik haalde mijn uniform uit mijn kamferkist met een blij gevoel van opwinding...... dat ik aan mijn vrouw niet durfde laten merken. En met een bedrukt gelaat nam ik afscheid, mijn koffer in de hand, maar mijn hart zong. En weet u waarom?” Hij sprong op en zijn oogen gloeiden: „Ik dacht eindelijk dát te zullen krijgen waar elk van ons naar verlangt...... een mannenleven. Het leven, dat ik jarenlang in mijn vacanties kinderlijk imiteerde in een tent met primusbranders en zandige biefstuk in een vredig bosch. Ik zou dan eindelijk een leven krijgen in een leger. Een Leger! Een vader zijn voor mijn soldaten en met hen mee marcheeren, elken meter van hun lange marschen en mijn laatsten slok water met hen deelen en in dezelfde tenten slapen als zij en physiek en moreel hun meerdere blijken. Dat is wat een officier moet kunnen doen en moet verlangen te doen. En wat vond ik hier? Een zuigelingenkliniek! Een majoor, die zwaren dienst uit den booze acht, een overste, die mij verbiedt meer dan eens in de twee weken schietoefeningen te houden. Geen vijand die opwinding geeft, waaraan een leger behoefte heeft, niets om op te leven, om te bèleven. En ik moest aanzien hoe in enkele maanden het moreel van een leger omsloeg van een vastberaden enthousiasme tot een mentaliteit, die iedereen den dienst doet beschouwen als een doellooze gebondenheid, waarbij alles wat gedaan wordt overbodig is en hol en lastig zonder interesse. En ik? Wat ik te doen kreeg was verlofpassen teekenen en formulieren invullen en quitanties signeeren en allerlei rommel meer.”
„Wat noodzakelijkerwijze gebeuren moet,” zei de generaal.
„Het gebeurt!” zei van Rooy. „Accuraat en perfect, door mijn eersten luitenant van Bunge die in het burgerleven kantoorklerk is. Hij heeft een stempel van mijn handteekening en het brein van een kasregister.”
De generaal had een peinzenden blik in zijn grijze oogen.
„Uw opvatting van plicht is wel merkwaardig!”
„Plicht houdt op te bestaan, zoodra dat wat plicht is, zinneloos wordt.”
„Dus u noemt militaire administratie zinneloos?”
„Volstrekt niet! Maar de plicht, die mij wil dwingen mijn leven te bederven met papieradministratie, terwijl mijn luitenant datzelfde veel beter en sneller kan, is wèl zinneloos.”
„Wat acht u dan wèl uw plicht?”
„In de eerste instantie alle orders van mijn meerderen onvoorwaardelijk opvolgen. Voorts mijn soldaten, over wie ik als meerdere ben aangesteld, opvoeden tot ware soldaten en hen helpen zooveel in mijn vermogen ligt. Hen helpen met zakenverlof, en, als zij vergrijpen hebben begaan, mij moeite geven herhaling te voorkomen. En dat wil ook zeggen: Geen slecht humeur botvieren op het compagniesrapport maar er ernstig naar streven de moeilijkheden van de menschen te begrijpen. Laat een soldaat zien, dat je vertrouwen in hem hebt. Elke soldaat moet anders worden aangepakt. Dat alles is mijn plicht. En aangezien er voor mij hier, behalve op het compagniesrapport, weinig te doen is van eenig nut, ga ik urenlang in de duinen schilderen. Dan doe ik tenminste iets nuttigs.”
De blik van den generaal volgde zijn armgebaar en bleef rusten op het doek met de blauwe zeedistels.
De grijze mist van een dageraad aan zee hing om de distels en hun blauw was sereen en koel en het zand van de duinen was pas een kwartier door de zon beschenen. En de helm rook frisch van dauw.
De generaal stond op en maakte de knoopen van zijn handschoenen vast, met gebogen hoofd.
„U schildert voortreffelijk,” zei hij.
Hij opende de deur, ging naar buiten en bleef staan, zes pas voor het gebouw. Kapitein van Rooy liep aarzelend achter hem aan.
„Ik draag u op,” zei generaal Taillehaeck, „een schilderij te vervaardigen, een goed schilderstuk, van dien boom daar, met zijn zonderlinge vracht en dat schilderij moet ik ontvangen binnen twee weken. Onmiddellijk daarna verdwijnen deze potten en pannen uit dien boom. En komen er niet meer in te hangen. Heeft u dat begrepen?”
Kapitein van Rooy slikte en knikte.
De generaal zag zijn luitenant naderen en stak snel zijn hand uit:
„U kunt uw baard laten staan. Ik dank u, mijnheer van Rooy!”
Toen de generaal onder de verroeste soepketels door liep, hield van Rooy’s hand langzaam op met strijken over zijn raspende stoppels. Hij keerde zich om en de luitenant van Bunge, die oogknippend loerde om een hoek van de deur, zag in zijn blauwe oogen een trek van groote verbijstering.
„Hoe is het afgeloopen?” fluisterde de luitenant van Bunge.
„Wát afgeloopen?”
„Met...... ik dacht dat die soepketels...... De generaal las die compagniesorder in de wacht!”
„Wat zou dat?”
„Wat dat zou?”
„Die soepketels...... en dat défileeren......”
Er stonden drie soldaten in de gang en een sergeant en vier soldaten kwamen zóó langzaam, dat het zelfs voor soldaten onwaarschijnlijk leek, voorbij slenteren.
„Alles blijft in dien boom hangen, natuurlijk! Minstens nog twee weken.”
Kapitein van Rooy zag de blikken vol ontzag op de gelaten der soldaten en de stomme verbazing van van Bunge en de lust welde in hem op, dit onverwachte uur van bijna bovenmenschelijken triomf uit te buiten. Toen flitste een gedachte dwars door zijn brein en hij stond twee seconden stil. Toen ging hij snel naar binnen.
In zijn kamer stond hij, kijkend naar de blauwe distels.
„Ik vraag me af...... of de ouwe dit voorzien heeft en met opzet die ketels eerst nog twee weken heeft willen laten hangen......”
„En, verdomme!” zei hij plechtig, „als dat zoo is, is hij de meest dondersche prachtvent aan deze zijde van de hel.”
En hij greep zijn tabakspot.

DE GENERAAL

Door den zwarten en ontzaglijk stillen nacht suisde de Lincoln voort onder de zwarte kruinen der boomen langs den Soestdijkerweg. Groene lichten brandden boven de prachtige instrumenten op het dashboard. De fijne naald van den snelheidsmeter trilde rond de zeventig...... De stabiele wijzers van de klok wezen kwart over twaalf. Vierkant waren de markante cijfers van den kilometerteller.
98.736 Kilometers. Minstens de helft van hen waren inspectiereizen. De blik van den generaal bleef rusten op dat lange getal.
Het zwijgen in den wagen was hard.
De lichtbundels die sneden over de stammen der boomen, weken nauwelijks af van hun horizontale richting, zoo stabiel was de vlucht van den Lincoln. En die lichtbundels spoten plotseling een daghelder licht over een soldaat, een soldaat met een helm en een geweer, die op den weg stond te praten met een meisje op de fiets.
„Stop!”
Banden gierden. De lach gleed weg van het gelaat van het meisje, maar lag nog op dat van den soldaat toen hij zijn hoofd omwendde. Het meisje verdween haastig tusschen de boomen.
„Ben jij de schildwacht hier?”
„Jawel generaal.”
De koplampen zetten den soldaat in een genadeloos licht. De generaal aarzelde. Een vermoeide trek lag om zijn oogen. Toen viel zijn blik op het geweer dat nog lag in de handen van den soldaat.
„Geef je geweer eens hier.”
„Dat doe ik niet.”
„Ik wil het controleeren.”
„Ik geef het niet uit handen,” zei de soldaat, „een schildwacht geeft zijn geweer aan niemand af.”
„Goed je lesje van buiten geleerd,” zei generaal Taillehaeck bitter, „als je al je verplichtingen als schildwacht even goed nakwam...... Waarom ligt je haanpal niet om?”
De soldaat keek verschrikt naar zijn geweer. De haanpal lag naar links.
„Ik draag mijn geweer in alarmstelling,” zei hij schor.
„Als je met een meisje praat?”
Er viel een stilte. Het geweer met zijn blauwstalen loop flonkerde in het grelle licht der koplampen. De wollen, grauwe handschoenen van den schildwacht lagen om het hout. De stilte duurde lang. De heete radiator van de auto koelde af en tikte luid in den stillen nacht.
„Leg als de bliksem die haanpal om!”
Langzaam bewoog een grauwe handschoen naar de haanpal. Maar de haanpal wilde niet naar rechts om.
De generaal keek spottend:
„Gaat het niet?”
De bajonet flitste blauw vuur.
Toen werden de grijze oogen van den generaal plotseling kleiner.
„Wel allemachtig! Je slagveer is ontspannen! Sta jij met een ongeladen geweer op wacht?”
Seconden lang was alles onbeslist. Dan keerde hij zich met een ruk om en liep langs de boomen, met snelle passen, tot waar een roode lantaren een militaire ingang aangaf.
„Ja, — je bent er gloeiend bij,” zei Fennema, toen de luitenant van Tuyl in looppas den generaal volgde, „hoe kom je zoo stom om met ongeladen geweer op wacht te gaan staan? Had dan tenminste de slagveer gespannen!”
„Ik ben gisteren van verlof teruggekomen,” zei de soldaat, „ik kan wel een douwtje velen.”
„Ik denk dat het wel een dreun zal worden inplaats van een douwtje,” zei Fennema.

Het tumult in de hall van de groote villa verstomde plotseling, toen de korporaal van aflossing door de tochtdeuren kwam met achter zich den soldaat die op den weg had gestaan.

„Alsjeblief!” zei generaal Taillehaeck, hem het geweer afnemend, „wilt u kijken, wachtcommandant?”
Hij rukte den grendel open. Het geweer was ongeladen. In het magazijn zat wat geel zand en een grasspriet.
„Wat zijn dit voor toestanden? Is dit een leger? Is dát verantwoordelijkheidsbesef? Is dát een wachtcommandant, die zijn menschen zoo op post laat staan? Is dát een korporaal van aflossing die toeziet dat de geweren worden geladen?”
Hij keerde zich met een ruk naar den soldaat: „Ik begrijp het niet......” Hij stak het geweer vooruit:
„Luiheid kan het niet zijn. Het is geen moeite om vijf patronen in een geweer te schuiven. Ben je bang om met scherp op wacht te staan?”
De oogen van den soldaat werden hard.
„Neen, generaal!”
„Waarom dan, man? Er moet toch een reden zijn! Waarom laadde je je geweer niet?”
De stilte. De physiek pijnlijke stilte, die valt na vragen die beginnen met „waarom”. Een stilte die groeit en groeit als een strak gespannen veer...... tot er iets knappen móét.
„Geef dan antwoord!...... Waaróm niet? Waarom deed je geen houder patronen in je geweer.”
De stilte gonsde. De soldaat keek naar de gesneden eikenhouten balustrade boven hem, naar de leege, open schouw, naar zijn wachtcommandant die bleek zag en naar het gebarsten tegeltje midden in het Delftsche tableau naast de schouw. Er knapte iets.
„Omdat er toch nooit iets gebeurt,” zei de soldaat.

DE GENERAAL

Eikenhout was de kamer van generaal Taillehaeck. Rondom donker eikenhout en leer. Hooge boekenkasten met rijen boeken. Het was precies de kamer, die men van generaal Taillehaeck verwachtte.
Tusschen de tafels met kaarten door liep de generaal, met groote schreden, bijtend op de steel van zijn korte pijp. Hij stond plotseling stil voor een raam, alsof hij een gedachte wilde fixeeren, en begon dan met een ruk weer te loopen, alsof hij haar verwierp.
De luitenant van Tuyl, aan het breede schrijfbureau, wachtte..... wachtte......
„Geheim,” dicteerde de generaal.
Hij aarzelde, maakte een ongeduldig gebaar met zijn vuist en ging voort:
„Tot mijn leedwezen heb ik moeten constateeren hoe het is voorgekomen, dat in den nacht een schildwacht op post werd aangetroffen met ongeladen geweer. Het behoeft geen betoog, dat een schromelijke nalatigheid als deze blijk geeft van een plichtsverzuim dat ontstellend is. Temeer zoo, daar ik, bij het nemen van steekproeven, tot de conclusie moest komen, dat zulks meerdere malen het geval pleegt te zijn. De schuldigen in de onderhavige gevallen zijn ten strengste gestraft geworden, evenals zij, wier gebrek aan toezicht kon leiden tot bovenvermelde euvelen. Ik wijs er echter op dat het straffen, hoe streng ook, wel kan tengevolge hebben dat letterlijke voorvallen zooals boven voornoemd, in de toekomst zich niet zullen herhalen. Doch dit is verre van voldoende. Deze en andere gebeurtenissen, welke ik in de verloopen weken moest constateeren, wijzen op een diepgaande, universeele verslapping van de militaire eigenschappen in het leger. Het gevaar hiervan mag niet worden onderschat. Het is mijn uitdrukkelijke wensch......
O, vervloekt!”
Generaal Taillehaeck slingerde zijn pijp tegen den glanzenden parketvloer. Vonken spatten rond. De pijp brak in tweeën. De luitenant van Tuyl zat zeer stil en stak een voet uit om een vonk uit te trappen op een Chineesch kleedje waarvan hij vele malen het glorierijke blauw had bewonderd.
„De goden mogen weten de hoeveelste Korpsorder dit is, die ik dicteer over hetzelfde onderwerp!” zei de generaal. „En zal dat helpen? Kan men een mentaliteit aankweeken met legerorders of met straffen? Het is mijn uitdrukkelijke wensch dat dit en het is mijn uitdrukkelijke wensch dat dát...... en zoo gaat het door. Ergens is er iets wanhopig verkeerd, mijnheer van Tuyl. Begrijp dat dan toch en zit daar niet als een wassen beeld! Al die op zich staande gevallen...... dat uitvallen op marschen, op wacht staan zonder geweer, lijntrekken, slapheid......, het zijn slechts symptomen, zooals pokken op iemands gezicht symptomen zijn — en het verwijderen van die symptomen, hoe dan ook, doet geenszins de ziekte verdwijnen. En hier is sprake van een ziekte, mijnheer van Tuyl, die op vreeselijke wijze aan het invreten is in het leger. Ik voel het en heb het al weken lang gevoeld. En ik ben er machteloos tegen.
En zoo zwakzinnig om te meenen, dat met het strijden tegen de symptomen, dat met straffen of met geheime orders tegen enkele feiten, de ziekte zelf kan worden verholpen...... neen, zóó krankzinnig ben ik niet, mijnheer van Tuyl. Maar het is wèl om krankzinnig te worden...... te zien hoe een leger te gronde gaat...... hoe een leger, dat vanaf den eersten dag had moeten worden opgevoed naar een goede mentaliteit langzaam maar zeker afglijdt...... hoe een ziekte invreet...... invreet......en de symptomen te moeten aanschouwen...... zonder de remedie te weten. En wat baten mij orders? Iets anders is hier noodig! Iets dat het leger diep aangrijpt, — in zijn volle breedte en diepte...... iets dat niet alleen de symptomen aanpakt......iets dat spreekt tot het hart van den troep en niet tot het verstand van compagniescommandanten want als ik het daarvan hebben moet......”
Stil stond hij voor een raam, starend naar de verre, zilveren duinen...... De luitenant van Tuyl schraapte zijn keel. Zeer schuchter. Hij werd gestadig kleiner achter zijn schrijfmachine en staarde naar den kop van de pijp en rekende om wat die pijp in shillings gekost had in guldens, op de idiote wijze van menschen, die zich zelf liefst geheel weg willen hebben en zelfs hun gedachten uit de gevaarzône brengen.
„Ik praat tegen den buitenkant aan. En wat ik doen moet, is praten tot het hart van den soldaat. Maar hoe... hoe...... HOE! Weet U het?”
De luitenant van Tuyl schrok op of hij een schot hoorde.
„Ik?...... Ik tast volkomen in het duister, generaal.”
De generaal keek op hem neer. Een schijnbaar eindelooze tijd. Doch zijn oogen zagen den luitenant van Tuyl niet. En met dezelfde over en door alles heen in de verte blikkende oogen die zochten...... zochten......, keerde hij zich om. De zware deur viel achter hem in het slot. De luitenant van Tuyl keek om naar de gesloten deur en viel met een zucht achterover in zijn armstoel. Hij haalde een zakdoek uit den mouw van zijn uniform en wischte zijn voorhoofd af. Zijn oogen waren vervuld van den angstigen blik van iemand, die in een wilden storm is verzeild geraakt.
„Ik wou,” zei luitenant van Tuyl, „dat ik een borrel had.” En keek schichtig om naar de deur. Maar de zware deur bleef gesloten.

* * *

Fennema zag den generaal de trappen van het bordes afspringen met drie treden tegelijk. Hij rukte het portier open, doch de generaal passeerde hem zonder een gebaar.
De blik waarmee Fennema hem nakeek, het portier in zijn hand, was lang en onzeker en een beetje bezorgd.
Linksaf liep de generaal, de handen op den rug, den straffen wind in den rug, dat de panden van zijn lange jas voor hem uit wapperden. Achter hem was de lucht zwart en de duintoppen daar zwommen in een mist van scheef neerslaanden regen. Maar de generaal liep voor de regenbui uit en de duintoppen vóór hem, waarheen hij zijn schreden richtte, lagen nog in zilveren zonneschijn. Hij liet de rijen villa’s achter zich en de Dalton H.B.S. en volgde het pad, dat slingert door de duinen naar de zee en mechanisch beantwoordde hij den groet van militairen. De regen haalde hem in, maar hij sloeg er geen acht op. Een troep soldaten zag hem van verre komen en verschool zich achter een heuvelrug en keek hem langen tijd na in stomme verbazing. En een kapitein wendde zijn paard, toen hij was gepasseerd, om hem na te zien en twee majoors keken elkaar aan met opgetrokken wenkbrauwen en de generaal liep door over het stijgende pad. De regen trommelde op den bovenkant van zijn platte pet en hagel floot om hem en windvlagen deden zijn jas klapperen, dat de waterdroppels uit de punten vlogen en steeds volgde generaal Taillehaeck het stijgende pad, het hoofd gebogen, de handen op den rug.
Voor hem lagen de twee laatste duinen. Hoog waren zij en ruig begroeid en het pad slingerde tusschen struiken, die zwaar gingen droppelen want de regen werd minder en de wind ging liggen. En generaal Taillehaeck besteeg het laatste gedeelte van het pad en stond boven op het hoogste der duinen en aan zijn voeten lag de zee. En daar stond hij stil, met een heel leger en een land achter zich en de oneindigheid voor hem.
De atmosfeer werd plotseling vreemd rustig. Zwarte wolken zeilden weg over hem, maar boven de zee was de lucht blauw. Grauw waren de golven met witte kammen, maar vreemde lichte plekken zaten er, die kobaltblauw waren in het grijs en de zon sloeg neer door een gat in de wolken en het vochtige strand was als mat goud in het onverwachte licht.
Er stond een bank. De generaal ging zitten op het natte hout. Zijn handschoenen waren doorweekt, hij merkte het vaag op en trok ze uit. Meeuwen wiekten om hem heen en de eenzaamheid was volkomen. In de struiken naast de bank fladderde een papier. Het had vele helle kleuren, — de eenige kleuren in een fantastisch, verlaten landschap van grijsgroene duinen en het trok den blik van generaal Taillehaeck, den rondzwervenden blik, die daar tot rust kwam.
En terwijl zijn geest nog werkte aan heel andere dingen, strekte zijn arm zich uit naar het slapdoorweekte papier. Hij pakte het bij een punt en lichtte het op.
„De Meest Grootsche Film Aller Tijden”, schreeuwden de roode letters.

BOODSCHAP AAN GARCIA

Het duurde even voor de roode woorden zich naar boven vochten uit zijn onderbewustzijn in zijn bewustzijn.
Toen sprong de generaal op en een plens zonlicht maakte het rood der doorweekte letters nog intenser.
„Mijn goden!” zei generaal Taillehaeck...... „A Message to Garcia! Natuurlijk...... natuurlijk! Dat is het...... Hoe heb ik dat kunnen vergeten!”
Hij richtte het hoofd op en in zijn ooren zong de beginregel in wonderlijke cadans:
„In deze heele Cubaansche geschiedenis is er één man die aan den horizon van mijn geheugen lichtend omhoogrijst als Mars in zijn perihelium......”
Hij keek uit, ver over zee en voelde zich heel zeker, dat hij het einde van zijn zoektocht had bereikt en zijn vingers lieten het doorweekte papier los en een lichte windvlaag lichtte het van een doorn waaraan het bleef hangen en zond het over den rand van het duin, diep naar beneden, uit het gezicht.
Het papier had zijn taak volbracht.

DE OFFICIEREN

Generaal Taillehaeck was vroeg den volgenden ochtend en zijn stap had een nieuwe vitaliteit en Fennema, zijn chauffeur, viel dat op toen hij de trappen van het bordes van zijn flat opliep met wuivende jaspanden. En Fennema was verheugd en siste ecn melodie tusschen zijn tanden en de Chow-Chow, die thuis achterbleef, zat opgewekt voor een raam en keek over de Laan van Meerdervoort die daar beneden lag, breed beton in de zon en de luitenant van Tuyl zuchtte onhoorbaar, toen generaal Taillehaeck binnenkwam en zijn handschoenen neerwierp, want hij voorzag een dag van vreemde dingen, die buiten de routine zouden vallen en beslissingen vereischen.
„Mijnheer van Tuyl,” zei de generaal, zijn jas losknoopend, „ik wil dit vertaald hebben, perfect vertaald, in krachtig Hollandsch.”
„Nederlandsch,” zei van Tuyl gedachteloos, het kleine boekje aannemend.
„Neen! In het Hollandsch!” zei generaal Taillehaeck, „in stoer, rhythmisch, raak Hollandsch, — niet in advocaten-Nederlandsch. U begrijpt wat ik bedoel?”
„O, ja, ja, vanzelfsprekend,” zei van Tuyl en de wenkbrauwen van den generaal fronsten zich even en achter zijn oogen schoof voorbij de vage verbazing, dat hij niet eerder van Tuyl uit den weg had geruimd.
„Er is haast bij.”
„Ik zal het direct in orde laten maken......”
Van Tuyl ging naar de deur, aarzelde en keerde zich om.
„Welke instantie moet dat doen?”
„De gemeentereiniging!” zei generaal Taillehaeck, bezig met papieren op zijn bureau. Hij keek op:
„Doet u niet zoo hulpeloos! Iemand die goed Engelsch kent, natuurlijk. En Hollandsch. Kent u zelf Engelsch?”
„Ja, — Ja zeker!”
„Dan zou ik me er niet mee bemoeien als ik u was. Er zitten honderden menschen op den staf en er zal er allicht één bij zijn die een goede vertaling kan leveren.”
De generaal vloog op van achter zijn bureau: „Ik heb trek u honderdmaal den tekst van de Message to Garcia over te laten schrijven. Misschien zou u er wat van leeren. Geef hier. En haal kapitein van Santen!”
Hij legde het boekje op zijn bureau. Zeven minuten later verscheen, hijgend, kapitein van Santen.
„Dit boekje, „A Message tot Garcia”, zei de generaal, „wil ik vandaag nog in het Hollandsch vertaald zien. In perfect Hollandsch.”
„Vandaag nog in perfect Hollandsch,” zei van Santen. En klapte met zijn hakken en verdween.
In de gang stond van Tuyl.
„Ik heb jouw raad opgevolgd en niet gevraagd. Maar wat is de bedoeling?”
Hij opende het boekje. Zij bestudeerden het een minuut. Er viel niet veel te bestudeeren. Er waren een foto van een generaal, nog een foto van een „zonderling heerschap met een boeredas,” zooals van Santen zei en enkele pagina’s tekst.
„Het is een zonderling ratjetoe,” zei van Tuyl, „maar als ons leven ons lief is, kunnen we beter zien dat we het in den kortsten tijd vertaald krijgen.”
„Ja, maar wie moet dat doen?”
Men peinsde lang en diep en keek naar de groote gipsen beelden in diepe nissen langs de gang, die voor zich uit staarden, in serene minachting voor de beslommeringen van sterfelijke subalternen.
„Een vertaalbureau natuurlijk.”
„Wat zal dat kosten?
„Weet ik het, — het is toch Rijksrekening.”
„Dat vindt de ouwe niet goed. We moeten alles zelf doen wat we bij mogelijkheid zelf doen kunnen.”
„Zulk een pietluttigheid merkt hij niet.
„Het zijn juist de pietluttigheden die hij merkt.”
„Wie moet het dan vertalen? Ons leger zit niet vol vertalers. Wij zijn het vreemdelingenlegioen niet!”
Hij zwaaide met het boekje. Een sergeant passeerde, aarzelde en zei:
„Pardon, kapitein, moet u iets vertaald hebben?”
„Engelsch!” zei van Santen.
„Ik heb vijf jaar in Engeland gewoond.”
„Maar kun jij vertalen in behoorlijk Hollandsch?”
„Ik weet het niet,” zei de sergeant...... „Ik studeer Nederlandsche letteren, maar......”
„Hier!” zei van Santen......vertaal dit in perfect Hollandsch.”
„Nederlandsch,” zei de sergeant.
„Hollandsch!” zei van Tuyl achter hem, „stoer, open, krachtig Hollandsch en geen advocaten-Nederlandsch.”
De sergeant keek hem nieuwsgierig aan, alsof hij onvermoede diepten ontdekte.
„Dit moet uitgetypt klaar zijn vóór 2 uur vanmiddag,” zei van Santen, „begrepen?”
De sergeant knikte en opende het boekje. En begon te lezen en stond nog midden in de gang te lezen, toen van Santen zich bij de troep omkeerde.
„Hei!”
„Heidaar!”
„Sergeant, heidaar!”
De sergeant schrok op van het lawaai, dat de gang afgalmde.
„Voer je orders uit!”
De sergeant verdween haastig, een droomerige blik in zijn oogen, het kleine boekje onder zijn arm geklemd.
„Het is koffietijd,” zei van Santen, „is me dat een opwinding — ga gauw mee!”

DE GENERAAL

Ondanks den hoogen ouderdom van zijn pooten sprong de Chow tegen hem op, toen generaal Taillehaeck dien avond binnenkwam. Het was laat geworden.
„Ik heb al gedineerd Willem. Ik trek morgen mijn andere overjas aan, als het tenminste niet regent. De zon wordt te warm voor deze. Alsjeblief.”
Hij gaf zijn overjas en zijn pet en zijn handschoenen en Willem bleef wachten tot de generaal zijn laarzen strekte naar het laag vlammende vuur.
„Doe een raam open, Willem, het is heerlijk en het vuur geeft warmte genoeg.”
„Zal ik u koffie brengen?”
Een heerlijke lucht, zoet en warm van vroege lente, kwam de kamer binnen.
„Koffie, Willem, en een oude brandy. De „13”.”
Generaal Taillehaeck trok enkele betypte vellen uit den zijzak van zijn uniformjas en vouwde ze open. Willem was bezig aan het tafeltje aan zijn elleboog.
„Ik heb uw pijp schoongemaakt en gedroogd.”
De generaal keek snel op:
„Zet dan mijn tabak klaar. Jij mag de sigaren hebben uit mijn koker. En het eerste half uur wil ik niet gestoord worden. Behalve voor zeer dringende dienstzaken. Zet de telefoon over. ”
Er waren nog slechts de generaal en de Chow tegenover hem en de lichtkring van de leeslamp om hem heen. Papier ritselde.
„In deze heele Cubaansche historie,” zei de generaal, „is er één man die aan den horizon van mijn geheugen lichtend omhoogrijst als Mars...”
Hij vouwde het groene boekje open.
„Wie dit ook vertaald heeft, Marco Polo......”
En hij las den beginregel opnieuw en de volgende regels en las hardop en las door.

