„WIE ZEI, DAT JE IN DEZEN TIJD NIET KON LACHEN?”

„Wie zei,
dat je in dezen tijd
niet kon lachen?”

Door

Willem W. Waterman

Ik draag dit zonderlinge boek op:
Aan den Zin voor Humor van het
Nederlandsche Volk.

Geheel in tegenstelling met de gebruikelijke verklaringen, welke doorgaans op deze pagina in romans staan afgedrukt, wensch ik uitdrukkelijk te verklaren, dat de meeste figuren uit het navolgend geschrift geteekend zijn naar levende personen en de incidenten naar historische gebeurtenissen.

Ieder kent het oude gezegde:
„De Waarheid is vreemder dan de stoutste fantasie.”
Ik loof een premie van honderd pop uit voor elken lezer, die in een brief aan mijn uitgever juist raadt, welke gebeurtenissen historisch zijn en welke gefantaseerd.

WIJ GAAN IN EEN HUIS KAMPEEREN.

Wiesje en ik woonden oorspronkelijk in Den Bosch. Heel rustig. Daarna in Eindhoven en daar begon de bal al te rollen. Wij zijn geboren om een spel te spelen van Zwaan Kleef Aan. Overal waar wij woonden, of kwamen, verzamelden wij vrienden en kennissen. Drie maanden waren doorgaans voldoende om alles, wat in een stad geestverwantschap vertoonde, aan te zuigen. Het proces is ongeveer dat van een magneet, gehouden boven een bak met koperen, zinken, looden, tinnen en ijzeren schroeven. De ijzeren schroeven zijn de geestverwanten. Zij komen er meteen uit te voorschijn en de rest blijft liggen.
Vervolgens woonden wij in Amsterdam, Bilthoven en Naarden-Bussum, steeds sneller verhuizend; en onze voortgang vertoonde eenige gelijkenis met die van een komeet, waarvan de staart in steeds sneller tempo aangroeit. Toen de beslissing viel, dat wij in Naarden zouden gaan wonen, gingen wij met de vrienden en bekenden, welke op dat oogenblik de staart vormden, een huis zoeken.

