De avonturen van Waltertje Waerachtig en den wilden Waman

De avonturen van
Waltertje Waerachtig
en den wilden Waman

Een zeer onderhoudend verhaal voor
jong en oud

Willem W. Waterman

ingeleid door
Gerard Groeneveld

Uitgeverij Flanor

ISBN 90-73202-47-7

Uitgeverij FIanor, Hilversum, 2001

© Tekst, erven W.H.M. van den Hout
© Vooraf, Gerard Groeneveld, Haarlem
© Omslagillustratie, Johannes van de Weert, Amsterdam

Alle rechten voorbehouden. Behoudens uitzonderingen door de Wet gesteld mag zonder schriftelijke voorafgaande toestemming van de rechthebbende(n) op het auteursrecht niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, en/of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopie, microfilm, opname, of op enige andere manier, hetgeen ook van toepassing is op de gehele of gedeeltelijke bewerking. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Koninklijk Besluit van 20 juni 1974, Staatsblad 351, zoals gewijzigd bij het Koninklijk Besluit van 23 augustus 1985, Staatsblad 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 882, NL - 1180 A W Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.
All rights reserved. Subject to the exceptions provided for by law, no part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, and/or transmitted, in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, microfilm, recording, or otherwise without the prior written consent of the copyright-holder(s); the same applies to whole or partial adaptations. The publisher retains the sole right to collect from third parties fees payable in respect of copying and/or take legal or other action for this purpose.

Inhoud

Gerard Groeneveld - Vooraf

Eerste hoofdstuk

Tweede hoofdstuk

Derde hoofdstuk

Gerard Groeneveld - vooraf

Het is de avond van 11 mei 1945 als Wilhelmus Hendricus Maria van den Hout, alias Willem W. Waterman, op het dek van een woonboot, dobberend in de Amstel, aardappels zit te schillen.¹) Het is prachtig weer, maar Van den Hout is ongeduldig. Hij wacht op instructies van de illegaliteit, waarmee hij het laatste oorlogsjaar in verbinding stond. Om kwart voor elf stoppen twee jeeps met Canadese militairen en leden van de Binnenlandse Strijdkrachten. Met stenguns in de aanslag wordt Van den Hout gearresteerd op verdenking van propaganda voor de vijand te hebben gemaakt en meegenomen naar een schoollokaal. De volgende dag laat men hem een verklaring schrijven, maar eigenlijk weet men niet goed wat men met Waterman aanmoet. Enkele dagen later besluit men hem over te brengen naar de loodsen aan de Amsterdamse Levantkade, die inmiddels waren ingericht als bewaarplaats voor politieke delinquenten. Op 29 september 1945 wordt hij overgebracht naar het Huis van Bewaring II in Amsterdam. Daarna volgde een lange weg langs verschillende gevangenissen. Zijn onderzoek neemt lange tijd in beslag. Veel getuigen moeten worden gehoord, situaties gereconstrueerd. Het nauwkeurig vaststellen van Van den Houts propaganda-activiteiten blijkt voor justitie een lastige klus. De verdachte beroept zich op een actief verzetsverleden en zegt een rol te hebben gespeeld in de Geheime Dienst Nederland. Maar Waterman was ook propagandaleider van Nationaal Front, schreef propagandabrochures voor de bezetter, leende zijn schrijftalent aan de misleidende satire van het propagandistische naziblad De Gil en werkte later mee aan radio-uitzendingen in Gil-stijl. Waterman vervulde op zijn minst een verwarrende dubbelrol. Het spinnen van intriges en optrekken van rookgordijnen waren gedurende de oorlogsjaren zijn handelsmerk geworden.

Vrijwel niets van wat hij schreef verscheen onder zijn eigen naam, maar meestal onder zijn pseudoniem Willem W. Waterman.

Belangstelling voor de politiek kwam bij Van den Hout wat later aan de oppervlakte dan zijn schrijverstalent. Geboren op 3 juni 1915 in Den Bosch bezocht hij daar eerst gedurende twee jaar het R.K. Lyceum en volgde daarna drie jaar de Rijks H.B.S. Vandaar uit stapte hij naar de Rijksnormaalschool en werd in 1934 onderwijzer. Kort daarna kreeg Van den Hout een oproep voor militaire dienst en diende hij negen maanden bij het Regiment Grenadiers en Jagers in Den Haag. In 1935 zwaaide hij af als korporaal. Rond deze tijd werd zijn belangstelling voor journalistiek werk gewekt. Zijn eerste bijdragen, in de vorm van korte verhalen en kruiswoordpuzzels, verschenen in het Noordbrabantsche Dagblad en Het Huisgezin. Ook deed hij werk als los verslaggever In 1936 werd hij aangesteld als sous-chef van Philips Persbureau in Eindhoven en huwde hij Louise Petronella Maria Grossouw. Eind 1938 stapte hij van Philips Persbureau over naar de reclame-afdeling voor Engelstalige gebiedsdelen. In deze functie reisde hij voor Philips naar de Verenigde Staten waar hij tevens een bezoek bracht aan Hollywood. Zijn Amerikaanse ervaringen inspireerden hem tot het schrijven van de roman, Amerika filmt, Een visie op Hollywood en op Hollywood’s wonderlijke werkwijzen, dat door Het Nederlandsch Boekenhuis in Tilburg in 1940 werd uitgegeven. Zijn eerste boek, Een woestijn raakt zoek, verscheen bij dezelfde Tilburgse uitgever in 1939 en was geschreven in dezelfde humoristische stijl die ook al zijn latere werk karakteriseerde. Het pseudoniem Willy Waterman (later Willem W. Waterman) was ontstaan nadat zijn werkgever hierop had aangedrongen.
Op 1 april 1939 trad Van den Hout in dienst bij de Netherland’s Publicity Service N.V. Sellmore, gevestigd aan de Keizersgracht in Amsterdam. De firma was gespecialiseerd in reclame voor Engelse en Amerikaanse artikelen. Tijdens de mobilisatie werd ook Van den Hout opgeroepen en kwam hij aanvankelijk terecht op zijn oude standplaats in Den Haag. Later werd hij overgeplaatst naar het Corps Motordienst in Bilthoven en maakte korporaal Van den Hout zich verdienstelijk bij troepentransporten. Tijdens de capitulatie bevond bij zich in Ter Aar (Zuid-Holland). Over die roerige mobilisatieperiode schreef hij zijn derde boek, De kruistocht van generaal Taillehaeck, deel I.
Nadat de firma Sellmore haar werkzaamheden na mei 1940 moest staken, ging Van den Hout tot december 1940 naar de Opbouwdienst, waar hij een functie kreeg als leraar algemene ontwikkeling. In augustus 1940 kreeg hij contact met P.H. Ritter Jr. die zijn boek Amerika filmt voor de radiomicrofoon wilde bespreken. Ook had hij interesse voor het manuscript van Taillehaeck en bood hij aan te bemiddelen voor een uitgever, maar die pogingen liepen op niets uit.
Inmiddels was Van den Hout verhuisd naar Amersfoort waar hij met groot genoegen allerlei feesten en partijen afliep. Op een van die fuiven ontmoette hij de cineast Verberne, die hem introduceerde bij Albert Kuyle, lid van Arnold Meijers Nationaal Front en literair adviseur bij uitgeverij Het Spectrum. Wegens gebrek aan papier kwam van een uitgave niets terecht, maar via Kuyle rolde Van den Hout wel Nationaal Front binnen. Kuyle stuurde hem naar de architect Willem Mans, waarnemend propagandaleider voor Meijer. Die vroeg hem of hij de propagandaleiding van Nationaal Front op zich wilde nemen. ‘Daar ik wel voor de ideeën van Arnold Meijer voelde en er geen bezwaar in zag, om lid te worden van Nationaal Front, stemde ik in het voorstel toe’, lichtte Van den Hout later zijn toetreden toe. Hij zou verschillende brochures voor de beweging schrijven, waaronder een biografische schets van leider Arnold Meijer. Hierin presenteerde hij Arnold Meijer als de Leider en redder van het vaderland: ‘Arnold Meijer, als man, gaat geen gevaar, geen moeilijkheid uit den weg. Arnold Meijer, als Leider, doet dat nog veel minder. Hij is de kapitein van het schip, kapitein van de bemanning, die met hem in zee is gegaan. [...] Dacht ge niet, dat geslepen Joden getracht hebben hem te verleiden, punten van zijn beginselprogramma te wijzigen? Dacht ge, dat de Vrijmetselarij niet poogde, keer op keer, plaatsen in zijn beweging bezet te krijgen, zooals zij gedaan kreeg in de N.S.B.?’ ²) Meijer stond pal, dat was de boodschap. Door zijn werk voor Nationaal Front kon ook in september 1941 zijn boek over Taillehaeck verschijnen bij De Residentiebode, aangezien deze Meijers orgaan het Nederland’s Dagblad drukte. Uiteindelijk verliet Van den Hout Nationaal Front, naar eigen zeggen vanwege de controverse tussen de pro-Duitsers en de anti-Duitsers in de beweging en Meijers initiatief een Nederlandse legioen op te richten om hiermee met de Duitsers in Rusland te strijden. Zijn avonturen bij Meijers zwarthemden stelde hij te boek in De kruistocht van generaal Taillehaeck, deel II, waarin organisatie en leider Arnold Meijer het moeten ontgelden. Via zijn hoofdpersoon Taillehaeck krijgt levert ongezouten kritiek op Rudolf Smit, de leider van Nederlandsch Front (= Arnold Meijer): ‘Ik bood U mijn diensten aan, - U, als leider van een autoritaire, revolutionnaire beweging, die sinds jaren reeds streed tegen hetzelfde waartegen ik, zooals ik sinds enkele maanden weet, heel mijn leven heb gestreden. Ik kwam in deze beweging, in de absolute overtuiging, praemisse, waarvan ik uitging, dat de geest in deze beweging de volkomen antipode zijn zou van den strooperigen geest die ik zoo intens haatte en heb leeren haten gedurende een reeks van jaren. Ik zal U zeggen, Rudolf Smit: dit is véél erger. [...] De burgerlijkheid is op dit Hoofdkwartier vele malen erger, dan in de door ons gesmade Departementen, en waar deze burgerlijkheid afwezig is, grijnst de roode kop van het Marxisme. [...] gij, leider van deze beweging... gij erkent geen fout, gij ziet geen ziekte... gij hebt slechts oog voor het fantoom, het omlijste visioen van de beweging die gij gaarne zoudt hebben... doch die gij sinds een jaar niet meer hebt.’ ³) Het boek verscheen in 1943, eveneens bij De Residentiebode. Meijer zelf gaf in 1946 commentaar in zijn memoires Alles voor het vaderland. Volgens de voormalig Nationaal Front-leider kréég Van den Hout juist ontslag vanwege ‘plichtsverzaking en onbetamelijk gedrag’. Volgens Meijer zat er een speciale bedoeling achter het boek: ‘Na de opheffing van Nationaal Front deed hij dit boek uitkomen, voorzeker in de eerste plaats omdat een dergelijk boek hem inkomsten gaf, in de tweede plaats omdat dit boek, dat welgevallig was aan de N.S.B. en aan de bezettings-autoriteiten, hem een introductie gaf voor een nieuwe functie en nieuwe inkomsten en ten derde uit een zekere rancune. Des schrijvers moed-der-overtuiging blijkt wel uit het dubbele feit: het eerste deel zijner roman (veroordeeling van het leger) verscheen na de capitulatie, toen er niemand meer hem ter verantwoording kon roepen; het tweede deel verscheen na de opheffing van Nationaal Front, toen wij niet in staat waren ons te verdedigen. Het zou ons niet verwonderen als er een trilogie van gemaakt werd en nu de N.S.B. door hem veroordeeld zou worden.’⁴)
Kort na zijn vertrek bij nationaal Front had Van den Hout een gesprek met Ernst Voorhoeve, toen propagandaleider van de NSB met als onderwerp gecamoufleerde propaganda voor Musserts beweging. Voorhoeve rapporteerde dit onderhoud waarbij ook Stelwag, een theoloog uit Utrecht, aanwezig was, aan Tobie Goedewaagen, hoofd van het Departement van Volksvoorlichting en Kunsten (DVK). Van den Hout gaf aan ‘graag door middel van zijdelingse schriftelijke propaganda invloed op het Volk’ uit te oefenen. ⁵) Goedewaagen had kennelijk weinig belangstelling voor de aangeboden diensten van Van den Hout, die voor het DVK niets zou schrijven. Wel voor NSB-instanties.
In december 1942 werd hij benaderd door de NSB’er Jef Populier die voor de Nederlandsche Omroep werkte. Populier vroeg hem of hij hoorspelen wilde schrijven voor de omroep. Van den Hout ging hierop in en schreef verschillende hoorspelen voor de radio, tot hij in maart 1943 weer een oude kennis tegen het lijf liep, Louis Thijssen. Deze had zijn baan als hoofdredacteur van De Residentiebode verruild voor de functie van hoofdredacteur van het blad Cinema en Theater, een publicatie van uitgeverij Opbouw. Thijssen, een uitgesproken nationaal-socialist, was weliswaar pro-Duits, maar geen voorstander van wat hij noemde de Duitse 'olifantenpropaganda’. Veel meer voelde hij voor een geraffineerde vorm van propaganda maken, waarbij het nationaal-socialistische ideeëngoed er indirect bij de Nederlandse bevolking werd ingegoten. Thijssen vroeg Van den Hout een wekelijkse rubriek in Cinema en Theater over radiozaken te verzorgen voor de rubriek ‘Rond de microfoon’. Van den Hout liet hier zijn oren wel naar hangen en accepteerde het aanbod. Thijssen was een graag geziene figuur op het Rijkscommissariaat van Seyss-Inquart, waar hij een propagandafunctie bekleedde. In opdracht van zijn directe chef Erwin Haagn van de Hauptabteilung für Volksaufklärung und Propaganda, startte hij in maart 1943 met De Drie-Stuivers-Roman, een om de veertien dagen verschijnend pulpblaadje volgens het beproefde Lord Lister-procédé. Hierin werd op verhulde wijze propaganda gevoerd tegen joden, zwarthandelaren, onderduikers en het verzet. Hoofdpersoon was detective Philip Raack, die telkens weer sensationele zaken tot een goed einde weet te brengen. Tegen deze slinkse propagandatechniek waarschuwde het illegale blad Het Parool al op 30 oktober 1943: ‘Bij den kiosken en bij den boekhandel kan men tegenwoordig voor drie stuivers een nieuw detective-romannetje koopen, dat er smakelijk uitziet en de avonturen van den detective Philip Raack beschrijft. De opwindende scènes [...] worden in schrille kleuren afgebeeld op het omslag, dat om de boekjes zit, zoodat een argelooze reiziger, die graag wat lichte lectuur in zijn zak heeft als hij op den trein stapt, er gemakkelijk toe komt zich een deeltje aan te schaffen. Helaas heeft de schrijver vergeten, ergens op den omslag een hakenkruis te drukken, zoodat de argelooze kooper niet van tevoren zien kan, dat hij zich een nazi-propagandageschrift aanschaft. Philip Raack is namelijk een intiem medewerker van de bloedhonden van de Gestapo; hij maakt jacht op onderduikers, op illegale organisaties, op Joden en op alle vrijheidsstrijders, die in een strijd op leven en dood gewikkeld zijn met den Duitschen tyran. Philip Raack is een van de Nederlandsche ploerten die er zijn werk van maakt om landgenooten aan den Sicherheitsdienst uit te leveren.