BOODSCHAP AAN GARCIA

In deze heele Cubaansche historie is er één man die aan den horizon van mijn geheugen lichtend omhoogrijst als Mars in zijn perihelium.
Toen de oorlog uitbrak tusschen Spanje en de Vereenigde Staten was het gebiedend noodzakelijk om snel in verbinding te komen met den leider der opstandelingen. Garcia was ergens in de rotsvestingen van Cuba...... niemand wist, waar. Geen post- of telegramboodschap kon hem bereiken. De President moest zich van zijn medewerking verzekeren, en snel.
Wat te doen?
Iemand sprak tot den president: „Er is één man, Rowan heet hij, die Garcia voor u zal vinden als iemand ter wereld het kan.”
Hoe de „man die Rowan heette” den brief nam, die verzegelde in een zakje van geolied linnen, het op zijn hart bond, vier dagen later met een open boot landde in den nacht aan de kust van Cuba, in den jungle verdween en drie weken later aan de andere zijde van het eiland eruit te voorschijn kwam, nadat hij een vijandelijk land te voet had doortrokken en zijn brief aan Garcia had afgeleverd — dat zijn dingen, die ik niet nu in bijzonderheden wensch te vertellen. Waar ik nu echter op wil wijzen, is dit: Mac Kinney gaf Rowan een brief om aan Garcia te overhandigen. Rowan nam den brief en vroeg niet:
„Waar ergens is Garcia?”
Bij den Almachtige! Hier is een man wiens beeld behoorde te worden gegoten in onsterfelijk brons en wiens beeltenis moest staan in elke hoogeschool van het land. Want het is niet boekenwijsheid waaraan jonge mannen behoefte hebben en ook geen instructies over dit en dat, maar een versteviging van hun ruggegraat, die hen loyaal zal maken tegenover een in hen gesteld vertrouwen, die hen snel zal doen handelen en hun werkkracht concentreeren op doen wat zij moeten doen: De boodschap brengen aan Garcia.
Generaal Garcia is nu dood. Maar er zijn andere Garcia’s. Niemand, die heeft getracht een taak ten uitvoer te brengen waarvoor vele handen noodig waren, is niet te eeniger tijd ontsteld geweest over de imbeciliteit van den gemiddelden mensch, over de onmacht of den onwil om zich te concentreeren op één ding en dat te doen.
Nonchalante assistentie, dom gebrek aan aandacht, slonzige onverschilligheid en tegen den zin verricht werk, schijnen in zwang te zijn en niemand slaagt in het leven, tenzij hij door geld of goede woorden of door bedreigingen andere menschen dwingt of omkoopt, om hem bij te staan. Wellicht ook verricht God in Zijn goedheid een mirakel en zendt Hij hem iemand met gezond verstand als assistent.
Gij, lezer, stel deze kwestie op de proef.
Gij zit nu in uw kantoor. Zes employé’s zijn binnen bereik. Roep een van hen en zeg hem: „Neem een encyclopaedie en maak voor mij een kort uittreksel uit het leven van Correggio.”
Zal uw employé rustig zeggen: „Zeker mijnheer,” en weggaan en doen wat hem gevraagd werd?
Vast en zeker niet. Hij zal u schaapachtig aankijken en een of meer van de volgende vragen stellen:
„Wie was hij?”
„Welke encyclopaedie?”
„Waar is de encyclopaedie?”
„Is dat mijn werk?”
„Weet u zeker dat u Coriolanus niet bedoelt?”
„Kan Charles dat niet even doen?”
„Is hij dood?”
„Is er haast bij?”
„Zal ik de encyclopaedie brengen, dat u het zelf even kunt opzoeken?”
„Mag ik ook weten, waarvoor u het moet weten?”
En ik wed tien tegen één dat, nadat ge die vragen hebt beantwoord, en hebt uitgelegd hóé het gevraagde kan worden gevonden en waaróm ge het hebben wilt, dat uw employé weggaat en een ander zoekt om hem te helpen Garcia te vinden, en dan terugkomt en u vertelt dat er niemand te vinden is, die zoo heet. Het is natuurlijk mogelijk dat ik mijn weddenschap verlies, maar volgens de wet der gemiddelden zal ik dat niet. Wees verstandig, en poog niet uw assistent duidelijk te maken dat Correggio onder de „C” te vinden is en niet onder de „K”, maar glimlach welwillend en zeg:
„Laat maar...... ik ga het zelf wel even opzoeken”......
En dit gebrek aan capaciteit tot onafhankelijk handelen — deze stupiditeit, deze onwil om met een opgewekt gezicht een last beet te pakken en te schouderen, dat zijn dingen, die zuiver socialisme maken tot een droombeeld van een zeer verre toekomst.
Als menschen voor henzelf niet willen werken, wat zullen zij dan doen als de vruchten van hun arbeid aan het algemeen ten goede komen? De bootsman met den knuppel schijnt noodzakelijk te zijn. De vrees om op Zaterdag op de keien te worden gezet, houdt menig arbeider op zijn plaats. Zet een advertentie voor een stenotypiste en negen van de tien die solliciteeren, kunnen niet juist spellen en geen leesteekens zetten en vinden dat ook niet noodzakelijk.
Wij hebben den laatsten tijd veel gehoord over „den vertrapten arbeider uit de zweetfabriek” en den „dakloozen zwerver die zoekt naar eerlijk werk”, en daarmee samen gaan maar al te vele bittere woorden aan het adres van hen die hoogere posities bekleeden.
Maar niets wordt er gezegd over den werkgever die vroegtijdig oud wordt in een vergeefsche poging om slonzige nietsnutten ertoe te brengen intelligent werk te verrichten en over zijn langdurig en geduldig zoeken naar hulp, die niet anders blijkt te doen dan lijntrekken zoodra zijn rug is gekeerd. In elken winkel en in elke fabriek is een constant uitwiedingsproces in voortgang. De werkgever ontslaat voortdurend hulp die getoond heeft niet bij machte te zijn de belangen van de zaak te dienen. Anderen komen ervoor in de plaats.
Hoe goed de tijden ook zijn, dit sorteerproces gaat voort. Als de tijden moeilijk zijn en werk schaars, wordt echter het sorteeren grondiger verricht, maar steeds en ten allen tijde gaan de incompetenten en onbruikbaren de laan uit. Het is een geval van „De beste man wint.” Zelfbelang noopt elken werkgever om het beste te houden......hen, die een boodschap kunnen brengen aan Garcia.
Ik ken een man met werkelijk brilliante capaciteiten, die niet in staat is een eigen zaak te beheeren en ook voor niemand anders bruikbaar is, omdat hij voortdurend de krankzinnige verdenking koestert, dat zijn werkgever hem onderdrukt of poogt te onderdrukken. Hij kan zelf geen orders geven en weigert ze van anderen te accepteeren. Zou men hem een boodschap geven om naar Garcia te brengen, dan zou zijn antwoord waarschijnlijk zijn: „Breng die zelf!”
Op dit oogenblik slentert deze man door de straten, op zoek naar werk en de wind suist door zijn kale jas. Niemand die hem kent, durft hem werk te geven, want hij is een permanente zaaier van ontevredenheid. Voor rede is hij niet vatbaar en het eenige wat indruk op hem maakt is de punt van een dikgezoolde schoen maat 45. Natuurlijk weet ik dat men, met iemand die moreel zoozeer mismaakt is, niet minder medelijden moet hebben dan met een kreupele, maar laten wij in ons medegevoel ook een traan plengen voor de mannen, die pogen een grootsche onderneming ten uitvoer te brengen, wier werkuren niet door de fluit worden beperkt en wier haar voortijdig wit wordt door hun pogingen om de slonzig-onverschilligen, de nonchalante imbecielen en de harteloos-ondankbaren, die hongerig en dakloos zouden rondloopen als hun ondernemingcn er niet waren, in het gareel te houden.
Heb ik mij sterk uitgedrukt? Mogelijk wel, maar als de geheele wereld zich het lot der sloppen aantrekt, wensch ik een woord van sympathie te spreken voor den man die slaagt......, die man, die met alle kansen tegen zich, de pogingen van anderen in banen leidt en die, als hij eindelijk geslaagd is, ontdekt dat zijn eenige belooning zuiver materieel is: eten en wat kleeren. Ik heb uit een keteltje gegeten en voor dagloon gewerkt en ik ben ook werkgever geweest en ik weet, dat beide zijden iets te zeggen hebben. Er is per sé niets goeds in armoede, en lompen zijn heusch geen aanbeveling en niet alle werkgevers zijn inhalig en hooghartig, evenmin als alle arme lieden deugdzaam.
Maar mijn hart gaat uit naar den man die, als de „baas” weg is, zijn werk even goed doet als wanneer hij thuis is. En de man die, als hij een brief voor Garcia in ontvangst neemt, hem kalm aanneemt zonder idiote vragen te stellen en zonder een latente neiging om hem in de eerste de beste straatgoot te gooien of iets anders te doen dan hem ter bestemder plaatse te overhandigen, wordt nooit ontslagen en hoeft ook niet in staking te gaan voor een hooger loon. De beschaving, de heele beschaving, is één langdurige, nerveuze zoektocht naar een dergelijk mensch. Hij wordt gezocht in elke metropolis, stad en dorp, in elk kantoor en warenhuis, winkel en fabriek. De wereld roept om zulke menschen.
Hij is noodig en broodnoodig de man die een „boodschap kan brengen aan Garcia!”

(Naar het Amerikaansch van
Elbert Hubbard.)

De generaal liet het papier zakken.
„De wereld roept om zulke menschen, Marco Polo! Een heel leger roept om zulke menschen. Menschen die hun plicht doen als de bazen weg zijn, menschen waarop men kan bouwen. En als dit, deze vertaling niet bereikt wat ik bereiken wil, als dit niet rechtstreeks spreekt tot het hart van den soldaat...... als dit geen effect sorteert...... dan...... dan weet ik het niet meer!”
Hij sprong op en liep de kamer door met wilde schreden.
„Als ik maar precies wist, Marco Polo, wát de oorzaak was, van die kanker die aan het invreten is in ons leger...... Maar ik weet het niet en ik begrijp het niet. Alléén sta ik, Marco, ik alleen tegenover een geheel leger. Want ik alléén weet dat er overal iets verkeerd is. Ik alleen zie het gevaar. Ik alleen zit me niet blind te staren op gepoetste schoenen en op keurig geverfde auto’s waarvan de motoren niet loopen willen, ik alleen staar niet naar uiterlijkheden en daarom ben ik de eenige die opzij gaat om bewust de moeilijkheden op te zoeken. En dat, Marco Polo, is niet de taak van een generaal. Dat moet de taak zijn van zijn ondergeschikten, van hen die dáárvoor onder hem staan. Maar geen van hen allen is capabel of willig om een boodschap te dragen aan Garcia. En nog erger dan hun laksheid is hun kortzichtigheid. Geen van mijn luitenants en kapiteins en majoors, die inziet dat er iets verkeerds is. En bevreesd, zooals ik bevreesd ben, zijn zij daarom niet...... En hen het gevaar toonen...... dat kan ik niet......”
Hij ging naar het raam en staarde naar beneden, waar, vele verdiepingen lager, de banier wuifde van vroolijke lichten van de Laan van Meerdervoort. En van ver kwam de gloed der vele lichten van bars en restaurants, van parken en gemeubileerde kamers, waar een leger lachte en danste en den tijd verdeed.
„Dit móét inzicht brengen!” zei generaal Taillehaeck, en hij balde zijn vuisten...... „het is de laatste loopgraaf!”
Hij keerde zich om en keek zijn hond aan en keek naar de betypte vellen in zijn hand en legde hen weg en ging abrupt zitten. En verdiepte zich verbeten in een stafkaart, die hij nam uit een gebeeldhouwde lade.

DE OFFICIEREN.

De zon was laat ondergegaan dien dag en weggezonken achter een glashelderen horizon en de atmosfeer was een mengeling van nahangende voorzomerwarmte in de straten en een vroege avondkilte die neerdaalde van tusschen de brilliante sterren uit een nachtzwarten hemel. De koelte dreef binnen door de open ramen op de vierde verdieping van het oude Rijksgebouw.
Groot was het vertrek waarin generaal Taillehaeck zijn stafbesprekingen hield. Er stonden vierkante tafels met groen laken, bedekt met kaarten en getypte vellen en er waren houten stoelen met stramme leuningen en de laarzen van heen en weer loopende officieren klikklakten op het koele zeil. De kamer had geen wanden, alleen maar kaarten in vele schalen en schakeeringen van kleuren en om de felle lampen, die van lange koorden hingen van de berookte plafondbalken, waasden blauwe nimbussen.
Door de open ramen dreef de rook weg naar den windstillen hemel, maar niet snel genoeg.
Er hing ook het geroezemoes, dat hangt na elke bespreking, tot de stem van generaal Taillehaeck het gepraat dóórsneed. Hij was, in al zijn lengte, een kleine figuur aan het einde der zaal, wazig door den blauwen rook. Hij hield de handen op den rug:
„Mijne heeren,
Alvorens wij deze bespreking als geëindigd beschouwen, wil ik u spreken over een klein boekje dat dezer dagen aan allen uwer is toegezonden.”
Hij keek het vertrek af. Een officier stond uit een raam gebogen, en zijn silhouet stond zwart tegen den sterrenhemel.
„Ik bedoel de „Boodschap aan Garcia.” Ik maak er u op attent, dat tijdens den Japansch—Russischen oorlog de Russen zoowel als de Japanners elk een exemplaar van dit boekje in hun ransel met zich droegen. Het is mijn bedoeling dat elk soldaat in mijn legerkorps en elke officier een exemplaar van dat boekje ontvangt. Dat zij het lezen zullen is aan geen twijfel onderhevig......
„Maar of zij het begrijpen zullen......” zei een stem achter uit de zaal.
„Wie zei dat?”
Een jeugdig luitenant stond op. Vele hoofden keerden zich om. Het hoofd van den jongen luitenant werd vuurrood.
„Meent u dat een soldaat niet zal begrijpen wat er in dat boekje staat?”
„Natuurlijk begrijpen ze dat,” zei een majoor met een dikke buik, waaromheen zijn koppel spande in het laatste gat.
Een ongeduldig gemompel steeg op uit de monden van vele reserve-officieren en vele blikken wendden zich naar den stommen luitenant.
„Ik bedoel,” zei de luitenant stotterend, „ze zullen het misschien wel begrijpen wat er in staat...... maar...... het brengt geen reacties teweeg.”
De generaal keek hem enkele tellen lang intens aan en maakte dan een ongeduldig, wegvagend gebaar.
„De Boodschap aan Garcia drukt met de grootst mogelijke zuiverheid uit wat ik wil zeggen. Er valt den laatsten tijd in het leger, onder de manschappen, een verslapping van ijver en belangstelling waar te nemen. Ieder kan dat waarnemen in elke legerafdeeling. En straffen en orders schijnen daar niets aan te kunnen doen. Het is iets in de mentaliteit van het leger, in den soldaat zelf, dat moet worden veranderd. En dit simpele stukje, „Boodschap aan Garcia”, zal precies doen wat ik wil: tot den soldaat zelf spreken en hem wijzen wat noodig is: het uitvoeren, met hart en ziel, van een gegeven order, niet lijntrekken als toezicht afwezig is en hart en belangstelling voor de zaak hebben.”
„Juist!” zei een kapitein met een woeste snor.
Een instemmend gemurmel steeg op en vermengde zich met den rook.
„Hart voor de zaak moeten ze hebben,” zei een Majoor, „dat is wat de kerels ontbreekt.”
„Paraat moeten ze zijn in hart en nieren,” zei een kapitein van de infanterie.
„Moreele herbewapening!” riepen twee luitenants, drie kapiteins en een overste.
Generaal Taillehaeck kuchte.
„Dus ik kan erop rekenen dat dit boekje, over twee dagen komt de geheele oplage af, aan elken soldaat wordt afgeleverd?”
Hernieuwd gemurmel.
De luitenant achter in de zaal stond nog steeds.
„Nog opmerkingen, mijnheer Valk?” vroeg de generaal.
De luitenant aarzelde, zei abrupt „neen!” en ging zitten.

78e REGIMENT INFANTERIE

REGIMENTSORDER

Per compagnie worden heden beschikbaar gesteld 200 exemplaren van „Boodschap aan Garcia”, waarvan zal dienen te worden uitgereikt één exemplaar per manschap, voortaan te behooren tot de permanente uitrusting van den soldaat. Bij inspecties moet het exemplaar in zindelijken toestand worden overgelegd.

Veldleger, 28 Maart 1940.

HET LEGER

De sergeant-majoor-administrateur peuterde het grauwpapieren pak open en vond tweehonderd grijsgroene boekjes met het opschrift: „Boodschap aan Garcia”, met een copie van de regimentsorder.
„Wat hebben ze nou weer bedacht?” zei hij.
Hij bladerde een der boekjes door en het leek hem raar en hij legde er tien in zijn lade voor gebeurlijkheden en schoof het pak naar den soldaat naast hem.
„Breng dat naar den fourier en doe die order erbij en laat hem ervoor teekenen. Niet afgeven zonder bon! En breng het meteen weg, anders blijft die boel hier weer rondslingeren en er is al rommel genoeg.”
De soldaat verdween, het pak onder den arm.

„Wel vervloekt!” zei de fourier en zette zijn kop koffie neer,” nou kan ik weer wat op al die lijsten bijschrijven. Welja, waarom niet? Wat is het in vredesnaam?”
De rustkamersoldaat, die had zitten poken in de kleine kolomkachel, kwam kijken en de bureausoldaat ging op een stapel jassen zitten en deed een van de boekjes open en de fourier begon langzaam te lezen en las de eerste pagina en sloeg er een over en las het slot en sloeg een pagina terug met gefronste wenkbrauwen en las nóg een alinea en haalde tenslotte de schouders op.
De twee soldaten hadden het lezen al opgegeven en keken hem aan.
„Geef jandorie maar hier,” zei de fourier, „dit leger wordt elken dag in elk opzicht al gekker en gekker. Morgen zullen we die dingen uitdeelen, dan zijn we er van af.”

De fourier kwam de barak binnen en liep naar de tafel. Hij legde zijn papieren erop en ging zitten op de houten bank. Van de rijen vuile stroozakken aan weerszijden kwamen uitroepen:
„Hei, fourier, wanneer krijg ik mijn nieuwe broek?”
„Fouriertje...... mijn eetketel is heelemaal doorgeroest.”
De fourier bewaarde de stilte, die fouriers in dergelijke gevallen plegen te bewaren. Een soldaat kwam binnen met een stapeltje boodschappen aan Garcia.
„Derde sectie,” mompelde de fourier, „Ammers!”
„Present!”
„Aanpakken!”
Ammers kwam met groot gesteun overeind van zijn stroozak en slenterde naar de tafel.
„Wat krijgen we?”
„De Bijbel voor den soldaat. Niet kletsen. Lezen! Beerhorst!”
„Present!”
De sectie kwam van de stroozakken af en schaarde zich rond de tafel. De laatsten keken over de schouders van de eersten die al een exemplaar hadden.
„Wat is dat fourier? Wat motte we dermee?”
„Bij je uitrusting doen en zorgvuldig bewaren.”
„Boodschap aan Garcia...... Zoo heette die eene film met...... met die gast die zoo fijn kon schieten......hoe heet-ie nou weer......”
„Maar wat motte wij dermee?”
„Die film gaan kijke, dan leeren we ook schieten.”
„Brinkman!”
„Present!”
„Snap jij d’r wat van? In deze heele Cubaansche historie is er ’n man die aan den horizon van mijn geheugen lichtend omhoog rijst......”
„Hij heeft op ’n landmijn getrapt, jô.”
„......Als Mars in z’n......in z’n wat?”
„Perihelium,” zei de fourier, „van Delden!”
„Wat beteekent dat?”
„Ik weet ’t niet,” zei de fourier, „ik denk dat ze het op ’t regimentsbureau evenmin weten.”
„Da’s taal van de Generale Staf, jô! Mars is de god van den oorlog en als Mars omhoogrijst mot er gevochten worden. Da’s nogal glad.”
„Ik snap der geen snars van.”
„Lees dan verder!”
„Het is een boekje om jullie flink te maken,” zei de fourier. „Elke week een uur theorie Garcia. En elken avond voor het naar bed gaan een kwartier verplicht studeeren tot je het van buiten kent.”
„De besten worden buitengewoongeoefend Boodschaplooper zeker, met op de linkermouw twee gekruiste beenen, rood voor korporaals en manschappen.”
„Hei, fourier, zijn die Boodschappen per veldpost gekomen?”
„Per motorordonnans,” zei de fourier, „Hendriks!”
„Kennen wij nou ook geen Boodschappen sturen, fourier? Aan den Negus bijvoorbeeld of aan den minister van Defensie?”
„Boodschap aan blonde Mientje!”
„Van Zanten!”
Van Zanten kreeg zijn laatste exemplaar en de fourier stond op.
„Bewaar het goed en wees er zuinig op, zorg dat het niet roest en dat je het niet verliest, want blijkbaar hangt het heil van het vaderland er van af of je dat boekje kent.”
Hij ging naar de deur.
„Hei! Fourier!”
De fourier keerde zich om.
„Weet u ook waar Garcia is? Ik heb ’n boodschap voor ’m.”
De fourier verdween onder bulderend gelach.