Wij vonden inderdaad een ideaal-huis. Het lag, doodmoederziel alleen, midden in den polder. Er liep een asfaltweg heen en die asfaltweg hield voor onze huisdeur op. Als er menschen den weg afkwamen, wisten wij zeker, dat zij rekeningen voor ons hadden. Als de postbode kwam, konden wij er donder op zeggen, dat hij een brief voor ons had, die begon met: „Mijnheer, Tenzij....”
Het dichtstbijzijnde huis lag vijfhonderd meter verderop. Het was dus onwaarschijnlijk, hoewel niet onmogelijk, dat onze staart den buren overlast zou aandoen. Onze staart munt uit door muzikale begaafdheid op velerlei gebied. Het meest hinderlijk schijnen buren trompetten en clarinetten te vinden, op de hielen gevolgd door Russische dansen en het hakken van hout in den nacht. Ik herinner mij duidelijk, hoe verbazend snel het huis was ingericht. Wij hadden een enorme vaardigheid daarin verkregen. Er kwam een woninginrichtingbureau voor het Verto en de gordijnen. Zij werkten op de hielen van de schoonmaaksters. Wij werkten weer op de hielen van de woningmenschen, die zichzelf tot ongekende haast aandreven, wilden zij niet onder hun eigen Verto vastgepind worden. Op onze hielen werkte Wiesje met de telefoon en maakte alle Gemeentebedrijven gek.
In absoluten recordtijd waren wij gereed en onze staart legde zich op banken en dwars over stoelen. Het was bar heet dien dag, dat weet ik wel.
Alle deuren en ramen stonden wijd open. Enkele bijen zoemden traag rond en keurden wat wij dronken. Dat was in Augustus 1939.
„Wat een heerlijke rust”, zei ik en keek voldaan rond.
„Eindelijk ons ideale huis”, zei Wiesje, „absoluut vrij en buiten en toch vlakbij een croquetjesautomaat.”
De staart was het er over eens, dat het een droom van een huis was en Bob begon de piano te stemmen. Wij zaten één week in dat huis en begonnen ons vreeselijk honkvast en gedegen te voelen, toen de mobilisatie losbarstte.
„Nu verhuizen we niet weer”, zei ik. „Ik heb er tabak van.”
„Verhuur dit huis gemeubileerd”, adviseerde de staart, „en ga op kamers wonen waar je in dienst bent.”
Dit nu was een uiterst gezond plan. Wij verhuurden prompt het huis aan een financieel betrouwbaar kapitein en vertrokken met twee koffers.
Toen begon het leger leuk te worden. Als het mij niet overplaatste, plaatste het mijn compagnie of bataljon over; het scheen, alsof de Generale Staf een dure eed gezworen had, dat ik geen twee weken in dezelfde gemeente zou zitten. Vervelender was, dat ik me in den kapitein vergist had. Hij betaalde nooit op tijd. Waarschijnlijk speelde hij onder één hoedje met den Staf. Het resultaat was, dat ik mij periodiek genoodzaakt zag, achter het stuur van een twaalftons groengeverfde militaire truck naar Naarden te rijden, waarbij zich telkenmale de volgende militaire parade herhaalde: Ik zette de truck stil en belde aan.
Sientje, ons dienstmeisje, deed open en zei: „Gut meneer!”, en giebelde.
„Giebel niet!” zei ik streng. „Is de kapitein Zoo en Zoo thuis?”
„O ja, mijnheer”, zei ze.
„Verwittig hem”, zei ik, „en loop niet heupwiegend. Als je weer bij ons terug bent, moet mijn vrouw het je weer afleeren.” Na een heelen tijd kwam de kapitein naar voren, — een machtig man met zijn drie sterren. Ik sprong prompt in de houding, klakte met mijn hakijzers, salueerde model en nam mijn veldmuts af. Sientje giebelde op den achtergrond.
„Dienstplichtige Waterman meldt zich.”
De kapitein knikte: „Ga maar op de plaats rust staan.”
Sientje giebelde, dat het een aard had.
„Wat is er van je dienst?”
„Sientje, ga naar de keuken”, zei ik gestreng. „Pardon, kapitein; eh.... de eh.... de huur! U is veertien dagen later dan eh....”
„Ja”, zei hij „tja.” Dat komt in orde. Hm. Ik heb het vergeten. Dank je wel.”
„Ja maar....”, zei ik, „ik bedoel eh.... Ik moet U manen, kapitein.”
„Onbeschaamde vlegel!” zei hij, „ga in de houding staan!”
Ik sprong in de houding.
„Rechtsomkeert!”, zei hij.... „Marsch!”
Ik marcheerde model de deur uit, om het huis heen en bij Sientje in de keuken binnen. Daar stond de kapiteinsche en pelde uien.
„De huur”, zei ik en hield mijn hand op, „of ik begin een civiele vordering.”...
Zij gaf een gil en de kapitein kwam binnen.
„Het huis uit!” riep hij.
„Morgen brengen”, zei ik. „Het is mijn huis!”
„In de houding!” zei hij.
Ik sprong in de houding.
„Rechtsomkeert.... Marsch!”
Hij liet me honderd meter den weg af marcheeren, zette me op de plaats rust en rende weer het huis binnen. Ik bedacht alle soorten van listen om hem te omzeilen. Maar hij was zoo slim als een aap en trok zijn uniform geen oogenblik uit. De eerste twee maanden ving hij mij telkens met militaire commando’s. Toen kreeg ik een ingeving. Ik verkleedde me in burger bij Sientje in de keuken. Toen was hij de klos.
„En nou verdomme geld!” zei ik. „Ik moet ook leven!” Hij was heel gedwee en zei, dat hij het niet had, maar dat hij het zou halen op de compagnie, als ik hem er heen wou rijden. Ik was zoo stom en trapte erin en ging me bij Sientje in de keuken in militair uniform verkleeden, om met de twaalftons militaire truck te kunnen rijden.... En toen had hij me weer te pakken. Hij gelastte mij, naar Jan Tabak te rijden, schoot naar binnen en grendelde de deur.
Den volgenden dag kwam ik met een burger-Nash in burgerpak. Toen had ik hem definitief. Ik reed hem naar zijn compagnie en hij leende twee maanden huur van den administrateur, — waarschijnlijk in ruil voor vier dagen ziekteverlof. Ik wou, dat hij mijn kapitein was geweest.
Maar toen kwam er een complicatie bij. In de laatste dagen van April ging Wiesje den kapitein opzoeken om een paar overhemden van mij uit de kast te halen. Zij belde mij ‘s middags op, op het compagniesbureau, met het zonderlinge bericht, dat twee mannen met witte jassen bezig waren, groote witte kruisen te schilderen op ons huis in Naarden.
„Wat flauw”, zei ik. „Willen ze gaan hinkelen of zoo?”
„Lijkt me sterk”, zei Wiesje, „ze zien er niet zoo acrobatisch uit, dat ze kunnen hinkelen tegen den zijkant van het huis.”
„Staat het tegen den zijkant van het huis?”
„Tegen alle zijkanten”, zei Wiesje.
„En het zijn gewone witte kruisen?”
„Maar gróót!” zei ze. „En van witte verf.”
„Heb je ze niet gevraagd, waarvoor het was?”
„Ja”, zei ze, „maar dat wisten ze óók niet.”
Hierna beloofde ik, persoonlijk te komen ingrijpen. Als er troepen mannen in witte jassen op ladders klimmen en huizen vol gaan verven met witte kruisen, zonder te weten, waarom, staat er ergens de deur van een gekkenhuis op een kier. Na langdurige nasporingen bleek, dat de op die wijze bewerkte woningen met dynamiet zouden worden opgeblazen op dag en uur, dat de oorlog uitbrak.
Toen wij ons huis uitkozen, waren wij enthousiast geweest over de vrije ligging en het onbelemmerde uitzicht naar alle kanten. Wij plachten op een der balkons te staan en mijlen ver uit te blikken over de polders en weiden naar alle windstreken en te schelden op het Fort Naarden, dat één windstreek bedierf.
Nu stond er een luitenant op een der bastions van het Fort Naarden en werd enthousiast over het vrije uitzicht en blikte mijlen ver naar alle windstreken en schold op ons huis, dat één windstreek bedierf.
„Het moet weg”, zei hij. „Het bederft een anders perfect schootsveld.”
„Ik wil je in alles terwille zijn”, zei ik. „Je mag op mijn zolder een Kanon zetten.”
Hij schudde het hoofd.
„Móét het met dynamiet?” vroeg ik.
„O ja”, zei hij, „ik heb nog nóóit iets echt opgeblazen.”
„Op dag en uur?” vroeg ik somber.
„O ja”, zei hij, „uur en seconde.”
Ik ging terug en vertelde den kapitein, dat hij op een kruitvat woonde en vroeg aan Wiesje, of zij zin had om met haar meubels op dag en uur met dynamiet enzoovoorts.... Zij zei van neen en toen hadden wij er allemaal tabak van. De kapitein verhuisde overhaast en ik moest hem den terugtocht laten afsnijden door Wiesje om hem de huur te ontrukken.... Wíesje en ik hadden drie jaar lang met meubels gesleept, gesold, gesjouwd en geschoven, tot er geen huis en geen binnenhuisarchitectuur in Nederland was, waarvan we niet met onze oogen dicht konden zeggen, welk meubelstuk we bij de inrichting zouden overhouden. Wij hadden fortuinen uitgegeven aan het leggen, het oprollen, en het in rechthoeken, driehoeken, banen, reepjes en lapjes knippen van Verto, zeil en Balatum. Onze gordijnroeden, eind aan eind gelegd, reikten drie maal tot de Maan heen en weer en wij hadden assortimenten gordijnen in alle denkbare patronen, afmetingen en formaten. Wij beschikten over de mooiste collectie W.C.- en keldervitrages in het land en onze verzameling fittingen, traproeden, electrische lampen en overgebleven rolletjes behang zou menig Amerikaansch verzamelaar van nijd hebben doen knarsetanden.