Dat de schrijver van de boekjes van een dergelijke figuur een held wil maken, is zijn zaak. Maar het is een bedrieglijke nazi-truc om te trachten dergelijke lectuur onder valsche vlag van onschuldige ontspanning onze huiskamers binnen te smokkelen.’
De samenwerking met Thijssen bleek voor Van den Hout lucratief en bezorgde hem aardig wat opdrachten. Ook voor De Drie-Stuivers-Roman, waarvoor Van den Hout naar eigen opgave zo’n twintig nummers volschreef. Als hij even zonder stof zat, plagieerde hij werk van Amerikaanse detectiveschrijvers, zoals dat van Damon Runyon. Aan de reeks kwam uiteindelijk een einde, na klachten van het Departement van Volksvoorlichting en Kunsten en de NSB-leiding.
Van den Hout raakte steeds meer betrokken bij de op volle toeren draaiende Duitse propagandamachine. Vanwege zijn kennis van de Verenigde Staten kon Thijssen kon hem uitstekend gebruiken bij de productie van diverse brochures die het Rijkscommissariaat uitgaf om een anti-Amerikaanse stemming aan te wakkeren: Balans der fronten, En dus toch Amerika en Geef mij maar Amerika. In januari 1944 begon Thijssen met de uitwerking van een nieuw idee: De Gil, periodiek orgaan voor nuchter Nederland, een blad dat met humor en satire nationaal-socialistische propaganda moest brengen. De oplage van het blad was enorm en liep naar de 150.000 exemplaren, een aantal waarvan de meeste bladen in Nederland alleen maar konden dromen. De Duitsers wilden daarmee juist de ‘vaderlands’ voelende Nederlanders bereiken, het blad was niet bestemd voor het deel van de bevolking dat op een Duitse overwinning hoopte. Doel was het neutraliseren van anti-Duitse propaganda en pleiten voor een ‘verstandig vereenigd Europa’ onder Duitse leiding. Aanvankelijk wat stijfjes, Thijssen had nu eenmaal een stroevere pen dan Van den Hout, werd de toon met elk nummer wat losser. Echt kolderiek werd De Gil vanaf het vierde nummer, toen Van den Hout ging meewerken. Opende het eerste nummer nog met de kop: ‘Wat gebeurt er met Indië... wanneer Amerika heeft gewonnen?’, na Van den Houts intrede werd het: ‘Waar blijft onze invasie?’, ‘Annexatie van Duitsch grondgebied’ of ‘Daverende deining over de Labbekakken - Geheime Handlangers van de Gestapo’. Het blad werd al spoedig razend populair en ondanks herhaalde protesten van met name NSB-zijde, achtten de Duitsers de propagandistische waarde groot genoeg om De Gil te handhaven. Ook nadat studenten een nep-Gil maakten en die over de Amsterdamse kiosken verspreidden waarmee zij hoopten de angel uit deze gevaarlijke nazi-propaganda te halen, bleef de echte Gil verschijnen. Om inzicht te krijgen in de lezersreacties opende De Gil met ingang van het vierde nummer een postbus die op naam stond van een medewerker van het Rijkscommissariaat. ‘Gil mee’ spoorde de redactie de lezers aan om brieven in te zenden. Die lieten zich niet onbetuigd. De brieven stroomden binnen, soms anoniem, vaak ook met naam en toenaam. Van den Hout begon met de inzendingen de Gil-Club en stelde de professor Gil-prijs in voor de beste ‘anti-kultuuruiting’. De eerste ging naar het gedicht ‘Ode aan de vrijheid’, waarvan de laatste openhartige regels menig Nederlander sympathiek in de oren moet hebben geklonken: ‘Liever nat en vrij dan knechten! / Tegen het water kan je vechten, / In dien strijd werd Neerland groot! / Duitsch-zijn nooit. Dan liever dood!’. Daarnaast werd ruimte gemaakt voor antisemitische geluiden, zoals in het sarcastische artikel ‘O, die héérlijke Joden!...’ (nummer 4, 21 maart 1944). Pal ernaast plaatste de redactie een brief van een ‘gedoken jood’: ‘Aan de Gil-Pooiers, Op Israëlieten schelden, hé? Dat kunnen jullie. Maar Gil maar. Gil maar. Gil maar zoolang je nog kan. Jullie gegil zal gauw afgelopen zijn. Dan kan jullie nog één gil geven als je voor de bijl gaat. Rotschoften, Duitschland verliest toch!’
Dat het bij De Gil om Duitse propaganda ging was voor de meeste lezers geen geheim, maar helemaal zeker was men niet. Een lezer uit Assen schreef op 21 augustus 1944: ‘Vaak heb ik Uw blad gelezen, doch ik weet niet wat ik er van denken moet, toch vermoed ik dat er wel rasechte N.S.B.’ers in de redactie zitten zo niet allemaal, maar ik ben het niet. Toch spreek ik m’n dank ervoor uit dat ‘de Gil’ verschijnt want ze brengt een mensch vele prettige uren.’ ‘Gil-More’ uit Den Haag schreef in zijn brief van 7 augustus: ‘Daartegenover zou het mij toch ook weer niet verwonderen als die heele ‘Gil’ op het Departement van Volksoplichting en Gunsten in elkaar wordt geschroefd, jullie daar elke dag in een zwarte pest-uniform redactietje zitten te spelen en ‘s avonds na 10 met een windbuks Den Haag onveilig maken. Maar wie of wat jullie ook zijn: De Gil ... een feest voor de geest!’
‘Dit is de manier van propaganda’, vond J.F. Doornbos, ‘om zelfs de ergste anti’s het blad met plezier te laten lezen.’ De Rhythm Club Big Noise, die vaker reacties naar de krant stuurde, liet weten dat ze doorhad wie er achter de schermen van De Gil aan de propagandatouwtjes trok en preludeerde vast op bijltjesdag. ‘Hello Pigs’, schreef de club op 26 augustus 1944, ‘Wij steken van wal met een vriendelijk verzoek nl. om op het volgende nummer te zetten: hoofdredacteur Willem W. Waterman. Jullie tellen de dagen, die je nog te leven hebt zeker al af hè?’
De identiteit van degenen die achter De Gil zaten was eerder al onthuld door de illegale pers, die al snel waarschuwde tegen deze vorm van propaganda. ‘Nederlanders, - laat u met beïnvloeden door dit nieuwe leugenblaadje, dat slechts een onderdeel van de invasie-campagne der Duitschers is. Houdt het hoofd koel’, schreef De Vonk in nummer 5 van maart 1944. Meteen ging de redactie van De Gil de dialoog aan met de ondergrondse pers en drukte de reactie becommentarieerd af. Vrij Nederland reageerde op 29 maart: ‘De oude leuzen doen ‘t niet meer. [...] Ze moeten gillen, en ziedaar, ‘De Gil’ is er! Prijs 6 cent, verkrijgbaar aan alle kiosken, en daardoor krijgt ieder, die stom genoeg is om het te accepteren, een dosis ‘humoristische’ (surrogaat, helaas surrogaat door gebrek aan grondstof geest) anti-geallieerd-plutocratisch-demoliberaal vergif volgens het recept van de allergrofste Amerikaansche reclamemethoden.’ De Gil werd zo het discussieplatform voor goed en fout.
Groot was de hilariteit bij het verzet toen een aantal studenten uit de illegaliteit een namaakgil in elkaar knutselden en die op de vroege ochtend van 1 mei 1944 over de Amsterdamse kiosken verspreidden. ‘Wacht u voor namaak’, reageerde de echte Gil in de kop van het zevende nummer.
De lezersbrieven gaven Haagn een aardig inzicht in wat er onder de Nederlandse bevolking leefde. De inhoud van de correspondentie werd weliswaar besproken met Helmuth Pröbsting, leider van het Pressereferat van de SD, maar dat leidde niet tot arrestaties of andersoortige acties. Wel werd Thijssen zelf gearresteerd vanwege zijn verhouding met communistisch gezinde ex-secretaresse van Henk Sneevliet. Korte tijd daarna werd hij weer op vrije voeten gesteld en mocht hij zich in Noorwegen verdienstelijk maken voor de nationaal-socialistische propaganda. Na zijn vertrek kwam A.R. Jonker van de nationaal-socialistische uitgeverij Opbouw, de formele uitgever van de propagandakrant. Ongeveer terzelfder tijd deed een ander redacteur zijn intrede bij De Gil, de NSB’er J.A. (Jumbo) Boogerman, die onder meer de rubriek ‘Klaar om te duiken’ verzorgde. Alle nazipropaganda stond een overdonderend succes van De Gil niet in de weg. De meeste mensen lazen de krant louter vanwege de humor en de stekelige opmerkingen tegen NSB’ers, Landwachters en dubbelzinnigheden over de Duitsers. Dat leefde onder de bevolking en Waterman voelde dit haarfijn aan.
De populariteit van De Gil steeg nog meer toen Waterman vanaf het tiende nummer een jazzrubriek startte. Dat was ongekend. De redactie werd overspoeld met positieve reacties van ‘swingvrienden’. Voor de nazi’s ‘ontaarde en vernegerde muziek’, maar voor talloze Nederlanders een welkome afleiding temidden van alle grauwe oorlogsellende. Eigenlijk was het de bedoeling de Amerikaanse muziek belachelijk te maken, maar Waterman voorzag zijn ‘swing-sibbe’ juist van informatief jazznieuws.
Die enthousiaste reacties brachten de makers op het idee een radioprogramma met heuse jazzmuziek te starten, de Radio-Gilclub. Waterman zorgde voor de teksten en Nan de Marez Oyens nam de rol van omroepster Leonie Miller op zich, terwijl de jazzplaten afkomstig waren van de met Van den Hout bevriende Wicher Jager. Het propagandistische procédé was verder dezelfde als die van de krant: men opende een postbus voor de lezersreacties en gebruikte die vervolgens in de uitzendingen, voorzien van hetzelfde humoristische commentaar. De uitzendingen begonnen in juli 1944 en waren wekelijks te beluisteren. Over de uitwerking konden de Duitsers tevreden zijn. Gezien de vele reacties werden de programma’s veel en intensief beluisterd. In Den Haag namen sommige jongeren zelfs het initiatief tot oprichting van ondergrondse swingclubs, zoals de Rhythme Club Big Noise. ‘Toch zal ik jullie missen na de ‘bevrijding’, en raad jullie dus aan zolang ermee door te gaan als maar mogelijk is, tot het bittere einde’, reageerde een zekere Odé, ergens in Nederland, op 26 oktober 1944.’ Veel zorgen hoefde die zich niet te maken. De uitzendingen gingen door tot en met april 1945, vlak voor de bevrijding. Wie zei dat je in dezen tijd niet kon lachen? was de titel van een kolderboek van Waterman dat in 1944 bij Bruna verscheen. Humor in barre tijden was zo’n beetje zijn credo en inkomstenbron geworden. In navolging van de radio-gil startte hij eveneens het radioprogramma de Golden Pirate Club, waarin een Captain Borrel figureerde en ook wel gebruik gemaakt werd van Engelse en Amerikaanse krijgsgevangenen. Hiermee probeerde Van den Hout een Amerikaanse radiorevue te persifleren, zoals dat van het American Expeditionary Forces-Programme.
De Gil-krant was een minder lang leven beschoren. Hoewel van NSB-zijde herhaaldelijk bezwaar werd gemaakt tegen het satirische blad, onder anderen door Mussert zelf, zagen de Duitsers met name door de lezersreacties geen reden voor stopzetting. Dat de uitgave na het opvallende veertiende nummer van 15 september 1944 (Generale Repetitie - Dure Les van Dollen Dinsdag - De Zucht van een Gerucht joeg de Bonzen op de Vlucht) toch staakte, kwam niet door een verbod, maar omdat de hele propaganda-afdeling van het Rijkscommissariaat naar Apeldoorn verhuisd was en de distributie een probleem opleverde. Voor schrijver Cees Buddingh was het laatste nummer nog net op tijd om in aanmerking te komen voor de Professor Gil-Prijs, die hij ontving voor zijn gedicht ‘De Blauwbilgorgel’. Op 4 augustus 1944 kwam het met begeleidende brief op Van den Houts bureau terecht, ondertekend door ‘Charles’: ‘Ik heet echt zo, m’n ouwelui waren zo verjoodst, dat ze een Engelse naam prefereerden; ik zelf heette liever Maarten, maar wat zul je daar an doen’! [...] Bij deze eerst kennismaking een gedicht, vernegerd, verjoodst, ontaarde kunst, een gratis afschrikwekkend voorbeeld.’
Na zijn arrestatie vond het eerste grote verhoor plaats op 7 mei 1946 in het Huis van Bewaring II in Amsterdam. De ondervrager was Salvador Hertog, rechercheur van het Bureau Nationale Veiligheid. In zijn rapport noemde hij van den Hout iemand ‘met ontegenzeggelijk veel talent voor taal en schrijven’, maar ‘volkomen amoreel en bohemien’. Hertog: ‘Wanneer men naar Waterman’s uiteenzettingen luistert en niet van de feiten en de achtergronden op de hoogte is, verlaat men hem met de indruk dat hij toch zo’n kwaje niet is geweest. Hij schermt met zijn anti-Duitsche en pro-Amerikaanse gezindheid, hetgeen inderdaad juist is.’ Het grootste bezwaar noemde de rapporteur dat hij desondanks vanwege ‘materieel voordeel gewerkt heeft voor den vijand’. Hij stelde voor Van den Hout door een psychiater te laten onderzoeken. Zo’n twintig getuigen werden in zijn zaak gehoord. Uiteindelijk werd hij op 27 april 1948 door Commissie voor de Perszuivering veroordeeld tot ontzegging van journalistiek werk voor een periode van twintig jaar. Andere veroordelingen volgden niet. Het Bijzondere Gerechtshof ontsloeg hem van verdere rechtsvervolging en liet hem gaan. In hoger beroep werd zijn gedrag nog steeds laakbaar geacht, maar wel werd de straf met tien jaar verminderd. Van den Hout maakte zich er niet druk over: ‘It’s all in the game’, zei hij over zijn gevangenistijd tegen Eelke de Jong, die hem in 1978 voor de Haagse Post interviewde, ‘Ik heb zelden zo vreselijk gelachen als die jaren in de lik. ⁶) Bovendien zag hij kans in die tijd de eerste vier delen van de jeugdserie Bob Evers te schrijven, waarmee hij zijn latere reputatie als Willy van der Heide vestigde. Van den Hout overleed in 1985.