T W E E D E D E E L

Door het leger voer het gefluister: Generaal Taillehaeck is gek. De officieren en manschappen uit zijn onmiddellijke nabijheid wisten, dat op de kamer van den generaal tot diep in den nacht het licht brandde.
Als zijn officieren thuiskwamen uit de bar en hun taxi's betaalden, lachende dat het opklonk in den helderen nacht, zagen zij hoe zijn schaduw heen en weer gleed over de lichtspleten tusschen zijn zware overgordijnen.
Zij wisten hoe hij soms om twee uur in den nacht zijn auto liet voorkomen en wegreed, de duisternis in — hoe hij langs wachtposten ging en met hen praatte — hoe hij kwartieren lang met gedoofde lichten de roode slingerende lantarens volgde van compagnieën die nachtmarschen hielden.
En door het leger voeren geruchten over een generaal, die onverwacht uit den nacht opdook, als een bataljon op marsch vijf kilometer van zijn traject afsneed en haastig naar huis marcheerde. Met name noemde men officieren die hun volgende promotie verbeurd wisten, doordat de generaal onverwacht hun compagnieën inspecteerde en niet één officier aanwezig vond. En naar hun huizen reed en hen daar aantrof. Men fluisterde hoe de generaal overdag lange tijden onbeweeglijk stond voor de hooge ramen, die uitzagen over de zilveren duinen en afwezig antwoordde als men hem vroeg en onverwacht zijn paard liet zadelen en uitreed in den jagenden wind, alleen. Men vertelde hoe hij later, veel later terugkeerde, zijn paard hijgend en bezweet en hijzelf met een ongebluscht, onrustig vuur in zijn grijze oogen. Zijn omgeving bemerkte hoe hij het ging vermijden met zijn officieren over den dienst te spreken waar het geen technische détails betrof, hoe zijn grijze oogen over zijn officieren schenen héén te zien als hij met hen sprak en hoe zijn gedachten dikwijls afwezig waren.
En het woord plichtsbetrachting noemde men niet meer in zijn omgeving.
De generaal had een complex. Hij had moeten trouwen, oordeelden de oversten en kolonels. Hij neemt alles te ernstig op, spraken de majoors en kapiteins. Hij is te oud, zeiden de luitenants en de vaandrigs.
Hij is van den ouden stempel en wil dienstklopperij en daar moet je in een modern leger in mobilisatietijd niet mee aankomen.
En gefluisterd werd het van mond tot mond onder de soldaten en gezegd werd het in bars en bij ontmoetingen der officieren bij velddienst: De generaal slaat toe zooals de bliksem toeslaat uit een kristalblauwen hemel! De generaal is als de grimmige dood. Elk moment kan hij treffen en niemand weet het uur......
De soldaten die 's nachts op wacht stonden, durfden nauwelijks in te dutten in hun schilderhuisjes en de wachtcommandanten zetten stoelen onder de krukken der deuren voor zij hun dutje gingen doen en vele bataljonscommandanten saboteerden de compagniesmarschen in den nacht op nerveuzen aandrang van hun kapiteins en een stil gegrinnik scheen op te gaan uit de onpersoonlijke rangen der soldaten, die steeds, en hóé weet niemand, onbewust en vaag de beweegredenen aanvoelen van alles wat er wordt veranderd.
En zij grinnikten om de nervositeit van hun officieren als velddienst op het programma stond en saboteerden met die duivelsche, onaantastbare sluwheid, waarmee alleen soldaten en masse kunnen saboteeren.
En de generaal, op zijn nachtelijke inspectietochten, vond alle posten met patronen in hun geweer en alle wachtcommandanten waren wakker als hij binnenkwam en hij zag weinig soldaten op marsch en als hij ze zag, hielden ze juist rust en zaten ze in het met dauw beparelde gras langs den weg, vormlooze hoopen, donker met glanzende geweerloopen en hun ooren in hun hooge jaskragen.
Maar niets verbeterde er aan den velddienst en aan de kleeding van soldaten op straat en aan hun houding, en het aantal uitvallers op marsch en het aantal gevallen dat bij de krijgsraden binnenkwam, was grooter dan ooit en het materiaalverbruik van het leger nam toe en de kolommen met cijfers van voorwerpen die spoorloos verdwenen en moesten worden vervangen, klommen gestadig, in versneld tempo. Elken nacht waren de bars en restaurants vol van officieren en hoe verder de generaal naar beneden ging in de stapels rapporten, des te meer steeg zijn gevoel van machteloosheid. Want fraai waren de regimentsrapporten die hij ontving en die hij aanhoorde, maar sinds weken ging hij zelf uit om zijn inlichtingen te vinden, verder naar beneden, en hij vond zijn eigen informatiebronnen via Fennema zijn chauffeur en zijn oppassers, die hij met groote zorg had gekozen, want zulk een man was hij. Er waren redenen voor zijn wilde ritten te paard en zijn lange tochten door den suizenden nacht, want met de weken steeg zijn gevoel van machteloosheid. En zijn desillusie was groot.
Want vele der soldaten die hij aanhield in het veld kenden zijn Boodschap aan Garcia, maar weinigen hadden haar gelezen en niemand had haar begrepen.
En hij kreeg het gevoel dat hij vechtende was tegen een Octopus, een millioenkoppigen helhond, met de ontastbaarheid en de onwezenlijkheid van een droombeeld. Hij sloeg toe...... en zijn slagen waren futiele slagen in de lucht. Waar hij trof, week alles voor hem weg...... en, groot strateeg als hij was, prikte het angst-zweet onder zijn huid als hij bemerkte hoe hij, ten aanval trekkend, een ontzettend klein deel van wat tegenover hem stond zonder moeite voor zich uit dreef......
En hoe een duizendmaal grooter deel dat hij niet trof, bleef staan...... en hem in den rug dreigde te omsingelen. En hij trok zich terug en sloeg ergens anders in het macabere front. En het front gaf mee en boog voor hem zooals een gordijn van Chineesch riet willoos meegeeft onder den zwaren slag van een vuist.
Maar het wezen van zijn vijand, de essentie van dat, waartegen hij streed, raakte hij niet. En het legde de onrust in zijn oogen en bewerkte zijn afgemetenheid tegenover zijn officieren die hem niet begrepen en hun schouders ophaalden in stilte. Aan hun blikken bemerkte hij dat men hem nooit zou begrijpen en het maakte dat zijn oogen ver heenzagen over zijn officieren, zooals zij zouden heenkijken over een versperring van prikkeldraad.
En op een ochtend, dat de zon vroeg was gerezen boven den horizon en een belofte van komende warmte prikte onder de huid, en een donzig-warme bries de lange gordijnen bolde, die neerhingen langs de open ramen, sprong de generaal op van achter zijn breede bureau, dat rustte op zijn eiken leeuwenklauwen en hij nam zijn platte pet en zijn handschoenen en ging naar beneden en gaf order zijn paard te zadelen en reed uit, weg van de stad, weg van de sombere beklemming van eikenhouten wanden en papieren vol holle phrasen en technische beschouwingen over de sterkte van fortificatiën, en mechanisch beantwoordde hij de angstig-stramme groeten van een passeerend leger, en het zwarte paard voelde de onrust van zijn meester en bleef zijn kop opgooien en knabbelen op zijn gebit tot vele kwartieren later, toen het onder zijn hoeven het zachte zand van de vlakte van Waalsdorp voelde en een heete aanstrijkende wind zijn manen opwoei en de druk van de knieën op zijn flanken verslapte.
Paard en ruiter draafden in de lengte door de vlakke, zandige vallei, waarvan de warme lucht omhoog trilde en bleef stijgen naar witte wolkjes die dreven in een lucht van blauw en koel kristal, en hijgend stond ten laatste het paard stil aan de verre overzijde, op den top van een duin en het gooide zijn kop omhoog in de glorie van een zomermorgen, en in de ooren van den generaal bruiste de machtige passage uit de Rhapsody in Blue — het laatste thema, dat geschreven is toen de eerste mensch op aarde op den top stond van den hoogsten berg en een geheele wereld zich zag openleggen aan zijn voeten, en het thema werd sneller en gejaagd en eindigde in een hoogen dissonant waaruit één toon te voorschijn kwam, die hoog en vragend bleef hangen......
Want aan den voet van het duin kroop een sectie soldaten te voorschijn. Een sectie korporaals. Hun gelidsformatie werd niet verbroken toen zij over een prikkeldraad-hek klommen, en zij bleven strak met drieën loopen op een smal zandpad, waar het stof opdwarrelde onder de ploffen van hun zware schoenen, en hun snelheid was groot ondanks de warmte. En zij passeerden en verdwenen om een tweede duin, en de generaal was er zeker van, dat zij hem niet hadden gezien.
Het was de onverbroken strakheid van hun formatie bij hun stouwen door het ruwe terrein, dat zijn aandacht vasthield en hij wendde den kop van zijn paard en zette zich in de stijgbeugels toen het dier zijn weg naar beneden zocht en hij volgde den weg, die de sectie was gegaan, waar het stof van hun passeeren nog hing in de trillende lucht.
Om den hoek van het duin zaten zij. Een sectie korporaals van het regiment Grenadiers, met roode biezen langs hun hel-gele chevrons. Hun commandant was een adjudant-onderofficier. Zijn uniform was helblauw in de zon. De sectie vloog overeind en formeerde snel een frontkolonne en zij namen snel zelf hun afstand en hun armen vlogen naar beneden op het commando:
„Staat!”
Vóór het paard tweemaal met zijn voorpoot had gekrabd, was de sectie gemeld.
„Dus dit is de kader-opleiding?” zei de generaal. De kader-opleiding stond volkomen onbeweeglijk. Zij strekten zich uit en zetten hunne borsten op en alle handen lagen volstrekt plat tegen alle dijbeenen en zij keken recht voor zich uit.
„En u is bezig met het afnemen van sergeantsexamen?” zei de generaal. „Zet ze op de plaats rust!”
Alle voeten sprongen tegelijk naar voren en alle armen bogen zich op den rug.
En een warm gevoel tintelde door den generaal. Zoo kennelijk was dit gedaan uit enthousiasme...... een inwendig enthousiasme.
Hij voelde iets warms en iets bitters plotseling in zich opwellen en met een vaag gevoel van verrassing hoorde hij zichzelf zeggen:
„Mannen......
Met opzet is het, dat ik jullie aanspreek met het woord „mannen” en niet met jullie rang. Want een rang is soms uiterlijk, maar als ik het praedicaat „Man” gebruik, is dat een eeretitel voor eenieder in het leger, soldaat of kolonel. En ik zeg jullie, mannen, waar ons land behoefte aan heeft, waar ons Nederland om schreeuwt, is een leger van mannen, ongeacht hun sterren of strepen. Wat ons leger noodig heeft, is de vastberaden gebalde vuist, de op elkaar gezette kaken, de rustige blik in vele oogen.
En ik zie die hier. Ik zie die hier, menige maal. En dat vervult mij met blijdschap. Want vele malen in de verloopen weken, is er tot mij gezegd: De Nederlandsche soldaat is geen modelsoldaat. Hij houdt niet van oorlogje spelen in den nacht en van zware marschen, die alles uit een man halen, wat eruit te halen valt. En ik weiger dat te gelooven.
Bij elke gelegenheid verwijst men naar onze voorouders van drie, vier eeuwen terug, toen de roem van hun daden weerklonk in verhalen onder het Zuiderkruis en rond Nova Zembla, hun daden, die de trotsche Engelschen angstig deden fluisteren in hun huizen langs de Theems, en den hals braken van Spaansche vloten en legioenen...... Die Nederlanders, die de schrik waren van zeven wereldzeeën...... is hun moed en spirit dan weggeëbd van generatie tot generatie?
Zijn wij een leger en een volk, dat moet teren op den roem der daden, die zijn verre voorouders hebben verricht? Zijn de lessen der Vaderlandsche Geschiedenis in onze scholen slechts een terugblikken naar een roemvol, maar onherroepelijk verwijderd verleden?
Zijn wij, die eens waren een natie van vechtersbazen, verworden tot een natie van handenwrijvende kruideniers en konkelende kooplieden en op hun geldzakken zittende slimmelingen, die sinds eeuwen geen oorlog meer hebben gevoerd en, voor hun kasboeken zittend, slechts slinkslachen en mompelen: „beter bloô Jan dan doô Jan”?
Er zijn er, die zeggen: „Van Speyck was een gek”.
Maar niemand zal het wagen zijn stem te verheffen om te zeggen: „Hij was geen man”. Zoo fier was zijn daad, dat velen zijn naam met voeten willen treden, om aldus uit te trappen het besef van hun eigen kleinheid.
Want iets onzegbaar grootsch is er in den commandant, die op de brug van zijn slagschip langzaam verzinkt in den oceaan, met zijn laatsten blik op de vlag van zijn natie, die, aan flarden geschoten, nog wappert aan den mast.
En soms, mannen, vraag ik mij af, en dan wordt het mij angstig te moede, of in onze laatste generatie het verlangen om waarlijk een man te zijn, dan nimmer is geboren.
Ik vraag mij af, of de waarde van een jongeman in dezen tijd moet worden afgemeten naar de bruine vlekken op zijn vingertoppen en het aantal malen, dat hij per week gezien wordt in de bioscoop.
Of hem tot man stempelt het aantal dienstmeisjes, dat hij per week meetroont het Haagsche Bosch in, en het aantal glazen bier, dat hij kan drinken voor hij, lawaaiend, terugstrompelt naar de kazerne.
Waar zijn de soldaten, die een lange marsch loopen, met het zweet doorweekend de riemen van hun ransels, als hun armen schrijnen en elke stap pijn doet en zij een week soldij willen geven voor een nap koud water?
Waar zijn de soldaten, die ik van vroeger ken, die de laatste, lange kilometers van zulk een marsch de geweren namen van kameraden en hen voorthielpen, terwijl hun eigen voeten wogen als lood en elke stap een overwinning beteekende......?
Die mannen, die thuis op hun stroozakken neerploften en uitgeput waren en ellendig maar trotsch op wat hun krachtige lichamen hadden verricht?
Waar zijn de soldaten, die ik van vroeger ken, die een heelen dag zonder eten werkten op een open ijsvlakte met een dommekracht en balken om een wagen uit het ijs te krijgen, liever dan te schreeuwen om hulp? Die hun tanden op elkaar zetten, als het ijs aan hun handschoenen hing en hun voeten gevoelloos waren tot in het been. Waar zijn de jongemannen, die hun krachten inspannen tot het allerlaatste toe, om te weten, waartoe hun krachtige lichamen in staat zijn? Waar is het leger, dat zijn gespannen spieren bevoelt en met vreugde luistert naar het stroomen van het krachtige bloed in zijn slagaderen? Soms geloof ik, mannen, dat het te lang geleden is, dat wij een oorlog hebben gevoerd. Soms geloof ik, dat de tranen, die opwellen bij het hooren van de geschiedenis van een waarlijk grootsche daad, in te langen tijd niet meer in ons zijn opgewekt.
Kent deze generatie dan niet dat gesnoerde gevoel in de keel, als een legerkorps voorbijtrekt, met dreunenden pas van compagnie na compagnie, met de zwijgende mondingen van ratelend voortgevoerde kanonnen?
Ik weet het niet.
Soms geloof ik, dat een boord en een roode stropdas en een pakje Engelsche sigaretten van meer waarde zijn in dit land, dan de macht om een klap te geven.
Soms geloof ik, dat wij aan het verweeken zijn. Want vreeselijk is een oorlog met zijn lijken en zijn verminkten en brandende huizen, maar hij plaatst een land voor de vuurproef, en uit het bloed en den jammer herrijst een volk, dat niet maalt om pietluttigheden — een volk, dat mán is. Een volk, dat niet jarenlang vecht in zijn parlement over rijwielplaatjes en zomertijd, en geen beslissingen nemen kan, een volk, dat niet van achter horretjes zijn opwinding moet zoeken in het gnuiven over zijn eigen fouten door anderen begaan.
Een volk, dat niet kleingeestig is en verdeeld in honderden politieke partijtjes, met elk hun eigen kruidenierswenschjes en vooroordeelen. Uit een oorlog komt te voorschijn een volk met ruggegraat.
Soms denk ik, dat onze ruggegraat te slap is en te week.
Dat wij het beetje vechtlust dat nog in ons is, botvieren door elkander scheldwoorden naar het hoofd te slingeren binnen de veilige muren van een Tweede Kamer......, dat onze groeiende degeneratie zóó groot is, dat wij tegenover het buitenland ons eens zoo fiere land stempelen met pofbroeken en klompen en windmolens en harmonica's en teren op den roem van een ver voorgeslacht, die zóó machtig is, dat hij eeuwen naderhand nog een aureool geeft aan nazaten, die het niet meer waardig zijn.
Waar is het staal in den man van thans?
Waar is zijn ruggegraat? Waar is de dynamo van kracht, die zoemende in werking treedt als ik hem zeg:

„Neem deze boodschap en breng die aan Garcia. Waar Garcia is...... Dat weet God alléén...... Maar ga en ik bouw op u!”

Waar zijn de mannen, die gaan en waarop ik kan bouwen?
Ik zoek die mannen, wier oogen de kleur hebben van het staal dat buigt, maar nimmer zijn veerkracht verliest.
Ik zoek hen. Maar gering is het aantal van hen, die ik een boodschap aan Garcia kan toevertrouwen. Zooals gij daar voor mij staat, korporaals van het Regiment Grenadiers, het keurkorps, dat rechtstreeks mag dienen onder het Oog der Kroon — zooals gij daar voor mij staat, vervult gij mijn hart van een nieuwe hoop. Want niets zie ik in u, dat getuigt van lijntrekkerij en een Jan-Saliegeest. Gij lijkt mij mannen — nazaten van die Grenadiers, die eens den tiendaagschen Veldtocht bevochten..., waardig een boodschap te dragen tot Garcia in zijn rotsvesting in Cuba!”......
Hij zweeg plotseling. Zijn oog gleed over de sectie korporaals.
„Die korporaal daar...... kom naar voren!”
De korporaal deed drie pas naar voren, nam de houding aan en zag op tot den generaal. De zon hing als een zoeklicht boven in het blauwe zenith, boven het amphitheater van hellende duinen.
„Stelt u tot luisteren, korporalen!”
De duinen in het rond wachtten, ademloos liggend in de warmte.
De sectie korporaals stond bewegingloos, met die gespannen stilte, die alleen menschen hebben, die zeer intens op iets wachten.
Een lichte bries, die geurigen wind voerde over de duinen, stierf weg. Een geheele wereld hield zijn adem in.
„Jij, korporaal!” zei de generaal......
Hij aarzelde.
„Vertel mij,” zei hij dan, „de roemrijke geschiedenis der Regimenten Grenadiers en Jagers.”
De gespannen stilte trilde na, als op vleugelen wachtend, hóóg in de lucht. Dan zoefde een zucht van ontspanning en alles wat geheven was geweest van spanning, zeeg plotseling inéén.
Ook de korporaal scheen inéén te zijgen. Uit het niet van den hemel kwam een wolk die een sluier trok over het brilliante zoeklicht der zon.
Het amphitheater, dat grootsche dingen had verbeid, was leeg en somber als een theater na een uitgefloten stuk.
De korporaal zweeg.
De generaal fronste de wenkbrauwen:
„Vertel mij de geschiedenis der Regimenten Grenadiers en Jagers!”
De korporaal opende zijn mond en het duurde lang voor zijn lippen de woorden vormden:
„De Regimenten Grenadiers en Jagers werden opgericht in het jaar......”
Hij stokte.
„Wéét je het niet?”
De stem van den generaal echode terug uit sombere verten.
De korporaal schudde stom het hoofd.
„Dan draag ik je op een opstel te maken over de geschiedenis der Regimenten Grenadiers en Jagers, zonder je te refereeren aan boeken en/of geschriften. Ik verwacht dat opstel uiterlijk binnen vier dagen.”
Zijn paard keerde op zijn achterpooten, snoof, en droeg zijn berijder weg in snellen draf, door de laagte tusschen twee duinen.

Eenmaal slechts in de volgende dagen en dan nog vluchtig, dacht generaal Taillehaeck terug aan den korporaal van de jonge kader-opleiding, wien hij opgedragen had een opstel te schrijven en in zijn geheugen was deze korporaal slechts een begrip „korporaal” zonder gelaat of gestalte, persoonlijkheid of gevoelswaarde, een korporaal uit velen, een soldaat uit honderdduizenden.
Want alle soldaten zien er hetzelfde uit in hun groene uniformen en korporaals zijn eenheden, volslagen identiek met de soldaten en het eenige verschil zijn de gele strepen op hun mouwen en het is goed zoo.
Zoo was het dubbel vel papier, dat generaal Taillehaeck vier dagen later in den ochtend vond op zijn ontbijttafel, niet meer dan een stuk papier beschreven door één soldaat uit honderdduizenden, een man zonder gelaat, figuur of gevoelswaarde.
En toch deed het Fatum generaal Taillehaeck dien éénen man uitkiezen uit alle anderen.
Want hij alleen uit een geheel leger van honderdduizenden was in staat te schrijven in tastbare bewoordingen — op papier uit te gieten wat honderdduizenden anderen mèt hem, de vormloozen, dachten en voelden, maar niet tot uitdrukking konden brengen.
En zóó groot was, ondanks alles, de onbeteekenendheid van dien eenen man, dat hijzelf, zelfs na het schrijven van zijn opstel aan generaal Taillehaeck, nog niet wist wát hij geschreven had.
Zelfs niet wist, dat hij waarlijk en echt geschreven had.
Hij schreef neer, wat hij in zich voelde opbruisen en zond het rechtstreeks aan generaal Taillehaeck en gooide het klad van zijn manuscript in zijn kist en ging naar de cantine zonder wijzer te zijn.
En nimmer in de historie is overtuigender bewezen, dat de schrijver zijn regelen neerschrijft zooals een medium zijn uitspraken doet. Het onderbewustzijn werkt. Onderbewuste emotioneele stroomingen vormen de dynamo, die den motor in beweging zet. Het koele, het beredeneerende verstand is uitgeschakeld.
Deze korporaal was jong, hij was eerst negentien jaar, maar in hem was geboren de nimmer uitbluschbare, nimmer kunstmatig te ontsteken vonk van den waren schrijver.
En zonderlinge dingen geschiedden er met zijn opstel aan den generaal. Want dat opstel schreef hij, op den avond van den derden dag, in het kleine kale kamertje van den sergeant-van-de-week, aan een wankele tafel met een te korte poot. Hij schreef met een krassende, roestige Kroontjespen op blocnotepapier uit de HEMA en hij stopte alleen af en toe om haren uit zijn pen te trekken. Hij schreef van woord tot woord en van regel tot regel in een waanzinnig tempo en toen hij klaar was, merkte hij, dat het duister was geworden. Hij knipte het licht aan en strekte zijn pijnlijken rug, en las het over en grinnikte en ging in de cantine bij Baantje een kop koffie koopen en een sprits en twee dubbele vellen model-papier en vloekte, dat hij niet kon gaan biljarten, en schreef zijn werk over en dateerde het en gapte een enveloppe op het compagniesbureau en stuurde het geheel aan het adres van generaal Taillehaeck, dat hij vond in de telefoongids.
Listig was hij om het niet langs den hiërarchieken weg te sturen, want hij voelde, dat zijn kapitein het geschrift nimmer zou laten stijgen naar hoogere regionen.
En, zooals ik reeds zeide, het origineel wierp hij achteloos in zijn kist.
Maar den volgenden middag haalde hij het eruit.

Zij zaten in het gras met hun ruggen tegen een houten, bruin-geteerden wand van een Waalsdorp-barak en de zon was prettig heet en de lucht als balsem. Zij hadden pas gegeten en hadden nog een heel, lang uur voor de dienst begon en rookten hun Virginia van recruten-zonder-geld.
„Hoe zit het met dat opstel van jou?”
„Dat is al weg.”
„Model-opstel zeker?”
Er grinnikte iemand, verderop, want zelden deed deze zonderlinge korporaal iets model.
„Niet precies. Ik had geen zin een opstel te maken over de Grenadiers en Jagers. Dat gezaag.”
„Wat?”
„Ik heb hem geschreven, dat ik geen zin had.”
„Maak dat de kat wijs!”
Men grinnikte en stootte en zoo kwam het, dat hij het kladje uit zijn kist haalde. En het voorlas aan een aangroeiende schare, die in stilte luisterde. En de schare ging beroepssergeants bevatten en korporaals met roode padjes op hun kraag, en de schare bleef zoo stil als de roerlooze bladen aan de boomen in dezen loomen zomermiddag.
En zoo jong was deze korporaal, dat, toen men hem dwong zijn kladje uit te typen met copieën en die copieën rond te deelen, hij niets bijzonders bemerkte.

Hij sloeg vier copieën ,en verdeelde ze en behield zelf slechts het kladje en den volgenden dag kwamen er zestien man om een copie, en woedend verklaarde hij hen voor stapelgek en hij weigerde dat stomme werk te verrichten. En men bood hem geld ervoor.
Hij zei „een kwartje”, om hen af te schrikken. Het schrikte er drie af en de andere dertien betaalden dan hun kwartje en lieten hun namen noteeren en eischten aflevering binnen één dag. En nog steeds bemerkte deze korporaal niets. Toen de vraag steeg, en elken avond rammelen op zijn oude machine hem vele guldens opleverde, zag hij nog steeds niet in, dat hij had gedaan, in een verloren halfuur, wat vele honderden oudere en knappere schrijvers nimmer in hun leven bereiken: hij had de stille wenschen, gedachten en gevoelens van een geheel leger op papier gezet, en gemarkeerd in scherpe, rake omlijning.
Hij was een demagoog der demagogen geweest in die korte opflakkering van een groot en volslagen onrijp talent...... en hij dacht er niet verder over na......, hij vond het alleen maar grappig en een makkelijke manier om geld te verdienen, en het verschafte hem een extrapopulariteit, die van groote waarde was bij de koks en bij den fourier en 's avonds als hij te laat was bij het appèl.
Hij had moeten inzien, dat het moeilijker is van een recruut een kwartje los te krijgen dan een tientje van een man van de herhaling. En die recruten zonder geld, het geschrift gehoord hebbend, en het al kennende,...... zij verlangden het in hun bezit te hebben. Zij verlangden het mee te kunnen nemen naar huis, om het te laten lezen aan hun vaders en moeders en hun kameraden en verloofden, en hadden daar een kwartje voor over...... enkele dagen recrutensoldij — vijf koppen koffie in de cantine.
En om juist dát te bereiken — om een levend en actief enthousiasme te doen opflakkeren in de boezems van menschen-van-alledag......, dat is een opgave, zoo oneindig moeilijk......, zoo onvervulbaar......
En de kwartjes bleven binnenstroomen en de korporaal bleef rammelen op zijn schrijfmachine, en zijn veldmuts scheef dragen en bleef verzuimen zijn schoenen te poetsen, en iedereen in het kamp kende den man, wiens geschrift zij in hun borstzak droegen en nog steeds was hij niets wijzer......

Generaal Taillehaeck liep snel de trappen af van het bordes van zijn flatgebouw. Het bordes leek eens zoo groot en de trappen schenen eens zoo breed in de glorie van de zomerochtendzon.
„Je bent te laat, Fennema!”
Fennema zweeg en hield de deur open en zag de gebogen jas van den generaal naar binnen gaan. De luitenant volgde.
Het was warm in den wagen.
„Je was te laat, Fennema!” herhaalde de generaal.
„U had half negen gezegd, generaal,” zei Fennema, zonder zijn hoofd om te wenden.
De wagen suisde de betonnen heirbaan op, die helder wit was onder de zon.
„En je was er vier over half negen op mijn horloge.”
„Dan gaat uw horloge voor, generaal,” zei Fennema.
„Onzin!” zei de generaal, „smoesjes, Fennema. Een goed soldaat maakt geen smoesjes. Als je te laat bent, zeg dan eerlijk, dat je te laat wakker werd, of dat je gisteren met je meisje bent uit geweest, maar draai er niet omheen. Denk eraan!”
„Jawel, generaal!” zei Fennema.
Zij stopten voor een trailer, die moeizaam een zijstraat uitdraaide. Op den hoek van de straat stond een electrische klok. De klok wees één voor half negen. De trailer had lang werk. De klok stond aan de zijde waar de generaal zat. De generaal zweeg. De klok stond drie meter vóór den generaal. De generaal zweeg.
De trailer sleepte zijn achterstuk over het trottoir en de Lincoln reed op.
De huizenrijen gingen vaneen wijken. De blauwe lucht werd breeder en de wereld ging open in duinenrijen en warmen, zoelen wind.
„Het is geen weer om binnen te zitten,” zei generaal Taillehaeck. Toen kwam het energieke geluid van trommels en het juichen van een infanteriehoorn. De kop van een compagnie kroop uit een zijstraat.
„Stop!”
De wagen stond. Generaal Taillehaeck boog zich voorover en keek door de voorruit. Hij keek gespannen naar de rijen soldaten, die, in groepen van zes of zeven rijen, sectie na sectie, uit de zijstraat druppelden en zich uitrekten over de Laan van Meerdervoort. De zon schitterde op hun groene helmen. Er kwam een eerste luit. Een tweede compagnie.
De generaal keek gespannen toe. De derde compagnie. En karretjes met bruine zeilen.
„Een bataljon op marsch,” zei de generaal.
„Grenadiers,” zei de luitenant van Tuyl.
„Juist!” zei de generaal, alsof dit hem groote voldoening schonk, „Grenadiers! — Fennema, rijd achter dat bataljon aan en zorg ervoor, dat ze het vaantje niet zien. En ga eerst een sigarenwinkel zoeken in de buurt en haal een doos Gold Flake. Heb je geld?”
Hij kruiste zijn beenen en de frons was van zijn voorhoofd verdwenen en zijn grijze oogen in zijn mager gezicht, waren snel en levendig en volgden het traag voortkruipende bataljon in de verte.
Voor oogen zag hij een sectie jonge korporaals — van een bepaald regiment — het regiment Grenadiers. Zou dit regiment, het keurkorps, Neerlands eerste infanterie-regiment, hem dan eindelijk brengen, wat hij zocht? Zou wellicht zijn Boodschap aan Garcia op dit regiment vat hebben gehad? Die kader-opleiding immers was vervuld geweest van een waar enthousiasme...... Zou dit regiment hem, wellicht, ten laatste...... den sleutel brengen van het probleem?
Zijn vingers trommelden op den rand van het portier. Het was een opgewekt getrommel. Fennema's oogen zochten die van den luitenant-toegevoegd, toen hij zich omkeerde om het portier achter zich te sluiten.
En beider oogen waren leeg van een hulpeloos onbegrijpen.
De groene Lincoln gleed verder. Bij de splitsing, waar de weg naar Kijkduin begint, stonden drie soldaten midden op den weg. Zij wuifden met hun geweren en sloegen op elkaars schouders en schreeuwden naar twee andere soldaten, die midden over den Kijkduinschen weg aanslenterden, de geweren over hun schouders en den rook van hun sigaretten als een helblauw waas om hun hoofden.
De drie soldaten op het kruispunt legden de handen om elkaars schouders en begonnen een wilden rondedans.
„Hopsa......, zet 'm op!” krijschten zij.
Toen stopte de wagen van den generaal naast hen.
„Wat doen jullie hier?”
Op den zonnigen weg naar Kijkduin waren plotseling geen sigarettenrookende soldaten meer.
De drie militairen stonden hulpeloos en verlaten midden op de breede wegsplitsing met tegenover hen de generaal.
Een van hen had zijn helm achterstevoren op, als een vrouw van het Leger des Heils, de tweede droeg zijn geweer met den kolf naar voren. De derde man had een losse puttee, waarvan het linteinde in kronkels lag over het betonnen wegdek.
„Wat doen jullie hier?”
„Wij zijn uitvallers, generaal,” zei de man met de losse puttee.
„Uitvallers? Waarvan?”
De luitenant van Tuyl verliet den wagen en wachtte, met vulpotlood en notitieboekje.
„Van de bataljonsmarsch, generaal.”
„Bataljonsmarsch? Welke bataljonsmarsch?”
De luitenant van Tuyl noteerde bataljon en compagnie.
„Waarom zijn jullie uitgevallen?”
„Wij konden niet meer, generaal.”
Zij hijgden en zagen nog rood van het rondedansen. Het gelaat van generaal Taillehaeck werd hard en grimmig.
„Waar gaan jullie heen?”
„Terug naar de kazerne, generaal.”
„Je zult er meer van hooren.”
Luitenant van Tuyl kroop in den wagen. Hij had hun namen.
„Lapswanzen,” zei de luitenant van Tuyl.
Generaal Taillehaeck zweeg en keek door de voorruit. De staart van het bataljon kwam in zicht.
„Voorbijrijden en stoppen,” zei de generaal.
Fennema passeerde den majoor op zijn paard, vooraan het bataljon en stopte links van den weg. Verrassend snel was de generaal den wagen uit. Hij wachtte.
„Dank u, majoor Hengelaar. Wilt u even wachten?”
De majoor liet zijn paard koeren met veel getrappel en wachtte. En verbeet zich. En vloekte inwendig. De eerste sectie van de eerste compagnie was intact. Maar de tweede sectie hing al iets terug. En van sectie tot sectie, van compagnie tot compagnie, werden de tusschenruimten grooter en hingen de staarten der onderdeelen meer uit elkaar.
Het paard stond stil en generaal Taillehaeck bewaarde een volkomen stilzwijgen en in de stilte klonk alleen het enerveerende getrappel van secties uit den pas, het nerveuze getel van hun sectiecommandanten, die hun afdeelingen in den pas probeerden te krijgen. En de sectiecommandanten joegen hun secties op en de secties weigerden zich te laten opjagen.
„Hoe vindt u, dat uw bataljon erbij loopt, mijnheer Hengelaar?” vroeg de generaal zacht.

De majoor antwoordde niet en klemde in woede zijn knieën tegen de flanken van het paard, zoodat het zwarte dier steigerde. De tweede compagnie passeerde. De majoor riep:
„Mijnheer van der Linden! Zorg dat uw compagnie opgesloten blijft!”
Kapitein van der Linden zweeg verbeten en deed wat hij reeds lang bezig was te doen, hijgend langs zijn secties heen en weer loopen.
De mitrailleur-compagnie had op zich weinig onordelijks, de soldaten trokken hun machinegeweerkarretjes met touwen en konden weinig anders doen dan in verband blijven, maar de tusschenruimte tusschen de derde en de mitrailleurcompagnie was meer dan honderd meter. Hij zag den majoor op zijn paard zich omkeeren en zijn klewang opheffen.
Het bataljon naderde. De majoor keek enkele seconden lang om, zag hoe de eerste sectie van de eerste compagnie de houding aannam en liet zijn paard halt en front maken.
Hij meldde zijn bataljon.
Generaal Taillehaeck groette.
„Hoe lang marcheert uw bataljon al?” vroeg de generaal.
„Drie kwartier,” antwoordde de majoor.
„Totaal uitgeput kunnen ze nog niet zijn, denkt u wel?”
De lippen van den majoor werden een smalle, bleeke lijn in zijn roode gezicht.
„Ik heb minstens dertig uitvallers geteld. Wilt u zorgen, dat de orde in uw compagnieën ten spoedigste wordt hersteld!"
De oogen van generaal Taillehaeck hielden die van den majoor een oogenblik vast. De majoor groette met zijn klewang. Zijn paard draafde weg over het beton, met klinkende hoefslagen, een prachtig dier met haar, dat glansde in de zon. De generaal keek hem na, keerde zich om en ging zijn auto binnen.
„Ik zal hem tien minuten geven,” zei hij.