„Kijk”, zei ik, „als er oorlog komt; en wij stinken er zéker in; dan blijft de eene steen hier niet op den anderen. De Engelschen wandelen aan den eenen kant binnen en de Duitschers aan den anderen kant en daartusschenin zitten die luitenant met zijn dynamiet en wij. Wij hebben er niets aan, of we onze meubels ergens opslaan, of het zou in een betonbunker moeten zijn, maar die zijn niet te huur. Laten we ze dàn liever verkoopen. Als onze meubels in vlammen zijn opgegaan, hebben we tenminste het geld nog.”
Wij incasseerden het geld op 2 Mei 1940. Wij hadden het nauwelijks weggestopt, of de oorlog brak uit.
„Hemel!” zeiden wij, „wat zijn wij listig geweest.”
Op 15 Mei stond het huis er nog net zoo. Compleet met wit kruis. Tot op heden tracht ik den enthousiasten luitenant op te sporen. Als ik hem te pakken krijg, zal het hem slecht vergaan. Hij had tenminste zoo fatsoenlijk kunnen zijn, het huis inderdaad met dynamiet op te blazen.
Het is natuurlijk onnoodig mede te deelen, dat op 20 Mei het geïncasseerde geld uit was gecasseerd. Daarna gingen wij op kamers wonen. Maar dat was ook niet zoo simpel.
Om te beginnen stemden onze visie en de visies van diverse verhuurders van heele of halve gemeubileerde woningen nooit overeen, wat betreft het verleenen van gastvrijheid aan onze staart van vrienden en bekenden. De laatste verhuurder van een bouwval, maar schilderachtigen bouwval, zei, dat hij ruim was in zijn opvattingen, maar dat hij het verleenen van ongeregeld onderdak aan half Holland niet beschouwde als „het ontvangen van occasioneel bezoek”, zooals in het contract stond. Wij wezen hem erop, dat wij gastvrije menschen waren. Hij zeide, dat grootelijks te loven, maar dat volgens zijn observaties het Leger des Heils een hardvochtige en bekrompen organisatie was, vergeleken bij de schaal, waarop wij bedding en onderdak verleenden. En dat was niet het eenige. Het bleek alras, dat onze opvattingen op géén punten gedeeld werden door de burgerlijke goegemeent.
Wij hadden twee kinderen en stonden erop, deze met alleen een broekje aan in de barre zon door de bosschen te laten rennen. De hospita kwam aanzegging doen, dat dat op moest houden. Ik vroeg de hospita, of haar wellicht de vleeschelijke lusten bekropen. Zij prevelde een tekst en zeide, dat zij fatsoenlijk was. Daarna keek Wiesje haar critisch aan, en deelde mij mede, dat er bij deze hospita van vleeschelijke lusten geen sprake kon zijn. Hoogstens van pezige lusten. Dit verkilde de verhouding.
Daarna troffen wij het bijzonder. Wij huurden de bovenste helft van een groote doch antieke villa, bewoond door een schilder met gezin. Het waren alleraardigste menschen, en wij besloten dus, den koenen sprong te wagen en in pension te gaan. Het waren werkelijk vrééselijk aardige menschen, maar alras bemerkten wij, dat ze de pensiongasten, die zij in hun strikken lokten. beschouwden als taillable et corvéable à merci. Zij waren zóó vreeselijk aardig en artistiek, dat zij gewoon vergaten ons eten te brengen, maar als wij er beneden om gingen vragen, ontstonden er zulk een deining en ontsteltenis, dat wij ons gewoon gêneerden om hun zulk een overlast aan te doen. Wij gingen alras over tot het zelfstandig inkoopen van etenswaren, om niet op alle slakken zout te leggen en na twee weken waren wij volkomen onafhankelijk van den pensionpot. Daarna echter kwamen de charmante lieden allercharmantst bij ons brood en boter leenen. Vervolgens ontdekten wij, dat Ali Baba met zijn veertig roovers werkelijk een amateursgroepje was, vergeleken bij deze familie. Maar ik moet hun nageven: zij waren niet kieskeurig. Zij konden alles gebruiken. Van hamer en nijptang af tot klosjes garen en hoeden van mij toe. Tot op den dag van heden ontdekken wij kleedingstukken en dingen, die wij ooit bezeten hebben en die beslist dáár door de familie zijn veroverd. Ik geloof vast, dat zij elken avond réunie hielden; een privé weermachtsbericht uitgaven en daarna op tafel uitstalden, wat zij in den loop van den dag aan trofeeën hadden weten te rooven. Maar zij waren zóó goedlachsch en zóó aardig, dat wij niet den moed hadden, er iets van te zeggen. Ik besloot mijn eigendommen tactvol terug te stelen, maar zij schenen groots ervaring op dit gebied te hebben, want, hoewel ik enkele malen het huis van den zolder tot den kelder nasnuffelde, kon ik niets ontdekken. Of zij brachten het meteen naar den lommerd, òf zij begroeven het in een goed verstopt onderaardsch hol. Zij waren diep getroffen, toen wij de relatie verbraken.
Er waren nog enkele van dat soort ervaringen, tot wij tot de overtuiging kwamen, dat het voor ons niet was weggelegd, met burgerlijke of andere lieden, die over ons den scepter zwaaiden, onder één dak te wonen.
„Jullie moeten maar weer een eigen huis huren”, zei onze groote vriend Jager.
„Hoe kàn dat nou?” zei Wiesje. „We hebben geen meubels meer.”
„Dan gaan jullie in een huis kampeeren”, zei Jager. „Dan heb je tenminste je vrijheid terug.”
Wij stemden toe en deelden dit plan mee aan onze vrienden. Reeds den volgenden ochtend kwam de Hilversumsche sectie hijgend aanloopen met de tijding, dat zij ettelijke huizen hadden gevonden in Amersfoort.
„Waarom Amersfoort?” vroegen wij.
„Daar hebben jullie nog niet gewoond”, zeiden zij.
Dit was een zeer aanlokkelijk argument, en Wiesje en ik stegen op fietsen en allen tezamen gingen wij huizen kijken. Wij zagen er eerst wat, die ons niet bevielen. Toen hadden wij nog een adres op de Stationsstraat. Wij kwamen er aan en trokken en masse op naar de deur.
„Jasses”, zei Wiesje. „Het is een bovenhuis.”
„Ik heb nog nooit op een bovenhuis gewoond”, zei ik.
Toen ging er heel langzaam een gordijn voor een raam van de benedenverdieping opzij en de spichtige gelaten van twee burgerjuffrouwen loerden naar Wiesje’s bloote beenen.
„Wies”, zei Mia, „jij doet onkuisch, zeggen die juffrouwen.” Wij staarden de juffrouwen aan. De vitrages zakten zedig over de gelaten.
„Dit huis zal ik huren”, zei ik. „En moge Allah die twee juffrouwen genadig zijn. Ik heb een Heiligen Oorlog gezworen tegen alles wat burgerlijk en bekrompen is. Open de deur!.”
De deur werd geopend en wij zwermden de trap op. Wiesje had nog nooit een bovenhuis gezien en ontdekte een heel nieuw wonderland.
„Gos”, zei ze, „schuldeischers kunnen onmogelijk je ramen binnen kijken.”
„Je kunt wel zien, maar niet gezien worden”, zei Jager.
„En we zitten in een prachtige strategische positie tegenover de juffrouwen beneden”, zei Mia. „Je kunt stampen, maar ze kunnen niet terugstampen.”
„Ik wil hier een tijdje wonen”, verklaarde Wiesje.
„Accoord”, zei ik. „Morgen betrekken we het.”
Wij hadden uit den verkoop van onzen boedel gered: Een complete Swelheimuitzet. Een Japansch Satsuma-theeservies. Twee kinderbedden met toebehooren. Een veldbed. Lepels, vorken en wat borden. Een gramofoonradiocombinatie met platen. Een Philips Biosol. Ettelijke kisten
met boeken, welke zouden kunnen dienen als zitplaats en tafel. Bovendien een prima kampeertent voor vier personen met slaapzakken en zooveel dekens dat ze niet te tellen waren.
„Wij kunnen morgen beginnen”, zei ik.
„Wij verhuizen jullie”, beloofde de troep.
Wij dronken een glas voortreffelijken sherry in Theomien op den hoek en trokken Amersfoort uit, na het huis gehuurd en een contract geteekend te hebben. Wij lieten de bende buiten, toen we naar boven gingen en gebruikten ons strak gezicht en een Haagsch accent. Wij huurden zonder eenige moeite. Den volgenden morgen, in de helle zonneschijn, reden wij, tien man sterk, vóór, met vijf beladen bakfietsen. Dat was al. De juffrouwen beneden kregen bijna een nekverdraaiing. Wij maakten neuzen tegen hen, maar zij maakten geen neuzen terug, dus het was een flauwe lol en wij hielden er mee op. Trouwens, zij zouden nog genoeg klappen krijgen.