Tussen de paperassen en documenten die de BS bij Van den Houts arrestatie in beslag nam, bevond zich ook het typoscript De avonturen van Waltertje Waerachtig en de Wilde Waman, waarvan hij weliswaar toegaf de auteur te zijn, maar dat volgens hem nooit was gepubliceerd. Het is dan ook een merkwaardig, bij vlagen komische geschiedenis die alleen nog gestalte krijgt door de tijd van waaruit die is geschreven. Achter de vertrouwde kolder van Waterman schemert in het verhaal onmiskenbaar nationaal-socialistische propaganda door. Waterman probeerde hierin met zijn humoristische vlotte verteltrant de kloof te dichten tussen NSB’ers en de rest van de Nederlandse bevolking. Hij koos daarvoor als hoofdpersoon Waltertje Waerachtig, een jongen van elf jaar, die met zijn vader, een ex-kolonel van het Koninklijk Nederlandsch-Indische Leger (KNIL), vlak voor de Duitse inval in mei 1940 vanuit Indië naar Nederland repatrieert, alwaar beiden zich vestigen in Den Haag. Naarmate de bezetting vordert, vinden zij het echter te gevaarlijk worden aan de kust en verhuizen naar een vervallen landhuis in de kop van Overijssel. Hier, in een kleine dorpsgemeenschap tussen de Turf- en Rietlanden, krijgen zij al snel enig aanzien door hun kordate aanpak. Zij scheppen er een gemoedelijke enclave, ver van de oorlog en de NSB’ers waarvan ze niets moeten hebben. De bevolking wordt door de oude Waerachtig met militaire dril weerbaar gemaakt tegen indringers. Het leven verloopt er kalm en rustig totdat hen tijdens een zeiltocht een jacht tegemoet vaart met een pijprokende schipper van Schotse afkomst aan boord. Er ontspint zich een gesprek over hoe raar de tijden geworden zijn. Schipper MacDonald legt Waerachtig uit dat hij mensen een paar vragen stelt om zodoende hun gezindheid te peilen. Zo vraagt hij onder meer of de oud-kolonel vindt dat een volk zijn weerkracht zo hoog mogelijk moet opvoeren, het land geregeerd moet worden door een krachtige vuist en of hij het eens is met de bewering dat een volk niet is staat is zichzelf te regeren. Waerachtig beantwoordt alle vragen bevestigend, waarop MacDonald hem feliciteert: ook híj is ook een volmaakte nationaal-socialist. Voor de oude Waerachtig ‘een lot, erger dan de dood’, en hij maakt zich met zijn oude dienstpistool van kant. Waltertje neemt de leiding van de enclave in de Riet- en Turflanden over, vertrekt naar zijn oom in Den Haag en vat het plan op een NSB’er te huren en door middel van een list enkele hardnekkige vooroordelen tegenover NSB’ers bij de dorpsbewoners weg te nemen. Het idee en manuscript voor Waltertje Waerachtig vloeide waarschijnlijk voort uit afspraken die Van den Hout had met de Nederlandsche Nationaal-Socialistische Uitgeverij (Nenasu) over de levering van teksten. Op 26 augustus 1943 werd door de uitgeverij en Van den Hout een contract ondertekend voor de levering van een novelle van 8.000 woorden. Het bleef echter bij een toezegging. ‘Ik moest toch leven’, verontschuldigde Van den Hout zich na de oorlog.

[1] (De gegevens zijn afkomstig uit het CABR-dossier van W.H.M. van den Hout, Ministerie van Justitie, Den Haag.)

² W.H.M. van den Hout, Arnold Meijer strijdt om Nederland. ‘s-Gravenhage 1941, p. 32.

³ Willem W. Waterman, De kruistocht van generaal Taillehaeck. Deel II: Een strijd om Nederland. ‘s-Gravenhage 1943, 149-150.

⁴ Arnold Meijer, Alles voor het vaderland. Oisterwijk 1946, p. 35.

⁵ Brief Ernst Voorhoeve aan T. Goedewaagen, 8 september 1941. Afschrift in CABR-dossier W.H.M. van den Hout.

⁶ Eelke de Jong, ‘Willem W. Waterman en het morele verval'. In: Haagse Post. 11 november 1978.

Trouwfoto, 18 juni 1937

Verschenen in 1941

Verschenen in 1943

Het eerste nummer waaraan Waterman meewerkte (21 april 1944)

Eerste jaargang, nummer 26 (19 november 1943)

Eerste

jaargang, nummer 28 (3 december 1943)

Amsterdam, juli 1981

Eerste hoofdstuk

Waltertje Waerachtig had een vader, met wien hij het land beploegde...
Neem mij niet kwalijk, lezers, ik ben verkeerd gestart.
Waltertje Waerachtig had een vader, die kolonel was geweest in Indië en heel veel van zijn leven vlijtig had gewerkt, gecommandeerd, en door bamboestengels heen Inlandse jongens na had gezeten, die met door Japan clandestien geïmporteerde catapulten op hem schoten. Achter in de vijftig was hij teruggekomen naar Holland met een heel rood hoofd (want hij had verhoogde bloeddruk, en een gewoonte, om elken zin te beginnen met een keelschraap en een „Wat? Wat?” Waltertje was een intelligent jongetje, hetgeen bewijst, dat ook begaafdheden dikwijls een generatie overslaan. In elk geval: zijn vader was teruggekomen uit Indië met een baboe en acht afgodsbeelden en drieënzeventig krissen en zeven kisten met goudstukken. Oh, dit is net een oude sproke.
Toen de oude Waerachtig hier voet aan land zette met zijn baboe en Waltertje en ... nou, we weten het wel -, toen hij dus voet aan wal zette, had hier al ettelijke maanden mobilisatie gewoed. Hij pruttelde wat, huurde een huis in de gepensionneerde buurt in Den Haag en stuurde Waltertje, die elf jaar was, naar de eerste klas van het gymnasium. Hij raakte de baboe kwijt aan een familie, die behoefte had aan koloniaal cachet en huurde een dienstbode met klikkende hakjes, die hem vroeg in de ochtend zijn scheerwater op zijn kamer bracht en ‘s avonds laat, als hij „Esquire” las in zijn bed, vier croquetten en één glas cognac, op een blaadje. Toen de verhoudingen zóóver waren voortgeschreden, dat zij hem vier glazen cognac bracht en één croquet, fronste Waltertje zijn wenkbrauwen, trok zijn kamerjas aan en ging de gang over naar de slaapkamer van zijn vader. Zijn vader keek hem vol verwachting aan, toen de deur openging.
„O, ben jij het”, zei hij teleurgesteld.
„Ja, ik ben het”, zei Waltertje en deed de deur dicht. „Die dienstbode is U aan het compromitteeren.”
„Wat, wat?” zei zijn vader. „Vlegel. Wat? Hoezoo?”
„Ze is pas twee weken hier”, zei Waltertje, „en ze is al om twaalf uur ‘s nachts bezig met de vier glazen cognac. Ik dacht, dat U als oud-Indischman pienterder was”.
De oude Waerachtig trapte woedend met zijn voeten onder de dekens en knipperde met zijn oogen en zei:
„Hrrm. Wat? Wat?.. Neem een glas cognac. Wat bedoel je?”
„Ik drink niet”, zei Waltertje. „Wees geen uil. Ze wil U aan den haak slaan.”
„Hrrm. Wat? Wat?”, zei de oude. „Weet je dat zeker?”
„Ik zie het aan de manier, waarop ze onze kisten met goudstukken bekijkt”, zei Waltertje, „U bent een aanlokkelijk weduwnaar.”
„Hrrm. Wat? Natuurlijk”, zei de oude. „Vanzelfsprekend. In orde. Eet die croquet op, wat?”
Waltertje at peinzend de croquet op.
„Ontsla haar morgen”, zei hij.
„Wat? Wat?”, zei de oude.
„Of wilt U haar trouwen?”, zei Waltertje.
De oude Waerachtig knipperde met zijn oogen en schrok hevig. Hij trapte ontsteld met zijn voeten onder de dekens.
„Om ‘s hemels wil!”, reutelde hij.
„Dan zal ik haar morgen ontslaan”, zei Waltertje.
„Graag”, zei zijn vader. „Wat? Doe je de deur dicht?”
Waltertje deed de deur dicht, draaide haar van buiten op slot en stak de sleutel in zijn zak.
Het dienstmeisje klikte heel hard met haar hakken, den volgenden morgen. Zij keek Waltertje giftig aan en gaf hem aangebrande eieren en vergat de suiker in zijn thee en Waltertje was er heel zeker van dat ze zijn Fransche boeken had verstopt. Hij ontsloeg haar tusschen half één en half twee.
Hij haalde bij zijn vader twee goudstukken en gaf haar die. Hij liet zijn vader opbellen naar school om te zeggen, dat hij ziek was en bleef erbij staan, terwijl zij haar koffers pakte en verdween.
Den volgenden morgen, bij het eerste hanengekraai, was er oorlog. Er waren een massa vliegtuigen in de lucht en de oude Waerachtig liep het huis rond en wilde weten, wat er aan de hand was. Toen Waltertje hem had duidelijk gemaakt, dat er echt oorlog was, was de oorlog voorbij. De rook trok op en de oude Waerachtig blafte twee dagen lang, toen hij in de gaten kreeg, dat hij aan de verkeerde kant van het front zat en geen „Esquires” meer krijgen kon, zoolang die gijn duurde.
“Wat donder!”, zei hij. „Wat? Wat? Die vervloekte Duitschers.”
„Was maar in Indië gebleven”, zei Waltertje filosofisch. „Eet nog een ei, vader, want die gijn zal ook gauw afgelopen zijn.”
Zijn vader stampte heele dagen wild het huis door en brieschte tegen alles, wat Duitsch en Nationaal-Socialistisch was en haalde zijn krissen te voorschijn en zwaaide er mee in het rond, tot Waltertje ze van hem afnam en hem kalmeerde met wat oude nummers van „De Lach”.
„Waar is Uw oude dienstpistool, vader?”, zei hij.
„Hrrm. Wat? Wat?”, zei de oude. „Gaat dat jou iets aan, vlegel?”
„U moet het inleveren, vader”, zei Waltertje. „Doe het nou. Het is zoo’n flauwe lol, te worden doodgeschoten voor een oud dienstpistool, dat in de mottenkist ligt.”
„Hrrm. Wat?”, zei de oude Waerachtig, „Over mijn lijk krijgen ze mijn pistool. Over mijn lijk, zeg ik.”
„Daar ben ik ook zoo bang voor”, zei Waltertje geduldig.
„Wees nou wijs, vader, en lever dat pistool in. Toen U Lombok bezette, liet U toch ook alle wapens inleveren?”
„Hrrm. Wat? Ben je bedonderd”, brieschte zijn vader. „Dat was de rimboe.”
„Idioten heb je overal”, zei Waltertje. „Eén gek die amok maakt en een Duitscher neerschiet en wij kunnen er voor opdraaien.”
„Hrrm. Nee”, zei de oude. „Wat? Ik ben geen gek. En ik maak geen amok. Ik wacht, tot het uur slaat.”
Waltertje zuchtte en bekeek de kaart en hoorde dien nacht enkele bommen krakend inslaan en besloot, dat het veiliger was, uit de kuststrook te verhuizen.
„Het kon hier wel eens ongezond worden”, zei Waltertje, „zoo vlak aan de kust. Ik weet een huis te huur in het meest verlaten gedeelte van Nederland. Laten we dáár maar gaan wonen.”
„Hrrm. Wat?”, zei zijn vader. „Is daar een soos?”
„Zeker”, zei Waltertje onbeschaamd.
Zij verhuisden. Naar een vervallen landhuis in den kop van Overijssel, aan een grooten plas. Er kwam een heele deining, toen bleek, dat de soos bestond uit een veldwachter, twee boeren, een kapelaan een de dorpsschoolmeester, die geen van allen ooit van Matah Glap hadden gehoord en nog veel minder wisten, wat een splitje was, maar Waltertje hield voet bij stuk en ze leefden verder heel gelukkig en tevreden. Af en toe kwam er een krant per boot over de Beulaker Wijde en zij lazen dan, dat de oorlog daarbuiten nog stééds doorging.
Nu en dan hoorden zij vage geruchten uit de centra van beschaving als Giethoorn, dat in Nederland een geheel nieuw ras van barbaren was opgestaan onder de naam van N.S.B.’ers, vreemde onmenschen, die duizenden malen den dood verdienden. Het allerergste onder de N.S.B.’ers waren de Wilde Wamannen, in zwarte uniformen met bloed besmeurd. Maar aangezien in hun contreien tusschen het riet en de wilgen en de eenden geen enkele Wilde Waman of hoe zoo iemand dan ook heeten mocht, woonde, bleef het bij afschuwelijke verhalen over deze onmenschen en de veldwachter, de twee boeren, de kapelaan, de schoolmeester en Waltertjes vader prezen zich gelukkig, dat zij leefden in een stuk onbezet Nederland, dat niet werd uitgemoord en gebrandschat door N.S.B.’ers. Waltertje en zijn vader gingen op vrije middagen of op zomeravonden dikwijls met de boot naar den overkant van den grooten plas, naar de twee boeren, die daar woonden, of zij gingen wandelen tusschen de groote Riet- en Turflanden, tot zij een kop koffie konden krijgen in een boerderij. Zij voelden zich heel rustig en heel gelukkig en verheugden zich, samen met den veldwachter en de boerenvrouwen, die teeder kinderen wiegden in hun dikke roode armen, dat er geen Wilde Wamannen in de buurt waren, om Herodesje te spelen met de arme wichten... De oude Waerachtig stelde een soort weermacht samen, hetgeen hij in dat gedeelte van onbezet Nederland rustig kon doen; een weermacht van zes Boerenzoons met eiken knuppels en acht Boerenvaders met hooivorken en bedacht een alarmsignaalinrichting van stokken en vlaggen aan masten, die hij voor dat doel liet oprichten. De enkele smalle wegen, die tusschen het water door naar het buitenland voerden, liet hij voorzien van paalwerk en hekken, zoodat in tijd van nood snel deze wegen konden worden versperd. Hij werd met den dag actiever. Hij haalde zijn verstoven stafkaarten te voorschijn en zat heele nachten aan te teekenen. Hij liet zijn eigen, half vervallen landhuis, dat hij voor een prik had gekocht, geheel repareeren en omgaf het met een aarden wal. Hij liet het stukje schiereiland, waarop het stond, doorgraven, zoodat het een eiland werd met een ophaalbruggetje en elken Zaterdagmiddag zwaaide hij met zijn oude dienstpistool, dat nu niet meer roestig was, maar zorgvuldig ingewreven met vet en drilde zes Boerenjongens en acht Oudere Boeren, tot zij een defensieve macht vormden, die hun knuppels en hooivorken konden presenteeren op ontzagwekkende wijze.
Den eersten Zaterdag van eIken maand was er een groote parade voor het kroegje op den paaldijk en de bevolking stond er ademloos omheen en prees hem zeer en voelde zich veilig onder zulke voortreffelijke leiding, zeker ervan, dat, áls de Wilde Wamannen ooit zouden aanrukken met het oogmerk, hun kinderen te verslinden, hen aan de Duitschers over te leveren, hun hofsteden te brandschatten of hun maagden over te leveren aan een lot, erger dan de dood, dat dan kolonel Waerachtig, aan het hoofd van zijn eminente weermacht, hen met bebloede koppen zou terugslaan.
Ten laatste bereikte, na maanden van trainen, de oude Waerachtig het peil, waarop zijn lagere „rechts” van „links” kon onderscheiden, (iets wat noodzakelijk was, daar de oude Waerachtig hardnekkig weigerde om „Hu om” en „hort om” te commandeeren in plaats van „Rechts om” en „Links om”). Toen zijn leger „rechts” van „links” kende en de hooivorken één plons gaven bij het afzetten na gepresenteerde toestand, toen alle klompen voorzien waren van klompbeslag en alle kleedingstukken van nummertjes, toen een soldijlijst was samengesteld op een basis van 23 % cent per vijf dagen, te betalen uit Waerachtig’s eigen zak... toen kwam het moment om over te gaan tot politieke scholing der geheele bevolking.
EIken Zaterdagavond kwam alles, wat loopen kon, bijeen in het kroegje op den paaldijk en in het licht van enkele petroleumlampen gaf de oude Waerachtig een overzicht van het ontstaan van het Nationaal-Socialisme. Hij legde uit, dat zij zich gelukkig mochten prijzen, dat hun kleine stukje grond in den kop van Overijssel nog nooit door de woeste horden der Nationaal-Socialisten was betreden... Hij wond zich op en gaf een overzicht over de wereldgeschiedenis... vertelde van de rooftochten van Djenghis Khan en de stapels van 30.000 menschenschedels. Hij trok parallellen met de Noormannen, de Vandalen, de Zwartvoet Indianen, de Boschjesmannen en de Dwergpigmeeën. Hij vertelde van de overeenkomsten tusschen de Nationaal-Socialisten en de wandaden der Spaansche Inquisitie. Hij bespeelde, listig als een oude rot, het anti-papistisch klavier en citeerde stukken uit „De Duizend en één Nacht” over de gruweldaden der Jezuïeten. Hij raakte in de war, door te beweren, dat Nationaal-Socialisten lijnrecht de afstammelingen waren van kafferkoning Dingaan en redde zich er uit, met dat te bewijzen, doordat onze rasverwanten, de Boeren in Zuid-Afrika, óók tegen Dingaan hadden gevochten.
„Dus”, zei hij, „Wat? Wij hebben ertegen gevochten en onze Boeren in Zuid-Afrika hebben ertegen gevochten. Beter bewijs voor hun gelijkheid is niet noodig. Trouwens, wat? Kaffers zijn het so wie so.” (Luid applaus).
Hij werd enthousiast en spraakzaam, maakte biologische en zooölogische vergelijkingen met sprinkhanenplagen en met roofkevers en besloot zijn rede met de onvergelijkelijke tirade, die jarenlang zou voortleven in de herinnering der begeesterde luisteraars:
„En als wij, ik bedoel wat, wat? Als wij ons hecht aaneensluiten en ons paraat houden zooals Salomon eens zei, gaat tot den sprinkhanen gij luiaards... Ik bedoel, wat, natuurlijk niet dat wij luiaards zijn, wat? Verre van dien. Maar ongetwijfeld is het zeker, dat in weerwil van onze beperkte hooivorken en toch presteeren wij wat? Wat? Hrrm. Waarmede ik maar zeggen wil mannen... en vrouwen uiteraard ook, wat? Dat het beter is, hrrm, om met hart en ziel en volledige overgave geestelijk en lichamelijk hier en te zeggen dat... Wat? Hrrm. Hetgeen ongetwijfeld zal leiden tot den roemrijke dag, dat wij allen, zooals wij hier zitten, op zullen trekken, zooals eens onze voorouders, wel iets anders, maar toch in wezen hetzelfde, wat? En hiermede besluit ik. Wat? Ik geloof niet, dat er nog iets aan te doen is.”
Waltertje zat intusschen in zijn boot en vischte paling. Hij hield van paling en hij hield van visschen want zitten in een boot was een prettige bezigheid en hij kon rustig peinzen.
Waltertje voelde zich heel prettig, want zijn vader was den heelen dag in de open lucht en druk bezig en zoolang hij zoo druk bezig was, liep hij weinig kans gecompromitteerd te worden door hooge klikkende hakjes met cognac. Waltertje floot tegen de ondergaande zon en haalde zijn laatste paling binnen en heesch het zeil, om binnen te komen met de laatste zwakke bries, die steeds opsteekt vlak vóór de zon ondergaat en steeds vlak vóór de zon opgaat, zooals alle menschen weten, die veel op het water zijn.