Hij verzonk in gepeinzen. Luitenant van Tuyl kruiste en herkruiste zijn beenen. Fennema liet vingers in het rond glijden over de chroom-stalen spaken van het witte stuurwiel. Na twee minuten verdween het bataljon achter een bocht in den weg. Acht minuten later reed de Lincoln op...... en reed smak in een sijpelenden stroom van achtergebleven soldaten. Doch geen van hen liep ditmaal den weg terug dien zij gekomen waren. Zij zaten langs den weg of hinkten erbarmelijk of bonden hun puttees vast of hun schoenveters. Twee man stonden bij een lichte mitrailleur. Een eind verder zat een man op een mitrailleur, die hij op zijn pootjes had gezet, en wreef met een zeer pijnlijk gezicht een enkel.
De mitrailleurcompagnie liep in een sukkeldrafje. De derde compagnie eveneens. En daar begon de verwarring.
Er waren soldaten die looppas deden, er waren er, die het vertikten. Er waren er die deden alsof zij looppas maakten, en niet harder vooruitkwamen dan de marcheerende soldaten naast hen. Secties waren niet te onderscheiden. Elke sectie had rafels, die zich uitstrekten tot den kop van de volgende sectie. De uittocht der Joden uit Egypte moest eens een dergelijk beeld van voortgedreven verwarring hebben opgeleverd.
En langs het bataljon, boven op zijn paard, draafde de majoor heen en weer, van achter naar voren, roepend tegen kapiteins en luitenants en sergeants en niemand antwoordde.
„Looppas, daar die sectie!”
„Looppas, daar!” riep getrouw de luitenant.
En de rijen hoofden begonnen getrouw te bobbelen, maar de snelheid nam niet toe.
De wagen van den generaal gleed voorbij den dravenden majoor op zijn paard, voorbij kapiteins en luitenants met verbeten gezichten en soldaten, met gezichten die strak waren en nietszeggend, met oogen die snel bewogen en knipten tegen kameraden. En steeds weer druppelden enkelingen uit de gelederen, zich achter elke compagnie vereenigend tot een tragen stroom die achterbleef en den weg bespikkelde. De Lincoln bereikte den kop van de eerste compagnie die staag doormarcheerde en Fennema lichtte onwillekeurig even zijn voet van het gaspedaal.
„Doorrijden!” zei generaal Taillehaeck.
„Waarom liet die majoor zijn eerste compagnie niet even stilhouden?” zei luitenant van Tuyl.
„Denkt u dat dat geholpen zou hebben?”
„Dan was die looppas vermeden, met die verwarring.”
Generaal Taillehaeck glimlachte bitter:
„Uiterlijkheden...... altijd weer kijken naar stomme uiterlijkheden. Dan had ik een opgesloten bataljon gezien, ja. Maar die looppas was een gewone stommiteit die te begrijpen is. Maar waarom vielen al die soldaten uit? Waarom? Toen zij een honderd meter looppas moesten doen? Geen mensch ter wereld, laat staan een infanterist, is moe na drie kwartier loopen op een lente-ochtend.”
„Lijntrekkerij,” zei de luitenant van Tuyl.
„Ik weet niet...... ” zei generaal Taillehaeck, „dat lijkt me een te simplistische verklaring...... een weinig oppervlakkig. Fennema! Keer om en rijd denzelfden weg terug!”

Honderd meter achter het bataljon was de weg vrij van uitvallers. En de weg bleef leeg.
„Waar kunnen de kerels gebleven zijn?” vroeg de luitenant van Tuyl. De generaal keek snel in het spiegeltje en zag den glimlach op het gelaat van Fennema, den soldaat.
„Vraag het aan Fennema, mijnheer van Tuyl. Die is zelf soldaat en hij weet het.”
De luitenant van Tuyl vroeg niets.
De wagen ging de bocht om en vóór hen, de handen op zijn rug, zijn veldmuts achterover op zijn hoofd, zijn helm aan zijn gasmasker hangend, liep een soldaat. De auto suisde geluidloos achterop en remde af. De soldaat liep voort, kijkend naar de lucht en hij floot met wonderlijke zuiverheid en kracht een vreemde melodie met verrassende intervallen.
Vlak voor hem stopte de auto en de generaal stapte uit. En de soldaat liep door, lang en slank gebouwd en zelfs de vele tasschen en riemen om hem heen konden de slankheid van zijn figuur niet verbergen. En hij liep met een zonderling veerkrachtigen tred op de maat van de wonderlijke dansende melodie die hij floot.
Toen hij vlakbij was, kwam de platte pet met de gouden eikenblaren van den generaal in zijn gezichtsveld en hij liet zijn blik zakken en floot nog even door en hield op met fluiten en keek den generaal aan en stond stil.
Generaal Taillehaeck keek hem aan en de soldaat haalde zijn handen van zijn rug. En hij liet zijn armen natuurlijk hangen en zette zijn hakken tegen elkaar en wachtte af. Hij moest lang wachten, want de generaal keek hem langen tijd aan. De schoenen van den soldaat waren vuil, vuiler dan de betonweg rechtvaardigde. Er waren twee knoopen van zijn tuniek en zijn veldmuts stond scheef op zijn hoofd en hij had een baard van drie dagen.
„Wie ben jij?”
„Soldaat ter Heyde, generaal.”
„Wat doe je hier?”
„Niets, generaal, ik ben uitvaller.”
„Waarom ben je uitgevallen?”
Stilte. De soldaat keek naar den generaal, naar den luitenant van Tuyl en tilde een voet op. Hij keek er naar en keek weer den generaal aan alsof hij zijn voet wilde overhandigen en schudde dien en trok een pijnlijk gezicht en zei:
„Ontzaglijke pijn in mijn middenvoetsbeen, generaal.”
De blik van generaal Taillehaeck rustte op een verguld kruisje met een groengouden lint op de borst van den soldaat.
„Heb jij de Vierdaagsche geloopen?”
„Jawel generaal.”
„En heb je toen ook pijn aan je middenvoetsbeen gehad?”
„Jawel generaal.”
„Wanneer kreeg je dat?”
„De middag van den tweeden dag, generaal.”
„Wat had je aan je voet?”
„Gebroken middenvoetsbeen, generaal.”
De luitenant van Tuyl haalde snel zijn adem naar binnen. De oogen van den generaal vernauwden zich:
„Wil je mij vertellen dat je met een gebroken middenvoetsbeen twee-en-een-halven dag hebt doorgeloopen? Met volledige bepakking?”
„Jawel, generaal.”
„Allemachtig!” zei generaal Taillehaeck. En kuchte.
„En je bent dus nu uitgevallen om pijn in je voet?”
„Jawel, generaal.”
„Dank je wel......"
Generaal Taillehaeck keerde zich om, aarzelde, en keerde zich weer tot den soldaat. De soldaat wachtte, zijn lippen gespitst om weer te gaan fluiten.
„Laat maar...... dank je wel!”

Toen de wagen honderd meter weg was, keek generaal Taillehaeck door de achterruit. De soldaat liep rechts van den weg, met zijn zonderling veerkrachtigen tred, de handen op den rug, en helle tonen van de wonderlijke melodie die hij floot dreven door het open raam naar binnen. De luitenant van Tuyl keek eveneens:
„Hij loopt weer als een kiviet, de lijntrekker!” zei hij.
Generaal Taillehaeck haalde zijn wenkbrauwen op.
„Hij liep van de Vierdaagsche drie dagen met een gebroken middenvoetsbeen. Dat doet geen lijntrekker.”
„Dat kan hij natuurlijk gelogen hebben.”
„Die man, mijnheer van Tuyl, loog niet.”
Luitenant van Tuyl maakte een ongeduldig gebaar.
„Hij loog ook toen hij zei dat hij pijn aan zijn voet had.”
Generaal Taillehaeck sprak heel zacht:
„Dat, mijnheer van Tuyl, is iets heel anders. Die man kan duizend keer zeggen dat hij pijn in al zijn leden heeft...... Maar nooit zal hij zeggen dat hij de Vierdaagsche heeft geloopen met een kapotten voet als hij dat niet werkelijk heeft gedaan...... Vóelt u dat niet?”
De wagen stopte voor de flat van den generaal.
Voor hij naar binnen ging, keerde generaal Taillehaeck zich om:
„Fennema... Terwijl ik mijn papieren haal, kun jij even naar de stad rijden, en neem dit horloge mee.”
Hij maakte het gouden horloge los van zijn pols.
„Laat het nakijken. Je weet het adres. Het loopt voor.”
Hij keerde zich om en liep de trappen op, een slanke figuur in de helle zon.

Tusschen de brieven en drukwerken van Generaal Taillehaeck's ochtendpost was een groote gele enveloppe...... zij had iets on-officieels, maar was aangeteekend gezonden, en er kwamen enkele vellen model-papier uit, betypt, benevens een briefje.
Generaal Taillehaeck las het en besefte met een plotselinge frons van zijn wenkbrauwen, dat de bijgaande vellen bevatten het bevolen opstel van den korporaal der Grenadiers en hij schoof de papieren terug in de enveloppe en roerde geërgerd zijn koffie, want van een korporaal der Grenadiers mocht men verwachten dat hij zijn opstel zou inzenden volgens den militair-hiërarchieken weg.
Dat dit niet was geschied was wederom een symptoom van onkrijgstuchtelijke laksheid...... welhaast een impertinentie. Toen hij wegging schoof hij de gele enveloppe in zijn actetasch, met het grimmig voornemen den inhoud terdege op qualiteit te wegen.

Hij woog het, anderhalf uur later, toen de eerste drukte in zijn bureau voorbij was.
Dit is wat hij las:

Waalsdorp, bij 's-Gravenhage

Opstel ingevolge order gegeven door generaal Taillehaeck in de Vlakte van Waalsdorp en inhoudende verhandeling betreffende de Geschiedenis der Regimenten Grenadiers en Jagers:

Er wordt beweerd: De ochtendstond heeft goud in den mond. Eilacie! Sinds den morgen van den 5en April, 110 jaren na het ontstaan der Regimenten Grenadiers en Jagers, is het geloof in deze spreuk in mij gedoofd.
Dat alle manschappen en korporaals om 5.30 op moeten staan, heeft nimmer onze onverdeelde instemming vermogen weg te dragen, doch verre ware het van ons de maatregelen onzer meerderen te critiseeren! Wij torsten onze opdracht, droegen onze boodschap naar Garcia en rezen tijdig op van onze stroozakken, zonder morren.
Wij namen aan dat te eeniger tijd iets nuttigs voort zou vloeien uit het ten waschlokale tijgen op dit prille uur.
Welnu, de laatste zoete hoop hierop is vervlogen zooals de rook van een met los buskruit geladen losse flodder vervliegt voor den loop eens geweers M. 95.
Zeer vroegtijdig waren wij opgestaan in den prillen ochtend van den 3en April 1940 en met ongeduld verbeidden wij het moment dat beteekende de aanvang van het examen tot buitengewoon geoefend korporaal oftewel sergeant. Noode zetten wij ons neer op de plaats rust tegen een duinhelling...... Te zeer popelden wij......
En, aldus popelend,......wat was het woord dat ons als één korporaal deed overeind vliegen?
„De Generaal!”
Wij sprongen op. Wij stelden ons op in frontkolonne. Zonder commando richtten wij ons, elleboogsafstand namen wij. En onze adjudant behoefde slechts „Staat!” te commandeeren om een volmaakt gerichte sectie te kunnen melden aan U, onzen generaal.
En hoe recht staarden wij voor ons uit!. Hoe trotsch waren wij op onzen adjudant die U, zijn meerdere, eerbiedig en krijgshaftig aanblikte!
Gij fronstet uwe wenkbrauwen en vraagdet:
„Is dit de kaderopleiding der Grenadiers?”
En onze harten, generaal, juichten in onze stram gehouden rompen. Hoe trotsch voelden wij ons! De eerste kaderopleiding te lande! De kaderopleiding van Neerlands eerste Regiment! Hoe drukten wij onze knieën te zamen en onze pinken tegen de naden van onze opgelapte broeken! Wij zetten onze besmeurde tweede grijze borstjes op, maakten ervan wat ervan te maken viel, zeiden tegen onszelf dat het niet veel was,vaagden zulk défaitisme uit den weg, en stonden stram, als ware Grenadiers, als Supersoldaten der Grenadiers, als korporalen, rechtstreeks dienende onder het Oog der Kroon.
En toen, generaal, toen spraakt gij.
En uw eerste woorden roerden een snaar die zeven maanden lang in onze borsten gesmacht had, wachtend om te worden geroerd.
„Mannen!” zeidet gij.
Wij voelden dat grootsche dingen stonden te worden gezegd. En inderdaad generaal, gij zeidet wat wij sinds zeven maanden hadden gedacht en gevoeld. Want wij waren in dienst gekomen om in een leger te dienen. Elk van ons, die stram, strak, stug en stoer voor U stonden, waren wij naar Waalsdorp gekomen om te zijn in een leger waarin mannen waarlijk mannen zijn en een mannentaak verrichten. Geen van ons die niet wilde dat hij thans de kans kreeg de trotsche Engelschen angstig te doen fluisteren in hun bungalows langs de Theems...... Geen van ons die niet den hals zou willen breken van Spaansche vloten of legioenen. Geen van ons die niet brandde van verlangen te toonen dat de moed en spirit der voorvaderen niet langzaam waren weggeëbd van generatie tot generatie.
Want die moed en spirit, generaal, zij zijn er! Maar waarin moeten zij zich uiten? Dáár was het dat wij ineenkrompen onder den zweepslag uwer woorden. Uw blik zocht onder ons de buitengewoon geoefende handgranaatwerpers met hun zware borstkas...... Zocht de scherpschutters met hun stekende grijze oogen onder borstelige wenkbrauwen...... zocht de zware baarden en de verweerde koppen......
Uw blik zocht vergeefs.
Hij zocht de granaten op onze mouwen (blauw voor korporaals en manschappen) en de scherpschutterssterren (rood voor korporaals en manschappen).
Uw blik vond ze niet. Onze mouwen waren slechts veldgroen en besmeurd met geweervet en chevrons van geel kemelshaar.
Wij krompen inéén onder uw striemende woorden want, inderdaad, wij rookten Engelsche sigaretten en er wáren onder ons die meisjes meetroonden het Haagsche Bosch in en met vreugde togen naar de bioscopen...... En nederig waren wij ons bewust van de leegte onzer mouwen, die slechts armen bevatten en het zweet van menigen middag pionieren. Doch wij stonden stram, de knieën aaneengesloten, de armen natuurlijk hangende, de voeten iets meer dan winkelhaaks geopend.
Toen spraakt gij de woorden die onze gemoederen in vlam zetten:
„Zooals gij daar staat, korporalen, vervult gij mijn hart met een nieuwe hoop, want niets zie ik in u dat getuigt van lijntrekkerij of een Jan Saliegeest. Gij lijkt mij mannen, nazaten van die Grenadiers die den Tiendaagschen veldtocht bevochten...... waardig een boodschap te dragen tot Garcia in zijn rotsvesting in Cuba!”
Wij vulden onze tweede grijze borstjes, rekten ons uit, maakten ons breed. Wij wisten dat deze zeven lange maanden van schoenen poetsen en dekens kloppen niet voor niets konden zijn geweest! Wij gevoelden ons als eene oude garde, verweerd door zeven maanden aardappels schillen en gamellen wasschen, met militaire voeten en ingescheurde nagels, waarop wij trotsch waren zooals eens onze voorvaderen trotsch waren op hun afgeschoten armen en beenen!
Niet verspild zouden zijn deze zeven eindelooze maanden van schijnbaar doelloozen dienst. Slechts schijnbaar doelloos was dit alles geweest. Thans zouden wij een boodschap te dragen krijgen tot Garcia. Wij wachtten, verwachtten opdrachten, een Grenadier waardig:
„Ga! Hier is een pistool, acht patronen en een gasmasker. Ga en neem die vijandelijke mitrailleur. De oogen van een Regiment zijn op u gevestigd!”
Jonge mannen waren wij, wachtend om onze mannenkracht te toonen. Toen, o generaal, toen ontwaakte in mij het besef dat de ochtendstond waarlijk goud in den mond heeft. In den ochtend, den heerlijken dageraad, zouden wij mogen toonen dat wij mannen waren wier bloed van vreemde smetten vrij was, tot groote daden in staat. Wij zouden het eindelijk mogen toonen, na zeven maanden van sokken stoppen en knopen naaien. Een enthousiasme dat sinds zeven maanden gesmeuld had laaide op tot een brandenden gloed. Wij zouden een boodschap te dragen krijgen tot Garcia! Een boodschap van den generaal, onzen generaal!
En in veler strot reutelde een begin van:
„Leve onze generaal! Leve generaal Taillehaeck!”
Doch wij dorsten het niet te uiten.
De krijgstucht legde haar stalen band om onze strottenhoofden.
Wij popelden, de garde popelde. Ik popelde.
Toen voer een siddering van geluk mij door de leden. Uw ijzeren blik viel op mij. Het trof mij diep. Zou ik degene zijn, uitverkoren boven alle anderen, die mocht toonen waartoe een waar korporaal der Grenadiers in staat was? Mijn hert sprong op. Mijn generaal wenkte mij. Ik sprong op als een veer, liep als een haas en stond voor U als een triangulatiepaal. Tot U opziende gevoelde ik mij als de looper van Marathon, vóór hij zijn opdracht kreeg den zege te gaan verkondigen.
En in mijn ooren zongen de woorden uit de Boodschap aan Garcia:
„Bij den Almachtige! Hier is een man wiens beeltenis moet worden gegoten in onsterfelijk brons!”
Mij zou de kans worden geboden te bewijzen dat ik zulk een man was!
Toen schalde uw stem over onze wachtende borsten:
„Stelt u tot luisteren, korporalen:...... Vertel mij de Geschiedenis der Regimenten Grenadiers en Jagers.”
De echo´s van uw stem aarzelden in de hoeken der wijde vlakte en stierven. Een zucht weerklonk, de laatste ademtocht van een stervende hoop. Ik gevoelde de beweging in het front van korporalen achter mij. Onze armen hingen té natuurlijk, onze borsten waren niet hoog en niet breed meer. Onze voeten waren veel minder dan winkelhaaks geopend.
Was dit de taak die mij ten deel zou vallen? De Boodschap aan Garcia, door U, generaal Taillehaeck, opgelegd te dragen aan de keur van het kader? Een taak een Man waardig?
Doch ik peinsde. Ik wilde gehoorzamen en peinsde. Maar mijn hersenen, als verlamd, weigerden den dienst.
„Het regiment Grenadiers werd opgericht in......”
Mijn brein stokte. En ik...... ik had het geweten. Eens was de zon glorierijk gerezen over den dag dat ik het geweten had. Ik wist het thans niet meer. De ontgoocheling was te bitter.
Bitter ook is het, te moeten verhalen van de grootsche daden onzer Voorouders, terwijl ons niets ten deel valt dan aspirine slikken en op wacht staan. Op wacht staan! Met vijf scherpe patronen en als consignes: den bakker en den vuilnisman naar de wacht sturen en toezien dat honden hun behoefte niet doen op de binnenplaats!
Daarom is het, generaal, dat ik U moet bekennen dat ik den moed mis, zelfs niet in staat ben, mij iets te herinneren van de fiere historie onzer voorouderen. Mij werd de opdracht gegeven een opstel te schrijven over de historie der Regimenten Grenadiers en Jagers, zonder mij te refereeren aan boeken en/of geschriften. In de diepten mijner desillusie ben ik, ondanks alles, soldaat gebleven en als soldaat houd ik me aan mijn gekregen orders. Alles wat mijne hersens in de zwartheid mijner desillusie zich vermogen te herinneren is:
„In het jaar 1829 werden opgericht de Regimenten Grenadiers en Jagers. Het is een voorrecht en eene eer te mogen dienen onder de vaandels dezer Regimenten.”
Ik wil dit besluiten met een driewerf: „Hoera!”

„LEVE GENERAAL TAILLEHAECK!”

Slechts één machtige emotie tegelijk kan in een mensch opwellen. Generaal Taillehaeck was alleen in zijn bureau toen hij de papieren van den korporaal openvouwde en las. Zijn geest was een kaleidoscoop van conflicteerende emoties, die in hem opwelden en vervloeiden onder het lezen door.
En toen de laatste regels van het handschrift tot zijn verstand waren doorgedrongen, loste alles zich op in een heete, zengende vlam van witte woede.
Hij hield het tweede vel modelpapier vast met beide handen en in het trillen van zijn vingers en in de onbeweeglijkheid van zijn rug en schouders lag de heele, verterende emotie van een man die maandenlang vruchteloos voor iets heeft gestreden, vergeefs heeft gevochten tegen iedereen en tegen alles en dan nog een laatste, striemende slag krijgt uit een hoek, een richting waaruit men die in het geheel niet verwacht, van een doodgewonen korporaal.
Het was erger dan een slag. Het was een bijtende hoon, pagina na pagina van schellen spot en een vlijmend sarcasme dat diep doordrong, tot een plaats zoo diep in het gemoed, die tot dusver onaangeroerd was gebleven.
In een der voorgaande maanden wellicht had hij het geschrift met een schouderophalen terzijde gelegd of er over geglimlacht of veertien dagen streng doen afdalen via regiments- en bataljonsbureauʼs. Doch nimmer logisch zijn de reacties van een man die niet zeker is van zichzelf...... die niet weet wat te doen en hoe te strijden. Hij heeft geen stabiliteit en geen instelling. Hij kan slaan, onrechtvaardig en onverwacht hard toeslaan waar slechts een schouderophalen had gepast.
Had op dat oogenblik de korporaal voor hem gestaan, dan was zijn oogenblikkelijk arrest zeker geweest.
Maar de korporaal was er niet. En niemand anders was er.
Generaal Taillehaeck was alleen met zijn breed bureau, zijn schelknoppen en zijn telefoon. Niemand om tegen te schreeuwen, om hem met de vuist op tafel te zien slaan.
En een man zooals generaal Taillehaeck vindt slechts voldoening in contact van man tot man met het object van zijn woede, hij wil persoonlijk zijn bliksem zien nederdalen over zijn tegenstander. Hij keek naar zijn schelknoppen en zijn telefoon en hij roerde hen niet aan.
Het was de volslagen onpersoonlijkheid van den korporaal, het feit dat hij voor den generaal één, bijna abstract, element was uit zeer velen, dat hem redde. Generaal Taillehaeck proefde geen voldoening uit het grijpen van een telefoon en het geven van een order waarvan hij het effect niet kon gadeslaan.
Was generaal Taillehaecks woede minder intens geweest...... dan had hij den hoorn wèl gegrepen.

Er verliep een halve minuut. Generaal Taillehaeck bleef roerloos. En zijn opvlammende woede brandde uit, als een stroovuur, bij gebrek aan object en bij gebrek aan weerstand. Hij liet zijn hoofd zakken op zijn hand en staarde voor zich uit. In hem was plotseling een zonderling gevoel van volslagen leegte.
En toen nam hij het eerste vel papier weer op en begon opnieuw te lezen. Hij las tot het einde. Zijn onzekerheid en de tijdelijke afwezigheid van emotie na zijn woede veroorzaakten een passiviteit in zijn gevoelsleven. En door die passiviteit kreeg de boodschap van den korporaal een kans, door te dringen in zijn innerlijk.
En zoo kon het gebeuren dat hij over zijn zorgvuldig gekamde grijze haren streek en mompelde:
„Er zit iets in...... dat is het zonderlinge!”
En uit zijn onderbewustzijn steeg de vage vraag:
„Wat kan ik hem ten laste leggen?”
Het vergrijp van den korporaal was dermate subtiel en dermate zonderling...... Het was de geest van het geschrift, voorzeker niet de letter!
Ten derden male las generaal Taillehaeck de twee dubbele vellen. En halverwege ondervond hij plotseling een vreemd gevoel van opwinding, alsof hij op het punt stond een groote ontdekking te doen en zijn luitenant-toegevoegd trad binnen en een kapitein met krakende laarzen en hun boodschappen waren onbenullig en hun hakken klapten té scherp en hun vragen waren té beleefd en hun blikken té schichtig en hun uniformen teveel getailleerd en aldoor gleed zijn geest weg uit zijn bureau...... tot de rapporten voor hem en de telefonische berichten dingen waren die hem raakten van heel verre. Dingen die hun interesse en beteekenis verloren en volkomen stonden buiten het gevoelsleven.
Door zijn hoofd dansten bijtende zinnen en regels uit de pagina's voor hem...... Tweemaal kon van Tuyl met moeite zijn aandacht trekken en bij den derden keer stond generaal Taillehaeck plotseling op. Hij schroefde met zeer groote zorg den dop op zijn groene Parker, legde de pen neer en verdween haastig uit de kamer, zooals van Tuyl hem eens, veel eerder, gejaagd had zien verdwijnen, met denzelfden blik in zijn oogen.
Generaal Taillehaeck liet zijn overjas hangen en nam uit gewoonte zijn handschoenen en zijn platte pet. In zijn hand hield hij de twee vellen modelpapier geklemd en om zijn mond lag de verbeten trek van iemand, die een atmosfeer ontvlucht en móet ontvluchten of stikken.

Willem stond voor een raam van de flat van den generaal en keek bezorgd naar beneden. Onder de rij lantarens, die loodrecht stonden op de lichtguirlandes van de Laan van Meerdervoort, liep een lange, slanke gestalte met een grijzen vilthoed op en een lichtgrijze overjas. De figuur droeg burgerkleeren, maar haar stap was snel en militair.
Willem schudde het hoofd en keek naar beneden, naar den kop van den Chow die, met zijn pooten op de breede vensterbank, zijn baas nakeek, zooals hij dat placht te doen, sinds vele jaren.
En beneden in de hall van de flat stond de portier naast den liftboy en zij staarden door de twee glazen wanden van de groote draaideur en keken elkaar aan.
„Da's me nog nooit gebeurd!” zei de portier.
„Hij hep ze burgerkloffie aan,” zei de liftjongen, „magge die generaals dat as ze zin hebbe?”
„De meeste hebbe geen zin,” zei de portier, „ze vinden het veuls te fijn in uniform de baas te kunnen spelen.”
„Hij is anders niks bazig,” zei de liftjongen, nadenkend de lange figuur nastarend.
„Jij kent de menschen niet zooals ik ze ken,” zei de portier. „Let op je liftbel, snotaap!”
„Sterf!” mompelde de snotaap en de stalen lifthekken klapten dicht.

Generaal Taillehaeck liep snel en met een licht gevoel van binnen, dat hij totaal niet verklaren kon. Zijn zorgen waren menigvuldiger dan ooit en toch waarde er door zijn hoofd een lichte verwachting...... een tinteling, iets als het lichter worden van den hemel aan één zijde, als de rest van de lucht nog bedekt is met zwarte wolken. In de lucht hing de warmte van een vroegen zomeravond, de warmte die tot actie aanzet en de violette straten en pleinen van een geheele, uitgestrekte wereld en de menschen in die wereld omkleedt met een warm waas van romantiek en interesse.
Generaal Taillehaeck bemerkte hoe zijn hersens snel en opgewekt-luchtig werkten. Hij herinnerde zich dat er ergens links van het plein een tramhalte moest zijn en hij vroeg zich af hoeveel jaren geleden het wel was dat hij het laatst met een tram had gereden. Soldaten slenterden langs hem, zonder groeten, lachend en rookend en officieren stapten langzaam en gewichtig met meisjes aan hun armen en een sergeant duwde een kinderwagen voort en trok gezichten tegen iets dat erin lag en alles wat het leger deed scheen generaal Taillehaeck slechts oppervlakkig te raken. Zijn aandacht scheen in beslag genomen door iets anders en hij was zich daar vaag van bewust en accepteerde dat en zijn heele manier van doen was die van iemand die door een onzichtbare, onhoorbare straal wordt geleid naar een bepaald doel dat hem volslagen onbekend is. En inderdaad lag er iets vragends in de oogen van generaal Taillehaeck, alsof elke nieuwe daad die hij verrichtte voor hem een openbaring was. Hij voelde zich of zijn bewustzijn steeds vijf seconden bij zijn daden ten achter bleef, zoodat hij voortdurend reden had zich te verbazen over wat hij juist gedaan had.
De tram kwam en hij stapte in en gaf den conducteur een kwartje en zat naast een man die een wandelstok rechtop hield tusschen zijn knieën en zijn handen erop liet leunen en twee soldaten zaten tegenover hem die weinig zeiden en voor zich uit keken en hun geld uittelden uit portemonnaies met ritssluiting en hij raapte een bruinpapieren pakje op voor een juffrouw met een rieten mand, die hem beloonde door haar lippen rechtschapen samen te knijpen tot zij wit werden. Hij voelde zich als dreef hij door de wereld..., tijdelijk onzichtbaar geworden voor het leger, alles ziende zonder gezien te worden. Hij was de laatste die uit de tram stapte voor Hollandsche Spoor en stond een tijdlang voor het gebouw en staarde het aan in al zijn leelijkheid en ging abrupt naar binnen en kocht een kaartje naar Amsterdam, tweede klas.
Hij zat alleen. En dacht aan niets bepaalds en zijn gedachten dreven voorbij, doelloos, juist zooals de menschen voorbij de raampjes dreven op de stations en in Amsterdam liep hij de perrontrappen af en de tunnel door en niets was er dat tot zijn innerlijk doordrong tot hij buiten het Centraal Station kwam en stil bleef staan. Heel Amsterdam lag voor hem met roode en helgroene neonreclames en vele lichten als juweelen, en voorbij hem in het begrijpende halfduister gleden taxi's met hun eeuwig wonderlijken inhoud.
Daar herinnerde hij zich plotseling de woorden van een jong luitenant, een jeugdig en schuchter luitenant, die eens, jaren geleden, tegen hem zeide:
„Er is maar één stad in Nederland die plotseling breed en wijd haar armen naar je uitstrekt als je er aan het Centraal Station binnenkomt. Er is maar één stad in Nederland die warm is van leven en die glimlacht in oneindig begrijpen. Dat is Amsterdam. Of de heete zon omhoog kaatst van week macadam, of de neonlichten weerspiegelen in het natte asfalt van het Damrak, of het een mistig-frissche ochtend is of de alles omvattende, wijze nacht, of je je opgewekt voelt of diep ellendig...... Amsterdam zal je altijd begrijpen. Amsterdam geeft nimmer conflicten, het is altijd sympathiseerend en eeuwigvertroostend met zachte handen.”
En generaal Taillehaeck begreep, en voelde, met adembenemende intensiteit, de waarheid van die woorden en hij stopte de handen in de zijzakken van zijn wijde overjas en wendde zich tot den taxi-chauffeur die aarzelend wachtte aan zijn elleboog.
Zijn oogen kwamen terug uit de verten en werden doelbewust.
„Ik moet naar een bar...... Een bar waar veel menschen komen, van velerlei nationaliteiten.... rare menschen, verschillende menschen. Maar mènschen!”
Feilloos is het instinct van taxi-chauffeurs en snel en foutloos is hun peiling van menschen.
Hij aarzelde drie seconden en opende het portier. De taxi stopte in de Leidschestraat, op den hoek van de Prinsengracht.