Wij sloegen de tent op in de voorkamer, — gaven de juffrouwen een voorproefje, door geen tentharingen te gebruiken, maar krammen te slaan in de planken vloer, hingen de petroleumlantaarn op en zetten de kampeerstoeltjes uit. De kisten plaatsten wij langs den wand en de kinderbedden in een kamer boven. Wij ontdekten een pracht van een kamer voor speelkamer, hoopten het speelgoed er in op, plaatsten de gramofoon beneden en zetten de radio aan. Daarna hurkten wij neer rond de primus en bereidden thee. Jager, mijn zeer groote vriend Jager, liep onrustig in het rond, om de tent heen.
„Wat hèb je toch?” vroeg J.P. „Ben je bang, dat het gaat regenen?”
„Graaf gauw een regengeultje”, adviseerde JeeCee.
„Er ontbreekt hier iets”, zei Jager peinzend.
„Natuurlijk”, zei Mia, die haar nagels vijlde. „Het zand en het gras.”
Jager verliet onmiddellijk het huis. Drie uur later kwam hij terug, gezeten op een vrachtauto van zijn vader, die twee ton wit zand vervoerde. Het was een meesterlijk denkbeeld. Gelukkig was er aan het huis een takelblok. Wij haalden een touw door een katrol en begonnen mand voor mand twee kubieke meter zand door het raam naar binnen te hijschen. Toen het op den grond was uitgespreid, lag de kamer vol met twintig centimeter zand, waarop wij heel wat prettiger lagen, dan op de vuile planken. Wij haalden de kinderen van de speelkamer, plaatsten de Biosol op een kist, ontstaken de lamp en lieten hen spelen in het ultraviolet.
Bob, die slechts practischen zin heeft, als er géén piano in de buurt is, verdween tegen zes uur en kwam om half zeven terug met op een bakfiets een klein salamandertje met pijp.
„Voor een riks gekocht”, zei hij.
Waarachtig, lezer, dat was in October 1940. Toen kochten wij een salamander voor een riks.
De jongen van de bakfiets kwam boven en kreeg bijna een hartzwakte. Wij gaven hem koffie en een gulden voor de hartzwakte en leidden hem de trap af met onzekere beenen. Wij ontstaken de salamander, die met zijn buikje in het zand stond en wij hadden de heerlijkste avond die wij in tijden hadden gehad. De salamander snorde en op zijn gezellig buikje stond in het Fransch de spreuk: „Je brûle tout l’hiver sans m’éteindre.”
„Wat beteekent dat?”, vroeg Bob, die alleen maar notenschrift kent.
„Ik brul den heelen winter zonder uit te dooven”, vertaalde Wiesje.
„Er moet meer en meer gebruld worden”, zei Jager.
„Kunnen we geen vijver maken?” vroeg JeeCee, die op zijn rug lag te droomen.
„Je hebt te lang in de Biosol gelegen”, zei Mia, hem critisch aankijkend. „Je wangen worden nu al gloeiend.”
„We moeten hoognoodig een paar kikkers vangen om het echt te maken”, zei Mienie, „en die in de achterkamer later kwaken.”
„We kunnen de kinderen ieder een waschklem op hun neus zetten”, zei J.P., „dan kwaken ze vanzelf.”
„Jammer, dat er vanavond geen sterren zijn”, zei Jager.
„Hoe heerlijk zoo in de vrije natuur”, fluisterde Bob.
„We kunnen hier best wat groenten zetten”, opperde Mia.
„Kleine dennetjes zijn veel beter”, zei Jager, die op de landbouwschool is geweest.
Wij besloten unaniem, om kleine dennetjes langs den wand te plaatsen.
„In de achterkamer kunnen we een oerwoud aanleggen”, zei J.P. „Ik voel er alles voor. Groote sparren en een paar honderd grasplaggen. En klimop langs de muren om te beginnen.”
„En een rotstuin”, juichte Mienie.
„Met een klein Berg en Dal met fontein in de keuken.”
Wij woonden er nog geen drie maanden, of wij hadden, als de bekende magneet, weer alles, wat in Amersfoort in aanmerking kwam, aangetrokken. Het lawaai was nooit van de lucht. Tot op den dag van heden begrijp ik niet, dat het nimmer is voorgekomen, dat de buren, beneden-, zij- of over-, de politie hebben opgebeld.... Er is maar één mogelijke verklaring voor: Het lawaai was vanaf den eersten dag dermate groot, dat het gelijk stond met een wolkbreuk, aardbeving of vulkaanuitbarsting. Men ergerde er zich niet aan.... men onderging het. Niemand belt de politie op, als er bliksem in zijn huis inslaat of wanneer een cycloon hem treft. De heele buurt boog als riet voor den storm en ik vermoed, dat zij gemeenschappelijk begonnen te bidden zoodra de eerste tonen van de gramofoon weerklonken. De Stationsstraat is daar om en bij de twintig meter breed. Wij hadden steeds de ramen gesloten. Desalniettemin kon de dochter van een man, die schuin tegenover woonde, mij twee maanden later, toon voor toon, al mijn gramofoonplaten fluiten en zij kende een groot deel van den tekst. Onze kinderen kregen een vlaag mee, en begonnen zoo nu en dan het huis te sloopen onder groot gejuich. Op een goeden dag kwam Mia ontsteld naar beneden met de mededeeling, dat ze een zak meel hadden gevonden. Wij stoven naar de speelkamer met bussen en lepels, gereed om pannekoeken te gaan bakken, maar konden geen meel ontdekken. Toch zaten de kinderen tot hun noren onder het witte stof en ook de vloer was ermee bedekt. Daarna zagen wij tot onze
ontsteltenis, dat het kalkstof was, en dat zij met locomotieven, auto’s en spoorrails een gat in den steenen muur hadden gebikt, waar zij hun hoofden in konden steken.
„Hemel”, zei Jager met respect. „Dàt is nog eens een stoottroep.”
Ik herinner mij ook den vreugdevollen dag, dat er iemand jarig was. Ik weet totaal niet meer, wie. Ik heb ook geen idée er van, wie het geweest kan zijn. Feit is, dat er den volgenden morgen om tien uur gebeld werd. Er trok iemand aan het touw en keek zelfs niet verder, tolde de kamer weer in en begon verder hout in de kachel te stoppen.... De deur ging open.... voor zoover die open kon, en door de opening kwam.... Gij, lezer. Zet U schrap in Uw stoel. In onze familie, — onze naaste familie zelfs, bevinden zich doktoren en professoren en in de verte zelfs een oud-minister. En geen van allen heeft het ooit in zijn hoofd gehaald een actieven oorlog te voeren tegen de burgerlijkheid. Het hing een tijdje in de waagschaal, wie er het eerst aan hartverlamming zou overlijden, Wiesje, of ik, of het familielid. Later, veel later, hebben wij van derden de impressies van het familielid vernomen. De eerste was blijkbaar een ontzettende lucht van drank, die als een miasma, een pestwolk, de trap af kwam rollen. Op de trap zaten twee jongemannen, elk met een kop zwarte koffie, poker te spelen met vijf steenen. Boven aan de trap stonden acht stoopen en om alles tot een sinister geheel te vervolmaken, was er in dat heele gedeelte van dat huis, in portaal, trap en gang, geen stuk meubilair te bekennen. Geen schilderijtje zelfs. Aan het hoofd van de trap alleen hing een groot zwart bord tegen den muur, waarop met gekleurd krijt geschreven stond: „W. Pap en Sambal Klorissen!”
Dit was een indicatie voor den eersten Kloris, die het huis verliet, dat hij W.C.-papier en Sambal moest inkoopen. Wiesje en ik rezen sidderend op en legden aarzelend uit, dat het hier om een weddenschap ging. Mia, die als eerste vrouw haar tegenwoordigheid van geest terug had, legde uit, dat wij bij haar thuis woonden en nam onmiddellijk ons en het familielid mee. Mia woont gelukkig in een groot huis met statige deuren, dus dat was in orde.
Maar deze schok was toch niet gering geweest. Bovendien begon het kampeeren te vervelen. Er waren weliswaar groote voordeelen: Wij braken geen borden of glazen meer, werden bruin van de zon en hoefden niet te stofzuigen. Maar den volgenden morgen direct belegden wij Grooten Raad.
„Het zand gaat weg”, zei ik.
De kring boog het hoofd in toestemming.
„En er moeten meubels komen. Kan niet schelen hoe, maar ik wil langzamerhand weer eens een stoel en tafel hebben.”
„Ga een week zeilen”, zei Jager, „en kom terug en alles zal in orde zijn.”