De dagen verliepen rustig en de bevolking der Turf- en Rietlanden werd met het uur parater. En met den dag werd ook de oude Waerachtig enthousiaster. Hij kreeg voortdurend nieuwe terreinen voor zijn activiteit. Waltertje informeerde af en toe, hoe of het ermee ging en als hij bemerkte, dat het leger geen training meer behoefde of dat de interne vorming der bevolking bijna voltooid was, gaf hij zijn vader een nieuw idee, dat den oude Waerachtig steeds aan het werk zette, even feilloos, als had Waltertje een locomotief gezet op een stuk spoorbaan en de stoomklep opengetrokken. Zoo ried hij zijn vader aan, ervoor te zorgen, dat om alle boerderijen een aarden wal werd opgeworpen met binnen dien wal een waterreservoir.
Hij ried hem aan, schuilplaatsen onder den grond te laten bouwen op plekken, waar het grondwater dat toeliet, om de zuigelingen te verstoppen, voor het geval dat de Wilde Wamannen, met de oorlogskleuren beschilderd, hen zouden komen opeischen.
Hij ried zijn vader aan, teekeningen te vervaardigen van N.S.B.’ers en deed zelf enkele ideeën aan de hand, zooals de uit de neusgaten spuitende vuurwolken, de bokspooten, de horens op het hoofd, en de groote zakken met zilverlingen, welke elke N.S.B.’er eIken Zaterdag uitbetaald kreeg voor het verraden van die van zijn landgenooten, welke twijfelden aan de superioriteit van Duitsch bier boven Engelsche Whisky.
Alles ging opperbest en iedereen voelde zich met den dag gelukkiger, dat hij leefde op een plekje grond, dat door de N.S.B.’ers en Wilde Wamannen vergeten was.
Toen kwam de dag van de Groote Tragedie.
Waltertje was met zijn vader, vroeg in den ochtend, uitgevaren in de scheldejol, naar het einde van den plas, om een bus melk te gaan halen en op den terugweg, scherp bij den wind varend, kruisten zij den weg van een twaalfmeterjacht, dat langzaam voor den wind dreef, alleen voortgestuwd door een fok.
„Wat is dat voor een vreemde zeiler?”, zei Waltertje.
„Hrrm. Zeker een vacantieganger, wat?”, zei zijn vader.
Het twaalfmeterjacht lag aan bakboord en aan lij. Zij zouden het aan den steven passeeren en Waltertje hield scherp bij den wind. Toen zij er honderd meter van af waren, zagen zij, dat er een man met een witte trui aan, languit lag op het dek van het jacht, gestut op zijn ellebogen, op den buik, genoeglijk een groote pijp rookend.
„Ship ahoi!”, riep hij en het klonk helder over het stille water. Waltertje draaide een beetje scherper in den wind, passeerde het jacht aan bakboord, ging door den wind, en kwam terug, het jacht achterop, dat nu aan stuurboord lag.
Hij liet zijn grootzeil vallen en voer op den fok.
„Morgen”, zei de man met de pijp en blies een groote rookwolk uit.
„Hier is een touw. Vangen.”
Waltertje ving het touw, sloeg het om een kikker en liet zijn fok vallen. De man stond op, ging op het achterdek zitten, met één arm om het roer en liet zijn beenen over den rand bungelen.
„Een verlaten oord hier”, zei hij. „Het lijkt hier wel onbezet Nederland.”
„Hrrm. Dat zou je tegenvallen”, zei Waerachtig De Oude.
„Het is hier best”, zei Waltertje voorzichtig. „Vacantietocht?”
De man met de pijp klopte zijn pijp uit. De asch viel sissend in het water.
„Niet anders”, zei hij. „Ik ben van Leeuwarden afkomen zakken en ik zak zoover ik zakken kan. Hahaha.”
Hij had een plotselinge lach, die over het water echode.
„Hoe is het daarginds?”, zei de oude Waerachtig.
„Waarginds?”, zei de Pijp.
Hij had een mager, bruin gezicht, vol rimpeltjes en Waltertje mocht hem wel.
„Daarbuiten, wat?”, zei de oude. „Hoe gaat het met de Nazi’s en de N.S.B.’ers?”
„O, nog steeds hetzelfde”, zei de Pijp. „De N.S.B.’ers kijken de rest vuil aan en de rest kijkt de N.S.B.’ers vuil aan en samen hebben ze reuze lol. Er is zoo weinig anders te doen in dezen tijd.”
„Hrrm. Dat is geen houding”, zei de oude Waerachtig... „Dat is een slappe vaatdoekhouding. Men is wat? Wat? Men is principieel of men is het niet. Wat?”
„Dat”, zei de Pijp, „ben ik met U eens ... O ja. Ik heb het al jarenlang met mezelf uitgevochten. Heeft U een pijp bij U?”
„Wel en waarachtig”, zei de oude Waerachtig.
„Hier is tabak”, zei de Pijp en gooide een zak naar beneden. „Het is nog goeie Lucky Strike.”
„Beste tabak”, zei de oude Waerachtig, zijn snufferd in den zak stekend en luid snuivend. Het gesnuif klonk ver over het stille water.
„Geen betere”, zei de Pijp. „Stop maar.”
Het gesnuif hield op en Waerachtig stopte.
„Dat missen we toch óók maar”, zei de oude.
„Dat haalt je de donder”, zei de Pijp. „Ik zal blij zijn, als we dat weer terug hebben.”
„Zou het nog lang duren, met die oorlog denk je?”, zei de oude.
„Weet ik veel?”, zei de ander. „Churchill zelf weet het niet eens. Hoe zou ik het weten?”
„Wij staan hier klaar, op alles voorbereid”, zei de oude Waerachtig. „Ik ben vroeger kolonel geweest in het leger. Mijn naam is Waerachtig. Dit hier is mijn zoon Walter Waerachtig.”
„Allemachtig”, zei de man. „Mijn naam is McDonald.”
„MacDonald?”, zei de oude Waerachtig verheugd... „Een voortreffelijk
etiket, als ik het zeggen mag. Wat? Wat? Een uitstekend etiket.”
De Pijp zuchtte:
„Ik ben er niet verantwoordelijk voor. Drie of vier generaties geleden kwam een Schot hier wonen. Hij heette zoo. Nou heet ik ook zoo. Maar ik denk en voel niet het minst Schotsch.”
„Tja”, zei Waerachtig, den brand stekend in zijn pijp, „als je kolonel geweest bent, dan kijk je raar tegen de dingen aan.”
„Alle menschen kijken raar tegenwoordig”, zei de Pijp. „Ik heb het opgegeven, dat allemaal uit te visschen. Ik stel ze nu op den man af een paar simpele vragen, zóó eenvoudig dat ieder normaal mensch ze kan beantwoorden. Ze zeggen „ja” of „nee” en dan kunnen we praten.”
De oude Waerachtig knipperde met zijn oogen.
„Wat? Wat? Ik begrijp het niet.”
„Mag ik mijn tabakszak...?”, zei de Pijp. „Dank U. Het is heel eenvoudig. Ik zal het U uitleggen. U is oud-officier, dus met U zal het een kleinigheid zijn. Eerste vraag: Gelooft U in de noodzaak, dat een volk zijn weerkracht zoo hoog mogelijk moet opvoeren?”
„Hrrm. Wis en waarachtig. Maar natuurlijk”, zei Waerachtig. „Zeer zeker. Ongetwijfeld. Wat? Heb ik jarenlang voor gevochten.”
De Pijp knikte en geeuwde.
„Bent U van meening, onverhoopt, dat een land geregeerd moet worden door een krachtige vuist, liefst door één man, die zegt wát er gebeurt, na kennis genomen te hebben van de dingen, die noodzakelijk gebeuren móéten?”
„Zeer zeker!”, zei Waerachtig. „Wis en donders. Wat? Wat? Dat heeft elke officier van het leger tientallen jaren afgesmeekt. Wat?”
„Wel, wel”, zei de Pijp. „Gelooft U, dat het trekken van den tweedemachtswortel uit Q...”
„Pardon?”, zei Waerachtig.
„Ik vergis me. Pardon”, zei de Pijp. „U bent er natuurlijk op tegen, dat de godsdiensten wel vrij leven in den Staat, maar dat elke politieke bemoeienis van een godsdienst uit den booze is?”
„Voor den donder, neen. Wat?”, zei Waerachtig opgewonden. „Ik bedoel: dat hebben wij officieren altijd gezegd. Dat gedonder met groene Protestantenscholen en blauwe Katholieke vereenigingen en zwarte Remonstrantse naaikransen moet uit wezen.”
„Wel allemachtig”, zei de Pijp.
Hij snoerde zijn tabakszak dicht en stopte haar in een zak van zijn grof linnen broek.
„Maar U is het toch zeker niet eens met de bewering, dat een volk niet in staat is zichzelf te regeeren?”
„Onzin”, zei Waerachtig. „Ik ben op het oogenblik heer en meester hier over een eigen Staat. Een staat in het klein, wat? Ik bepaal hun werkverdeling, hun leger, hun opvoeding en hun uren van naar bed gaan. Ik ben absolute autocraat. Wat? Een de menschen varen er wel bij... Het zou een mooie pan worden, als ze allemaal voor zichzelf moesten gaan uitknobbelen, wat wel en wat niet gebeuren moet. Wat? Wat? Dan waren ze, voor den donder, over een jaar nóg niet uitgevochten... Dan was er over een jaar nóg geen wal gebouwd, en nóg geen put gegraven... Als dan de N.S.B.’ers zouden komen dan...”
„Vader” , zei Waltertje, „laat mijnheer MacDonald uitpraten.”
„Hrrm. Wat?... Pardon?” zei de oude. „Ik bedoel alleen: wij hebben het zelf gezien, wat? Wij hadden geen leger en wij konden nog geen fietsplaatje afgeschaft krijgen en geen kruiser gebouwd en midden in de mobilisatie kegelden de partijen de ministeries ondersteboven omdat de gezichten van de ministers hen niet bevielen. Hrrm. Wat? Géén geklets mijnheer. Wat? Dit is mijn staat, hier. Hier wordt ook niet gekletst. Ik ben geen tiran, wat? Maar ik zeg, wat er gebeuren moet en dat gebeurt.”
„Mag ik U de hand reiken?”, zei de Pijp, zich vooroverbuigend.
„Hrrm. Wat?”, zei Waerachtig, ietwat verlegen. „Hoezoo?”
Hij greep de hand en schudde die warm.
„Ik feliciteer U”, zei de Pijp. „Ik ga U een borrel aanbieden. Wij zijn het roerend eens. U is ook een volmaakte Nationaal-Socialist.”
Er hing een vreeselijke stilte.
Een koppel eenden viel van ontzetting dood in het water met een grooten plons.
„Mag ik U gelukwenschen”, herhaalde de Pijp. „U bent, net als ik, een volmaakte Nationaal-Socialist.”
Waerachtig de Oude stond op en hapte naar lucht. Hij liep rood aan en toen paars en reutelde zacht. Waltertje schrok zich een aap en steunde zijn vader in de zitting van zijn broek.
„Is dat zoo?”, hijgde de oude Waerachtig.
„Niet anders”, zei de Pijp.
De oude Waerachtig keerde zich tot zijn zoon.
„Waltertje, is dat waar?”
Waltertje keek hulpeloos naar de Pijp.
„Ja vader”, zei hij. „Het is zoo. Ik vind het vreeselijk vervelend voor U
en ik had het U niet willen zeggen, maar U bént een Nationaal-Socialist.
„Een lot erger dan de dood”, kreunde Waerachtig de Oude.
Er klonk een schot en zijn ontzielde lichaam gleed op den bodem van de boot. Hij had zich voor zijn raap geschoten met zijn oude dienstpistool.
„Verduiveld”, zei Waltertje, „had-ie nou maar zijn ouwe pistool ingeleverd, zooals ik zei.”
„Wéér een flink man minder in onze rangen”, zie de Pijp spijtig. „Waarom deed-ie dat?”
„Hij had geen gevoel voor humor”, zei Waltertje. „Hij nam altijd alles zoo zwaar op.”