Er hing een groote rust tusschen de eikenhouten en leeren wanden van de Zeeuwsche Bar toen generaal Taillehaeck binnenkwam. Willy hing over de bar en praatte met een redacteur van het Handelsblad, aan het einde der bar. De pianist was alleen en had de melodie van de Saint Louis Blues en speelde ermee, en over een paartje in den hoek, dat heel stil fluisterde, en over het gesprek van Willy met den redacteur van het Handelsblad heen hingen de wonderprachtige en kleurige klanken van chromatische toonladders die behooren bij oneindige liefde en een eindeloos verlangen.
Generaal Taillehaeck zag niets aantrekkelijks in de bar en ging zitten aan een tafeltje achter den rug van den pianist. Over het midden van de lange glanzende buis der bar hing één man, alleen. Hij zat roerloos en een beetje in elkaar gezakt en had donker haar en een grijs pak en voor hem stond een halfleeg horseneck-glas. En hij staarde naar den citroenschilkronkel en hief het glas op en dronk het leeg.
En zei: „Willy!”
En een nieuwe horseneck gleed over de bar, een drank van een kleur van zuiver amber, zacht en goud van smaak en in wondervolle sympathie met de zoete tuimeling van chromatische accoorden.

De man aan de bar rookte zijn Lucky Strike's en veegde zijn vingers door zijn haar en kneep zijn oogen halfdicht bij de laatste waanzinnig pracht-volle cataract van geheel onvermoede tonen.
De piano zweeg. De man aan de bar zei: „Willy!”
Willy richtte zich op van zijn gefluister met den redacteur van het Handelsblad die bier dronk.
De man met het grijze pak wees op den pianist. Willy mixte een Pernod en goot het koele water over de klont suiker en de pianist keek niet op of om en dacht heel lang na met zijn rechterhand zwevend over de toetsen en de Pernod stond mistig op den zwarten vleugel en dan, aarzelend, sloeg hij een accoord aan.
Toen ging de deur open en een lange man in helblauw tweed kwam binnen. De pianist schoot overeind en iets in de atmosfeer deed den man in grijs opkijken en ineens was alles anders.
De pianist keek en bleef kijken tot de man in het blauwe tweed pak grinnikte en zei:
„Hallo, Gershwin!”
Reeds eerder had hij den pianist verteld dat hij zooveel leek op George Gershwin.
„Hallo, Freddie!”
Hij gleed naast den man met de horseneck. Er kwam een tweede horseneck en Freddie zei:
„Genadige goden! Waar kom jij vandaan!”
„Dát is waanzinnig goed!” zei de man in blauw tweed toen de pianist een none greep in Hold Tight. „Hou dat vast, Gershwin, vergeet het niet......! Wist je dat niet, Freddie? „Men gaf mij een geweer”, heet dat.”
Freddie’s oogen, die bruin waren en steeds schenen te zoeken, lichtten plotseling op:
„Dus je zit in het leger?”
„Domweg als soldaat. Ik heb nu verlof. Vanmorgen nog heb ik met machinegeweren geschoten.”
Freddie kreunde:
„Frans...... Ik wil óók in het leger...... Ik wil óók met machinegeweren schieten en op wacht staan voor kampvuren in den nacht...... en opwinding beleven en slapen onder de sterren.....”
Er viel een stilte. De pianist zweeg en het paartje in den hoek zweeg ook. En de stilte scheen veelbeteekenend. En generaal Taillehaeck vergat adem te halen.
Frans dronk uiterst bedachtzaam zijn glas leeg en zette het met zorg neer:
„Freddie...... Vergeet het! Denk er niet meer over. Dat, waar jij van droomt...... het bestaat niet. Niet in dít leger. Gevaar...... is er niet. Opwinding bestaat niet. Uitzonderlijke prestaties zijn niet noodig. En romantiek wordt met zorg en grondigheid in de kiem gesmoord. Het is......”
Achter hem kraakte een stoel, maar hij sloeg er natuurlijk geen acht op en evenmin was hij zich bewust van de plotselinge aandacht van een langen, mageren man met grijs haar, die achter den pianist zat en rechtop was gaan zitten.
Zeer intens was de aandacht van generaal Taillehaeck.
De man in blauw draaide zijn leege glas tusschen zijn twee handen en toen hij vervolgde waren zijn oogen wijd en zijn stem daalde tot een zacht gefluister door den vlammenden nadruk van wat hij uiten wilde:
,,Kijk, Freddie...... Toen ik in '35 gekeurd moest worden voor den dienst, had het mijn ouden heer één telefoontje gekost om mij te laten afkeuren. Maar ik wilde het niet. Ik vond het iets degradeerends. En ik dacht, Freddie...... ik was toen vijf jaar jonger en in die vijf jaar heb ik ontzaglijk veel geleerd...... Ik dacht dat het leger een soort van kampeeren was, en woudloopen, een jaar van ononderbroken kampeeren, alleen veel echter, en opwindender, en rijker, met echte geweren en machinegeweren schieten en op wacht staan in den jagenden wind als de vlammen van het kampvuur wild dansen. En ik zweer je, Fred, ik zweer je dat van de tien jongens die in dienst komen voor hun nummer, er negen zijn die datzelfde idée hebben. En niemand hoor je het zeggen omdat bijna niemand in staat is zijn vage emoties concreet in woorden uit te drukken. Maar zij allen weten en voelen dat er ergens iets ontzettend verkeerd is en futiel en doelloos...... en het vermoordt hun ambitie en hun spirit. Fred......er is ter wereld geen grootere tragedie dan een geheel leger...... dat wacht en wacht...... en niets belangrijkers doet dan schoenen beslaan en exerceeren.
En, Fred...... Als dat leger dan nog maar zwaren dienst deed. Maar dat doet het niet! Zelfs de opwinding van zware marschen...... die simpele opwinding is er niet.
Daar zijn er die beweren dat zware dienst oproer verwekt in een leger. En zij zijn er zoo hopeloos naast! Als die zware dienst maar op de goede manier wordt gepresenteerd! Als van het begin af aan maar wordt ingeprent dat een soldaat een mán is en dat het prachtig is een man te zijn en dat zware marschen een man van hem maken. Geen Nederlandsch soldaat gaat loopen om het leger meer paraat te maken. Dergelijke holle phrasen pakken hem niet. Hij verdomt het. Maar vraag eens vrijwilligers voor de Vierdaagsche! Honderden melden zich aan. En als er ten laatste maar twintig of dertig overblijven is dat niet omdat zij bang zijn voor vermoeienis...... maar omdat die Vierdaagsche niet wordt behandeld met het respect en het ontzag die noodig zijn. Want daar is een soldaat geweldig gevoelig voor! En dat is niet raar want mán zijn is het eenige ideaal dat de soldaat heeft!
Onze heele compagnie heeft maandenlang de lijn getrokken en is uitgevallen bij marschen met bosjes tegelijk. Marschjes van pietlut en velddienstjes van Jan Salie waar geen eer aan viel te behalen. Er valt wèl eer aan te behalen een marsch van vijftig kilometer uit te loopen. Maar van den eersten dag af aan moeten de soldaten die zoo'n marsch uitloopen, met respect worden behandeld. Het moet van bovenaf als 'n prestatie worden toegejuicht, een prestatie van een kérel. En dat gebeurt nooit in dit echt-vaderlandsche leger. Men behandelt de soldaten hier niet als soldaten, maar als burgers in een uniform. Dat gaat al maanden zoo en het wordt steeds erger. Alles is halfslag. Géén marschen loopen kan niet. De soldaten moeten worden bezig gehouden. Dan maar marschjes van vijftien kilometer. Maar daar valt geen eer aan te behalen...... Het doet niets. Het is domweg sjouwen zonder dat iemand voelt dat hij iets uitzonderlijks doet. Het is grauw en interesseloos en doelloos.
En de Nederlandsche soldaat is geen Chinees! Dan gaat hij het verdommen, Fred, en lijntrekken.
En al die kerels van mijn compagnie die den geheelen dag op hun bed lagen en zich drukten en op ziekenrapport gingen...... toen er lichtkogels werden gesignaleerd en de schildwacht drie schoten loste in een bosch...... toen liepen al die kerels die den heelen dag sliepen of houtzaagden of Piccolo's lazen, dagen en weken in het bosch en zij sliepen heele nachten niet en aten op een punt van de tafel en liepen zich dood door slooten en haalden hun handen en beenen open aan prikkeldraad...... Want tóen was er iets te beleven! Er was opwinding en interesse en iets echts.
Want dát ook is verkeerd. Er is niets èchts. Alles is maar uiterlijk. De kragen moeten dicht zijn en de schoenen gepoetst...... maar of de soldaat goed schieten kan, daar wordt niet op gelet. Als de velddienst uiterlijk maar gebeurt... of die slecht wordt uitgevoerd...... niemand kijkt er naar. De porceleintjes van de bougies van de auto's moeten schoon zijn, maar of de ontsteking zóóver te laat staat dat de kleppen verbranden...... niemand die dát controleert!
Mooi geverfd...... mooi gepoetst...... als uiterlijk alles maar een goeden indruk maakt, de rest..... soedah! En, Fred, dat voelt de Nederlandsche soldaat zoo verduiveld goed! Dat holle, dat-voor-den-schijn-gedoe. Dáár verzet hij zich tegen. Tegen marschjes die te slap zijn om hem te trainen en geen enkel ander doel hebben dan: „wat te doen geven...... ”
Heel anders is het in de Duitsche en Fransche legers. Daar worden lichamelijke prestaties vereerd en hoog gehouden...... daar is niet dat uitvallen op marschen. Ik ken het Fransche leger van heel nabij, Fred, en het Duitsche hoef je niet eens te kennen als je weet hoe een Duitscher over zijn soldaten denkt.
Maar het leger staat of valt met het op prijs stellen van soldatenprestaties, van het waarde hechten aan de echte soldateneigenschappen inplaats van blind staren op uiterlijk vertoon.
Ik verzeker je, Fred, dat is de kern van het probleem van ons geheele leger. Diezelfde soldaat die nu de lijn trekt...... zal als een bulldog zich vastbijten in zijn loopgraven als er ooit een vijand komt. Maar dan zal het force majeure zijn......en te laat.
Want dan zal hij plotseling heel wat eigenschappen noodig hebben die niet zijn aangekweekt.
De lijntrekkerij en de.Jan-Saliegeest en dat „wat komt het erop aan” van nu, dat zal de heele mobilisatie voortduren...... als de mentaliteit niet snel verandert.
Een heel leger soldaten hunkert naar opwinding, naar risico, naar iets dat ècht soldatesk is. En niemand geeft het hun. En zij slaan de verzenen tegen de prikkels en zoeken opwinding en risico. Zij drukken zich en spelen oorlogje met de sergeants en nemen het groote risico van op ziekenrapport gaan als ze niets mankeeren...... Sensatie! Een heel leger schreeuwt erom, omdat het compensatie wil tegen leegheid.
Maar het leger zelf geeft die compensatie niet. Dus voeren zij oorlog...... tégen het leger, tegen het systeem, tegen een verkeerde mentaliteit! En de man die dat begrijpt...... het oppercommando dat dáár verandering in kan brengen..... Dat oppercommando heeft het in de hand om een der prachtigste legers uit den grond te stampen die de wereld ooit heeft gezien......
Willy! Twee horsenecks!”
Willy bewoog niet. Hij stond tegen de bar geleund. En de redacteur van het Handelsblad, tegenover hem, had zijn bier onaangeroerd gelaten tot het schuim ervan was verdwenen en de pianist lag over zijn vleugel met zijn ellebogen op de verwarde stapels muziek en het paartje in den hoek zweeg sinds lang.
Het onbeweeglijkst van allen zat generaal Taillehaeck.
Willy richtte zich op:
„U heeft volkomen gelijk, mijnheer!”
De redacteur van het Handelsblad staarde lang en belangstellend naar den man in blauw tweed en dronk zijn glas leeg zonder zijn bier te proeven.
„Waarom hebben ze jou in vredesnaam geen officier gemaakt?” zei Fred plotseling.
„Omdat,” zei de man in blauw tweed, „er, God beter 't, in mijn beoordeelingslijst staat, dat ik een volslagen gemis heb aan militaire eigenschappen en instincten!”

Generaal Taillehaeck zat roerloos achter zijn tafeltje met een oude Angustora bij de piano. Een tijdlang hoorde hij noch de sprankelende toonladders, noch de zachte gesprekken en zijn geest was meer naar binnen gekeerd dan op eenig oogenblik in de verloopen vierentwintig uur. Een gevoel van groote rust doorstroomde hem. Hij gevoelde dat hij, ten langen laatste, was aangekomen aan het einde van zijn langen speurtocht.
Maar een gedeelte van zijn brein bleef open, zeer intens open, voor den rug van den man in blauw tweed, terwijl in hem in korten tijd de onzekerheid en weifeling en onrust van maanden bezonken. Hij gevoelde zich of zijn geheele horizon was vrij gemaakt van duizenden sluiers en vele obstakels tot de weg open lag naar zijn reisdoel...... ten langen laatste.

Uit dat bezinken ontstond er in hem een rustige zekerheid, zijn oude, rustige zekerheid en alles wat er nog voor hem liggen kon was licht en gemakkelijk te overwinnen en met voldoening voelde hij zijn gevoel voor humor terugkeeren als een prikkeling achter zijn oogen en hij stond op en pakte zijn sigarenaansteker en zijn sigaretten en deed de zeven stappen naar de bar en gleed op een kruk en slechts een meter scheidde hem van den man in blauw tweed die gedempt praatte met Fred.
„Horseneck!” zei generaal Taillehaeck.
De amberkleurige horseneck was symbolisch. Maar de man in blauw nam geen notitie van hem en evenmin deed dat Willy achter de bar en generaal Taillehaeck staarde in zijn glas en was zich terdege bewust van den elleboog van den man naast hem en vroeg zich eenigszins perplex af wat nu te doen.
Hij vroeg het zich af gedurende vele minuten en hij vroeg dat aan zijn glas en kreeg geen antwoord en trok een gezicht tegen het groteske gelaat dat hij zag in den nikkelen spiegel van een cocktailshaker tegenover hem en besefte dat, mèt het uittrekken van zijn uniform, hij zich gebonden had aan burgerlijke conventies...... en hij verwierp het woord „burgerlijke conventies” en zocht een betere uitdrukking maar vond er geen en kreeg een tweede horseneck en nog steeds kwam er geen gelegenheid een gesprek te openen en hij peinsde over een opening die hij zelf kon maken en hij vond er geen en ving plotseling op de woorden: „om elf uur moet ik er zijn......” en schrok op en voelde beangstigend acuut de noodzakelijkheid om de aandacht van den man naast hem te pakken en grondig te pakken......
En toen zag hij de oplossing. Hij glimlachte een weinig grimmig en trok zijn zakagenda uit zijn jas, scheurde er een blaadje uit en nam zijn potlood en schreef:
„Met ingang van morgen bent U als dienstdoend tweede luitenant toegevoegd aan den staf van generaal Taillehaeck.”
En wenkte Willy en vouwde het papiertje op en beduidde hem dat het bestemd was voor den man naast hem.
Generaal Taillehaeck staarde in zijn glas en na eenigen tijd legde Willy een papiertje voor hem neer en hij opende het en het was hetzelfde papiertje en op de rugzijde stond geschreven:
„Als je denkt dat je lollig bent mag je nog eens raden.”
De generaal keek op en ontmoette den blik van den man naast hem voor de eerste maal dien avond. Een trek van starre verbazing gleed over het gelaat van den ander:
„Wel...” zei hij, „U bènt generaal Taillehaeck!”
„......Ik heb u meer gezien," zei generaal Taillehaeck.
„Dat is mogelijk,” zei de ander, „gisteren, toen ik uitviel bij een bataljonsmarsch.”
De generaal zei in het geheel niets meer, maar nam het papiertje, streepte de woorden op de rugzijde door en schoof het terug. De ander bestudeerde het.
„Wat er van een idealist vereischt wordt, meen ik, is: dat afslaan en soldaat blijven.”
„Dat kunt u niet!” zei generaal Taillehaeck, „dit is een dienstbevel.”
„Ik zal het ook niet afslaan,” zei de ander, „het zou geen enkel practisch nut hebben.”
„Ik hoorde wat u daarjuist over het leger zei.”
„Aha!”
„En ik wilde u iets laten lezen.”
Generaal Taillehaeck trok uit zijn zak het geschrift van den korporaal en schoof het over de bar. De ander las. De man achter de piano speelde zacht en het paartje in den hoek was zich van niets bijzonders bewust en de redacteur van het Handelsblad praatte weer met Willy. Er waren andere menschen binnen gekomen en er kwamen er steeds meer en rondom hen ontstond een isoleerend geroezemoes.
Generaal Taillehaeck nam een nieuwe sigaret en stak haar op met groote zorg en wachtte.
Soldaat ter Heyde, oud-vierdaagsche-looper, habitué van de Zeeuwsche Bar, thans in blauw tweed, las, en las met zeer groote aandacht.

Generaal Taillehaeck keek op toen hij de vellen papier neer zag leggen. Langzaam week de afwezige blik in de oogen van den ander.
„Een leger heeft gesproken,” zei hij plechtig, „de stem van ettelijke tienduizenden soldaten...... op een stuk papier.”
Hij zweeg even.
„Ik moet dezen man in de gaten houden. Hij krijgt een betrekking bij mij, later.”
„Wat?” zei generaal Taillehaeck, „als ik vragen mag, doet u in burger?”
„Ik? Reclame-expert.”
„Goede genade,” zei generaal Taillehaeck.
„U kijkt lichtelijk onthutst.”
„Ik was een oogenblik grootelijks onthutst.”
„Reclamemenschen zijn goede psychologen,” zei de expert, „maar hier laat de psychologie mij in den steek. Wat moet ik gaan doen als tweede luitenant?”
„Mij assisteeren.”
„Dat wordt ernstig...... Waarbij?”
„Om te beginnen,” zei generaal Taillehaeck en zijn stem werd plotseling dringend, „zult u mij precies en gedétailleerd moeten uitleggen wat de oorzaken zijn van de verslapping in het leger. U weet het. U staat bovendien in den troep. Ik ben te ver erboven om er nog iets van te voelen...... Mijn taak is wanhopig! Ik ben zelf als officier uit de rangen van het leger omhoog gekomen en ik meende te weten hoe een soldaat denkt en hoe hij reageert, maar aan dien toestand van thans kan ik geen touw vastknoopen. De soldaten van thans zijn niet meer wat zij vroeger waren!”
„Volkomen juist! Het ellendige is, dat men de menschen heeft geleerd voor zichzelf te denken.”
Generaal Taillehaeck keek hem ietwat ontsteld aan.
„Als u niet zulk een idealist was,” zei de ander, „zou u het met mij eens zijn. Normale generaals bijten op hun snor en grommen: „De soldaat moet niet denken maar gehoorzamen.”......Maar u bent een idealist, een democraat, veel te gevoelig voor indrukken en in u zit de Kruisvaardersgeest van Don Quichotte die de feiten wilde omvormen inplaats van ze te accepteeren als onveranderlijk vaststaande normen.”
„Is u niet wat snel met uw oordeel klaar?”
De ander keek hem snel aan en glimlachte:
„O, nee...... Ik ken u al sedert jaren. Ik heb uw redevoeringen gehoord op vergaderingen en ik was steeds een der weinigen in de zaal die begreep wat u bedoelde...... Ik heb gewoond en leef nog steeds onder allerlei soort menschen, van hoog tot laag, van stom tot bijna geniaal. Elk van hen tracht ik te analyseeren. Ik ben tot het inzicht gekomen dat er niets ergers is dan halfbakken wetenschap, gedeeltelijke informatie, dan hersens die denken dat ze iets snappen en in werkelijkheid slechts oppervlakkig de phrasen hooren. De grootste bewondering heb ik voor een boer die den voor mij onbegrijpelijken moed heeft om van vóór zonsopgang te werken op zijn land tot zonsondergang, zonder de hoop ooit iets anders te bereiken dan genoeg bruin brood en boter om zich en zijn kinderen op klompen in het leven te houden. De grootste bewondering heb ik voor een goed vakman, den monteur, den schilder, die zijn werk kent, die weet welke materialen de beste zijn en waarom en voor zijn vak leeft.”
Hij hield even op.
„Ik ben soldaat en ben als soldaat voor mijn nummer in dienst geweest. Ik lig nu tusschen boeren, tuinders in het Westland, kantoorbedienden en arbeiders, dokwerkers uit Rotterdam en textielarbeiders uit Tilburg en Twente. De prettigste kerels zijn de boeren en tuinders uit het Westland. En weet u waarom? Omdat zij niets hebben dan een echte dosis gewoon Hollandsch gezond verstand.
Omdat zij geen van allen zich indenken dat zij weten wat er verkeerd is met de wereldeconomie. Zij laten het uiteenrafelen daarvan over aan menschen die het weten. Zij hebben zooveel gezond verstand dat zij de beperking weten van hun capaciteiten.
Nu komen de dokwerkers uit Amsterdam en Rotterdam en een verscheidenheid van arbeiders uit andere districten. De uitgezogen, vertrapte stakkerds! Weg met de bazen, die schrapers...... Meer loon! Minder werk! De wereld is verkeerd......rotzooi is het!
En in zekeren zin is ook deze klasse nog te accepteeren. Ook zij, in hun hart, erkennen hun onmacht om aan te geven hoe het dan wèl moet, en bepalen zich daardoor tot het gillen van: „Neer met den baas en verdeel zijn bezit!”
Hart voor hun werk hebben zij weinig en gedeeltelijk is dat verklaarbaar, want de boer werkt op zijn eigen land en melkt zijn eigen koeien en zijn harde werk brengt hem tastbare winst en voldoening, terwijl de arbeider werkt aan een vreemde machine, aan een productie-onderdeel dat hem niet eens de voldoening schenkt van het maken van een compleet stuk. Maar u weet evengoed als ik dat een prima draaier 35 à 40 gulden kan verdienen. U weet dat men schreeuwt om goede arbeidskrachten. En vele prutserige knoeiers zouden, als zij zich meer moeite hadden gegeven, thans prima vaklieden kunnen zijn die werkten voor een behoorlijk loon. Maar hoevelen bedenken dat? Alleen de enkelen onder hen die gezegend zijn met het Nederlandsche gezonde verstand van den boer. De rest wil niet hard werken en wil zich niet op zijn vak toeleggen. De kost gaat voor de baat uit en inspanning voor de belooning. Maar gaan zij van dat principe uit?
Geen denken aan. Zij zijn de vertrapte arbeiders en de baas, die met grijze haren dag en nacht ploetert om zijn zaak aan den gang te houden, moet elk van hen in staat stellen den halven tijd niets te doen voor dubbel loon en zij moeten allen een boord om hebben en lakschoenen dragen en in de bioscoop hangen en dat alles voor een minimum aan inspanning.
Het wezenlijke verschil tusschen het type van den boer en dat van den stadsarbeider is, dat de boer het hoofd buigt en erkent dat de menschen geboren worden, gelijk in rechten, maar met verschillende capaciteiten. Dat zijn de menschen die mij in een verloren uur op mijn portable Underwood zien rammelen en vragen: „Wat verdien je daar nou?”
En als ik antwoord: „Deze vijf velletjes vertaling leveren mij twintig gulden op,” schudden zij hun hoofd en erkennen dat dat gemakkelijk verdiend is...... en voelen geen bittere afgunst in hun hart. Maar de anderen wel! Die voelen dat zij hun deel moeten hebben van die gemakkelijk verdiende duiten. Zij erkennen niet dat er verschil is in aanleg en vertikken het het meest mogelijke te halen uit den specialen aanleg die hèn is geschonken. Want een speciale aanleg heeft bijna eenieder...... Maar er is een derde klasse, de klasse die iemand misselijk maakt en wanhopig.
Zij, die denken dat zij evenveel weten als ieder ander. Die de ingewikkeldste problemen oplossen en zoo stom zijn, zoo wanhopig stom, dat zij nooit kunnen inzien dat hun redeneeringen kolder zijn en hun conclusies nonsens. Maar het zijn juist die lieden die den ijver hebben der stomme overtuiging en met die bezieling praten zij iedereen om en vergiftigen zij iedereen met hun opinies en oplossingen en zij krijgen volgelingen die bij hen zweren en worden gekozen in gemeenteraden en in commissies, in allerlei vereenigingen en in de Tweede Kamer.
Ik hoor veel over de waarde van het vormen van een zelfstandig oordeel, en jarenlang heeft men dat aangemoedigd. Maar oneindig grooter dan een utopistisch voordeel is de schade die wordt aangericht als dit zelfstandig gevormde oordeel er volkomen naast is! En weer duizendmaal erger als dat oordeel eenmaal gevormd is en de persoon in kwestie te suf is om ooit te worden overtuigd dát het fout is en wantrouwend staat tegenover iedereen die poogt hem dat bij te brengen.
Maar menschen als deze zitten in arbeidsraden en comité's, arbeidersorganisaties en kantoorbediendenfederaties en ieder met oprecht verstand, die met dergelijke menschen heeft moeten samenwerken, zal weten wat ik bedoel, als ik zeg dat dit soort lieden bezig is het moreel van ons volk te vergiftigen, doordat zij autoritair praten over dingen waarvan zij de klok hebben hooren luiden zonder te weten waar de klepel hangt.
En dit alles, generaal, heb ik gezegd om u te illustreeren wat ik daar juist zeide: „Het ellendige is dat wij menschen hebben aangespoord voor zichzelf te denken...... want zij zijn niet in stáát voor zichzelf een juist oordeel te vormen!
Wat wij hebben gekweekt is een natie van hyperindividualisten die weigeren zich neer te leggen bij de beslissingen van hen die het beter weten dan zij, een natie van enkele millioenen opinies die alle verschillend zijn en waarvan elk, die een meening heeft, het bij het alleenzaligmakende rechte eind meent te hebben. Ettelijke millioenen menschen die weigeren orders te aanvaarden omdat zij denken dat hun eigen oordeel beter is. Millioenen menschen met een superioriteitscomplex, millioenen eigengereide, pedante ezels waar geen land mee te bezeilen valt. Individuen zonder sociaal gevoel.
Nu de boer die ik aan het begin noemde: Hij zegt: „Láát de regeering fouten maken...... waarschijnlijk maakt zij die. Maar het zijn toch waarachtig geen kleine jongens die minister zijn...... In elk geval hebben zij meer in hun mars dan ik en waarschijnlijk zijn hun beslissingen van twee, drie of acht kwaden de beste.”
En dat wil geenszins zeggen dat die boer de gelatenheid heeft van den Russischen moujik. Hij lijdt geen honger met het geduld van een marmot in den winter als hij daar geen tastbare reden voor weet. Maar die boer heeft het verstand zich neer te leggen bij orders van boven. En als zijn gemoed al eens een keer hevig in opstand komt, dan is het om zooiets menschonteerends en schandelijks als het vernietigen van veldvruchten en het slachten van drachtig vee. Er moet gezag zijn dat moet liggen in de handen van competente mannen. Láát de regeering fouten maken. Waar gebeurt dat niet? Maar leg de macht in de handen van Jan Rap en wat gebeurt er?
De eenige reden dat de wereld Franco niet als redder begroette inplaats van hem voor rebel uit te krijten was, dat hij te vroeg is begonnen om de sympathie der wereld te hebben. Hij had eerst de roode regeering aan het werk moeten laten en dan den Augiasstal reinigen.
Waarheen was Frankrijk op weg toen de reactie intrad? En wij zelf, die een tijdlang van hoog tot laag zijn geregeerd door het type menschen dat ik juist heb gebrandmerkt!
Er zijn menschen die voor de massa moeten denken en bevelen. Zeker waar de financieele, moreele en politieke problemen zoo ingewikkeld zijn als thans. En gezag moet krachtig zijn en niet weifelen.
In het leger evenzoo. Voor elk officier of chef op kantoor is het nemen van een beslissing belangrijker dan het nemen van de absoluut goede beslissing. Geef een order! Misschien is die niet perfect juist, maar laat niet aan anderen de decisie over of in den kortsten tijd ontstaat er een gevecht over wat er gedaan moet worden...... en er gebeurt niets.”
„Maar dan moet er ook het absolute gezag zijn!” zei generaal Taillehaeck, zijn vuist ballend in wanhoop, „ik heb dat al zoo dikwijls gezegd. „Een leger drijft op de superioriteit van elken meerdere boven elken mindere...... of de absolute tucht......”
„Perfect juist!”
„En als er noch het een, noch het ander is......”
„Volgt er een rommelboel. En de afkeer om zich te onderwerpen aan de bevelen van een meerdere zal sterker worden naarmate men de individuen wel heeft trachten te leeren een zelfstandig oordeel te vormen, maar verzuimd heeft hen gelijktijdig te leeren dat vooral in de gehoorzaamheid zelfstandigheid tot zijn recht komt. De soldaten van thans zijn inderdaad op geen stukken na die van ’14.”
„U is toch een der zeer weinigen die inzien dat er iets met het leger verkeerd is.”
„Er zijn er meer die het weten...... maar zij zwijgen omdat het hopeloos is erover te praten.”
„Maar wat wij nu hebben is toch geen leger! Dat is een aanfluiting! Volgens de heerschende opvattingen kan men een leger den geheelen dag op bed laten liggen en het te wapen roepen zoodra de vijand is gesignaleerd!”
Ter Heyde begon te lachen:
„Eenigszins overdreven, maar in essentie volkomen juist! Maar wat zou u dan willen?”
„Een leger van soldaten...... die als soldaten denken...... Al die bijkomstigheden zooals knoopen naaien en schoenen poetsen en salueeren zijn er slechts om één ding te bereiken: eenheid en tucht.
Dacht u dat het, an sich, mij één steek interesseerde of een soldaat zijn schoenen had gepoetst? Hij zal er geen minder goed soldaat om zijn. Dat het mij kon schelen of hij zijn kraag los had, of mij groette? Dat gedwongen groeten interesseert mij niet. Maar ik weet met absolute zekerheid: als ik dien soldaat met vuile schoenen laat loopen en hij mag mij passeeren zonder groeten...... dat hij mij morgen voorbijloopt zonder zijn jas aan en mij overmorgen op mijn schouder klopt en bij mijn voornaam noemt. En dan wordt het oude woord waar, dat gemeenzaamheid respect doet verloren gaan. U zult wel eens hebben opgemerkt dat een kapitein nooit ofte nimmer argumenteert?”
„Ik weet er alles van. Mijn straflijst ook!”
„Een kapitein geeft een order aan een sergeant of luitenant en verdwijnt. Als die order in den troep tegenzin opwekt is het weer de taak van de ondergeschikten te zorgen dat desondanks die order wordt opgevolgd. Er zijn enkele kapiteins die vertrouwelijk met hun soldaten omgaan. Maar die hebben een sterk moreel overwicht en zij passen heel goed op dat er nimmer iemand over de schreef gaat...... Waarom lacht u? Ik zie er niets grappigs in.”
„Er is toch wel iets erg grappigs in de manier waarop u steeds in een kringetje om de kern van het probleem heendraait. U herinnerde me aan de mop van een automobilist die een gecompliceerd viaductenstelsel binnenrijdt en steeds weer op hetzelfde punt eruit komt...... U vergeet óók, ergens een zijweg in te slaan. Dien zijweg ziet u niet. Daarom draait u steeds rond in het kringetje: Tucht-gezag-orders — geen overwicht-tucht-orders...... U bent aldoor vlakbij de oplossing geweest zonder haar te zien. De oplossing ligt in uw Boodschap aan Garcia...... ”
Hij peuterde in zijn pakje Lucky Strike. Generaal Taillehaeck werd ongeduldig en een beetje kwaad, want, voor den donder, per slot van rekening was hij generaal en de ander...... en hij peinsde......, en de oplossing zat ergens, irriteerend dicht achter zijn bewustzijn. Maar zij werd niet bewust, de stukken van de abstracte puzzle wilden niet in hun juiste plaatsen vallen...... De bar was roezig en de pianist achter hem maakte luid lawaai nu, aangemoedigd door enkele studenten en......
„Het is hier een heidensch lawaai!” zei generaal Taillehaeck...... „is er verduiveld geen plaats waar we rustig kunnen praten? Hier kun je nauwelijks denken!”