Wiesje en ik voelden er alles voor. Zeilen in begin Maart is een prachtsport. Wij gingen dus zeilen. Helaas was ons geld na vier dagen op en wij waren de eenigen die zeilden, dus wij ontdekten niemand, dien wij konden aanboren. Crediet hadden wij daar niet en bovendien waren wij doodnieuwsgierig, wat er in Amersfoort werd uitgebrouwen. Wij keerden overhaast terug. Het huis was leeg. Het zand was weg. Wij konden niet ontdekken, waar het gebleven was, maar er was geen spoor van terug te vinden. Tenten en stoeltjes en alle paraphernalia waren in kasten opgeslagen. Het heele huis was brandschoon. Een stukadoor had de bressen gedicht, waar Willem-Peter en Charles-Paul getracht hadden het huis ernaast te bereiken. „Snap je dàt nou?”, zei Wiesje. Wij gingen een leege slaapkamer binnen. Maar die kamer was niet leeg. Op den grond, op drie dekens, met twee dekens over zich heen, lag Henkie te snurken. Wij wekten hem en vroegen hem om inlichtingen. Toen werd er gebeld. Wij deden open. Er stonden één groote verhuiswagen en wat bakfietsen. „Woont hier Waterman?”, vroeg een verhuizer. Ik bevestigde dit. „Dan zemme me maar beginnen”, zei hij. En zij begonnen. Mijn adem stokt nog, als ik eraan terugdenk. Onze vrienden en bekenden hadden zich in ploegen gesplitst. Mia had de kinderen bij haar thuis gebracht en vier man hadden het huis opgeknapt. De rest was uitgezwermd over Holland om meubels te verzamelen. Alles wat in onzen staart maar aan relaties bestond, werd opgetrommeld. Het moet een wonder van organisatie geweest zijn. Een van Jagers vrachtauto’s reed alle adressen af met Jager in de cabine en overal was overtollig meubilair van de zolders gehaald en ingeladen. Anderen fourageerden in Deventer en andere plaatsen. Den heelen volgenden dag bleven de transporten aanhouden. Na twee dagen zag ons huis eruit als een pakhuis van tweedehandsgoederen, beheerd door een aan verzamelwoede lijdenden maniak. Het eenige, wat wij konden doen, was boven aan de trap staan en door Henkie bier laten halen voor de verhuizers en met armen als semaphoren wijzen waar dit en waar dat heen moest. Alle slaapgoederen gingen naar boven en alle woongoederen bleven beneden. Na éénmaal 24 uur hoopten en baden wij, dat de vloed op zou houden, maar wij konden met decentie niets weigeren en alsmaar stapelden de goederen zich op. Na twee dagen en twee nachten was het afgeloopen. Wij zaten nog steeds alleen in huis met Henkie. Van de rest was niemand te zien. Henkie was blijkbaar achtergelaten als stuwadoor om het stouwen te regelen. De toevloed van verre hield juist op tijd op. Nog één uur langer en wij zouden zijn verbrijzeld tusschen het plafond en de zich gestadig opstapelende goederen. Toen kwam Mia terug met de kinderen. Dàt ontbrak er nog juist aan. Er was in het heele huis geen vierkante meter, waar zij konden slapen. Hun bedden waren bedolven onder meters beddeschotten, matrassen, stoelen en nachtkastjes. Willem-Peter en Charles-Paul keken met groote oogen enkele tellen lang den chaos aan, gaven dan gelijktijdig een vreugdegil en verdwenen erin.... en bleven verdwenen. Wij hoorden hun juichkreten ergens uit de ingewanden van den gigantischen hoop en het was duidelijk, dat zij in de overtuiging verkeerden, dat hun tehuis op onverklaarbare wijze was veranderd in een specialen kinderhemel. Zij speelden kruip-door, sluip-door onder leeren stoelen en staken hun hoofden in liggende prullemanden, smeten onzichtbare dingen aan scherven en sloopten stoelponten, — alles onder groot gejuich. Ik probeerde hen te bereiken, maai het was hopeloos. Wij moesten wachten tot zij door een of ander gat weer te voorschijn zouden komen. Zoo stonden wij gevieren in zwijgende wanhoop voor den chaos en maakten de meest onzinnige bewegingen. Wij pakten doelloos een stoelpoot en trokken eraan, met het gevolg, dat een dreigend gerommel uit den berg huisraad ons ontsteld terug deed deinzen. De kamers zaten compact vol. Men was bij de ramen begonnen te stapelen, tot het plafond en had achteruit gewerkt tot de deur toe. Wij deden het eenig mogelijke: lokten de kinderen uit hun holen met stukken koek, sloten het huis, lieten bij Theomien op den hoek, die als een vader voor ons was, bericht achter, dat we bij Mia waren en bliezen den aftocht. Wij sterkten ons met een hevigen maaltijd en gingen om negen uur terug. Doch als de nood het hoogst is.... Onze vrienden en bekenden keerden terug in het vroegst van den ochtend en troffen ons aan in het laatste stadium van verstandsverbijstering, samen met de kinderen slapend op een stapel van zeventien matrassen, in gestadigen angst eraf te rollen en onze ribben te breken op een keurcollectie van zevenentwintig nachtkastjes. O, die nachtkastjes! Ik heb er op den dag van heden een nachtkastjescomplex van. Ik heb heel mijn leven een intensen haat gehad tegen alles wat nachtkastje is: het wanstaltig leelijk vurenhouten of zelfs eikenhouten ding, met een wit geverfde, of gemarmerde, of zelfs marmeren plaat erop; met één laatje en een deurtje en een plankje. En ik, die voorzitter zou kunnen zijn van de Anti-Nachtkastjes-Liga, ik zag het ééne nachtkastje na het andere mijn huis binnendragen. Nu is het verklaarbaar. Ik weet het. Ga op den zolder kijken van het kan niet schelen welk huis, waarvan het meubilair ouder is dan 15 jaar, en gij zult naast het oude zinken bad, — de gescheurde zijden lampenkap, de kist met lappen, — den kapotten rieten stoel, — de ingevette schaatsen en het doorgezakte bed in den hoek vinden: Het Nachtkastje. Elke zolder boogt op nachtkastjes. Ik weet het. Nederland moet in totaal beschikken over minstens vier millioen ongebruikte en op zolder staande nachtkastjes. Als alle nachtkastjes in Nederland werden opgevorderd en tot een pyramide opgestapeld, zou deze berg, met beton overgoten, ons een nationalen berg geven, waarbij de Himalaya in het niet zou verzinken. Plaats op dezen berg een monumentaal uitgevoerden nachtspiegel en wij hebben het monument van den Nederlandschen burger opgericht. Ik werd waanzinnig van de nachtkastjes. Ieder vriend en bekende scheen in het schenken van nachtkastjes een uitkomst te hebben gevonden voor het familie-probleem: „Wat te doen met de overgebleven nachtkastjes?” Op eiken zolder was men begonnen, met een stroom van nachtkastjes hand aan hand naar beneden door te geven. Als ik nachtkastjes-verzamelaars had gekend, ik was met één slag rijk geweest. Er waren eiken nachtkastjes met echt marmeren bladen en pitch-pine nachtkastjes met parelmoeren inlegwerk. Er waren bruin geverfde vurenhouten nachtkastjes en een van gepolitoerd mahonie. Er waren er met één en met twee knoppen en er was ook een monumentaal nachtkastje met een dubbele deur en twee planken voor twee monumentale Delftsch blauwe nachtspiegels. Er waren super-de-luxe nachtkastjes met zijkleppen en schuifladen. Er waren nachtkastjes met vier versnellingen vooruit en indirecte verlichting. Er waren superheterodyne nachtkastjes met ultrakorte golf. Er waren nachtkastjes met onderwater-uitlaat en ronde kiel.... Ik kreeg een delirium-tremens van de nachtkastjes. Nu nog steeds, jaren later, midden in den nacht, word ik soms wakker, badend in mijn zweet, droomend, dat ik begraven word onder tienduizend nachtkastjes, of dat ik achterna word gezeten door een legioen van nachtkastjes, die mij willen vangen onder een gigantischen Delftsch-blauwen nachtspiegel. En overal kwamen nachtkastjes vandaan. De totale jaarproductie van de heele Nederlandsche nachtkastjes-industrie was in dit huis bijeengebracht....
En ik haat nachtkastjes!
„Luister”, zei ik. „Jager, luister.... Als je mijn vriend bent, mijn heele groote vriend.... vernietig dan die nachtkastjes. Gooi ze te pletter op straat. Maak er een Auto-Da-Fé van. Sla ze tot brandhout. Blaas ze op met dynamiet, maar laat er niet één nachtkastje meer zijn, als ik terug kom. Kerel, dóé dat voor me.”
Ik snelde het huis uit, ging bij Theomien zitten en dronk een koel glas bier. Langzaam week de ontzetting uit mijn oogen. Om één uur kwam Wiesje me opzoeken.
„Ze zijn dood”, zei ze.
„Wat?” gilde ik ontzet.
„De nachtkastjes”, zei Wiesje. „Allemaal. Kom, ga maar mee.” Het is mogelijk, dat er honderd nachtkastjes waren. Het kunnen er ook tweehonderd geweest zijn. Maar zelfs, al waren het er duizend geweest, — en het leken er duizend —, dan had ik nog niet geloofd, dat ze zulk een gigantische hoeveelheid brandhout zouden hebben opgeleverd. Het balkon achter het huis was twee meter hoog compact vol met hout. De nachtkastjes waren inderdaad allemaal dood. Ik betrad het huis met omzichtigheid, maar Wiesje en Jager grepen ieder een arm en stelden me gerust.
„Kerel’’, zei Jager. „Heusch, ik heb alles nagezocht. Ik heb de kinderen overal tusschen door laten kruipen en zoeken en ik geef je mijn plechtig woord als vriend: Er is niet één nachtkastje meer levend.”