Tweede hoofdstuk

Toen Waltertje Waerachtig twaalf jaar oud was, verliet hij zijn plassen und ging in das Gebirge... Pardon, lezers... Ik ben in de war met Zarathustra. Nietzsche, bedoel ik.
Posthuum en uiteraard met terugwerkende kracht, werd aan Walter Waerachtig den koningstitel verleend met erfelijkheidsrecht in de mannelijke linie.
Toen Koning Walter Waerachtig II twaalf jaar oud was, groette hij de hoofden van Lebak en de watervrije moerassen en zandwoestijnen van Oeteldonk en ging naar zijn oom in Den Haag.
Zijn oom heette ook „Waerachtig”; iets wat je veel ziet bij ooms, dat ze net zoo heten als de vaders van hun neven dan altijd, en de oom was referendaris op het Departement.
Waltertje was zonder eenige moeite zijn vader, na diens begrafenis met pracht en praal, opgevolgd als souverein over de Rietlanden en Turfgronden van den Kop van Overijssel.
Hij reorganiseerde het leger en liet hen hun zwaarden omsmeden tot ploegscharen en regelde de voortbetaling van de soldij en gaf wekelijks les in kennis der Wilde Wamannen en peinsde zich het hoofd suf, hoe hij in vredesnaam de hersens van zijn Staat weer in normalen toestand kon brengen. Hij kwam ten laatste tot de eenig mogelijke conclusie: dat het onmogelijk was, zijn onderdanen aan het verstand te brengen, dat zijne Doorluchtige Hoogheid Walter Waerachtig I had staan raaskallen en dat Walter Waerachtig II iets minder raaskalde. De legendevormende kracht der historie was al in werking getreden en reeds ging het gerucht, dat Koning Waerachtig I gesneuveld was in den strijd tegen een Wilde Waman, die zich al dien tijd onder water verborgen had gehouden in een Japanse speelgoedduikboot. Men sprak ervan, een standbeeld voor hem te hakken uit een wilgenstomp. Hij was wijs reeds, de jonge koning, en verstandig, en hij kwam na vele dagen en nachten peinzen tot den slotsom, dat zijn onderdanen véél gelukkiger en rustiger waren, als hij hen voorloopig liet volharden in hun geloof. Dus besteedde hij enkele nachten aan het teekenen van nieuwe prenten van N.S.B.’ers en Wilde Wamannen.
Hij deed enkele zeer gelukkige vondsten: een Wilde Waman, welke zooveel landgenoten verraden had, dat hij van den opbrengst een groot paleis had gekocht. Hij tekende het groote paleis met zevenhonderd marmeren zuilen en een doorzicht op de orgie, welke erin werd gehouden. De orgie was niet geheel overtuigend, daar de naakte vrouwen afwezig moesten blijven met het oog op de vrouwen en moeders der Riet- en Turflanden, maar de bokalen en de gebraden reeruggen en de kuipen vol met Bols en de kisten met Havana’s waren er in hooge mate.
Een groot succes was ook de tweede plaat, waarop zeven vette N.S.B.’ers stonden afgebeeld, de kas van de Winterhulp leeghalend, terwijl op den achtergrond moeders en kinderen weergalmend stonden te weenen. Waltertje betaalde de soldij een maand vooruit en wees een plaatsvervangend Vorst aan, dien hij, bij wijze van autoriteitsteeken, vóór het kroegje op den paaldijk officieel omhing met een Madoereesch slagzwaard, waaraan een gedroogd Papoea-oor hing, benevens een flos van echt menschenhaar.
Onder groot gejuich overschreed hij daarna de grens van zijn vorstendom door een erehaag van ploegzwaarden, gesalueerd met het Papoea-oor.

Hij meldde zich bij zijn oom in Den Haag, die een groot huis bewoonde aan de Laan van Meerdervoort. Het beviel hem eigenlijk niet zoo best, de eerste dag al niet, want dat Haagsche huis moest zooveel stand ophouden en was zoo duur, dat er voor eten maar verduiveld weinig overschoot, maar Waltertje bleef, want hij wenschte in die maanden diepgaande studie te maken van de verhoudingen in het Nederlandsche buitenland. Dus at hij stiekum bonlooze schotels in café’s op het Buitenhof, als hij de kans kreeg, want hij had een risje goudstukken (uit zijn vaders kisten) genaaid in de voering van zijn jas. Waltertje was uiterst verstandig, dus zei hij zijn oom niets van die goudstukken, want hij voelde wel, dat hij ze anders vervloekt gauw kwijt zou zijn.
Op een avond - het was de avond van den derden dag, dat hij daar logeerde - kwam hij terug uit de stad waar hij was gaan kijken, wat er nu eigenlijk gebeurde bij een collecte van de Winterhulp. Het regende pijpestelen en bovendien was het vervloekt koud. Hij rukte haastig aan de bel. Zijn tante deed open en keek hem bezorgd aan.
„O Waltertje”, zei ze, „je oom is vreeselijk boos.”
„Kom, kom”, zei Waltertje, „hoe kan dat nou?”
Hij trok zijn jas uit en hing die aan den kapstok. Zijn oom stond in de open deur van de voorkamer en bekeek hem van onder gefronste Waerachtige-Wenkbrauwen.
„Lieve hemel”, dacht vorst Walter Waerachtig II. „Ik ben de klos. Heeft hij mijn goudstukken in de gaten gekregen?”
„Walter! ” zei zijn oom.
Walter ging de kamer binnen. Het was er koud.
„Brandt de kachel niet?”, zei Waltertje.
„Zwijg”, zei zijn oom. „Zie je dit?”
Hij hield zijn hand onder Walter’s neus.
„Ik zie, Bossambo!”, zei Walter.
Zijn oom gromde:
„Wàt zie je?”
„Een ouwe kroonkurk”, zei Waltertje.
Zijn oom staarde hem sprakeloos aan.
„Durf je daar te staan en mij zonder blikken of blozen aan te kijken?”
Waltertje zei niets en staarde zonder blikken of blozen de koude kachel aan.
„Weet je, waar ik deze kurk gevonden heb?”
„Allah zal het weten”, zei Waltertje. „Misschien wel in bed van tante.”
„In den vuilnisbak”, zei zijn oom schor. „In den vuilnisbak! Bah! Dat ik zóó oud moest worden, om de schande te beleven, dat een van mijn bloedeigen neven, wat zeg ik, mijn eenige neef, het landverraad zóóver drijft, dat hij een kroonkurk in den vuilnisbak gooit, zoodat de Duitschers er tanks en kanonnen van kunnen bouwen. Bah! Ga uit mijn oogen!”
Waltertje ging uit zijn oogen.
Zijn tante kwam binnen met roodbekreten oogen.
„Het kind heeft toch geen slechte natuur, Zacharias”, zei ze. „Wees niet zoo streng voor hem. Hij heeft niet met opzet landverraad willen plegen. Hij heeft misschien in een oogenblik van onbedachtzaamheid gehandeld.”
Zacharias Waerachtig gromde:
„Waar is de schop?”
„In het tuinhuis, zooals altijd”, zei zijn vrouw.
Zacharias Waerachtig verliet het vertrek, na ene zaklantaren en sommeerde zijn vrouw om mede te gaan.
Zij gingen den tuin in en Zacharias zocht een veilige plek uit. Hij liet zijn vrouw bijlichten, groef een diep gat, legde de kroonkurk erin en plempte de aarde aan.
„Zoo”, zei hij, „dat is één tank minder voor Hitler.”
Hij strekte zijn rug en schreed naar binnen, de keuken in. Op de aanrecht lag een opgefrommelde papieren zak.
Zacharias’ Argusoogen zagen den zak onmiddellijk.
„Wat gebeurt er met dezen papieren zak?”
„Niets”, zei zijn gade zenuwachtig.
„Nalatigheid!” brieschte Zacharias. „Opstoken. Onverwijld. De Duitschers maken er schroeven van. Gisteren sprak ik een man, die een Duitsch vliegtuig zag passeeren in de lucht. Terwijl hij omhoog keek, viel er een schroef uit. De schroef raapte hij op... en waar denk je, dat hij van gemaakt was?”
„Guttegut, misschien wel van zilver”, zei zijn vrouw.
„Van karton”, zei Zacharias. „Hoef je niet te vragen. Waar is Walter?”
„Boven, op zijn kamer, denk ik.”
Zacharias schreed fier de trap op. Waltertje zat aan de tafel, het hoofd in de handen en las de krant.
„De Duitschers hebben Sebastopol.”
„Gelogen”, zei zijn oom, „Allemaal gelogen. Propaganda. Geloof nooit iets van wat ze zeggen, jongen. Het is allemaal propaganda. Heel Duitschland ligt allang plat, maar het Duitsche leger weet er nog niets van. Ik sprak gisteren een man, die vier keer met den trein door Hamburg was gereisd en hij zag niets. Gisteren sprak ik een ander en die vertelde hoe dat kon. De Duitschers hebben Hamburg heelemaal weer opgebouwd karton en latten.”
„Gossiepikkie” , zei Waltertje, „Net als bij een film.”
„Juist”, zei zijn oom. „Ze zijn zoo listig als iets, die Duitschers. Ze maken een heele stad na. Met melkboeren en menschen die er rondloopen. Ze hebben duizenden menschen in dienst, die winkelen en praten en in- en uitloopen, nèt of het echte huizen zijn. Alleen maar om alles geheim te houden.”
„Tjonge, tjonge, wat een organisatie”, zei Waltertje. „En al die menschen die er gewoond hebben?”
„Dood”, zei zijn oom, „Allemaal dood. Alleen maar om je te laten zien, wat voor voorzichtigheid je moet betrachten met die Duitschers.”
„Waerachtig”, zei Waltertje, „ze zijn zoo slim als menschen.”
Zijn oom keek hem vriendelijk aan.
„Zul je beloven jongen, nóóit meer kroonkurken in handen der Duitschers te laten vallen?”
„Ik beloof”, zei Waltertje.
„Kom dan eens naar beneden”, zei zijn oom. „Laat het licht hier branden, anders verbruik ik niet precies mijn heele rantsoen electriciteit.”
„Moet dat dan?” zei Waltertje verbaasd.
„Dat zal ik je uitleggen”, zei zijn oom. „Als ik electriciteit overhoud, gebruiken de Duitschers die om Hilversum langer te laten meezenden... Ik ben vorige maand begonnen, met precies mijn heele rantsoen op te gebruiken... en kijk eens! Nu sluit Hilversum al om kwart over zeven!”
Zij gingen de trap af en de kamer in. Het was er koud.
„Steekt U de kachel nog niet aan?”, zei Waltertje rillend.
Zijn oom keek hem bestraffend aan.
„Weet je dan niet, dat wij den heelen winter niet één kool meer krijgen?”
„Nou, nou”, zei Waltertje, „dat zeiden ze de vorige winter ook al en het liep nogal los.”
„Geen kóóI”, zei zijn oom streng.
„All right, all right”, zei Waltertje haastig. „Geen kóóI. Maar als er toch geen kolen meer komen, kunnen we evengoed nu stoken als over drie maanden, nietwaar?”
„We moeten kou lijden voor het vaderland”, zei Zacharias.
„Amen”, zei zijn vrouw.
Zij aten een tijdje in stilte.
„Ik sprak vandaag een man”, zei Zacharias, „op het Departement, die woont naast een N.S.B.’er en die vertelde, dat die N.S.B.’er nu al de derde nieuwe winterjas heeft in drie maanden.”
„Hemel, waar haalt hij ze vandaan?”, zei Waltertje.
„Guttegut toch”, zei zijn tante.
„Waar ze ze vandáán halen?” zei zijn oom.
„Ze hebben toch één textielkaart, net als wij?”, zei Waltertje.
„Als die man op het Departement zegt, dat die N.S.B.’er drie winterjassen heeft, dan hééft hij drie winterjassen”, zei zijn oom dreigend.
„Heeft U een sigaret voor me?” zei Waltertje.
„Neen”, zei zijn oom kwaad.
„In drie maanden drie jassen?”, zei Waltertje.
„In drie maanden.”
„Nu U het zegt”, zei Waltertje, „geloof ik, dat ik iemand hoorde vertellen, dat hij een N.S.B.’er kende, wiens vrouw vier bontjassen had in vier maanden.”
„Is ‘t waarachtig?” zei zijn oom. „Hier, neem een sigaret.”
Waltertje stak de sigaret op.
„Ik weet niet eens zeker, of ‘t geen vijfbontjassen waren.”
„Guttegut, in vijf maanden” , zei zijn tante.
„Nee... in zes maanden”, zei Waltertje. „Nooit overdrijven.”
Zijn oom prees hem.
Waltertje keek hem peinzend aan.
„Ik heb vandaag wat beleefd”, zei hij. Ik ging een winkel binnen en vroeg een paar boxcalf schoenen zonder bon. Ze zetten me eruit.”
„Guttegut toch”, zei zijn tante.
„Maar vóór ik ging, schudde ik mijn hoofd”, zei Waltertje, „en mompelde duidelijk hoorbaar: en dat alles om die éénen man.”
„Prima, prima”, zei zijn oom. „Heel goed, dat ga ik ook doen.”
Waltertje hief de hand.
„Wacht”, zei hij, „het verhaal gaat verder. Ik ging een tabakswinkel binnen en vroeg twee blikjes Gold Flake. Ze lachten zich een aap en toen ik aanhield zetten ze me den winkel uit. Maar vóór ik ging...”
„Zei je...”, zei zijn oom vol verwachting.
„En dat alles om die éénen man.”
Zijn oom klopte hem op den schouder.
„Hier kerel, neem een sigaret.”
„Dank U, dank U”, zei Waltertje en stopte de sigaret in zijn borstzak.
„Ik ging een winkel in boter en kaas binnen en vroeg naar een pond boter zonder bon en daarna een winkel van suikerwaren en vroeg om een doos Lindt-chocolade en nog veel meer winkels, ik weet niet meer precies.”
„En ze gooiden je overal uit?”, zei zijn tante. „Guttegut toch.”
„En zei je overal: en dat alles om die éénen man?”
„Inderdaad”, zei Waltertje.
„Jij bent nog eens een vent!” zei zijn oom.
„Het verhaal is nog niet uit”, zei Waltertje. „In de zeventiende of achttiende winkel kwam er achter mij een man in burger binnenstuiven, die mij in mijn kraag greep en een insigne liet zien.”
„Guttegut”, zei zijn tante bleek van schrik, „een Doodskophuzaar.”
„Je bent in de war, vrouw”, zei Zacharias ongeduldig. „Hij zal wel van
de Gestapo geweest zijn. En toen?”
„Wel”, zei Waltertje, „hij vroeg, of ik die vent was, die overal gezegd had: en dat alles om die éénen man.”
„En wat zei jij?”
„Wel, ik zei van ja, natuurlijk.”
„En toen?”
„Wel, ik praatte even met hem en toen was het in orde.”
Zacharias staarde hem aan.
„Was het toen in órde?”
Waltertje keek verbaasd
„Maar natuurlijk.”
„Maar vroeg hij dan niet wie je bedoelde?”
Waltertje drukte zijn sigarettenpeuk uit:
„Natuurlijk vroeg hij dat.”
„En wat zei jij toen?”
Waltertje staarde zijn oom verbaasd aan.
„Ik? Churchill natuurlijk. Wie bedoelde U dan?”
Er volgde een lange zucht. Zacharias was flauw gevallen. Zij brachten hem bij met azijn en water.
„Guttegut” , zei zijn tante, „en is dat vanmiddag gebeurd?”
„Welnee”, zei Walter, „het is heelemaal niet gebeurd, maar is het geen leuk verhaal? Heelemaal zelf verzonnen. Niet eens gehoord van iemand van het Departement. Ha! Ik verzin drie verhalen in drie dagen... Ik geloof zelfs vier verhalen in vier dagen. Ik ga naar bed. Wel te rusten.”
„Guttegut” , zei zijn tante flauwtjes en sprenkelde azijn over Zacharias.