Zij liepen de Leidschestraat af en het Leidscheplein over en omzeilden bloemventers en voorbijscherende blokbandtaxi's en de expert opende een voordeur en zij begonnen te klimmen, de eene trap na de andere. Op elk portaal drukte ter Heyde op een knop, dat hooger weer een helle lamp aanflitste en bij de vierde lamp gingen zij door een gesneden eikenhouten deur die heel niet thuishoorde tusschen deze witgekalkte muren en bruine verf van het kale trappenhuis en achter die eiken deur was een smalle trap en bovenaan, in het schemerduister, wachtte generaal Taillehaeck, op een tijgervel, terwijl ter Heyde naar een sleutel zocht.
De laatste deur ging open in een groote kamer met één enkel breed raam.
Generaal Taillehaeck stond stil en keek om zich heen toen een gouden licht ging stralen uit nissen in den witten muur, die behangen was met Perzen en helkleurige schilderingen van vrouwen als exotische bloemen en bloemen als exotische vrouwen. In een hoek liep een eikenhouten trap naar boven en langs den eenen wand van de kamer was een balkon en over de balustrade hingen kleeden, en eronder een reusachtig blauw-met-gouden doek van Venetië in den zonsondergang.
Generaal Taillehaeck ging langzaam en nog steeds starend zitten en zijn blik kwam tot rust op het geel en blauw Chineesch tapijt aan zijn voeten.
„Waar zijn wij hier?”
„Kijkt u maar uit het raam,” zei ter Heyde.
Generaal Taillehaeck keek...... en beneden hem was de levende wriemeling van het Leidscheplein met vele lichten die schitterden in de lak van nieuwe auto’s. Er waren blauwe spetterende vonken als de trams de kruisingen passeerden van het spinneweb van draden en hoog over alles heen, met een glimlach, even koel en sereen als die van Helena van Troje, hing de maan.
„Ik heb hier goede sigaren,” zei ter Heyde. Hij zocht in een kast, „mag ik u een Hennessy aanbieden?”
Hij zette een flonkerend glas neer voor generaal Taillehaeck en ging voor het raam staan met den rug naar hem toe. Plotseling zei hij:
„De Boodschap aan Garcia is de Bijbel van het gezag.”
„Dat is zij!” zei generaal Taillehaeck.
„Maar de Boodschap aan Garcia werd geschreven in 1899. Met onze individualistische opvoeding hebben wij bereikt dat er thans, in Nederland, geen domweg gehoorzamende massa meer is. De massa van thans aanvaardt geen orders meer. Van nature zijn wij al een onsociaal volk, kijk alleen maar eens naar onze verkeersmanieren en onze straatjeugd. Wij zijn een natie van ingeboren individualisten, waarin het individualisme is versterkt tot de sociale eenheid gewoon uit den weg is gevaagd.
De massa is precies even dom gebleven...... maar zij heeft veel meer eigenwaan...... en, overtuigd dat hij alléén het weet, marcheert elk individu in een eigen richting, luidkeels protesteerend als men hem dat wil beletten.”
„Dus u beweert dat straffe krijgstucht van bovenaf niet kan worden gehandhaafd?”
„Zooals de volksmentaliteit thans is...... Neen!” zei ter Heyde. „Ik heb den moed dat te beweren. Dat geldt voor kantoren en voor legers. En dat is niets nieuws...... Dat is door alle eeuwen heen zoo geweest. Men gehoorzaamde nimmer geheel en al domweg, doch altijd onder den druk van een ideaal. Toevallig hebben wij onmiddellijk achter ons een periode waarin plichtsbetrachting, stiptheid, accuratesse en ijver een ideaal waren.
In de laatste decennia zijn die idealen verbleekt. De oudere generatie van soldaten, oude getrouwen onder de dienstboden en klerken die hun leven lang werkten voor één patroon, is snel aan het uitsterven. De tijd dat het vervullen van een plicht iets eervols was, is bijna verdwenen. Men heeft de groote massa's revolutionnaire ideeën bijgebracht, hen een gevoel van eigenwaarde gegeven, gebaseerd op verkeerde waarden.
Maar men heeft deerlijk gefaald. Men heeft slechts de nederigheid in hun kinderen uitgeroeid en de tevredenheid eveneens en er een hoogschatting van verkeerde waarden voor in de plaats gegeven. Goed en accuraat een taak vervullen is niet langer iets eervols meer. Handenarbeid is iets waar men op neerziet. De man met de boord die het minst uitvoert op kantoor en honger lijdt, is meer in tel dan de knappe machinebankwerker die draait met een precisie van honderdsten van millimeters, maar zijn nagels vol olie heeft. Dat ideaal hebben wij uitgeroeid. En, stommelingen die wij zijn...... wij hebben er geen enkel ander ideaal voor in de plaats gegeven. En, wilt u, generaal, deze waarheid goed in gedachten houden: De massa wil een moreele norm om de waarde van haar personen naar te kunnen bepalen.
Dat men dat niet in practijk brengt is catastrofaal. Die norm van waardebepaling kan namelijk alles zijn:...... het inkomen dat de man verdient...... de aantallen malen dat hij in de kerk komt...... de helderheid der gordijntjes aan de straat of het gedrag van zijn vrouw en kinderen. Onder schooljongens is het het succes bij meisjes of prestaties op het voetbalveld...... Er zijn tienduizenden normen voor tienduizenden categorieën van menschen......”
„Ik zie een zeer helder licht,” zei generaal Taillehaeck zacht. Hij zat ver voorover in zijn stoel en luisterde intens.
„U bedoelt: alles wat een mensch doet, geschiedt steeds met het oog op dát waarnaar zijn succes wordt afgewogen in zijn eigen kring...... Zoo zal de scholier succes pogen te behalen bij meisjes en een goed voetballer of tennisser willen zijn, want hem interesseert slechts de waardeeringsnorm van zijn kameraden. En daarom zal de ambtenaar een keurig boord om hebben en in een degelijke straat wonen en...... ”
„Volkomen juist,” zei ter Heyde. „En nu stel ik u de kardinale vraag: Wat is de norm van waardeering in het leger van thans?”
Generaal Taillehaeck zweeg. Het sissen der taxi's over het asfalt en het gieren en bellen der trams en af en toe een hel gelach, dreef omhoog van beneden. Langen tijd stond ter Heyde onbeweeglijk.
En nog steeds zweeg de generaal.
„Vroeger was de waardebepaling van den soldaat: Alle soldateske eigenschappen bezitten. Goed marcheeren en goed vechten. Uitrusting verzorgen en goed schieten. Orders opvolgen. Lef hebben. In het algemeen: Man zijn. Weg is thans die norm! Uw zwijgen onderschrijft dat." Met een ruk keerde hij zich om:
„Wie zijn het die hebben getolereerd dat die norm verdween? Erger nog: Wie hebben geduld toen die norm verdween dat er geen nieuwe voor in de plaats kwam? Want een norm móet er wezen! Het volk moet een ellemaat hebben om de waarde te bepalen van Jan, Piet, Klaas en Kees van den bakker. En als het geen ellemaat krijgt aangewezen, van boven...... dan kiest het er zelf een. Een gezond volk kiest een goeden norm. Maar een volk dat verslapt is en verweekt...... En nu vraag ik u nogmaals: Welke soldaat is het meest getapt? Hij die de Vierdaagsche geloopen heeft en stipt zijn dienst doet of de man die de lijn trekt en constant in de petoet zit?”
„De lijntrekker in de petoet,” zei generaal Taillehaeck.
„Juist! En er wordt zelfs niet getracht om de waardebepaling te veranderen. En dat is iets dat moet uitgaan van boven...... van de officieren...... van den staf...... van de regeering. Want de regeering is niet slechts verantwoordelijk voor de voorziening van haar onderdanen met aardappels en tarwebrood...... maar de regeering heeft nog eerder te zorgen dat de norm van waardeering een gezonde is! Ook hier heeft men zich blind gestaard op materieele dingen en het moreel verwaarloosd!"
Hij zweeg en keerde zich weer naar het raam en na eenigen tijd ontdekte generaal Taillehaeck dat zijn sigaar was uitgegaan en hij ontstak haar weer en ter Heyde schonk een nieuwe Hennessy in en ging voort:
„Op een kantoor is er altijd een stok achter de deur: Ontslag. Dat dwingt de kantoorkoelies om toch nog zooveel te doen als noodig is om niet eruit te worden geschopt. Of zij werken hard om hoogerop te komen. Die twee stimulansen van kantoor en fabriek ontbreken in een gemobiliseerd leger. Al trekt men daar nog zooveel de lijn...... ontslag krijgt men, helaas, niet. En promotie......? Velen zijn zich er terdege van bewust dat alles wat in het leger wordt bereikt is uitgewischt en waardeloos zoodra men terugkomt in de burgermaatschappij.”
Hij hief plotseling het hoofd op en maakte een heftig gebaar:
„Ik geef hen gelijk! Ik verklaar openlijk iedereen voor idioot die, als niet-beroepsmilitair, tracht zijn beste krachten te wijden aan promotie in dit leger. Wat levert het hem op? Hij slooft zich uit...... wordt door iedereen gehoond en gejouwd, door zijn minderen gehaat, door zijn gelijken misbruikt voor allerlei baantjes...... En als de mobilisatie is afgeloopen? Dan is dat alles weggevaagd en kan hij van de straatsteenen af een nieuwen werkkring opbouwen.”
„Dat is een lapzwanzentheorie!”
„Inderdaad! Maar voortvloeiend uit de waardebepaling van het leger van thans. U kunt dat niet ontkennen......! Als men geen ideaal heeft om voor te werken, werkt men voor zichzelf alléén. En dat doet thans 95% van het leger en niemand kan hen dat kwalijk nemen. En nu komt de tweede factor die den nekslag heeft gegeven aan de idealen van den soldaat: Die idealen zijn opgeborgen omdat consequent over de geheele linie, jarenlang slechts aandacht is geschonken aan uiterlijkheden. Jarenlang hadden onze recruten een opleidingstijd van enkele maanden. En niemand beter dan deze recruten voelden hoe hol en op uiterlijkheden gericht hun opleiding was...... zij hadden zich de opleiding van een soldaat heel anders voorgesteld! Zij meenden dat een soldaat een man moest zijn die goed kon schieten en spieren had en een romantisch leven leidde...... u hebt me dat alles hooren zeggen. Maar lange jaren hebben wij om ons leger gelachen en niemand in dat leger was zoo valsch dat hij kon verhelen dat een groot deel van de training was gericht op uiterlijkheden, op rechtsomkeert en in-den-arm-geweer. En dacht u dat een recruut dat niet diep in zijn hart voelde? Toen de mobilisatie werd afgekondigd...... toen was het oogenblik daar om in enkele weken te herstellen wat in jaren was verknoeid. Een geheel leger trok naar de mobilisatiecentra met de idée: Nu, eindelijk, is de tijd van uiterlijkheden, van parades en van gepoetste schoenen voorbij! Nu wordt het ernst! Nu zal er waarde worden gehecht aan andere dingen! En het waren de officieren die dat hadden moeten aanvoelen...... maar dat ware teveel gevergd. Men kan niet verwachten dat elke H.B.S.-jongen een menschenkenner is. Maar als wij in dien tijd een levend ministerie van propaganda hadden gehad, maar niet geleid door stoffige ambtenaren...... desnoods een afdeeling van het departement van Defensie...... dan was de mentaliteit van een geheel volk te redden geweest, want men had de ellemaat der ware soldateneigenschappen uit de kast kunnen halen, waar die heeft gestaan sinds Napoleon, en men had deze het volk kunnen toesteken via pers en radio en zeggen:
,,Hier! Met dezen maatstaf zal voortaan de waarde van den soldaat gemeten worden...... door zijn meerderen en kameraden en verloofden en door zijn ouders......
En alles zou heel anders zijn gegaan.”
De stilte duurde lang deze maal. Generaal Taillehaeck zat voorover in zijn breede fauteuil, zijn schouders hoog opgetrokken en hij leek vele jaren ouder en hij speelde met zijn ten tweeden male uitgedoofde sigaar. Ter Heyde liep snel heen en weer en bleef abrupt voor hem stilstaan: „Hij, die de wetten der massa-psychologie kan hanteeren, heeft den sleutel in handen tot een geweldige macht. Hij kan legers opbouwen en weer vernielen...... geheele volken in opstand brengen......terwijl het wezen van zijn macht voor velen een raadsel is......
„Ik heb het leeren inzien,” zei generaal Taillehaeck...... „ik heb ook leeren inzien dat velen zich hebben blindgestaard op loopgraven en geweren en noodrantsoenen en vergeten hebben iets véél belangrijkers te mobiliseeren: de geest.”
Ter Heyde knikte langzaam:
„En als men voortgaat den blik gericht te houden op zuiver materieele zaken...... dan zal het leger voortgaan holler en holler te worden en de natie ook en de inéénstorting zal komen bij den eersten krachtigen stoot......”

Generaal Taillehaeck boog het hoofd en dacht. En paste het nieuwe inzicht toe op zijn ervaringen van legers en het vele dat hij wist van de waarde van volstrekte tucht in een leger in de vuurlinie en wat hij zag als uitkomst van zijn berekeningen, beangstigde hem en hij begon zelf de kamer heen en weer te loopen en riep:
„Maar daar móét iets aan gedaan worden! Het is gewoon misdadig alles te laten zooals het is......! Wat moeten wij doen?”

Ter Heyde keek uit het raam en zei niets. Hij zweeg langen tijd en generaal Taillehaeck dacht dat hij hem niet gehoord had, maar ten laatste wendde ter Heyde zijn blik af van den violetten sterrenhemel en keerde zich langzaam om:
„Wat er zou moeten gebeuren? Theoretisch? Het wordt een geval van het leger een anderen norm van waardebepaling geven! Het verbreiden van een idée. De idée: Wij zijn soldaten en kerels in een voortreffelijk leger waar kerels op prijs worden gesteld en papjongetjes die op ziekenrapport gaan worden veracht......”
„Dat begrijp ik......”
„Maar het is ondoenlijk die idée nu te verbreiden...... in een leger, dat de diepten der desillusie op dit gebied heeft doorworsteld! Vergeet niet, dat dit leger jarenlang ontgoocheling na ontgoocheling heeft meegemaakt. Het zou zeer moeilijk zijn, dat alles ongedaan te maken, wantrouwen te veranderen in enthousiasme, passiviteit in actie, tegenzin in ijver...... hun instelling ten opzichte van alles wat er gebeurt. Actie geven alléén, zooals generaal Gamelin zegt, is niet voldoende. Men zou rivaliteit moeten kweeken tusschen compagnieën. De eene compagnie tegen de andere laten opereeren in velddienst. Laat hen bij oefeningen onwetend betreffende de sterkte en de plaats van den vijand. Zooals het nu gaat weten zij de plaats waar de vijand zit, zijn opstelling, zijn sterkte, het uur waarop ze weer naar huis komen en zelfs den uitslag van de oefening! Er is geen enkel element van sport, van verrassing of romantiek. Maar als twee v e r s c h i l l e n d e compagnieën tegen elkaar opereeren...... dan weten ze niets van elkaar af. Dat element van sport alleen heeft een magisch effect! U zult het zien! Laat bataljons of regimenten marschen houden in competitie met elkander. Ik zeg u: geen man ontkomt aan het fiere gevoel: „Wij zijn de meest geharde loopers!” En dat is een snaar, die nog gemakkelijk kan worden geroerd.”
„Ik ben blij...... ” zei generaal Taillehaeck, „ik dacht werkelijk nu en dan, dat die snaren in zoolang niet waren geroerd, dat hun capaciteit tot trillen was verdwenen.”
„Integendeel! Als een bepaalde snaar in lang niet is geroerd, is zij des te gevoeliger. Wordt zij teveel geroerd, dan stompt zij af. Het is de groote verklaring voor alle fluctuaties in mode, zeden en gewoonten, liefhebberijen en ook in den norm van waardeering. Op een bepaald moment is een snaar te dikwijls geroerd en een andere, contrasteerende, heeft in geen tijden getrild. Dan zwaait plotseling alles om......, de reactie treedt in. Enkele decennia geleden was de Natuur en al wat ermee in verband stond, in discrediet. Thans is zij weer in zwang. De romantiek der Natuur is weer in eere hersteld. Dat zal ook weer voorbijgaan. Maar niets sterft er uit en niets is permanent. Eens zullen de lange rokken terugkeeren en eens zal deze affectie van thans voor zon, lucht en water tijdelijk weer verdwijnen en zal de binnenkamerbroeikascultuur van de negentiger jaren herleven. Al dergelijke problemen zijn zoo eenvoudig als de grondregels van algebra, maar niemand schijnt hen te kennen of er rekening mee te willen houden.
Evenzoo...... in een land als het onze, dat in geen eeuw oorlog heeft gevoerd, in dit land is een latente hunkering naar actie en naar mannendaden. Maar aangezien er toch geen gelegenheid bestaat...... drukt men dat verlangen weg. Men spreekt het niet uit. Maar het bestaat! Intens! En het uit zich in een rage van sport, kampeeren, zwemmen en zeilen.
Wat de grootvaderen prachtig vonden, roert geen snaren meer in het hart der kleinkinderen...... en zij zoeken hun opwinding in andere richtingen. En daarom, generaal, waag ik het hier te verklaren, dat nóch militairisme nóch pacifisme ooit van blijvenden aard zullen zijn. Wat past en niet past, wisselt naar plaats en tijd en is steeds aan fluctuaties onderhevig. Ons geheele land leeft op het oogenblik in de stille periode van kentering. In langen tijd zijn mannendaden en fierheid en handenarbeid niet in tel geweest......, er is al een felle, maar latente onderstrooming in tegengestelde richting. Een goede propaganda, die op die strooming speculeert, zal geweldige, in het volk sluimerende krachten, mobiel kunnen maken. Dat is het wat ik bedoel met mobilisatie van den geest. Een golf van jeugdige frischheid zal over het land gaan. Maar die reactie zal terdege, van bovenaf, moeten worden geregeld, beheerscht. Begrijpt u?
Als de vaders pacifist zijn, omdat zij de verschrikkingen van een oorlog van nabij hebben aanschouwd, en omdat die snaren in hun hart te rauw zijn bespeeld om nog klank te geven...en zij voeden hun kinderen op in afschuw van oorlog en van militairisme, en deze kinderen voeden weer hún kinderen zoo op, tot er een natie ontstaat van nijvere burgers en kooplieden...... zooals in ons land is geschied, dan zal er een moment komen, dat er plotseling een reactie intreedt...... dat in de harten der kinderen de snaar van opwinding van mannendaden, van het marcheeren onder een vaan en het sterven voor een vlag, weer schreeuwt om te worden geroerd...... En als dat moment gekomen is, hoeft er maar één man op te staan en het ontstekende woord te spreken op het juiste moment, en dat woord zal zijn als een fakkel, geworpen in ontvlambaar rijshout...... en de in geen decennia geroerde snaren zullen opklinken tot één machtig accoord en door de straten zal klinken de dreunende tred van marcheerende regimenten.
In ons land komt die reactie trager dan in andere landen. Maar wij staan op de kentering. En het komen van dien ommezwaai is even onvermijdelijk als de komst van eb en vloed. Het onderdrukken van haar intreden heeft als eenig resultaat, dat de reactie, áls zij eenmaal komt, de onstuimigheid heeft van een vloedgolf.
De legercommandant, die een prachtig leger wil hebben,...... als dat leger is samengesteld uit individualistische elementen, moet dat leger niet in de eerste instantie bevelen,...... hij moet het eerst gelijkrichten, het meesleepen en het vervolgens bevelen.
En dan kan hij dat leger precies laten doen wat hij wil, tot den laatsten man toe.”
„Eigenlijk is het toch al te gek,” zei generaal Taillehaeck plotseling, „dat wij moeten dansen naar de pijpen der soldaten......”
,,Dat doet u niet! U danst naar de pijpen der natuurwetten. En daar hééft u naar te dansen. Ik vind het zoo merkwaardig, dat het legercommando in alle behoeften van materieelen aard onmiddellijk voorziet. Is er een oefening, dan krijgen alle manschappen eieren en krentenbrood en soep in den ochtend. Elke soldaat heeft meer dekens dan hij noodig heeft en meer eten dan hij op kan, en bij het geringste pijntje of kuchje, gaat hij op ziekenrapport...... Ik heb soldaten gekend, die ziek waren, meer dan ziek van hun materieel comfort...... die uitriepen dat het leger meer leek op een oude-mannenhuis dan op een leger van geharde soldaten...... Maar de geestelijke waarden? Die schijnt niemand te erkennen als bestaande. Waarachtig, is dan alles, wat niet op fourierslijsten kan worden geschreven of per ton afgewogen, dan waardeloos? Er wordt zooveel gekletst over het moreel en den geest van het leger...... men weet, dat een leger staat of valt met zijn moreel en tucht. Maar niemand analyseert de bestaande problemen of geeft er een oplossing voor. Het wordt hoog tijd, dat het eenieder onder den neus gewreven wordt!”

Generaal Taillehaeck zweeg eenigen tijd en keek toe hoe ter Heyde zijn glas vulde.
„Ik weet, dat u gelijk heeft...... Maar ik verkeer in de buitengewoon lastige positie van iemand, die geen algebra kent en nu de formule heeft geleerd (a + b)² = a² + 2ab + b². Die formule weet ik en ik kan haar toepassen. Maar vraag mij (a—b)² en ik weet het niet en kan het evenmin vinden...... omdat ik nimmer het wezen van algebra heb geleerd. Begrijpt u?”
„U bedoelt: als u morgen mijn wetenschap zou moeten toepassen, zou u bij de eerste de beste variant vastzitten, omdat u de materie niet beheerscht?”
„Precies. En dat is onbestaanbaar waar ik generaal ben en u luitenant. Ik zou blindelings moeten handelen volgens uw instructies zonder zelfs de portée te begrijpen.”
Er viel een korte stilte. Er zat spanning in de lucht. Toen zei ter Heyde snel, en met verbazing in zijn stem:
„U volgens mijn instructies handelen...... ? U wilt toch niet......”
„Uw beginselen toepassen? Natuurlijk! Wat dacht u dan?”
„Maar dat gaat niet! Dat wordt een volslagen mislukking!”