Onze vrienden en bekenden stonden in het rond. Bijlen in hun handen en tot hun oorren bespat met het bloed van de nachtkastjes.
„Bier!”, zei ik. „Bier voor jullie!”
Wij vingen de kinderen met lasso’s van gordijnkoord en gaven hun te eten. Intusschen peinsden wij over het intwiedings-procés. Het was duidelijk, dat wij onmogelijk alles konden behouden. Afgezien van het feit, dat ik voor geen geld van de wereld alles had willen behouden....
En toen kreeg ik een werkelijk geniaal denkbeeld. Het was een van mijn lucida intervalla: „En nu”, zei ik, „vormen jullie een Raad van Twaalf en neemt één voor één elk meubelstuk onder oogen en zegt, of het behouden dient te blijven of niet.”
Zij aanvaardden dit denkbeeld en begonnen verwoed aan het eliminatieproces. Zij vielen aan op elkanders bijdragen en keurden deze af met waarlijk fanatieken ijver. Zij waren met hun twaalven. Dus steeds elf tegen één. Als één van hen een stilleven van twee doode hazen en een citroen wilde verdedigen, had hij geen schijn van een kans. Iedereen vond steeds elf man tegen zich.
Na twee uur waren zij door alles heen. Wiesje en ik waren na tien minuten weggegaan om rustig een hapje te eten in de „Witte” en kwamen juist op tijd terug, om getuige te zijn van het afkeuren der laatste meubelstukken: Een bronzen klok met twee gillende engelen, — een paardeharen sofa met Rigor Mortis en een neuslooze gipsen buste van Beethoven. Mijn groote vriend Jager zat boven op het geheel.
Door het vermoorden van de nachtkastjes was er eenige ruimte gekomen. Het geheel was in elkaar gezakt tot een meer soliede massa en de te beoordeelen stukken werden door hem met een oude biljartkeu aangewezen. De schemering begon te vallen en men deelde ons mede, dat er boven nu zooveel ruimte was, dat de zeventien matrassen in twee stapels waren gelegd, zoodat de kans op een doodelijke val aanmerkelijk was verminderd. Wiesje haalde een van haar laatste pakjes thee te voorschijn en wij brouwden dezen heerlijken drank op het portaal van de trap naar boven, amphitheatersgewijs op de treden zittend. Wij vonden tusschen de compacte massa meubilair eenige draden met stekkers eraan en staken deze in stopcontacten, met het gevolg, dat hier en daar in het diepst van de ruïne lampen begonnen te branden, hetgeen het geheel een zeer feeëriek voorkomen gaf. Het zag er hier en daar uit, of de grotten van Han inwendig werden verlicht. Maar dien nacht porde Wiesje mij wakker. Zij had een geniaal denkbeeld. Onmiddellijk den volgenden ochtend, tijdens het ontbijt op de trap, deden wij het voorstel, om zelf uit te kiezen, wat wij wenschten te behouden; een gedeelte cadeau te doen aan de werkster bij Mia thuis, die haar eigen boeltje door een ongelukkig gevallen bom had verloren en de rest te verkoopen en van de opbrengst een bescheiden feest te geven.
Dit voorstel werd met zulk een enthousiasme begroet, dat wij de grootste moeite hadden, overijverigen lieden te beletten ons heele hebben en houden onder den hamer te brengen. Wederom kwamen er bakfietsen en een vrachtauto voor en na een heelen dag werken en sleepen bezaten wij vloerkleeden en gordijnen, enkele leeren fauteuils, een paar eiken tafels en een gigantisch groot eiken buffet, dat tot den zolder reikte, vier divans, keukengerei en schemerlampen in alle kleuren en schakeeringen benevens de fondsen voor een feest. Maar dat feest bewees het eene bezwaar, dat het huis in Amersfoort aankleefde: het was veel te klein. De vrienden en bekenden moesten in ploegen slapen. Een lag er onder de tafel, hetgeen een algemeen benijde positie was, aangezien het iemand zekerheid gaf, dat er niemand op hem zou trappen. Anderen sluimerden in den hoek tusschen het buffet en den muur; weer anderen op de speelkamer en iemand bij Willem-Peter in bed. Bovendien waren de meubelstukken, die wij hadden behouden, van dusdanige afmetingen, dat er akelig weinig leefruimte in huis overbleef. Het antieke eiken buffet alleen al besloeg precies één geheelen wand van de kamer en stond zoover naar voren, dat wij met zorg tusschen den voorkant en de salamander door moesten sluipen. Het vloerkleed in de achterkamer was zóó groot, dat wij het aan twee kanten tegen de wanden omhoog hadden gelegd en vastgezet met krammen. Wij beschikten over een eiken tafel, waarop we niet alleen ping-pong, maar ook lawntennis hadden kunnen spelen en die ons toestond, in ganzenmarsch er omheen te loopen. In die achterkamer kon niets anders staan, want dan moesten we onder de tafel door de balkondeuren bereiken. Twee kamers boven hadden we compact vol met prima meubilair, dat wij niet plaatsen konden, maar te goed was om weg te doen.
Wiesje, Jager en ik zaten gedrieën naast elkaar, met onze ruggen tegen het gigantische buffet en een glas in de hand. Het was vier uur in den nacht. Zooals altijd hadden wij de kaarsjes uitgeblazen. Het huis dreunde zacht van het geslaap en gesnurk om ons heen. Overal onderuit staken voeten, hoofden, armen en verwrongen handen.
„Jammer, dat al die prachtige meubelstukken zoo zwaar zijn”, zei Wiesje. „Moet je die gordijnen kijken.”
We keken naar de gordijnen. Zij waren beslist uit een Kathedraal afkomstig of uit het paleis van een aan hoogmoedswaanzin ten onder geganen krankzinnige. Wij hadden ze eenvoudig dubbel gevouwen en de ringen op de plooi bevestigd, maar zelfs nu nog sleepten de ondereinden over den grond als de staarten van koningsmantels.
„We moeten gewoon een gróót huis huren”, zei Jager.
„Maar dan moeten we wéér verhuizen”, steunde ik.
„Wat dan nog?”, zei Jager. „Wat dan nog? Dat knappen wij wel voor je op! Jij en Wiesje gaan gewoon zeilen. Wiesje mag toch niets doen, want die is te frêle. Je gaat gewoon weg en wij huren een kast van een huis voor je en richten het in.”
„Gos.... ‘t Is misschien wel leuk, zoo’n groot huis”, zei Wiesje peinzend, die voor allen waanzin te trappen is, als ze zelf maar lui op een divan kan liggen en toekijken.
Er werd iemand wakker in een hoek en mompelde bijval: „Best idée”, bromde hij. „Een echt gróót huis. Niet zoomaar een béétje grooter dan een normaal huis.....” Hij kwam overeind zitten met verwilderde haren en slaapoogen en stak zijn handen uit als een oude profeet, die een orakel uitspreekt: „Een huis met ruimte om in te zwemmen.... Met zalen om in te dwalen.... Met wanden om tegenop te zien.... Met slaapkamers om in te darren.... Met trappen om Niagara’s en stroomversnellingen op te imiteeren.... Oh.... Geef mij maar een groot huis!”
Met een diepe zucht zeeg hij achterover en sliep weer in.
Maar onze geesten waren bevrucht met de kiem van dit denkbeeld. Jager nam zijn biljartkeu en liep rond en porde iedereen wakker en na tien minuten was het huis gelijk een ziedende ketel vol met menschen, die wild waren over het denkbeeld van een groot huis. Zij allen beaamden, dat het een ongekend genot moest zijn, om een ongekend groot huis te hebben.
Wij zaten in het rond en dronken koppen koffie, die Philip brouwde op de salamander, die nu al enkele maanden aan één stuk brulde zonder uit te dooven. Philip heeft zijn eigen ouderlijk huis verlaten om bij ons te komen wonen. Hij bestuurde ons huishouden met straffe en zeer efficiente hand.
„Laten we een groot huis huren, en daar met rijn allen in gaan wonen!”, zei hij. „Per slot van rekening leven wij nu in oorlogstijd en in oorlogstijd moet je je aan de omstandigheden aanpassen. Als je met zijn allen samenwoont, komt alles veel goedkooper uit. Als het gas en de electriciteit worden gerantsoeneerd, is het ontzaglijk voordeelig, met zijn allen samen te zitten. En bovendien maken wij ruimte vrij voor arme sloebers, die uit hun huizen zijn gebombardeerd en ergens anders moeten gaan wonen, en geen huis kunnen krijgen.”
„En we kunnen lachen!” zei Wiesje. „Er moet méér en méér gelachen worden.”
„Zien wij er uit als menschen, die niet lachen kunnen?” vroeg ik.
„Wie zei, dat je in deze tijden niet kon lachen?” riep Jager. „Haha! Dat hangen we met een groot bord op in de hall: „Wie zei, dat je in dezen tijd niet kon lachen?”
Wij vonden het allen een hoe langer hoe meesterlijker idee.
Dien nacht hing de beslissing nog in balans.