In het holst van den nacht werd Waltertje wakker, doordat iemand aan zijn schouder rukte. Hij schoot rechtop in zijn bed en knipperde tegen het licht van een zaklantaren.
Het was zijn oom Zacharias, in slaapmuts, met referendariskleurige bedsokken.
„Vlug sta op”, zei zijn oom. „Het land is in gevaar.”
„Bent U weer bijgekomen?”, zei Waltertje teleurgesteld.
„Zwijg”, zei zijn oom, „dit is geen tijd voor praten, maar voor fiere mannendaden.”
Hij bukte zich en trok fier zijn eene bedsok op die afzakte over zijn magere kuit. Walter trok fier een broek aan en schoot in zijn schoenen. „Wat is er gebeurd?”
„Wij moeten de dekens verstoppen”, zei zijn oom.
„Tante houdt beslist niet van zoo’n spelletje in den nacht”, zei Walter.
„Geen grappen”, zei zijn oom streng. „Ik heb juist uit de beste bron gehoord, dat de Duitschers alle tweepersoons wollen dekens gaan vorderen.”
„Bestáát niet”, zei Waltertje. „De Duitschers weten verduiveld goed, dat wij slapen moeten.”
„Zij hebben ze noodig om de krijgsgevangenen Engelschen in te Jonassen. Een nieuw bewijs voor hun bestiale wreedheid. Maar mij zullen ze niet hebben! Dien fieren Hollander! Zoolang ik nog kan klauwen! Zoolang ik tanden heb! Pardon.”
Hij klauwde zijn tanden op en stopte het gebit weer in zijn mond.
„Pakje dekens op en ga mee!”
Walter pakte zijn dekens en volgde. Op den zolder zetten zij de zaklantaren op den grond en zijn oom nam een boor en een schrobzaag en begon de planken door te zagen. Het was lastig, want de kwast van de slaapmuts kwam er telkens tusschen.
„Let op Uw kwast”, zei Walter. „Zet toch Uw muts af.”
„Dan vat ik kou”, zei de fiere Hollander.
Walter hield dus de kwast vast en Zacharias zaagde en tenslotte stopten zij de dekens tusschen de planken en de planken er weer op.
„Mag ik niet tusschen de planken slapen?” zei Walter. „Daar is het tenminste warm. Hoe moet ik nou slapen?”
„Onder een overjas”, zei zijn oom. „Dat doe ik ook.”

Toen Walter den volgenden avond uit de stad thuis kwam, stond zijn oom al op hem te wachten.
„Is het goed donker?” zei hij.
„Pik”, zei Walter. „Ik ben tegen een N.S.B.’er opgeloopen.”
„Ga in bad”, zei zijn oom. „Ga onmiddellijk in bad.”
„Maar...”, zei Walter.
„In bad of mijn huis uit”, zei zijn oom.
Walter ging in bad en liet uit louter woede de heele kuip vol met gloeiend heet water loopen en spartelde er lustig in rond en bedacht, dat het nog zoo’n slechte smoes niet was, tegen een N.S.B.’er op te loopen.
Toen bonsde zijn oom op de deur.
„Schiet op en ga mee.”
„Wat is er loos?”, zei Waltertje, toen hij beneden kwam. Zijn tante zat
in een stoel en keek zorgelijk.
„Er is een ernstig probleem”, zei zijn oom. „De radio moet verstopt worden.”
„Geef maar een bijl”, zei Walter. „Zal ik den vloer openbreken?”
Zijn oom schudde het hoofd.
„Daar kan-ie niet tusschen. Hij is te groot. Wij moeten hem begraven.”
„Geef de schop maar”, zei Walter.
Zacharias keek hem ernstig aan.
„Zoo eenvoudig is het niet. Achter den tuin ligt al ons tin en koper. Onder het kippenhok zitten potten met koperen centen en de blikken gecondenseerde melk. Ons oude ijzer en de kroonkurken liggen onder de dahlia”s. Een electrische spoortrein en de Meccanodoos van Piet, die nu afgestudeerd is, en die de Duitschers wat graag zouden hebben, om hun troepen mee op te leiden, maar dat zal ze niet glad zitten, liggen onder de broeibak. Links tegen de muur zitten de fietsen van mij en mijn vrouw...”
„Tjonge”, zei Walter, „ik wou dat ik een mol was. Dan had ik een fijn leven onder de grond.”
„Geen scherts of boert” , zei zijn oom streng.
„Waarom moet de radio verstopt worden?” vroeg Walter.
„De Duitschers gaan alle radio’s vorderen.”
„Zullen ze wel uit hun lijf laten”, zei Waltertje. „Dan kunnen we ook niet meer naar Hilversum en Bremen luisteren.”
„Zwijg”, zei zijn oom. „Ik heb uit zeer goede bron vernomen, dat we allen een nieuw radiotoestel krijgen, dat alléén maar op Bremen kan worden afgestemd. Maar ze zullen mij niet hebben! Mijn toestel wordt verstopt.”
„Ik luister anders liever naar Bremen, dan naar een toestel dat onder de grond zit”, zei Waltertje.
„Geen brutaliteiten, vlerk”, zei zijn oom.
Om tien uur hadden zij een schuilplaats gevonden. Zij maakten een draagnet van touwen en deden dat om het toestel en lieten het apparaat in den beerput zakken, tot het boven de vloeistof zweefde. De deksel ging erop en klaar was Kees.
„We mogen wel oppassen, dat we niet te veel... eh ... anders”, zei Waltertje.
„Verduiveld, ja”, zei zijn oom en fronste zijn wenkbrauwen over dit nieuwe probleem.
Waltertje keek onderzoekend rond.
„Het wordt kaal hier”, zei hij en telde op zijn vingers. „Koper weg, tin weg, radio weg, fietsen weg, dekens weg...”
Zijn oom onderbrak hem met een schreeuw.
„Allemachtig! Dat zou ik vergeten.”
Zijn vrouw wrong haar handen.
„Guttegut Zacharias... Wat is het?”
„Ik heb uit zeer betrouwbare bron vernomen, dat de Duitschers alle ondergoed en vloerkleeden gaan vorderen.”
„Wat moeten ze ermee dóén?”, zei Waltertje.
„Ze hebben geen linnen meer voor hun vliegtuigen. Daar hebben ze ons goeie goed voor noodig.”
„Ajakkes toch”, zei tante.
„En de vloerkleeden hebben ze dringend noodig in Rusland, omdat hun tanks uitglijden op het ijs... Als ze van den winter een aanval gaan doen, moeten ze die vloerkleeden onder de rupsbanden leggen.”
„En de Russen dan?”, zei Waltertje.
„Die hebben hun tanks op sleden gemonteerd”, zei Zacharias.
„Asjemenou”, zei zijn vrouw, „die Russen toch.”
Zij verstopten het ondergoed en de vloerkleeden en rollen in een ongebruikte schoorsteen en liepen dreunend rond op de kale planken.
„Wat een gijn, wat een gijn”, zei Walter.
„Ga zitten”, zei zijn oom. „Ben jij afdoende op de hoogte der nieuwste vaderlandsche geschiedenis?”
„Vast niet”, zei Waltertje.
„Dat dacht ik al”, zei zijn oom. „De zaak zit zoo: toen ons parate land in 1940 door de Duitschers werd aangevallen, zou ons voortreffelijke leger hen zonder eenigen twijfel met bebloede koppen binnen vier dagen teruggeslagen hebben tot over den Oder, als wij niet te kampen hadden gehad met het verraad der N.S.B.’ers. Ons leger treft geen blaam. Ons leger was een prachtig leger, onthoud dat goed, jongen.”
„Jawel oom”, zei Waltertje en geeuwde achter zijn hand. Zijn oom ging voort met zijn lezing.
„Behalve door de N.S.B.’ers werd ons leger ten val gebracht door de parachutisten. Uit vele verslagen van ooggetuigen, die ik heb opgeteekend, kon ik met groote zekerheid opmaken, dat de Duitsche parachutist er als volgt uitzag: De parachutisten verlieten hun vliegtuigen, gezeten op een motor met zijspan, die hing aan een parachute. Sommigen waren verkleed als nonnen, anderen als postbodes, oude wijven, pastoors, kleine kinderen of leden der R.K. Staatspartij. Op het zadel van den motor zat een parachutist, op de duo zat de tweede en in het zijspan zat een klein paardje. De bewapening der parachutisten bestond uit een kanon met honderd granaten, een groot pistool en een klein pistool, elk met duizend patronen, een licht en een zwaar machinegeweer, elk met drie patroonbanden, een autogeenlasapparaat om bruggen te vernielen, een kortegolfzender, een kist dynamiet met detonatoren, een voedselrantsoen voor tien maanden, een electrische grammofoon met platen van Zarah Leander, zes Indische Rheumathiekarmbanden en een sterrenwacht in zakformaat. Voorts bezaten zij door N.S.B.’ers verstrekte kaarten, waarop aangegeven de dichtstbijzijnde café”s, waar zij zuurkool met worst en bier konden krijgen. Uit dit laatste blijkt, met welke diabolische perfectie alles was voorbereid. Zelfs waren de parachutisten voorzien van een fietsplaatje, om moeilijkheden met de politie te vermijden. Alle parachutisten werden in dronken toestand uit de vliegtuigen gegooid en geen van hen was ouder dan 12 jaar.”
„Tjonge, tjonge”, zei Waltertje, „‘t lijkt wel iets uit een boek van Edgar Wallace.”
„Geen luim of boert”, zei zijn oom streng. „Voorts beschik ik over het ooggetuigenverslag van wat geschiedde op den weg van Den Haag naar Delft, op den ochtend van den 10en Mei 1940. Een kolonne Hollandsche soldaten rukte op over den weg en speurde naar onraad. Het eenige, wat zij tegenkwamen, was een koppel nonnen. De luitenant vertrouwde het zaakje niet, omsingelde de nonnen en liet hen fouilleren, hetgeen onder protest plaats vond. Zij vonden niets dan, en denk eraan: dit is de authentieke getuigenis van den bevelhebbenden luitenant, dan twee rozenkransen, twee zakdoeken en drie en dertig cent... Zij lieten de nonnen passeeren en de kolonne ging verder. Toen zij de nonnen tien meter achter zich hadden, hoorden zij plotseling het geratel van een machinegeweer. Binnen twee seconden waren alle soldaten neergemaaid. De luitenant werd, door een gelukkig toeval niet gedood, doch slechts licht gewond in den schouder. Hij hield zich echter dood en toen de nonnen naderden, wist hij er één te raken met zijn pistool. De ander vluchtte inderhaast op een vliegend tapijt, dat zij onder haar pij te voorschijn haalde. De luitenant liep naar de geraakte non toe en onderzocht haar. Het bleek hem, dat haar neus en kin zwart waren van de kruitdamp... en tot zijn matelooze ontzetting zag hij, dat zij een valsch gebit droeg, dat zóó was geconstrueerd, dat de tanden als kogels dienden, welke uit het gebit werden geschoten als de kogels van een machinegeweer.”
„Allemachtig”, mompelde Waltertje, „da’s een sterk verhaal. Waar is dat gebit nou?”
Dat heeft de luitenant helaas verloren”, zei zijn oom. „Maar op het gebit stond gedrukt:
KRUPP ESSEN
Nicht zum Essen zu verwenden.”

„Gossiepikkie” , zei Waltertje. „Die Duitschers toch hè? En denkt U dat het werkelijk waar is?”
„Wat?”, zei zijn oom. „Durf jij de waarheid ervan te betwijfelen? Alleen N.S.B.’ers betwijfelen dat. Wou jij soms N.S.B.’er worden?”
„Hemeltje, nee”, zei Waltertje.
Het was even stil en Zacharias dronk een Oranjebitter.
„Is dat lekker?”, vroeg Waltertje naïef.
„Nee”, zei Zacharias, „maar het is Oranje. En ga nu mee, want we moeten nog een massa doen. Alle tafels en stoelen en kasten moeten worden verborgen.”
„Jasses”, zei Waltertje, „waarom nou weer?”
„De Duitschers gaan ze vorderen, heb ik uit goeie bron gehoord, en sturen ze naar Japan in ruil voor deviezen.”
„Bestaat niet”, zei Waltertje. „De Japanners hebben ook geen deviezen. Niet één devies.”
„Zwijg”, donderde zijn oom. „IK vergiste me. Ze ruilen ze in tegen Japansche Lantarens en koekerellen, om het moreel der Duitsche bevolking te verhoogen. Ik verwacht binnenkort een groote algemeene vordering van poppen, bromtollen, plakplaatjes, legpuzzels en poppenkasten, anders wordt de toestand in Duitschland onhoudbaar.”
„Waar moeten we Uw meubels stoppen?” zei Waltertje. „Uw heele tuin zit al vol.”
„We graven drie meter diep”, zei zijn oom, „er zit niets anders op.”
Het kostte hun drie nachten en twee dagen graven. Toen verrees er op de plaats, waar eens de tuin was geweest, een heuvel van tweeënhalve meter hoogte, opgeworpen uit grond die overbleef. Het was een raar gezicht, zoo’n heuvel, en het huis was practisch leeg. Waltertje maakte ‘s avonds zijn dagelijksche aanteekeningen, zittend op een omgekeerden kapotten emmer, schrijvend op een leege pakkist.
„Laat ze nou maar komen”, zei Zacharias. „Ze zullen hier niks vinden.”
„Behalve een vulkaan in den tuin”, zei Waltertje.
Dien nacht was er een luchtgevecht en om kwart voor twee, in het holst van den nacht, kwam er een Engelsch vliegtuig omlaag dwarrelen boven op den twee meter hooge heuvel die Zacharias’ meubilair verborg.
„Oom”, zei Waltertje, aan zijn deur kloppend, „er is een Engelsch vliegtuig omlaag gevallen en de piloot zit op de wrakstukken van Uw eiken salontafel met om zijn hals een antieke koperen ketel.”
„Bestaat niet”, zei Zacharias. „Dat kán geen Engelsch vliegtuig zijn geweest.”
„Heusch waar, oom”, zei Waltertje. „Hier is Uw slaapmuts. Er staan Engelsche kleuren op en de piloot vloekt in het Engelsch.”
„Spreek me niet tegen!” zei Zacharias. „Engelsche vliegtuigen worden niet naar beneden geschoten. Bestáát niet!”
„Er waren net een paar Duitsche soldaten in Uw tuin”, zei Waltertje, „en die namen de piloot mee en die vloekte in onvervalst en goed Engelsch en gooide Uw koperen ketel naar mijn hoofd.”
„Zie je wel”, zei Zacharias, zijn broek aanschietend, „een Engelschman is een gentleman en vloekt niet. Dat hebben de Duitschers zoo in scène gezet. Als er een Duitsch vliegtuig naar beneden valt, verven ze het gauw in de Engelsche kleuren en zetten er een Duitsche piloot bij, die in het Engelsch kan vloeken, om het echt te maken.”
Ze gingen den tuin in en bekeken de wrakstukken met een zaklantaren.
„Dan moeten ze het in de lucht Engelsch geverfd hebben”, zei Waltertje, „want ik zag het vallen. Ik schrok me een aap.”
Zij bekeken nog méér wrakstukken.
Toen kwamen de Duitschers terug, en zetten den tuin af, en bekeken óók de wrakstukken en verbaasden zich erover, dat een eenvoudig Engelsch jachtvliegtuig een interieur had van koperen ketels en koperen braadpannen, twee eiken tafels, een linnenkast en veertien stoelen. Zij vroegen Zacharias dit fenomeen te verklaren en Zacharias huilde luidkeels en zei dat hij het heusch niet gedaan had, maar de stoute Duitschers geloofden het niet en namen Zacharias mee.
Toen was Walter alléén met zijn tante.