Generaal Taillehaeck staarde hem aan.
„Waarom?”
„Omdat u deze ideeën in al hun beteekenis nimmer krijgt ingeprent in het hoofd van batterijen compagniescommandanten! U vaardigt de order uit dat er een andere geest moet worden aangekweekt in het leger. Wel, elk van hen zou de psychologie van een leger evengoed moeten kennen als ik, honderdmaal meer dan ik u in een paar uren heb verteld, want dat is slechts het aller-elementairste. Zij zullen uw orders niet begrijpen. Het meerendeel zal erom lachen! De boel is al veel te ver bedorven! Generaal, geloof mij toch! Ik zie dingen die u niet ziet, zooals u in een terrein strategische mogelijkheden ziet, die voor mij verborgen zijn... Dat móét tot een catastrofe leiden!”
Generaal Taillehaeck stond op. Ter Heyde, die hem ongerust aanzag, maakte zich bezorgd over den harden glans in zijn grijze oogen.
„En waarom zullen zij niet begrijpen wat u aan mij heeft uiteengezet? U kunt uw zelfde lezing op papier zetten en ik zal haar kunnen voorlezen aan mijn oversten en kolonels en die weer aan hun majoors en kapiteins......!”
Ter Heyde schudde het hoofd met een heftig gebaar:
,,U neemt niet in consideratie het fluïdum der bezieling! Wat een mensch in staat stelt warm te loopen voor een idée en zich eraan vast te klampen totterdood, is een vonkje...... een ondefinieerbaar vonkje, dat eeuwig blijft gloeien en hem voortdrijft. Een soort van geestelijk radium, dat activiteit uitstraalt naar alle zijden, dat, ondanks allen tegenstand, voortgaat met actief stralen. Het is het vonkje der Edison's, der Curie's, het vonkje van Multatuli......, van alle groote predikers, van alle groote mannen, die jarenlang werkten in honger en kou, op dakkamers...... het vonkje van den kruisvaarder......, het vonkje van Don Quichotte......, van idealisme! Eén man op de honderdduizend heeft het. U heeft het. Maar de rest niet! En hun tweedehandsche ideeën, áls zij ze overbrengen, zullen gebrekkig en verstandelijk worden overgebracht en dynamiek missen en overtuigingskracht. Hun lezingen zullen weinig meer zijn dan één lange, voorgelezen legerorder waarover de meesten hun schouders zullen ophalen en lachen in de cantine, zooals zij schouderschokten en grinnikten over de Boodschap aan Garcia.”

In de verte rommelde de donder en blauwe schichten schoten langs den toren van Americain. Het ruischen van regen kwam van beneden en het sissen van autobanden door plassen, en een frissche geur van onweersregen op heet asfalt dreef naar binnen door het raam.
Ter Heyde bleef generaal Taillehaeck gadeslaan, niet wetende wat te doen en een gevoel van paniek en wanhoop beving hem. Hij kreeg het gevoel, dat hij had gespeeld met de knoppen en schakelaars van een onbekend schakelbord en, spelend, een verre machinerie in beweging had gebracht, een machtige machinerie...... een sluis van een stuwdam geopend...... en zijn vertwijfelde pogingen baatten hem niet...... hij was niet in staat de machinerie weer te stuiten in haar eens begonnen beweging.
„Als ik, als generaal, op legergebied in mijn legerkorps iets noodig acht en ik wil het, dan zàl het gebeuren!” zei generaal Taillehaeck.
De vloer sidderde als onder het dreunen van verre artillerie.

Ter Heyde werd nerveus. Hij voelde dat deze generaal, deze machtige machinerie, aan zijn controle ging ontsnappen...... Zijn greep op het brein van den ander had hij verloren.
„Als u tegen mijn waarschuwing in voortgaat......” zei hij, „dan...... weiger ik mijn medewerking!”
Generaal Taillehaeck keerde zich met een ruk tot hem:
„Ik gelast u mij bij te staan!”

Ter Heyde staarde hem enkele seconden lang in de oogen. Buiten ruischte de regen. De seconden waren van een geweldige spanning...... Ter Heyde bemerkte plotseling, dat hij op zijn teenen stond te balanceeren als een kat die een sprong wil nemen.
En hij zakte op zijn voeten neer en haalde zijn schouders op in een machteloos gebaar en zag generaal Taillehaeck voor zich, groot en onverzettelijk en zei:
„Goed dan.”
De generaal keerde zich om, opende de deur en liep snel de eikenhouten trap af in het donker. En Ter Heyde voelde, dat van hem verwacht werd, dat hij zou volgen en hij vloekte luid enkele malen achtereen, vloeken, die diep uit zijn gemoed kwamen, en hij ontstak de lamp op het bovenste portaal. En van boven rustte zijn blik op de grijze haren van den generaal, toen deze snel en sneller daalde, trap na trap. Hij greep zijn regenjas en trok de eikenhouten deur achter zich in het slot en rende de trappen af, half weerstrevend en half woedend, meegesleurd door een onzichtbaren maar ontzaglijk meesterlijken, machtigen band.

Generaal Taillehaeck stond voor een der ramen van zijn kamer en streelde den kop van zijn Chow en keek uit naar den vlammenden zonsondergang en zei:
„Mijnheer van Tuyl...... Die kapitein van Rooy, die mij dat schilderstuk zond van die blauwe distels...... Herinnert u zich die...... ? Juist! Schrijf hem een order, dat hij met ingang van datum order, is ontheven van zijn functie als compagniescommandant en tot nader order ter onmiddellijke beschikking blijft van mij. Ingedeeld bij den staf.”
De telefoon rinkelde.
Luitenant van Tuyl hield op met schrijven en nam den hoorn op.
„Generaal Nyenrode voor u. Beneden.”
„Boven komen, natuurlijk.”
Er waren enkele minuten van wachten. Ergens in het gebouw zoemde de motor van de lift. De zon dreef schuin weg achter de scherp geteekende duinen en er was nog slechts de nabrandende gloed en warmte die bleef hangen. Toen kwam generaal Nyenrode binnen. Hij schudde handen. Hij had weinig tijd. Hij trok handschoenen uit. Hij had enkele dingen onder vier oogen te bespreken. Toen verdween van Tuyl.
„Wel?”
„Zeg. — Ik kom je waarschuwen.”
„Iets niet in orde?”
Van Nijenrode zat scheef in een fauteuil. Hij rookte de versche sigaar, die Taillehaeck hem had aangeboden en bekeek ernstig haar witten brand.
„Op een haar na zijn er in de Tweede Kamer vragen gesteld betreffende dingen, die jij zou hebben gezegd tegen de kader-opleiding der Grenadiers...... en waarin je je boekje, volgens informatie, te buiten zou zijn gegaan. Ik weet niet wat er waar is en wat niet...... ik weet alleen, dat je betrekkelijk spontaan bent en ik hoorde fluisteren, dat je zou hebben gezegd, dat het tijd werd dat wij in een oorlog betrokken raakten en dat wij een volk waren van slappe kruideniers en dergelijke dingen meer.”
Hij keek op van zijn sigaar.
Taillehaeck zweeg.
„Ik weet van niets. Ik hoor alleen maar. En ik wil je waarschuwen. Je bent van ouds iemand, die graag recht uit het hart spreekt en dat is doodsgevaarlijk. Hooge boomen vangen veel wind. En te zeggen, dat het tijd wordt, dat wij den oorlog ingaan...... Tja...... vind je zelf niet?”
Generaal Taillehaeck zweeg en stond volkomen onbeweeglijk. Nyenrode zag hem als een slank silhouet tegen een achtergrond van laaiend vuur.
„Wat je denkt moet je zelf weten. Maar zeg het niet! Ga nooit uit je baan! Wees in politiek opzicht nooit in het offensief. Roei nooit tegen den stroom in, lig stil of roei mee. En wees in het defensief. De tijden van het offensief zijn voorbij, nu wij onze platte petten hebben! Dien tijd hadden we als subalterne officieren. Lang geleden. Toen kwam het er weinig op aan wat wij zeiden. Elk onzer woorden wordt nu gretig opgenomen en gewogen in de schaal.”
„Zij mogen ze wegen,” zei Taillehaeck rustig.
Nyenrode maakte een ongeduldig gebaar.
„Nog steeds dezelfde idealist! Het is een wonder, dat je niet veel eerder je nek gebroken hebt. Waarom geef je ze de kans je woorden te wegen...... met de zekerheid, dat ze vandaag of morgen op een verkeerd aanwijzende schaal terecht zullen komen...... of dat iemand de schaal een duwtje geeft! Zeg niets dat je potentieel kan compromitteeren. Dat doe ik ook niet. Waarom doelloos risico nemen?”
„Als ik risico neem, is dat verre van doelloos.”
,,Mijn hemel! Wat voor nut kan het hebben te beweren, dat het tijd wordt, dat wij aan het vechten slaan! Je jaagt ieder burger en driekwart van het leger tegen je in het harnas. Al was ik het met je eens...... dan zou ik een dergelijke bewering van jou in publiek nimmer willen onderschrijven.”
„Ik hèb dat nimmer beweerd.”
Nyenrode maakte een wuiving met zijn hand:
„Interpellaties in het parlement geschieden niet op grond van losse geruchten!”
„Blijkbaar wel op grond van valsche informaties.”
„Dan heb je toch iets gezegd, dat er op lijkt.”
„Ik heb, als ik mij goed herinner, iets gezegd, dat in de ooren van een idioot, een bekrompen, kleingeestigen krentenweger verkeerd kán hebben geklonken.”
„Wat heb je dan precies gezegd?”
Taillehaeck haalde de schouders op en zweeg.
,,Hoe kom je zoo idioot! Zwijg en neem geen risico. Jij speelt met vuur. In dezen tijd weet je hoe vlug je je vingers brandt. Als het leger nu niet zoo in aanzien was en men niet eindelijk het leger behandelde met het respect, dat het verdient, was er de grootste herrie van gekomen. Als je dat een jaar geleden had gezegd......, in vollen vredestijd...... Mijn hemel! Het is nu gesust. Jij bent nog steeds hetzelfde enfant terrible. Maar waar, als ik vragen mag, wond jij je zoo over op tegen een stelletje korporaals, dat je dergelijke onbeheerschte dingen eruit flapte?”
Taillehaeck, de handen op den rug, zweeg enkele seconden. Zijn silhouet was nu zwart tegen violet en diep goud.
„Als ik me opwond, Nyenrode, was dat niet zonder reden. Wat ik ook heb gezegd, verkeerd kan het nimmer geweest zijn. Nimmer. Noch onsociaal, noch staatsgevaarlijk, noch inhumaan, wat ik toen zei, sprak ik, omdat ik iets uiten wilde wat me tot híér zat. Ik weet, dat jij het heel wat makkelijker hebt dan ik. Dat jij je minder dingen aantrekt en alles lichter beschouwt..., maar je zult het met mij eens zijn, dat de toewijding en tucht van het leger op het oogenblik verre van goed zijn.”
„Och wat! De geest is uitstekend.”
„Neen!”
„Niet straf en star misschien......, een weinig soepel, maar dat kan ik geenszins ernstig opnemen...... Wat wou jij dan?”
„IJzeren tucht! Zonder dat is een leger toch onbestaanbaar!”
„Kom, kom! Ik zweer je, als er één vijandelijk soldaat één voet binnen de Nederlandsche grens zet, dat alle Nederlanders, als één man te wapen zullen loopen om hem er weer uit te slaan, desnoods met hooivorken en dorschvlegels.”
„Je bedriegt jezelf, Nyenrode. En ik hoop, dat je het in je hart weet. Een leger zonder onwrikbare tucht, een leger dat slap is en schippert met orders, heeft maar een fractie van de effectiviteit die het zou kunnen hebben.”
„Kom, kom!”
„Nyenrode!”
„All right...... All right! De mobilisatie duurt lang, hou daar rekening mee. Een Hollander is nu eenmaal géén Duitscher. Elk volk heeft zijn eigen mentaliteit en vereischt een speciale behandeling.”
„Het is hetzelfde ras als Tromp en de Ruyter.”
„Taillehaeck...... Al onze oude, vermaarde vechtjassen waren vrijbuiters, die geen dwang boven zich duldden. Dat weet je.”
„Je weet, dat voor vrijbuiters in de loopgraven geen plaats is. Een modern Ieger heeft onderdeelen die op order bewegen en niet op eigen initiatief gaan rondhollen. Een guerilla...... ja, zooals de Finnen in het Noorden voerden, dat is wat anders! Maar een moderne oorlog tegen beton en staal is een rekensom. Zooveel manschappen kost het nemen van díe stelling. En al kost het twee bataljons, die stelling moet worden genomen en die bataljons moeten worden opgeofferd en gaan en sterven om het leven te redden van een regiment of om een strategisch voordeel te behalen voor een divisie. De moderne oorlog kent geen vrijbuiters. De oorlog te land haat vrijbuiters. Dat is wiskunde. Het is een rekensom, en manschappen zijn zooveel schoten per minuut, zooveel vuurcapaciteit per compagnie, vermenigvuldigd met de trefzekerheid per schutter en nogmaals vermenigvuldigd met hun standvastigheid. Cijfers. Geen menschen. Dat mogen het niet zijn en daar mag je niet aan denken, anders word je krankzinnig. Van je eigen geweldige verantwoordelijkheid.”
Nyenrode zweeg.
„Toewijding en respect voor het uniform dat ze dragen en vooral: respect voor zichzelf. En stand houden als de order gegeven is om stand te houden.”
„All right...... als ideaal erg mooi. Maar we staan voor de situatie zooals zij is. En aan de feiten is niets te veranderen.”
Hij keek plotseling op, een onrust in zijn oogen:
„Of wilde jij het leger hervormen?”
„Althans mijn legerkorps.”
Nyenrode sprong op:
„George! Je bent toch niet gék! Dacht jij werkelijk, jij alléén, dat je de mentaliteit van een leger kon veranderen?”
„Dat dacht ik,” zei generaal Taillehaeck......„en ik weet, dat het kan. Ik weet het met absolute zekerheid.”
Nyenrode werd wanhopig en generaal Taillehaeck raakte in vuur en zijn onverzettelijkheid groeide en zijn begeestering en daarmee de wanhoop in Nyenrodeʼs oogen, want hij mocht hem heel graag, dezen generaal van idealen, dezen generaal, die zijn diep respect had om zijn brilliante strategische gaven, en zijn medelijden om zijn eindelooze dwaasheid.
Toen hij wegging, drukte hij hem de hand:
„Ik heb je gewaarschuwd, George...... Je loopt je te pletter tegen een muur van onwil, van tegenwerking en inertie. Het gaat niet. Als je als martelaar wilt sterven...... ga je gang. Ik zal je niet volgen. Ik verdom het. Je hebt lèf...... Ik heb dat soort lèf niet en ik kom er voor uit. Maar je bent een verduiveld groote dwaas...... Good luck!”
Hij wachtte, midden in de kamer.
Taillehaeck stond nog steeds gekeerd naar het smeulende vuur van een verteerde zon.
De deur ging abrupt dicht.

amsterdam
17 april 1940

luitenant frans ter heyde
staf V legerkorps
veldleger

VERWACHT ZEVENDE HOOFDSTUK MIJN TEEKENSTIFT JEUKT UITGEVER LOEIT TIJD DRINGT

FRED

voorburg
17 april 1940

fred van der linden
propacentra
nieuwezydsvoorburgwal
amsterdam

TAKE IT EASY ALLES SAL REGT KOM

FRANS

amsterdam
19 april 1940

luitenant frans ter heyde
staf V legerkorps
veldleger

ALLRIGHT ALLRIGHT WACHT NOG STEEDS MOETEN KLAAR VOOR EINDE JULI STOP IDEALISME EN GEBRUIK HOOFD INDIEN AANWEZIG UITGEVER WOEDEND LOOPEN ACHTER OP TIJDSCHEMA SUFFERT

FRED

den haag
20 april 1940

fred van der linden
propacentra
amsterdam

VANMORGEN AFGEZONDEN TREINEXPRESSE HUISADRES TIEN PAGINAS ZEVENDE HOOFDSTUK REST VOLGT ONVERWIJLD

FRANS

amsterdam
22 april 1940

luitenant frans ter heyde
staf V legerkorps
veldleger

SUPERSUFFERT WAAR BLIJFT REST VERONDERSTEL STERREN NAAR HOOFD GESTEGEN WAS LIEVER SOLDAAT GEBLEVEN

FRED

Amsterdam, 23 April

’s Morgens staat de zon op het terras van Americain. ’s Middags op het Savoy-terras en het kan aardig warm zijn laat in April.
’s Avonds is Lido wel heel erg ideaal als het warm is en de sterren helder hangen. Frans ter Heyde, in lichtgrijs, zat op het terras van Lido en staarde naar de koele sprankeling van het water in de fontein, in het helle licht der schijnwerpers.
„Een akelige imitatie, die fontein. Ik vraag me af, waarom het ding zoo ontzaglijk effectief is.”
Fred, tegenover hem, zuchtte.
„Tracht, waarde Frans, een weinig zakelijker te peinzen. In een heele week heb je geen steek uitgevoerd. Vraag streng arrest aan of hoe jullie dat noemen als je geen tijd hebt, maar wèrk! Dat zijn we toch overeengekomen! We hebben een der belangrijkste technische boeken over reclame onder handen, die ooit in Nederland zijn uitgekomen...... en jij laat de zaak rustig in de soep loopen.”
„Dien achterstand haal ik gemakkelijk in twee dagen in.”
„Misschien haal je hem in, maar in geen geval gemakkelijk. Het tijdschema is al scherp.”
„Fred, zanik niet!”
„Ik kan niet anders...... Wat hèb je?”
Frans bleef staren in de fontein en zijn hoofd begon zich naar Fred te wenden, terwijl zijn blik, afwezig, en geboeid bleef hangen aan de kleurige en brilliante klatering van water. Zijn oogen lieten de fontein los en zwierven naar Fred.
„Wacht hier, Freddy. Ik ben in een kwartier terug.”
Hij liep de trappen op, langs Hirsch en langs de K.L.M.-kiosk. Hij opende een deur en nam vele trappen met vele treden tegelijk, en zijn das wapperde en zijn haar zat slordig en hij hijgde toen hij de deur opende van de groote kamer met het eene raam, waar hij gezeten had met generaal Taillehaeck, en het raam was nog steeds open en ver beneden gleden de auto-torren wirwar door elkaar langs den stadsschouwburg en de zonnegloed hing als goud over de daken van Amsterdam.
„Hello, Frans.”
Frans keerde zich om en ging terug in het midden van de kamer.
„Vivienne...... er is een groot probleem.”
Vivienne liet haar boek zakken en gooide hem een pakje sigaretten toe en ving zijn sigarenaansteker op en wachtte. Frans keek op haar neer en vroeg zich af, wat hij zich al zoo dikwijls had afgevraagd, of er een grooter contrast mogelijk was dan tusschen haar en haar voornaam. De naam Vivienne was Parijs en Montmartre en zacht en brunette en klein en vol emotie.
En Vivienne in den stoel, droeg een helblauwe broek en een roodbruine trui en was goudblond en haar oogen waren mistig, grijs van regen op de hei en het geheel was zeer spectaculair en uitermate koel.
,,Vivienne...... Er is een generaal, de generaal, die mij bevorderd heeft tot luitenant. En die generaal, Vivienne, snap dat goed, is de meest schandelijk nobele kerel, dien ik ooit heb ontmoet. Maar diezelfde generaal, Vivi, is een fanaticus. Hij wil een ideaal leger, en is aan het probeeren, dat ideale leger te scheppen. Hij is een kruistocht begonnen met het vlammende, onuitbluschbare vuur van den idealist, een kruistocht om een fantastisch, onbestaanbaar leger te vormen onder zijn handen. En ik ken hem zoo goed, Vivi, duizendmaal beter dan ik jou ken. Want hij is zoo ongecompliceerd en zoo simplistisch. En niets ter wereld zal hem nu nog van het nastreven van zijn ideaal afhouden. En hij zal iedereen en alles tegen zich in het harnas jagen. Hij zal alle menschen met nuchter verstand tegen zich in het harnas jagen, zelfs de menschen, de heel enkelen, die hem begrijpen. Zij zullen zich tegen hem móéten keeren, want zijn streven is wanhopig. En ik heb hem gewaarschuwd, maar hij wil niet luisteren en noemt mij een défaitist, die niet voor zijn overtuiging strijden wil, en zet door......
En het erge is, Vivienne, dat ik dat alles heb ontketend. Ik heb hem uiteengezet de speciale psyche en hunkering van een leger, dat eindelijk de daden van een leger wil gaan verrichten. Maar hij beziet het verkeerd...... Hij neemt mijn inzichten en explicaties en wapent zich ermede en begint een kruistocht. En hij heeft geen oog voor realiteiten en heeft slechts een zeer klein onderdeel van mijn wetenschap...... en hij zal geen resultaten verkrijgen. En hij zal een compagnie nemen en het probeeren met die ééne compagnie...... en het zal lukken. Maar dat is, omdat hij de officieren uitzoekt voor die eene compagnie en zelf er het oog op houdt en ideale toestanden kan scheppen, die in een geheel legerkorps onbestaanbaar zijn. Hij gaat een ideale compagnie formeeren en maakt er een reincultuur van zooals een bacterioloog, en zegt „Wat kiemt in die ééne compagnie, kiemt in een geheel legerkorps.”
En hij vergeet, dat een legerkorps verre van een reincultuur is. Hij vergist zich zoo vreeselijk.
Nu ben ik zijn luitenant-toegevoegd. Ik heb het gevoel, dat ik een raket heb gevonden en het ding heb aangestoken met mijn eigen handen... om te ontdekken, dat die raket met mij het luchtruim heeft gekozen. Ik heb een tornado bij den staart gepakt.
Wat, Vivienne, moet ik doen? Die raket loslaten en haar laten vliegen? Ik heb haar in gang gebracht en zij gaat haar ondergang tegemoet. Ik heb het heilige vuur ontstoken en het voert hem ten onder. Moet ik hem in den steek laten? Ik heb het gevoel, als ik dat doe, dat ik een ander gezonden heb naar het executie-peloton.
Help ik hem, dan komt mijn werk met Charles nooit op tijd klaar. Laat ik hem in den steek, dan heb ik mijn officiersrang in de wacht gesleept... en ik kan mijn eigen werk afmaken, dat mij een groote toekomst verzekert...... Wat moet ik doen?”
Vivienne wierp haar sigaretteneind uit het raam. Haar slanke, gebruinde arm uit de korte mouw van haar trui, maakte een langen, sierlijken boog.
„Heb jij iets van het heilige vuur van jouw generaal overgenomen?”
„Hoezoo?”
„Je bent zoo idealistisch plotseling. Is fanatisme besmettelijk?”
Zij speelde met een sigaret. Zij moest langen tijd spelen voor Frans het opmerkte en haar vuur gaf. Hij keek verstrooid.
„Doe ik zoo idealistisch?”
„Je bent op den grooten, breeden weg die leidt naar eeuwige armoede. Idealisme. Zonder realisme.”
„Dus jouw oordeel is......?”
„Laat de raket suizen. Jij bent niet verantwoordelijk voor zijn geestelijke afwijkingen.”
Frans ging naar het raam en keek naar buiten en stond lang roerloos, en de hemel verdiepte zijn kleuren en hij herinnerde zich Fred en hij keerde zich om en veegde door zijn haar en knoopte zijn flanellen jas dicht en strekte zijn schouders.
„Je hebt gelijk, natuurlijk, zooals altijd. Ik heb Fred beloofd terug te komen. Cheerio!”
Vivienne rolde zich in haar stoel en hernam haar boek en fronste haar ijle boogjes van wenkbrauwen, want het lag dicht en zij was vergeten waar zij was gebleven.

Wederom zat generaal Taillehaeck voor een open raam. Het was het middelste, het Fransche venster en de deuren stonden open, en in de tweede der twee breede fauteuils, die buiten stonden op het balkon, zat kapitein van Rooy, en overal om hen heen geurde de voorjaarsnacht, en heel dichtbij hing de vroegtijdig rijpe gouden maan, die dreef boven Den Haag, en kapitein van Rooy had juist opgehouden met spreken.
„Dus u is tevreden?”
„Perfect! Het succes, ik herhaal het, is verbluffend, omdat ik een totaal vreemde compagnie kreeg met niet-geselecteerde manschappen. Er is van alles bij, Amsterdamsche kooplui, veel tuinders, een paar kantoorbedienden en een journalist, en allen reageeren zij precies eender. Zij allen zien met verlangen uit naar elke nieuwe actie. En ik zal u zeggen: ikzelf ook. Dit is eindelijk het leven, dat ik mij droomde, toen ik in dienst kwam, vorig jaar. Slapen in dekens gerold, rond een kampvuur, de eene dag niet weten wat de andere brengen zal voor nieuwe belevenissen. En inderdaad, elke andere compagnie, waartegen wij in het veld gebracht worden, legt het af in patrouilleloopen, in beweging door het terrein, in alle dingen waarvan het succes afhangt van een veldslag op kleine schaal. Twee dagen geleden hield ik een oefening betreffende twee vijandelijke strijdmachten, elkaar naderend. De derde compagnie van het tweede bataljon was vijand. Zij hadden patrouilles uitgezonden. Een sergeant van mij met een patrouille van drie man kwam terug om rapport uit te brengen. Het niemandsland was gezuiverd. Hij had twee patrouilles overrompeld en gevangen genomen, de derde in de pan gehakt. Wij moesten twee der patrouilles kunstmatig doen herleven om de oefening te laten doorgaan. Zij hebben er plezier in de beste patrouillecompagnie te zijn van het heele regiment...... en dat kan niet anders. Dit is interessante actie, met romantiek, een competitie in werkelijk soldateske eigenschappen. Tot dusver is het experiment schitterend geslaagd”.
„En poetsen ze hun schoenen?”
„Ik heb het éénmaal gezegd... en alle schoenen zijn gepoetst en alle knoopen aan alle jassen, en alle geweren brandschoon. Ik kan ook blijven voortgaan met eenmaal per week een heelen dag schietoefeningen? Daar zijn ze gek op. Ze kunnen nu zes of zevenmaal per week schieten met geweer, niet gerekend mitrailleur en pistool.”
„Dat gaat voort,” zei generaal Taillehaeck.
Hij stond op.

„Het spijt mij...... Er rest mij nog zooveel werk. U hoort zeer binnenkort weer nader van mij.”
Kapitein van Rooy nam afscheid en reed naar zijn tehuis in de duinen, en floot serenades tegen de maan.

En generaal Taillehaeck ging voort op den ingeslagen weg. Hij vond een tweeden kapitein van het kaliber van van Rooy, bij een ander regiment, en gaf hem dezelfde faciliteiten. En deze ook begreep zijn streven en juichte het toe en berichtte een groot succes. En generaal Taillehaeck klopte vele malen opgewekt zijn Chow op den kop en zijn stap was licht en veerkrachtig, en hij riep den luitenant ter Heyde en droeg hem op een lezing samen te stellen voor de kolonels en oversten van zijn legerkorps, met vermelding van de successen, behaald bij de experimenten bij de beide compagnieën.
„U ziet het,” zei generaal Taillehaeck tegen den luitenant ter Heyde, „de successen zijn zeer markant.”
Luitenant ter Heyde voelde zich vermoeid. Vele malen in de verloopen dagen had hij gesproken...... als tegen een muur. En hij was er beu van, zich te hooren uitmaken voor een défaitist. En hij hoorde van kapiteins en jongere officieren, dat er ergens iets broeide... hooger op. Er was een zwijgen gevallen in de kringen rond generaal Taillehaeck, en de eenige, die dat niet scheen op te merken, was generaal Taillehaeck zelf. Hij liep voort, vroolijk en opgewekt...... en elke stap dien hij deed, liep hij meer en meer alleen, omdat de grond dien hij betrad... te gevaarlijk was, en hij bemerkte niet, dat men hem alleen liet gaan en liep door...... En ter Heyde wist, dat, binnen niet al te langen tijd, men hem zou tegenhouden en beletten verder te loopen...... óf...... Of de grond zou plotseling, zonder waarschuwing, onder zijn voeten wegzinken, en zij, die achterbleven, zouden hun hoofden schudden en mompelen:
„En we hadden hem nog zóó nadrukkelijk gewaarschuwd. Maar hij wilde niet luisteren.”
En luitenant ter Heyde, vermoeid, zei:
„Maar u kunt toch niet álle compagnieën in uw legerkorps een heelen dag lang op de schietbaan laten paffen!”
„Dat kan wel! Ik zal vechten tot ik dat voor elkaar heb!”
Ter Heyde zweeg. Hij zei in zichzelf: „Laat de raket vliegen. Wees wijs. Laat haar vliegen en houd je tijd voor jezelf.”
Patronen kosten geld en er is een zeer beperkt aantal schietbanen.
„U kunt toch niet een heel legerkorps permissie geven per compagnie buiten te slapen om kampvuren en Nederland rond te wandelen! Denk alleen eens aan het misbruik dat men daarvan maken zou, als u niet dergelijke ideaal-kapiteins heeft als van Rooy. En de branden die zouden ontstaan. En wat......”
„Dat idée was van u!”
„U maakt uzelf schuldig aan wat ik zoozeer heb gebrandmerkt. U ziet het bijkomstige aan voor het essentieele! En de hypothese was van mij. Om een ideaal enthousiasme te verkrijgen, zou dát moeten geschieden. Maar ik trek een scherpe lijn tusschen idealisme en realisme. Tusschen theorie en praktijk. Ik houd voor oogen, dat er al ontzaglijk veel bedorven is, zóóveel, dat alleen idealistische maatregelen het kunnen goedmaken, maatregelen zoo radicaal, dat zij practisch onuitvoerbaar zijn. U wilde de reden weten van de feilen in het leger. Ik heb u die gegeven. Met de ideale oplossing. Maar nimmer heb ik beweerd, dat die practisch uitvoerbaar was!”
„Het zál practisch worden uitgevoerd.”
Luitenant ter Heyde zweeg.
„Ik wacht op uw orders,” zei hij kalm.
„U maakt mij een lezing, zooals ik daarjuist aangaf. Heeft u voldoende gegevens? Anders gaat u naar kapitein van Rooy en kapitein Smulders toe. Binnen een week gereed. Heeft u dat begrepen?”
„Volkomen begrepen.”
„Dan dank ik u...... Wacht!”
Hij rommelde tusschen de papieren op zijn bureau en vond twee velletjes met een paperclip aan elkaar bevestigd.
„U apprecieert iets dat knap geschreven is?”
„Er is niet veel, dat werkelijk knap geschreven is,” zei luitenant ter Heyde.
“Lees dan dit," zei generaal Taillehaeck, „het is van een journalist in kapitein van Rooy’s compagnie. Het is even fraai als zilver filigrijnwerk. Lees het en breng het terug.”