WAARIN WIJ EEN GROOT HUIS HUREN.

Den volgenden ochtend, toen iedereen nog zwanger was van het denkbeeld, kreeg ik een telegram. Het telegram bood mij extra werk aan in Den Haag. Toen was het hek van den dam. Dit was de wijzende vinger van het Fatum. Wij moesten en zouden in Den Haag gaan wonen, dat was duidelijk; uitgerekend in een gemeente als Den Haag, die overal precies één verdieping te laag is om een echte stad te zijn, waar de tramconducteurs verwrongen gelaten krijgen, als zij probeeren te lachen en waar de menschen heelemaal niet weten wat ze denken moeten, als je je voorstelt: „Ik ben Willem W. Waterman en ik ben gek.”
Wij ontbeten met man en macht, staande rond de gigantische tafel in de achterkamer. De kinderen zaten ieder op een kist, met een derde kist tusschen hen in en mengden zich niet in de discussie. Ik zie het tafereel haarscherp voor me: De achterkant van het huis lag op het Zuid-Oosten. Wij zetten de balkondeuren wijd open en een vroege lentebries woei naar binnen over de stapels brandhout op het balkon. De jonge voorjaarszon klom over den brandhoutstapel heen en scheen in groote plekken midden op de tafel, waar een groot goudgeel ontbijtkleed lag, eruit ziende als een siermatje. Als er iemand de jam wilde hebben, schroefden wij den pot dicht en rolden dien naar den overkant. Als de jampot vertrokken was, begon de man aan den overkant de krant te lezen tot de pot bij hem was. Wij wierpen de broodjes naar elkaar toe met een overhandsche cricketbowl-worp. Het was een ontzettend lawaai aan tafel, want wij moesten geducht hard roepen, om aan den overkant te worden gehoord. Gelukkig hadden we allemaal messen en vorken, anders had ik niet voor den goeden afloop van onze ontbijten ingestaan. Wij hadden Wiesje een zitplaats bezorgd, door alle magere menschen aan één kant van de tafel te arrangeeren en de tafel tien centimeter op te schuiven, waarna er aan gene zijde een stoel tusschen tafelrand en schoorsteenmantel kon.
De thee tapten wij uit een ouderwetsche Samowar, die wij van man tot man den kring rondschoven. Wiesje had altijd preferentie en tapte haar eigen thee uit een klein potje op een Primus op den schoorsteenmantel achter haar.
„Overigens”, zei Jager van den overkant van de tafel, „is Den Haag de aangewezen plaats om een anti-burgerlijk centrum in te vestigen. Heb je daar wel eens over nagedacht, Willem W.?”
Jager is een uiterst listige knaap. Hij trof me precies in mijn zwakke plek. Inderdaad! Wiesje en ik zijn vanaf den dag onzer geboorte kampioenen geweest der grenzelooze gastvrijheid en genadelooze vijanden van de burgerlijkheid. Mijn strijd tegen de ornamentale gipsen honden, de imitatie-smeedijzeren schemerlampen, de zoogenaamde old-finish ameublementen, de Zondagsche pakken, de spaarcenten in de sokken, de vaste-banen-met-pensioen, de als salonmeubels vermomde naaimachines en de kamers-en-suite-met-schuifdeuren wordt gevoerd met een verbittering, die....
Pardon, ik vergeet me weer.
Ik kreet om de jam en iemand riep me toe, dat die op weg gezonden was. Ik begon dus een, gesprek met Wiesje en na verloop van tijd arriveerde de rollende pot. Ik smeerde mijn brood en peinsde. Het zou inderdaad een feest zijn, om in Den Haag een oorlog te gaan voeren tegen de Hageneezen; om vier straten en zestien huizenblokken afdoend te choqueeren.
„Is het niet heerlijk”, riep Wiesje, „om in een heel groot huis te zitten, vol met lollige menschen en den dag te beginnen met vijfentwintig menschen rond je ontbijttafel?”
„Er moeten meer en meer menschen rond ontbijttafels zitten”, zei ik.
„Maar dan moet het ook een groot huis zijn”, riep Jager.
„Waarin deze meubels tot hun recht komen”, zei Mia.
„Met een monumentale trap voor het afgodsbeeld”, opperde Henkie.
„En acht badkamers”, zei J. P. „Is de jam al vertrokken? Geef me dan de krant.”
„Een huis, waarin je elkaar volkomen kwijt raakt”, juichte Mienie.
„Wie zal dat betalen, zoete lieve Gerritje?” zong JeeCee, die heel practisch is.
„We moeten het allemaal samen huren”, stelde Philip voor, die filmregisseur is geweest, en dergelijke dingen meer bij de hand heeft gehad.
„Dan wordt er nooit één cent huur betaald”, zei Mienie, die meisje is en dus een heldere kijk heeft op de menschelijke psychologie.
„Een man moet het huishouden bestieren”, blafte Philip, „anders wordt het een bende. Vroeger ging dat wel, maar tegenwoordig loopt het spaak met de distributiebonnen. Als je niet oplet, dat iedereen bonnen geeft, zit je zelf binnen twee dagen zonder eten.”
Er viel een pijnlijke stilte over de kamer en iedereen begon tersluiks in zijn portefeuille te friemelen.
„Hartelijk dank, Philip”, zei ik. „Het is vandaag Maandag en al ons brood voor de heele week ligt op tafel.”
Philip is de Groote Onbevreesde. Hij heeft geen last van tolerantie of zachtmoedigheid. Hij is onwaarschijnlijk lang en heel mager. Zijn gezicht is zeer bruin en ascetisch. Hij eet heel weinig en is een fanatiek verdediger van Wiesje. Maar hij kent tegenover ieder ander geen erbarmen. Hij respecteert vriend nog maag, — hij blaft iedereen aan als het noodig is en wordt gevreesd en gehoorzaamd.
„Philip”, besliste ik, „jij moet het heele huishouden samen met het geld en de bonnen bestieren.... Jij moet alles inkoopen en den scepter zwaaien over de huishoudkas, de voorraadkast en het huishouden. Ik ben er niet geschikt voor, want ik vraag aan geen mensch bonnen en niemand geld.”
„Dat is een prachtidée”, zei Wiesje, die alles prachtig vindt, zoolang zij op een divan kan liggen en cigaretten rooken. „Laat Philip met harde hand alles bestieren. Ik stel voor, hem den titel te verleenen van Major Domus.”
„Er moeten meer en meer titels verleend worden”, zei Jager.
„Wiesje mag niet teveel doen”, zei de Major Domus, „dat is niet goed voor haar.”
„Best, best. Wie gaan er met ons mee?”
Mijn groote vriend Jager ging in elk geval mee. Philip was nummer twee. Bob sloot zich erbij aan, hetgeen heel prettig was, want Bob is de eenige, die behoorlijk guitaar kan spelen. Daarna vonden wij Stannie, die in Den Haag op kamers woonde, en onmiddellijk zou overhuizen.
„Verifieeren”, zei Philip de Efficiente, die al in de weer was met potlood en papieren. „Nooit iets op den gis aannemen. Opbellen. Meteen: J.P.: ga Stannie opbellen.”
J.P. zakte onder de tafel, met een broodje in zijn hand, sloop tusschen allerlei beenen door en vroeg Den Haag aan.
„We hebben nu drie man”, zei Philip.
„Gossie, zoo weinig nog maar?” zei Wiesje, thee tappend van den schoorsteenmantel.
„We hebben van Waerdenburg vergeten”, riep JeeCee.
„Wie is dat?”
„Hij is Meester in de Rechten”, zei Wiesje. „Zijn stem kraakt en hij draagt boorden van vijftien centimeter hoogte. Zijn kaken knappen als hij eet, maar hij is gek op ons.”
„Meesters in de Rechten zijn hun gewicht in goud waard”, zei Jager. „Denk eens aan het burengerucht en de schuldeischers en het huurcontract, waar we vast en zeker herrie over krijgen, om maar te zwijgen van de Hinderwet en Het Versche Kadetje.”
„Een Meester in de Rechten is wel vreeselijk makkelijk in huis”, zei Mia. De telefoon ratelde in de gang.
De Meester in de Rechten werd opgeschreven. J.P. stak zijn hoofd om den hoek van de deur.
„Stannie verhuist meteen, zei ze. Ze vraagt het adres. Maar dat weten we nog niet, wel?”
„Dat weten we nog niet”, zei Jager spijtig.
„We hebben nu vijf man”, zei Philip droog.
„Er komen er met bosjes, als we eenmaal zitten”, zei Jager. „We kennen duizenden menschen.”
Iedereen verzekerde om strijd, dat het een kleinigheid was, een kasteel gevuld te krijgen met menschen, welke grootte het ook had.
„Je zult eerder moeite hebben met ze eruit te houden”, zei Jager.
Wij vermoedden toen ook niet, hoe vrééselijk profetisch zijn woorden zouden blijken te zijn.
„Ieder krijgt een kamer toegewezen”, zei Philip, „en houdt die zelf schoon. En ieder betaalt percentsgewijs. Er wordt geen winst gemaakt.”
„Alleen verlies geleden”, bromde ik.
„Kan niet”, zei Philip.
„Waarom niet?” vroegen wij allen.
„Ik houd de boeken”, zei Philip.
Jager stond op en klom opgewonden op den stapel brandhout op het balkon. Zijn blonde haren glansden in de helle zon. Hij stak een sigaret op en keek opgetogen op ons neer.
„Zal ik een verhuizer opbellen? Of zal ik jullie verhuizen met vrachtauto’s van de zaak?”
„Neen”, zei Philip. „We moeten eerst weten, waar we gaan wonen in Den Haag.”
„Dat weten we gauw genoeg.”
„Neen!” zei Philip.
„Het is wel minder leuk met Philip aan het roer”, zei Wiesje, „maar het loopt natuurlijk allemaal veel geregelder.”
„Als jullie zoo doorgaan als nu”, zei Philip, werkend met ascetische kaken, „zijn jullie over een jaar failliet.”
„Kom nou?” zei Vliesje geschrokken. „Weet je het zeker?”
„Ik moet wel weer wat geld zien te verdienen”, peinsde ik. „Die erfenis, waar we op rekenden, is niet doorgegaan. Onze reserves verminderen zeer snel, met een huishouden op dezen voet.”
„Zoo gauw we in Den Haag zitten, betalen we allemaal ons deel”, kreet de bende.
„Hoe ontzaglijk gezellig zal het zijn”, zei Jager.
„Er zijn natuurlijk altijd menschen wakker. Den heelen nacht door. De een speelt piano en twee anderen spelen schaak en een derde stopt sokken en een vierde studeert.... .”
„En denk eens aan”, zei Henkie, „er kunnen zooveel menschen slapen, als je maar hebben wilt. Ruimte genoeg. Ik wou, dat ik mee kon.”
„Je kunt komen logeeren voor onbeperkte tijden”, zei Philip. „Betaal gewoon per dag. Laagst denkbaar tarief.”
„Wie zei dat je in deze tijden niet goedkoop terecht kon?” mompelde Jager.
„Laten we er dan een N.V. van maken voor onze eigen kennissen”, opperde Mia. „N.V. Waterman’s Hotelbedrijven.”
„Coöperatieve Huisvestingsonderneming voor kennissen van Willem W. Waterman”, riep JeeCee
„O, dit is een droom van een idée”, mijmerde ik. Ik zag visioenen in de rook van mijn na-ontbijt-sigaret, die violet opkringelde in de heete banen zon. Zoo iets heb ik mijn heele leven willen hebben. Een groot huis met plassen ruimte, waar tientallen menschen op alle tijden van den dag of nacht in en uit kunnen. Een permanent gastvrij oord. Mijn enthousiasme nam nog steeds hand over hand toe. Wij waren het er roerend over eens, dat wij de oplossing gevonden hadden op het eeuwenoude probleem der gastvrijheid, gezien in conjunctie met financieele- en distributie-moeilijkheden. Wij verbaasden ons erover, dat er niet méér menschen op zulk een verbluffend simpel denkbeeld waren gekomen.
„Het liep altijd spaak, omdat de man, die het ideaal van gastvrijheid als een brandende toorts ronddraagt”, zei Philip, de asceet, „daardoor niet van geld of bonnen of wat ook wil hooren. Hij wil er gewoon niet om vragen, en dan ziet hij ook geen geld of bonnen en dat wordt steeds erger, tot hij vandaag of morgen er genoeg van krijgt. Maar wij hebben een ander systeem. Waterman is het hoofd en ik zorg dat de bonnen en het geld binnen komen! Reken maar!”
Zei ik niet, dat Philip een fanatieken kop had? Hij keek den kring rond met zijn groene oogen en de rillingen liepen ons over den rug. Maar wij zeiden, dat dàt juist goed was. Dat er iemand moest zijn, die den scepter met straffe hand zwaaide over de huisorde, — over de financiën en vooral de distributiebonnen. Wij feliciteerden elkaar met het geniale denkbeeld, een Major Domus aan te stellen en waren overtuigd, dat wij de eenige goede oplossing van het probleem hadden gevonden.
„En nu”, zei Jager boven van den stapel brandhout af, „nu moet er een huis in Den Haag worden gehuurd. Waterman, — ga onmiddellijk.”
„Hé ja”, zei Wiesje. „Willem W., je moet direct gaan uitkijken naar een huis.”
„Er moeten meer en meer huizen worden gehuurd”, zei Jager.