Zij haalden naar binnen wat er over was van de tafels en de stoelen, zij peuterden de vloerkleeden en de onderbroeken uit den schoorsteen en heschen de radio op uit den beerput en Walter fietste lustig rond op een fiets, die hij ontdaan had van de resten van het kippenhok. ‘s Avonds zaten zij samen en hadden weer wollen dekens om tusschen te slapen en zij stóókten zelfs, in de hoop, dat er weer nieuwe kolenbonnen zouden worden aangewezen... en waarachtig!... Er wérden nieuwe bonnen aangewezen en er kwámen kolen op ook, en op een goeden avond keek Walter zijn tante aan en zei:
„Waar heeft U zich nu al dien tijd in vredesnaam zoo druk over gemaakt?”
„Da’s wel waar”, zei zijn tante... „maar die Wamannen, die Wilde Wamannen met laarzen en zwarte petten op... die raken we niet kwijt.”
„Tja...”, zei Walter, „die smerige Wamannen toch.”
En hij verviel in diep gepeins over de Wilde Wamannen.

Derde hoofdstuk

Toen Waltertje’s vier weken studietijd voorbij waren, maakte hij zich gereed om terug te keeren, als Walter Waerachtig II, naar zijn vorstendom in de Turf- en Rietlanden in den kop van Overijssel. Hij had nog twee goudstukken over. Hij pakte zijn kleine koffertje, wenschte zijn tante het allerbeste en verliet het huis om een N.S.B.’er te zoeken.
Hij wilde en zou een N.S.B.’er hebben.
Hij ging dus regelrecht naar de Arbeidsbeurs en klopte aan het loket. Een bleeke man met veel pukkels op zijn gezicht en sluik haar schoof het loketje op.
„Hagenaar”, zei Waltertje, „ik wil een N.S.B.’er huren.”
De man met de pukkels deed den mond open om iets te zeggen.
Waltertje hief den hand op:
„Ik weet”, zei hij, „dat alle N.S.B.’ers vette banen hebben en schatrijk zijn. Ik weet het. Maar misschien zijn er toch nog, die naar een baantje zoeken, nèt als alle andere menschen. Doe me een lol en kijk het na.”
De pukkels verdwenen en het loket viel dicht.
Er werd een heelen tijd gemompeld aan den anderen kant van het loket, maar er verscheen niemand. Waltertje verbaasde zich hierover, tot hij zich plotseling iets herinnerde.
Hij schoof het raampje open en zei:
„Ik vergat te zeggen: ik ben géén N.S.B.’er.”
Hij liet het raampje vallen.
Een seconde later vloog het weer open en de pukkels lachten hem vriendelijk toe.
„Aha”, zeiden de pukkels, „U heeft het noodig voor een speciaal doel?”
„Een verduiveld speciaal doel”, zei Waltertje.
„Een, die lezen en schrijven kan?”, vroegen de pukkels.
„Die mop heeft een baard van hier tot Paschen”, zei Waltertje. „Zooals Queen Victoria eens zei: wij zijn niet geamuseerd.”
„Waarvoor wilt U hem gebruiken?”, vroegen de pukkels.
Waltertje overdacht dit:
„Laten wij zeggen: als privé-secretaris.”
De pukkels verdwenen en kwamen eenige tijd later terug. „Alstublieft. Hier heeft U de namen en adressen. Wilt U hen zelf bezoeken?”
„Lijkt me leuk”, zei Waltertje.
„Goeden middag, mijnheer”, zeiden de pukkels.
Waltertje keek hem eenige tijd aan en zei dan duidelijk:
„Hou Zee”.
De pukkels waren sprakeloos. Het loket viel met een klap dicht.
„Snap je dat nou?”, zei WaItertje tegen een affiche van de Cunard White Star Line tegen den muur. „Het Sesam Sluit U is niets, vergeleken bij die twee woorden: „Hou Zee”. En dan bèn ik nog geen eens N.S.B.’er! Wat zal er dan wel gebeuren als je ‘t zegt en je bent wèl N.S.B.’er?”
De eerste N.S.B.’er had intusschen werk gevonden en de tweede colporteerde. De derde was wèl thuis. Het was een aardige jongeman van tegen de dertig. Hij zag er pootig uit.
„Luister eens”, zei Waltertje. „Ben jij Waman?”
„Dat haaltje de drommel”, zei de N.S.B.’er. „Ik eet eIken morgen spinazie. Net als Popeye.”
„Zin om mee te gaan naar Overijssel?”, zei WaItertje. „Honderd pop per maand en den kost vrij.”
„Altijd”, zei de N.S.B.’er. „Je lijkt me een rare vent, en ik houd van avonturen.”
„Je kunt mijn eerste minister worden”, zei Waltertje Waerachtig II, en hij gaf toen gauw den N.S.B.’er zijn eerste maand salaris, want hij keek Waltertje zóó scheef aan, dat die bang werd, voor idioot te worden aangezien en zijn eerste minister kwijt te raken.
„Luister”, zei Waltertje. „De toestanden bij ons in Overijssel zijn vreemd. Draag je een insigne?”
„Allicht”, zei de N.S.B.’er.
„Mot je af doen”, zei Waltertje, „want dat...”
„Ik dénk er niet over”, zei de N.S.B.’er kwaad. „Ik speel geen verstoppertje.”
Waltertje werd ongeduldig.
„Je kunt mij vertrouwen”, zei hij. „Ik heb je noodig voor een goed en rechtvaardig doel. Daarvoor moet je tijdelijk je licht als N.S.B.’er onder de korenmaat zetten, maat. Later kun je het er weer onderuit halen.”
„Ben JIJ N.S.B.’er?”, zei de N.S.B.’er wantrouwend.
„Geen kwestie van”, zei Waltertje. „Ik ben niks.”
„Ben je het er niet mee eens?” zei de N.S.B.’er.
„Laten we nou geen ruzie maken”, zei Waltertje. „Ik verzeker je dat dit een volkomen straighte zaak is.”
„Okido”, zei de N.S.B.’er.
Zij klommen in den trein, aten in Utrecht en klommen na verloop van tijd in een autobus, die hen bracht aan den grens van het Turf- en Rietland.
„Denk eraan”, zei Waltertje, en rukte aan een grooten koperen bel, die aan een paal bij het hek hing, „geen wóórd erover dat je N.S.B.’er bent!”
De N.S.B.’er was langzamerhand gewend aan Waltertjes gekke streken en kauwde rustig op een grasspriet.
Uit een klein, groen geverfd schildwachthuisje kwam een Boerenzoon aangerend met een knuppel. Hij opende het hek, klikte met zijn beslagen klompenhielen tegen elkaar en presenteerde zijn knuppel.
„Dank je wel”, zei Waltertje, „Rechtsom... keert!”
De Boerenzoon maakte rechtsomkeert.
„Zoolbeslag zien”, zei Walter.
De Boerenzoon tilde een voor een zijn voeten op. Het zoolbeslag was in orde.
„Rechtsom... keert!” zei Waltertje. „Ga maar op de plaats rust staan. Is er nog nieuws?”
De Boerenzoon zette zijn knuppel af en bracht één arm model op den rug zooals hem geleerd was door Walter Waerachtig I.
„Geen nieuws”, zei hij. „De consignes zijn onveranderd.”
Midden in de Turf- en Rietlanden, vóór het cafeetje, op den paaldijk, werden zij begroet door een juichende menigte, die haar teruggekeerde vorst verwelkomde met saucijsjes en een glas Bols.
Het werd een woest feest en Waltertje hield een waakzaam oog op zijn N.S.B.’er, dat die niet te vroolijk zou worden en zich verraden. Maar de N.S.B.’er dronk heel weinig en lachte met forsche boerenzoons en maakte gesprekken over de koeien, het weer, de Turf en het Riet met de Turf- en Rietlanders. Zij schoten wonderwel op samen en Waltertje lachte in zijn vuistje.
Hij had maar een klein vuistje, want hij was pas twaalf jaar, maar in dat vuistje lachte hij zich een aap. O, o, wat lachte hij in zijn vuistje. In de daarop volgende dagen en weken gaf hij zijn N.S.B.’er lichte opdrachten: het aanmaken van de kachel ‘s morgens, het melk halen met de boot, maar voor het meerendeel liet hij hem boodschappen doen bij alle boeren in de buurt, met onbeperkte volmacht, zooveel te kletsen als hij wou.
De N.S.B.’er snapte het niet goed, maar hij had de kost vrij plus 100
pop per maand, dus hij maakte zich niet bijzonder druk en hielp de ene boer met melken en de ander bij het kalven. Voor een derde repareerde hij de zuigperspomp en voor een vierde vulde hij zijn aanslagbiljet in voor de belasting en voorts hield hij zich strikt aan Walter’s staande orders, onder géén voorwaarde te laten merken, dat hij N.S.B.’er was.
Na twee weken was de N.S.B.’er volkomen ingeburgerd. Hij sprong geheel gekleed te water om de geliefde pijp van Boer Harmsen op te duiken en hij vond die ook werkelijk. Links en rechts oogstte hij luiden lof over zijn behulpzaamheid. Hij kaartte met de jongens, speelde pot met de oudere boeren en krijgertje met de kinderen. Ieder vond hem een toffe jongen. Waltertje lachte in zijn vuistje, tot zijn vuistje er pijn van deed.
Toen, op een der avonden, dat zij allen bijeen waren in het kleine cafeetje op den paaldijk, onder de walmende petroleumlampen, stond Walter Waerachtig II op uit zijn zetel en hief de hand om stilte te gebieden en zei:
„Mijn geliefde volk. Ik moet U hedenavond iets vreemds vertellen; iets héél vreemds; iets wat U allen zéér zal verbazen...”
Er hing een diepe stilte en de lampen walmden als de donder.
„Onze vriend Paul Bakels, die gij allen kent sinds weken, die een behulpzame, vriendelijke en eerlijke kerel is... zijn wij het daarover eens vrienden?”
Luid geschreeuw en uitroepen van instemming.
„... Hihihi”, zei Waltertje. „Hij is een Wilde Waman.”
(Hilariteit).
Waltertje keek eenigszins uit het veld geslagen rond.
„Ik zei: hij is een Wilde Waman.”
„Ik verstond oe wel”, zei boer Harmsen. „Hahaha!...Hij, een Wilde Waman? Hahaha!”
„Hahahahahaha” , zei de heele bende en het plafond dreunde en de petroleumlampen schommelden heen en weer aan hun zwart berookte kettingen.
„Maar verduiveld, hij is een Wilde Waman”, zei Waltertje.
„Paul, sta op en beken. Bèn jij een Wilde Waman of niet?”
Temidden van daverend gelach stond Paul op en bezwoer onverstoorbaar, dat hij N.S.B.’er was.
„Waar hadd-oe bokshorens?” zei vrouw Harmsen.
Groot gegier.
Waltertje werd verduiveld boos. Voor den donder! Daar had hij zich uitgesloofd en een plan bedacht... en...
„Voor den donder!” schreeuwde hij, „als ik toch zeg; dat hij een N.S.B.’er is, IS hij een N.S.B.’er!”
„Natuurlijk”, zei boer Harmsen, „natuurlijk is hij een N.S.B.’er. Wij zijn allemaal N.S.B.’ers. Hahahaha.”
„Jan, een rondje voor ons N.S.B.’ers.”
Het werd een volslagen tumult.
Halverwege liep Waltertje woedend weg. Paul Bakels stond voor de tapkast, met twee papieren horens op zijn hoofd en twee man trachtten hem vol te gieten met Bols, die hij hardnekkig weigerde. Het werd een geweldig festijn.