Een uur later klopte een soldaat op de deur van de kamer van den luitenant ter Heyde en opende de deur om hem zijn thee te brengen en zag den luit bezig met wit carton en een schaar en een lijmpot en hij mocht den luit graag, want die was altijd voorkomend tegen hem en hij vroeg of hij kon helpen.
„Ik ben bezig dit op carton te plakken en tusschen twee glasplaten te klemmen om het tegen den muur te hangen.”
De soldaat hielp en meende, dat het een nieuwe legerorder was van eminent belang. En onder het plakken door en bij het klemmen der glasplaten, las hij stukken van de legerorder en hij verbaasde zich zeer.
Want dit was, wat hij las:

PRELUDE

Een soldaat stond roerloos op een duin en een wachtende wereld lag aan zijn voeten. De hemel in het Oosten was een ontploffing van kleuren, die opspoten uit het grijze waas aan den verren golvenden horizon en hoog uiteenvloeiden in oneindig teer en zuiver parelgrijs.
Het ruischen van een verre zee hing in de lucht, en een stille spanning van een wereld, die wachtte op de levenbrengende glorie der zon. De soldaat schoof zijn handen diep in de zakken van zijn wijde jas en keerde zijn rug naar de orgie van kleuren.
Voor hem daalde het duin weg naar een eiland in de zee van zilverwazige duinen: rijen van asfaltdaken en houten loodsen op de hoeken van steenen paadjes.
Hoog boven de asfaltdaken rees een klok op een houten toren. De wijzerplaat was onnatuurlijk wit in een zilveren wereld.
Drie minuten voor zes.
De soldaat bekeek zijn roodkoperen hoorn, die mat was van een fijnen mist en stampte met zijn voeten en keek naar de keuken, een steenen gebouw voor een plein van macadam. Drie rookspiralen rezen omhoog en legden parelgrijs over een blauw geworden zenith. Rose spoot uit den horizon omhoog als een breede fontein en het teere groen, dat slanke vrouwen dragen, en een machtig goud.
En de stilte werd dieper.
De soldaat sputterde in het mondstuk van zijn hoorn en trok zijn ooren diep in zijn kraag en keek uit zijn ooghoeken naar het witte gelaat van de klok.
De klok wachtte mede, want de wijzers stonden nog steeds niet in elkaars verlengde.
„Stik voor mijn part,” zei de soldaat.
En hief zijn hoorn en blies.
En de eerste toon van de Fransche reveille hing over een roerlooze wereld, een zuiver zilveren staaf van klank, die hing en trilde in fragiele schoonheid.
En de tweede stoot spleet de eerste in glanzende spaanders en was als een regenboog uit alle fonkelende dauwdroppels ter wereld. De soldaat hief zijn hoorn naar het saffierblauwe zenith en blies zijn glorie het heelal in en hield zijn tonen vast tot hun uiteinden voortsnelden tusschen de verbleekte sterren en heesch zich op aan zijn klanken om zijn volgenden stoot een terts glorierijker te blazen.
Hij blies een loflied op de zon en zijn woeste vreugde over zijn zilveren stooten en zijn verlangen naar de vleug geur van koffie, die overwoei uit de keuken en de stooten van zijn bazuin hingen in echo's in verre hoeken van een ademlooze wereld.
En zijn laatsten stoot blies hij in het hart van een brandende zonnesikkel, die majesteitelijk oprees boven den equator.

Waar de helling van het duin vervlakte in een pad van scheef gezakte plavuizen, stond de officier van piket.
„Mijn God!” zei hij bij den eersten toon en bleef staan, en stond roerloos. Het frêle spinrag van dauw lag op zijn veldmuts en weefde zich om de sterren op zijn kraag.
De soldaat kwam de helling af, zijn hakken vastzettend in het glijdende zand, de hoorn onder zijn arm geklemd en de ooren diep in zijn jaskraag, en hij keek langs zijn neus naar den officier van piket en mompelde:
„Morge, luit.”
Hij passeerde den officier van piket en die keerde zich om en zag den soldaat met de hooge schouders na. En hij riep:
„Hoornblazer!”
De hoornblazer stopte en mompelde:
„Wat nou weer, ouwe zanik.”
„Wat doe jij in burger, mijn jongen?” zei de luit. De hoornblazer keek naar den luit, die een vaderlijken trek had op zijn gelaat, en hij zag een man, die hem zou gaan vertellen, dat hij lang niet slecht blies en hij schoof zijn handen dieper in zijn zakken en zei:
„Taxi-chauffeur, luit!”
En voelde zich zeer voldaan. En de luit wenkte hem, dat hij gaan kon en schudde het hoofd over een verloren talent en nam zich voor het in de officierscantine te verhalen.
De soldaat stak het vochtige asfaltplein over en klopte aan de keuken en schold op de koks en de koks scholden terug en zoo kreeg hij een kom koffie.
Hij was de eerste trompettist geweest van Jack Hylton.

De soldaat las het geheel en op zijn gemak toen het tegen den muur hing en zei:
„Is dat niet iets voor „De Wacht”, luit?”
„Er staan enkele regeltjes in,” zei de luit, „die het opnemen in „De Wacht” zouden bemoeilijken.”
De soldaat verwerkte dat.
„Kunnen die regeltjes niet worden veranderd, luit?”
Ter Heyde schrok op:
„Daar iets aan veranderen, mijn zoon,” zei hij, „wil ik niet op mijn geweten nemen.”

Naschrift

De feiten hebben dit boek beëindigd.
Aan dit werk zijn vele vreemde en soms vreeselijke dingen verbonden. Zij, die met mij in dienst waren, al die maanden, weten, dat op de titelpagina aanvankelijk stond:

„Dit boek bevat geene historie en de hemel „geve, dat het evenmin blijken zal, profetisch „te zijn”......

Ik scheurde deze bladzijde uit het manuscript, enkele weken vóór den oorlog, den avond van den dag, dat de Staat van Beleg werd afgekondigd over het geheele land. De kans was toen uitermate klein geworden, dat dit boek ooit zou mogen worden gepubliceerd, en ik wilde alles probeeren om de uitgave mogelijk te maken. Die uitgave was dringend noodig, want met vreeselijke helderheid zag ik de zwakten en feilen......, waaronder ook zwakten, die nog te herstellen waren en waarop ik doelde in mijn inleiding, waarin ik ook schreef:

„Dit boek is velerlei...... Het is deels een „individueele ontboezeming, deels een roman, „en deels een Mene Tekel.”

Ziet ge, ik wilde dat het een Mene Tekel zijn zou.
Inplaats daarvan bleek het een sinistere profetie. De inleiding, zooals ik haar schreef, denzelfden nacht dat de oorlog uitbrak, is een streven geweest om, ondanks alles, toch nog een uitgave te bewerkstelligen tijdens den Staat van Beleg. Ik wilde waarschuwen. Ik wilde dit boek op de markt hebben, opdat het zou kunnen spreken tot hen, die zouden begrijpen.

Generaal Taillehaeck, deze grootsche man, is slechts symbolisch. Hij staat vóór mij, voor de officieren van de K. M. A., die ik persoonlijk ken, die vochten, jaar-in-jaar-uit, voor een beter en gezonder leger, die door hun meerderen werden teruggedrukt en keer op keer hun neus stootten tegen een muur van weerstand, die culmineerde in onze regeering......, tot deze officieren het ten laatste opgaven en hun troost zochten in vergetelheid.
Wie zal het hen kwalijk nemen?
Zij, die dit boek gelezen hebben, en het leger hebben gekend, zij onderschrijven hiervan elken regel. Zij hebben gevoeld, zeer intens, wat generaal Taillehaeck voelde, wat IK voelde.
Dat al deze wrok, dit geheele verwijt, dramatisch op papier kwam, was slechts een gevolg van de toevalligheid, dat ik, wien het leger en ons volk boven alles interesseerden, ook nog een lichte vaardigheid had met een schrijfmachine. In mijn herinnering komt onweerstaanbaar opdoemen, telkens weer, de passage uit de Max Havelaar, waarin Multatuli uitroept...... Láát ik het uitroepen: „Generaal Taillehaeck...... ga heen. Trek u terug...... Gij bent ten onder gegaan...... gij móést ten onder gaan, vechtend tegen een vijand, dien gij rond u voelde, maar nimmer hebt kunnen tasten of grijpen...... den vijand, waar gij tegenover stondt als tegenover een nachtmerrie.”
Generaal Taillehaeck, die ten onder ging voor zijn ideaal, heeft het probleem niet kunnen analyseeren. En soldaat ter Heyde, hoe juist hij ook was in al zijn beweringen, heeft slechts enkele facetten van dat probleem aangeroerd. De ware oorzaak ligt dieper, steeds dieper. Er is nu een natie die voelt, dat er ergens iets vreeselijk verkeerd is geweest, een natie, die verslagen is en onzeker en zoekt naar een weg uit het moeras. Maar nu......
Voelend dat verandering noodig is, dat er moet worden opgebouwd......, strompelt de natie voort, verscheurd en verdeeld...... en vraagt zich af:
Wát precies heeft deze catastrofe veroorzaakt?
Twee dingen: de verdeeldheid van een staat, die niet krachtig werd geregeerd, maar een speelbal was van elkaar bestrijdende partijen, en ten tweede: de ondermijning van zijn geestkracht, die door een kortzichtige regeering werd getolereerd.
Het een mèt het ander en het één als gevolg van het ander.
Generaal Taillehaeck voelde het juist in zijn rede: het gevaar van den kruideniersgeest, de mentaliteit van de menschen van de vloekverboden en de commissies en den zomer- en wintertijd.
Verantwoordelijk zijn die leiders van partijen, die den soldaat minachtten en op het leger scholden... tot het te laat was en er gevaar dreigde. Toen hebben de regeerders, in consternatie, een leger uit den grond trachten te stampen en wat zij uit den grond stampten en als leger presenteerden, was een conglomeraat van menschen, die individualistisch dachten en voelden, en onwennig rondliepen in een soldatenpak. Het was een leger, dat nóch soldatesk dacht, noch militair reageerde, een bonte verzameling burgers, die stelselmatig werden vergeven met rhetoriek en valsche inlichtingen en werden opgevroolijkt met verhalen over hun eigen macht en kracht. Men tráchtte zelfs niet hun geestesgesteldheid te veranderen en hen militair te laten denken, omdat men ons leger beschouwde als een ergerlijke noodzaak en omdat men geen notie had, hoe de geest in een werkelijk leger behoorde te zijn. Maar al te veel heerschte onder velen de hoop, dat deze mobilisatie van ons slechts symbolisch was, of preventief.
Door een geheele eeuw heen is ons landleger, geniepig-langzaam, de helling afgegleden, tot er een breede kloof gaapte in mentaliteit tusschen het leger in Nederland en dat in Indië. En evengroot was het verschil (ondanks de Zeven Provinciën) tusschen het Nederlandsche landleger en de vloot en de luchtmacht.
Ieder die deze heeft gekend, weet dat.
En dat was niet de schuld van de eerlijke soldaten in het landleger, maar van hèn, die hen verkeerd lieten opleiden, die de volkskracht gestadig ondermijnden, die om het leger lachten...... die hun burgers systematisch opvoedden tot een hoogschatting van verkeerde waarden.
Waar innerlijke kracht afwezig is, moet immers compensatie worden gezocht op andere wijzen. En daar komt het holle gezwets, het krampachtig terugwijzen naar onze fiere voorouders, het „hoera-patriottisme”, het pijnlijk-pogen correct te zijn, het niet-durven toepassen van nonchalance, die samengaat met volkomen beheersching van het eigen „ik” en van anderen.
Er waren geen idealen, geen oude, door de eeuwen heen beproefde normen meer! De soldaten werden den oorlog in gezonden niet alleen met ontoereikend materiaal, doch ook met ontoereikende geoefendheid, met een innerlijke onzekerheid en het ergste van al: dikwijls met een besef: dat maar één ding belangrijk was: er levend uit te komen!
Men had hen immers geen enkel ideaal meegegeven om voor te sterven. Geen levend, doorleefd ideaal. Wel wat radio-woorden.
Begrijpt gij thans de opdracht van dit boek?
Wellicht had de man die het woord „Moreele Herbewapening” uitvond, een inzicht in de voosheid van een leger, dat niet was opgebouwd uit eendrachtigen, maar samengevoegd uit vierhonderdduizend afzonderlijken, die leefden van verlofpas tot verlofpas!
De voosheid van dit leger is nimmer de schuld geweest der soldaten, die stand hielden waar zij konden.
En de soldaten, die hun hoofd krabden en zich afvroegen wat eigenlijk het nut was te sterven en dan, nooit meer, een borrel te kunnen drinken en een sigaret opsteken......, wie zal hun euvel duiden, dat die gedachten bij hen opkwamen en dat zij het zekere eigenlijk maar liever namen boven het onzekere?
De man, die het eerst den term „Moreele Herbewapening” gebruikte, was een man, die wist, dat dit volk behoefte had, boven alles, aan een versterking van zijn geestkracht......, dat dit volk zijn standaard van waardebepaling had te wijzigen......, van een materieelen standaard in een moreelen. Dat dit volk diep in zijn merg, moest gaan voelen, dat het waarlijk verhevener is, naast een kanon te sterven dan te blijven leven om borreltjes te drinken en foxtrots te dansen.
Dit volk „moreel herbewapenen” beteekende: uitroeien de liefde voor de materie en teruggeven aan dit volk de liefde voor den grond, eerbied voor vrouweneer, het besef, dat handenarbeid iets is, dat adelt......, uitroeien de gedachte, dat de kantoorfrik met een witten gummiboord om beter is dan de boer, die zweetend arbeidt op zijn land.

Aan de soldateneer is voldaan. Ten volle.
Waarvoor? Er zijn er, die hebben gevochten als leeuwen. Er zijn er, die hebben geloopen als hazen. Maar zij, die vochten, deden dat met een grimmige wanhopigheid, en juist zooals de roem der gevallenen zal voortleven in de historie, want ZIJ hielden stand voor een zaak, waarvan ieder wist, dat zij verloren was zoodra de regen van bommen begon neer te dalen en de eerste stormloop begon......, juist zoo groot als die gevallenen zijn......, zoo schuldig zijn de regeerders, die de verantwoording dragen voor deze débacle.
Het zijn niet de personen der regeering......, anderen hadden dezelfde fouten begaan, het is echter de Jan-Salie-mentaliteit, de vettige zelfvoldaanheid van gezeten burgers geweest, de papier-ambtenarij, die hier hoogtij vierde, terwijl zij elders, waar men haar vergiftigheid inzag, van bovenaf werd uitgeroeid of door maatregelen werd onschadelijk gemaakt.
Wat generaal Taillehaeck vreesde, is geschied: De reusachtige zeepbel is uiteengespet. Na deze débacle zijn de verschillende onderdeelen van het Nederlandsche leger volslagen eensgezind in het besef:
„Zulk een leger? Nimmermeer!”
Goed is het, dat radicaal wordt uitgetrapt alle opgeblazenheid, zooals het geschrijf over paraatheid,...... zooals de kolommenlange verhalen over het „vaderland” en over onneembare schaapskooien en zoo lief en knap op beton geschilderde bloempotten.
Niet zoo erg is, dat wij zoo weinig hadden tot stand gebracht, dat houdbaar bleek,...... wel erg is, dat er zoo is opgehakt en gebazuind over uiterlijkheden, terwijl het innerlijk rot en voos was.
TENZIJ DIT GESCHIEDDE OM ONZE WEERMACHT TE VERVULLEN VAN EEN VALSCH GEVOEL VAN ZELFVERTROUWEN!
En dat ware niet slechts verachtelijk geweest, maar flagrant misdadig. Dat is propaganda die niet door feiten wordt gesteund...... En wat ik in mijn inleiding zei, is vreeselijk waar geworden: Als een boemerang heeft die propaganda zich gekeerd tegen haar gebruikers, want de ontgoocheling, de paniek en de woede, toen de waarheid bleek, was des te grooter.
Het waren de hoera-patriotten, die op den dag van den wapenstilstand óf vol vreugde waren óf theatraal de meest fiere taal uitsloegen, en krokodillentranen weenden.
Ik ken ze! Ik heb hen meegemaakt in het uur des gevaars,...... en ik heb hen hooren brallen toen alles over was.
In dat uur zwegen de ware soldaten onder ons, in den maalstroom van twee tegenstrijdige emoties: opluchting en een geweldige deceptie. Voor ons zei slechts zwijgen nog iets in de eerste uren. In die uren waren zij het die bralden over nationalisme. Tijdens de vier dagen bralden zij niet, toen zaten zij in kelders.
Nationalisme! Wat weten deze bloedelooze stumpers van nationalisme! Het behoort te zijn een diep, actief en machtig gevoel, dat steun geeft aan elk lid uit een geheel volk, een gevoel, dat bóven alles het element is, dat de leden van één volk tezamen bindt.
Gezond nationalisme was er in ons volk aanwezig...... in ons grootsch verleden, toen onze staatslieden tijdens hun onderhandelingen met andere staten de macht en de stuwende kracht van een geheel, gezond volk achter zich voelden. En in die dagen stelde dat krachtige volk roemrijke daden.
In die dagen werd het woord „nationalisme” niet genoemd.
Er is een oud gezegde:

„De ware gentleman is hij, die nog nooit het „woord „gentleman” heeft gebruikt.”

De ware nationalist is hij, die er zoo weinig mogelijk over bralt, die geboren is met in zich den trots op zijn land, op de meerderwaardigheid van zijn volk en de volksche prestaties.
Maar is die diepe overtuiging er niet......, dan wordt het een holle demonstratie, dan komen de groote woorden, die het ontbrekend gevoel moeten aanvullen.
Van een machtig gevoel was bij ons, helaas, geen sprake.
Hoort gij, geen sprake!
Wel van een klein-burgerlijke huiskamermentaliteit...... „ons kleine landje”...... Gehate term! Hoe lief waren wij toch, met onze windmolens en onze pofbroeken......, dat kleine lapje grond...... Als van Speijk, die wellicht fanatiek was, maar een man der mannen, in onze dagen had geleefd...... Hij had geweigerd zich voor zulk een stel kwezels in de lucht te laten vliegen. Sentimentaliteit. Géén nationalisme.

Met schrik en plotselinge ontsteltenis bemerkte men dit eerst recht op een afstand, groot genoeg om perspectief te scheppen. Uit Amerika bijvoorbeeld. Wat was onze propaganda naar buiten, als internationale mogendheid met een koloniaal imperium?
Ten tijde der New Yorksche wereldtentoonstelling werden uitzendingen gedaan naar Noord-Amerika, over den Philips P. C. J.-zender, over notabene de éérste draaibare kortegolfantenne ter wereld, gebouwd volgens een plan, dat Amerikaansche ingenieurs als onuitvoerbaar hadden beschouwd. Onze ingenieurs zeiden niets, maar bouwden dien zender.
Over dezen zender, te dien tijde de beste ter wereld, klonk Nederland’s stem...... twee of drie uur per week. Die uitzendingen werden gefinancierd door enkele particulieren......
Jaar na jaar werd de regeering verzocht, internationale propaganda te maken over dezen zender. Zonder resultaat. ’s Wereld’s prachtigste kortegolfzender, beroemd als „P. C. J. Holland” stond renteloos.
De regeering wenschte niet aan nationale propaganda te doen.

DEED ons nationalisme iets in de praktijk?
Was, laten wij het erkennen, ons gemis aan zelfverzekerdheid niet zoo groot, dat alles wat uit het buitenland kwam, steeds beter was dan wat wij zelf presteerden? Wij deden toentertijd grootsche dingen...... De piloten der K. L. M.-lijnen kunnen u vertellen, hoe hoog wij in aanzien staan.
Welke vloekwaardige innerlijke onzekerheid noopte ons toch, te zwijgen over deze prestaties en alles te importeeren, tot cultuur en denkwijzen toe, uit het buitenland?
Onze internationale propaganda, voorzoover zij bestond, had het toch klaargespeeld, ons land zóó te stempelen, dat men ons in Amerika niet kende als knappe ingenieurs en technici, maar als een land van op klompen loopende Volendammers, die kaas aten en Schiedammer dronken en leefden van haring visschen en bloembollen kweeken, dat alles tegen een achtergrond van pittoreske windmolens.
Een gezond nationalisme had dit alles nimmer mogelijk gemaakt.
Het „hoera-patriottisme” echter (voortreffelijke uitdrukking), dat met vlaggetjes doet wuiven door kleine kindertjes, vond dit alles lief, en leuk, en schilderachtig......
Zal dat alles in de jaren die nu voor ons liggen, veranderen? Zal men dat staren op uiterlijkheden afleeren?

Wij hebben een massa goed te maken. Zullen wij intusschen de namen van Tromp en de Ruyter zeer aarzelend, en voorzichtig, noemen? Want mijn groote vrees is, dat de moedigen die vielen, en aldus met hun levens hebben gekocht het respect van ’s wereld’s beste landleger, het aan hen gebrachte eerbetoon zullen geannexeerd zien door het verachtelijk slag van „hoerapatriotten”, die aldus profijt zullen trekken van den moed der gesneuvelden.
En dat, ziet gij, dat zal niet gebeuren, zoolang ik schrijven kan!
Voor zoover het in mijn macht ligt, zal ik zorgen, dat dit eerbetoon terecht komt waar het
hoort:

„Aan hen, die vielen”.
Nimmer zal ik dulden, dat de opgeblazenen profiteeren van de hulde door overwinnaars gebracht. Daartegen zal ik blijven vechten, zooals ik reeds begon te strijden tijdens de mobilisatie, toen ik een geheel leger voor mijn oogen zag zwellen......, opgeblazen door de opgeblazenen, wetend, dat één forsche stoot het in elkaar zou doen zijgen.

De goeden houden geen speeches over principes, hebben geen hooge boorden en opeengeperste lippen van vermeende rechtschapenheid. Er zijn officieren geweest, die veel lachten en verdraagzaam waren..., de kapiteins van Rooy, en zij zijn in de vijf dagen de goeden geweest en de goeden gebleken.
Zij maalden niet om uiterlijkheden, die pest van een natie. Want iemand, die zich sterk weet en voelt, hij heeft geen uiterlijke dikdoenerij noodig. Hoed u voor menschen, die kellners afsnauwen en onbeschoft zijn tegen taxi-chauffeurs, die in het trappen van hen, die niets terug kunnen doen, een middel voelen om hun eigen superioriteit te bevestigen tegenover hun eigen onzekere „ik”.
Het is zoo benepen en kleingeestig!
Het argument van de benepenen is steeds:

„Als je vriendelijk bent, wordt dat uitgelegd als „een bewijs van zwakheid......”

En daar is het...... Het duidelijkste bewijs van hun gebrek aan moreel overwicht, aan innerlijke kracht, aan beheersching. Als zij, de kruideniers, vriendelijk zijn,...... als zij hun pantser van dikdoenerij hebben afgelegd...... dan blijft er slechts hun leegheid over.
Een volslagen vacuum.

Het minste waard zijn bijna altijd zij, die het strikst de hand houden aan doode uiterlijkheden.
Het leger was vol van soldaten die het vreeselijk vonden, als hun handen vuil waren, maar die rustig in geen maand een bad namen.
Vol van officieren, die commandeerden: „kragen dicht” en: „knopen vast”, maar te stom waren om andere, belangrijker fouten te constateeren en recht te zetten.
Vol van soldaten, die den fourier gek zanikten om een nieuwe jas, maar nimmer meer dan driemaal met een geweer hadden geschoten.
Vol van sergeants, die rondwandelden in buitenmodellen en peinsden over kostwinnersvergoedingen en zakenverloven en glazen bier en zich opwonden over het niet-groeten der soldaten, en dagenlang niets-doende, vertelden dat al het werk in het heele leger door hen alleen werd verricht.
Generaal Taillehaeck sprak in zijn rede:

„Uit het bloed en den jammer van een oorlog „komt te voorschijn een volk met een „ruggegraat, een volk, dat niet maalt om „fietsplaatjes en andere pietluttigheden.”

Laten wij zeer voorzichtig zijn......, want zij, die vielen en uit de natie zijn verdwenen, waren juist de goeden......, die standhielden inplaats van weg te loopen. Zij wier innerlijke kracht genoeg was om hen, zelfstandig, te stijven in het uur des gevaars......, velen van hen zijn weg. Enkelen lallen reeds weer over den moed der natie.
Maar er is hoop! Er is eens een zeer waar woord gesproken:

„Er bestaan geen slechte regimenten...... er „bestaan slechts regimenten met slechte „officieren......”

En er bestaan geen verzwakte naties......, er bestaan wel naties met slechte regeeringen, die de geestelijke instelling van hun volkeren van bovenaf hebben bedorven.

Dat het mogelijk is gebleken, dat ons leger gedurende negen maanden mobilisatie van dag tot dag leeger en holler werd...... zonder dat menschen als generaal Taillehaeck gehoor vonden... Er zijn genoeg generaal Taillehaeck’s geweest in ons leger!
Wat dit volk noodig heeft, is een helpende hand van boven, desnoods slechts een spiegel, die het zijn eigen fouten toont.
Ik hoop, dat dit boek voor goede verstaanders een spiegel zij. Men snapt er, in breede kringen, nog zoo weinig van.
Tijdens de mobilisatie merkte eens een soldaat schamper tegen mij op:

„Wij zullen in de pan worden gehakt met alle „knoopen aan onze jassen, blinkend „gepoetste schoenen en model gerolde „overjassen op onze ransels.”

En vier maanden na den oorlog, in den Opbouwdienst, merkte een soldaat schamper tegen mij op:

„Als ik weer in de burgermaatschappij terugkom en ze vragen mij: Wat kún je nou, „dan zal ik antwoorden: „Wolletjes opmaken, mijnheer, en zingen”.”

Merkwaardig militair rijm......
Ten eerste zal de soldaat soldáát zijn en ten tweede zal hij, als hij eenmaal soldaat is in hart en nieren, en daar trotsch op is, ook zijn uniform verzorgen en zijn schoenen poetsen......
Wij hadden de uniformen en de schoenen waren gepoetst...... maar de soldaten waren zoek.
Er moet een frissche wind waaien. Neen. Radicaler! Een orkaan zal moeten huishouden.

Dit is DE roman over het Nederlandsche leger...... een aangrijpend en pakkend werk van groote draagwijdte, niet enkele onbenullige „notities” of een vierdaagsch „dagboek”...... maar het tijdens de mobilisatie (1939-1940) geschreven epos van den
GENERAAL TAILLEHAECK,
die maand-in, maand-uit, vocht om in zijn leger verbeteringen te krijgen die hij noodig vond... Hij vocht vergeefs!

De auteur zag helder de fouten in ons leger. Maar voor 10 Mei 1940, tijdens den Staat van Beleg, kon deze waarschuwende critiek niet worden gepubliceerd.

Ieder die in ons leger heeft gediend, is deze roman uit het hart gegrepen. In zijn absolute waarheid en dramatische kracht is dit boek verheven boven alle politiek en critiek...... zooals de schrijver zegt:

Fair en eerlijk tegenover iedereen!

Ingen. ƒ 3.90* Geb. ƒ 4.95*

Omslagteekening van
K A R E L T H O L E