Waltertje’s humeur, den volgenden morgen, was niet van den beste. Hij kon nergens komen, zonder dat er grinnikend geïnformeerd werd naar het welzijn van zijn Wilde Waman.
Waltertje nam zijn zeilboot dien middag en voer uit, ver in het meer, en ging paling visschen - zijn geliefkoosde bezigheid, als hij zich wilde concentreren.
Bij zijn zesde paling kreeg hij een idee.
Hij pakte het idee op en bekeek het van alle kanten en toen zag hij, dat het geen idee, maar een paling was. Hij gooide de paling in den mand en bekeek het idee. Ditmaal was het werkelijk een idee; het spartelde niet en het was een goed idee. Dus heesch hij het grootzeil en voer terug in den avondbries.
Den volgenden ochtend gingen hij en Paul Bakels naar het buitenland. Zij passeerden de grens en beantwoordden den groet van den schildwacht en pikten de bus naar Steenwijk en de trein naar Zwolle. In den trein peinsde Waltertje ook nog en Paul Bakels, de N.S.B.’er keek hem bezorgd aan, want hij had een zwak gekregen voor den Gekken Koning Walter Waerachtig II.
„Weet je”, zei Walter, „dat volk van mij heeft door dien gekken koning Walter Waerachtig I het ingehamerd idee gekregen, dat een N.S.B.’er een soort van kruising is tusschen Beëlzebub en Holle Bolle Gijs.”
„Dat ben ik niet”, zei Paul Bakels verontwaardigd.
„Stil nou”, zei Waltertje, „maar ze denken, dat jij het bent.”
„Dat denken ze níét”, zei Paul Bakels, „ze kunnen best met me opschieten.”
„Dat is het hem nou juist”, zei Waltertje wanhopig, „ze gelóóven gewoon niet, dat jij N.S.B.’er bent. Dus moeten we het omgekeerd probeeren.”
Zij schuimden in Zwolle de gekste tweedehandszaakjes af en Paul Bakels begon werkelijk te vreezen voor het verstand van zijn vorst, toen hij achtereenvolgens op moest passen een Papoeamasker, een paar zwarte laarzen, een donkere rijbroek en een zwart hemd met roode strepen. In een heel raar zaakje vond Waltertje een tweetal Zuid-Afrikaansche assegaaien benevens een Knodskerrie.
„Zoo”, zei Waltertje, „we kunnen gaan.”
Zij gingen terug per trein en bus en Walter droeg eerlijk zijn deel van de pakken. Zij stapten uit de bus vóór den paaldijk en kropen in een boschje wilgen en riet.
Het begon al aardig donker te worden en Walter hielp Paul Bakels met het uittrekken van zijn kleeren. Hij trok hem de laarzen aan, de rijbroek en het zwarte hemd met roode strepen, zette hem het mombakkes op en drukte hem de werpspies in de eene hand en de Knodskerrie in de andere.
Hij deed vier pas achteruit in het halfduister, bekeek het tafereel en hij werd bleek van schrik.
„Allemachtig”, zei Waltertje, „je ziet eruit om een heel regiment Napoleontische Grenadiers van schrik te laten verstijven.”
„Wat mot ik nou”, zei Paul Bakels met een holle stem vanuit zijn Papoeaasch mombakkes.
„Ik ga eerst”, zei Waltertje, „en tien minuten na mij kom jij gillend en schreeuwend het hek overklimmen.”
„Het is een rare gijn”, zei Paul Bakels.
„Ik hoop niet”, zei Waltertje oprecht, „dat er iemand een hartverlamming krijgt van schrik. Dat is dood door schuld, geloof ik.”
„Manslag, geloof ik”, zei Paul Bakels en begon een wilden krijgsdans in het riet. „Wat een baan, wat een baan. Ik voel me als een rondreizend circus.”
Waltertje verwijderde zich haastig, kwam bij het hek, werd bepresenteerd en liep snel door naar het café op den dijk. Het was geheel donker nu. Walter knipoogde tegen de petroleumlampen, zette een elleboog op de tapkast en kreeg een borrel, die hij wel verdiend had. Het café was leeg en de waardin stond achter de toonbank. Toen WaIter zijn tweede borrel ophief, hoorde hij buiten een ijzingwekkend gehuil.
Diepe stilte.
De waardin werd doodsbleek en staarde Waltertje aan.
WaItertje staarde terug.
Het gehuil klonk opnieuw. Vlak buiten de deur.
De waardin keek Waltertje aan met rollende oogen. Waltertje zelf slikte zijn borrel. Hij voelde zich, alsof hij een monster van Frankenstein had geschapen, dat hem kwam opvreten. Toen ging de deur open.
De waardin gaf een langen zucht en ging op den grond achter de tapkast liggen. Waltertje telde tot tien, maar zij kwam niet bij.
„Knock out in éénen”, zei Waltertje.
De binnendeur ging open en de waard keek het café in. Hij keek en
zijn mond ging gestadig verder open en zijn oogen puilden uit.
„Woe”, zei Paul en hief zijn Knodskerrie.
„Boe”, zei de waard en gleed op den grond.
„Frissche morgen”, zei Waltertje, „als we zoo doorgaan, krijgen we levenslang.”
Hij stapte over de waardin heen en greep de flesch.
„Ik vind het maar griezelig, al die lichamen op den grond”, zei Paul Bakels. Hij zette zijn assegaaien tegen de tapkast, legde zijn Knodskerrie over de toonbank, lichtte zijn mombakkes op en goot een borrel naar binnen.
„Ik drink zelden”, zei hij, „maar nou heb ik kippenvel.”
„Zouwe ze dood zijn?”, zei Waltertje.
Hij boog zich over de waardin.
„Haar boezem tikt nog”, zei hij en richtte zich op.
Ook de waard ging langzaam op en neer.
„Wat is er met de schildwacht gebeurd?”, vroeg WaItertje.
„Dat weet de hemel”, zei Bakels vanachter zijn grijnzend mombakkes.
„Hij zag mij en ineens was hij weg. Ik hoorde alleen een geweldig geplons in de verte.”
„Hij heeft vast een abnormaal sterk hart gehad”, zei Waltertje. „Hij zal nu wel ongeveer bij de Waddeneilanden zijn, denk ik. Hij had beter flauw kunnen vallen.”
De waard kwam bij, deed één oog open, en viel prompt weer in zwijm.
„Dat gáát zoo niet”, zei WaItertje. „Je kunt elkaar niet verstaan van het geplof van de in zwijm vallende lichamen.”
„We moeten hem bijbrengen”, zei Paul Bakels.
„Hoe breng je een waard bij?”, zei WaIter.
„Ik weet een radicaal middel”, zei Paul, „weggaan zonder betalen.”
„Jij bent een genie”, zei WaItertje.
Zij gaven elkaar een arm en schommelden luid het café uit.
„Lekker niet betalen”, zei Waltertje.
„Hij kan naar zijn centen fluiten”, zei Paul.
Zij gingen de deur uit en wachtten ene minuut.
Zij kwamen terug. De waard lag er nog nèt zoo.
„Helpt niet” , zei Waltertje moedeloos. „Ik heb teveel crediet hier.”
„Weet je, wat je doet?” zei de N.S.B.’er. „Ik ga naar buiten. Jij maakt de waard en waardin bij en legt ze alles uit. Dan kom ik terug.”
„Maar dat is heelemaal de bedoeling niet”, zei Waltertje. „Maar ga jij maar naar buiten. Ik zal ze wel bijbrengen, maar ik vertel ze nog niets.”
De N.S.B.’er greep zijn assegaaien en zijn Knodskerrie en schreed naar de deur. Hij deed haar open, schreed naar buiten... Er klonk een doffe slag en hij gleed op den grond. Vlak daarop een geweldig geschreeuw en vier boerenzoons sleepten Paul naar binnen.
Het werd een vreeselijke opwinding. Binnen vijf minuten was het heele dorp aanwezig. De waard en de waardin kwamen ijlings bij en schonken bier, want Waltertje hield de flesch Bols aan Paul Bakels’ lippen.
„Zoo’n vuile Wilde Waman”, zei Waltertje.
„Heeft hij U niks gedaan?”, wou de waardin weten.
„Ik heb hem in bedwang gehouden door de kracht van mijn persoonlijkheid”, zei Waltertje. „Net zooals de dierentemmers doen met de leeuwen. Ik dreef hem langzaam de deur uit.”
„Wat een zwijn, dat wij buiten stonden te loeren”, zeiden de Vier Boerenzoons.
„Waar kwamen jullie zo snel vandaan?”, zei Waltertje.
„Ik heb hen gealarmeerd”, zei een Boerenzoon fier. „Ik was de schildwacht en ik heb in alle stilte de rest gealarmeerd. Werkt ons systeem niet prachtig?”
„Feilloos”, zei Waltertje zwakjes.
Maar alles verliep naar wensch en hij begon weer in zijn vuistje te lachen. Zij bonden de Waman aan handen en voeten (losjes, daar lette Waltertje wel op) en zetten hem in een stoel. Toen kwam Paul bij en mompelde wat in het Hollandsch.
„Praat Papoeaasch”, zei Waltertje.
Paul gaf een vrije improvisatie over Pidgin-Engelsch en enkele Hawaïaansch en ging daarna in het Hollandsch verder.
Het effect was verrassend.
De geheel bevolking verklaarde, dat zij zich een Wilden Waman nou precies zóó hadden voorgesteld.
„Eet hij nou kinderen?”, vroeg vrouw Harmsen.
„Het bloed zit nog om zijn muil”, zei WaItertje. „Komt dit zien, komt dit zien dames en heeren... De eenige en eerste in dit district levend gevangen Wilde Waman. Spreek één woord Engelsch en hij brengt U aan en krijgt er geld voor. Hij heeft zijn vaderland verraden en aan den Duitscher overgeleverd. Dit is één van de kerels, die in drie maanden drie winterjassen krijgen, wàt zeg ik? In vier maanden vier winterjassen. Deze Wilde Waman is één van de kerels, die de Hollandsche waterlinie met Duitsche helmen hebben leeggeschept en Ouwehand’s Dierenpark hebben opgehitst tegen de Nederlandsche soldaten. Hij is één van de kerels, die alle Nederlandse granaten stiekum vulde met jeukpoeder in plaats van trotyl en in de uniform van generaal Winkelman kropen en probeerden, zijn plaats in te nemen. Dit is één van de infame kerels, die het klaar speelden, het éénige huis in Rotterdam te bewonen, dat níét afbrandde en op duivelsch handige manier, hoewel ze den avond tevoren nog vredig bij hun vrouw in bed lagen. Dit is...”
Hier begon Paul Bakels teekenen van agitatie te vertoonen, waarvan Waltertje niets begreep. Hij boog zich tenslotte voorover en friemelde wat aan de touwen en ontdekte, dat Paul ging meenen, dat het ernst was.
„Is dit Bijltjesdag?”, zei Paul.
„Ben je gèk?”, zei Waltertje. „Het staat zoo slordig, al dat bloed in de goten. Dit is maar gijn.”
Paul scheen het een vreemd soort van gijn te vinden en daar was reden voor, want de menigte begon sinistere dingen te doen. Een trok een mes en wette het op zijn handpalm en een ander haalde een eind touw uit zijn zak.
„Haha... de Bijltjesdagattributen”, zei Waltertje. „Wacht even.”
Hij trok met een snelle ruk het mombakkes van Paul’s gezicht. De
stilte duurde lang en was zeer intens.
„Wel?”, zei Waltertje en keek den kring rond.
„Het is Paul Bakels”, zei de man met het mes.
„Het is Paul Bakels”, murmelde de rest van de menigte.
„Zie je nou”, zei Waltertje... „Hij is een Wilde Waman. Heb ik je al die tijd al gezegd.”
Er gonsde een ontevreden gemor.
„Hij is géén N.S.B.’er”, zei boer Harmsen. „Hij is Paul Bakels. Die kennen we lang.”
„Maar hij IS een Wilde Waman”, kreet Waltertje vertwijfeld. Hij sprong op en neer in wanhoop.
„Het éénige, wat ik duidelijk wil maken, is dit: Paul Bakels is een aardige, nette fatsoenlijke vent, net als jullie... Maar toevallig denkt hij anders dan jullie. Hij is een N.S.B.’er. Een Wilde Waman.” Er viel een stilte.
„Kèn niet”, zei de waard. „Hij kèn geen Wilde Waman wezen, want hij is een nette en aardige kerel.”
„Maar N.S.B.’ers”, zei Waltertje „zijn soms schurken en dat zijn jullie soms ook, maar ook dikwijls héél aardige en nette menschen.”
Een gehuil van verontwaardiging steeg op.
„Da’s ketterij”, zei boer Harmsen. „Wat heeft Koning Walter Waerachtig I ons altijd geleerd? Wat hebt U ons altijd geleerd, vóór U wegging...?”
„Ja, verduiveld”, zei Waltertje en krabde zijn schedel.
„Ik bèn N.S.B.’er”, kreet Paul vertwijfeld.
Er volgde een daverend gelach. Paul werd losgemaakt en er volgde een groot gedrang naar de tapkast.
„Maar Uus moet zulke grapjes niet meer uithalen”, zei de waardin tegen Waltertje. „Ik sta er nog van te hijgen.”
„Tjonge”, zei Waltertje.
„Luister nou”, zei Paul tegen Waltertje. „Probeer nou niet. Het gáát niet. N.S.B.’ers en Wilde Wamannen zijn één ding en nette, aardige, alledaagsche menschen zijn een ander ding. Die twee komen niet samen.”
„Och wat”, zei Waltertje, „het moet lukken.”
Den volgenden morgen ging hij naar Den Haag, om bij de man met de pukkels een andere N.S.B.’er te huren.
Waltertje Waerachtig II zit daar nog, lieve lezer, en vischt paling als hij problemen heeft. Iedereen draagt hem op handen en hij is onbetwist heer en meester over het Riet- en Turfland, maar af en toe veroorloven zijn onderdanen zich eenige critiek, de éénige critiek, op hun souverein.
Zij kijken over hun schouder en lachen veelbeteekenend tegen elkaar en mompelen: „Wilde Waman...”
Want Koning Walter Waerachtig II heeft een ziekelijke afwijking. Ongevaarlijk, maar grappig. Het maakt hem nog dierbaarder in het oog van zijn onderdanen. Elke maand gaat hij naar Den Haag en dan komt hij terug met een vreeselijk aardige en behulpzame, gemoedelijke kerel of een aardig, net meisje en als ze ingeburgerd zijn beweert hij, dat het N.S.B.’ers zijn of Wilde Wamannen.
Stel je voor! Wilde Wamannen. Om je gek te lachen.
De assegaaien en de Knodskerrie hangen tegen den muur van Waltertje’s werkkamer en ‘s nachts zit hij er dikwijls uren lang naar te staren en te peinzen.
But they all lived happily ever after.

Colofon

Deel vierenveertig van de Flanorreeks werd in februari 2001 vervaardigd voor de leden van de kring van literatuurliefhebbers „Flanor” en voor enkele belangstellende buitenstaanders. De eerste dertig exemplaren werden genummerd.

Dit is nummer

De avonturen van Waltertje Waerachtig
en den wilden Waman

Op de mooie zomeravond van 11 mei 1945 arresteren enkele leden van de Binnenlandse Strijdkrachten Wilhelmus Hendricus Maria van den Hout, alias Willem W. Waterman, op een woonboot in Amsterdam. Hij wordt ervan verdacht tijdens de bezetting propaganda voor de Duitsers te hebben gemaakt. Zo zou hij onder meer de drijvende kracht achter het satirische naziblad De Gil zijn geweest.
Tussen de paperassen en documenten die de BS bij Van den Houts arrestatie in beslag neemt, bevindt zich ook het typoscript „De avonturen van Waltertje Waerachtig en den wilden Waman”. Het is een merkwaardige, bij vlagen komische geschiedenis die gestalte krijgt door de tijd van waaruit het verhaal is geschreven. Achter de vertrouwde kolder van Waterman schemert in het verhaal onmiskenbaar nationaal-socialistische propaganda door. Waterman probeert in deze novelle met zijn humoristische, vlotte verteltrant de kloof te dichten tussen NSB’ers en de rest van de Nederlandse bevolking.
Het verhaal is waarschijnlijk geschreven voor de Nederlandsche Nationaal-Socialistische Uitgeverij (Nenasu), waarmee Van den Hout in 1943 een contract had afgesloten. Maar tot publicatie is het niet gekomen. Naast de typische Waterman-humor en de propaganda vallen er voor de lezer in het verhaal veel zaken te herkennen uit de later door Van den Hout gepubliceerde Bob Evers-serie.

ISBN 90-73202-47-7
Uitgeverij Flanor