* * *

Dat was in de vroeg-oorlogsche tijden, toen huizen nog dingen waren, die leeg stonden en woningbureaux zelfs antwoord gaven als de telefoon belde.
Ik vond, in de Bezuidenhoutbuurt, het huis, dat ik zocht. Het Bezuidenhout is vermaard om zijn groote huizen, maar dit was een keizer onder de huizen. Het was met recht een groot huis. Ik zag het bij den eersten blik tegen den gevel. Het keek uit over het breede asfalt met vensters als étalages. Het was massaal gebouwd boven op een sousterrain met tralies als die voor de Bank van Engeland en met een deur als een gevangenispoort.
Ik stak een belachelijk klein sleuteltje in het slot. Bij deze deur behoorde eigenlijk een sleutel met een baard als een strijdbijl; een sleutel, die door twee lijfeigenen moeizaam werd getorst. Mijn sleuteltje was een Yale-sleutel. Mijn heele leven heb ik een zwak en een affectie gehad voor Yale-sloten. De hemel mag weten, waarom. Maar het was een goed voorteeken. Ik stak dus het belachelijk kleine sleuteltje in het slot, draaide het om en duwde uit alle macht tegen de poort, die langzaam draaide op haar soliede hengsels.

* * *

Het was geen hall, wat ik betrad. Het was een middelmatig groote marmergroeve. Ik deinsde ietwat ontzet terug, een nietig figuurtje van een klein menschje in de gigantische ruimte. De deur viel achter mij in het slot, den terugweg afsnijdend. Ik stond, klein en verlaten, op een ijsvlak van marmeren platen en voor mij rees omhoog een cataract van blauw geaderd wit marmer; een ware Niagara van marmer. Wat ik vóór mij zag was méér dan een trap. Het was terras na terras van marmer, geflankeerd door zware marmeren balustrades en bastions, elk groot genoeg om een batterij luchtdoelgeschut op te plaatsen. Wie die hall ook ontworpen had, hij was lijdende geweest aan een marmer-complex. Hij had de groeven van Carrara uitgeput om hier een marmer-orgie uit te vieren.
Aan weerszijden liepen geelkoperen buizen van het formaat van zwaar geschut omhoog. Ik boog het hoofd achterover en keek omhoog. Eindeloos ver boven mij, waar de marmeren wanden elkaar in het zenith schenen te raken, hing een kristallen kroon, waarschijnlijk zoo groot als een draaimolen, maar in deze immense ruimte eruitziend als een versierinkje van een Kerstboom; een kroon, die de vorige bewoners zelfs met behulp van uitschuifbare ladders niet bij machte geweest waren, te demonteeren. Ik brak mij een minuut lang het hoofd over het vraagstuk, hoe in ‘s hemelsnaam die kroon daar ooit was geplaatst. Ik vermoedde, dat deze hall hierheen was gebracht als een solide blok marmer, dat de kroon bovenaan in een gat was opgehangen, en dat vervolgens de heele hall er onder was uitgehakt. Ik keek niet verder. Ik wist het. Dit was het huis.
Ik verliet het. Ik zal eerlijk zijn. Het vooruitzicht, deze gigantische ruimte geheel alleen te gaan onderzoeken, lokte mij niet. Ik had geen steentjes of brood bij me, zooals klein Duimpje, om den weg terug te vinden. Ik bezat geen draad van Ariadne. Ik voelde er niets voor, om dagen en nachten als een waanzinnige door deze ruimten rond te rennen, trap-op, trap-af, zoekend naar een uitgang, tot ik eindelijk uitgeput, met bloedende handen, neer zou vallen in de marmeren grot, o, bittere ironie, en met de redding voor oogen niet meer de kracht zou vinden om de deur te openen en ellendig omkomen. Maanden later zou mijn stoffelijk overschot....
Neen! Zeker neen! Ik trok de deur met beide handen achter mij in het slot, ging naar het woningbureau, en zei dat het mij wel aardig leek. Zij bekeken mij en krabden achter hun oor en zeiden, dat het hun ook wel aardig leek, maar dat zij een waarborgsom van drie maanden huur.... vooruit te voldoen.... Ik nam het hun niet kwalijk. Per slot van rekening kon ik met mijn gezin in dat huis verloren raken en omkomen en nooit meer huur betalen.
„Is dat een bezwaar?” vroegen zij.
Ik maakte een luchtig gebaar: „Zie ik eruit als iemand, voor wien dat een bezwaar is? Ik zal U zes maanden huur ineens voldoen bij teekening van het contract. Wilt U het opmaken?” Nietwaar? Als men va-banque wil spelen, speel het dan goed! Zij staarden mij glazig aan en bogen mij daarna de deur uit.

* * *

Ik stond in de warme zon in het helle daglicht van de Laan van Nieuw Oost Indië en nu was het mijn beurt om mijn schedel te krabben. Ik moest zien, dat ik vijftienhonderd gulden kreeg. Dat beteekende dus een leening van tweeduizend. Maar wie.... Wie?
Dien namiddag had ik ze. Vraag niet hoe. Vraag niet van wie. Het was een flits van zuiver genie. Ik teekende een simpel papier en ging weer de zonnige straat op, mèt tweeduizend gulden.
Dien avond was ik terug in Amersfoort.
„En?” vroeg iedereen ademloos.
„Ik heb een huis gevonden”, zei ik. „Ik heb zes maanden huur betaald ook.”
Dat bracht hen een tijdlang tot stilte.
„In baar geld?” hijgde Jager.
„Dacht je in I.O.U’s van jou soms?” vroeg ik.
Daarna volgden de gebeurtenissen elkaar zeer snel op. Ik liet den sleutel zien en niemand zag in, waarom wij nog één dag in zoo’n akelig klein huis in Amersfoort zouden blijven, als wij een gezellig groot huis in Den Haag klaar hadden om ons te ontvangen.
„Is het groot?” vroeg Wiesje.
„Zoo zoo”, zei ik.
„Zou dat buffet er goed in staan?”, vroeg Mia.
Ik verzekerde hen, dat het in elk geval niet te groot zou zijn. Bij het krieken van den dag alarmeerden wij transportdiensten. Zij laadden nog op in den ochtend. Wij allen gingen, samen met het bad en de bekende vergeten voorwerpen van elke verhuizing, in de vrachtauto van Jager’s zaak.
Toen wij op het Bezuidenhout stopten en ik het huis aanwees, viel er een diepe stilte. Zij zaten met man en macht op den grond van den laadbak van de vrachtauto en staarden omhoog.
„Wie zei dat je in dezen tijd geen huis kon huren?” zei Jager.
„Dat is geen huis, — dat is een Departement”, zei Mia.
Ik verzekerde hun, dat het een huis was. Ik stak den sleutel in het slot om het te bewijzen en zij volgden mij ademloos.
Wiesje was de eerste, die binnentrad. Zij was nauwelijks binnen en in huis verdwenen, of zij raakte volkomen zoek. Ik vond haar pas twee uur later terug in een hoek tusschen twee pilaren van een trap en de zeventiende W.C. Toen wij een uur lang wanhopig samen hadden rondgedwaald, hoorde ik in de verte rumoer. Ik liep erop af en vond de marmeren hall. De verhuizers stonden in het rond en bouwden sigaretten.
„Ha, bent U daar?” zei de baas, zijn hoofd achterover gooiend en een slok nemend uit een blauwe kan. „Mag ik afrekenen?”
„Wat?” riep ik, „brengen jullie de meubels niet naar binnen?”
„Staan allemaal binnen”, zei hij en liet een haring in zijn keelgat glijden.
Ik had in het heele huis die heele twee uur geen stuk meubel gezien. Ik geloofde hem niet en ging buiten kijken. Alle wagens waren leeg. Ik betaalde hem dus en zag hen met leede oogen vertrekken. Daarna ging ik op zoek naar mijn meubilair. Ik vond een gedeelte ervan in de derde voorzaal en het zag eruit als iets uit een speelgoeddoos. Jager kwam naar beneden langs de derde wenteltrap en keek in het rond: „Aardig theekastje is dat.”
Ik gaf een gil: „Dat is ons monumentaal buffet!”
Wij keken elkaar aan met ontzetting in onze oogen.
„Bestaat niet”, zei Jager.
Op dat oogenblik begon ik te begrijpen, dat wij hier iets geheel nieuws op het gebied van verhoudingen hadden aangesneden. Toen kwamen er vier mannen binnen, kreunend onder den last van een vleugel, die ik Bob had laten huren. Het ding verdween in een hoek tusschen schouw en muur. Rondom ons torenden de muren van de zaal omhoog tot duizelingwekkende hoogten. Eén voor één kwamen de andere leden van het gezelschap binnen en kropen dicht naar ons toe, steun zoekend in het getal.
„We moeten hier een zesdaagsche organiseeren”, zei JeeCee.
„De Schneider Cup lijkt me beter”, zei ik, steunend.
Onze zwakke stemmetjes echoden rond in de gewelven. Het eenige, wat in deze kolossale ruimte eenigen indruk zou hebben gemaakt, was het trompetterend chargeeren van een kudde olifanten of het majesteitelijk manoeuvreeren van een slagschip. Wiesje stond verloren onder een gesneden kop van een hoek van de schouw en keek schuw omhoog naar de ramen: „We krijgen wel eenigen last met de verduistering.”
„Kom nou”, zei Bob, die de meest vreemde accoorden aan het zoeken was in Bes. „Het licht van die lamp heeft een heelen nacht noodig om bij de ramen te komen. En dan is het juist wéér licht.”
„Jullie hadden van die krankzinnig groote dubbel gevouwen gordijnen in Amersfoort”, zei Lucie. „Als we die eens aan elkaar zetten?”
De vrouwen verdwenen samen met Henkie in de ingewanden van het huis, en wij vonden hen een kwartier later terug, toen hun vertwijfeld hulpgeroep tot ons doordrong. Wij mannen gaven elkaar een hand en liepen op het hulpgeroep af. Wij vonden hen in de zevende biljartzaal. Wij vielen elkaar snikkend in de armen.
„Dat gaat zoo niet”, zei Jager, zijn voorhoofd afwisschend. „Wij moeten een loods hebben.”
„Zou een kompas niet beter zijn”, vroeg JeeCee.
„In één kamer, ja”, zei J.P. „Ik was daarjuist boven in een zaal met rondom spiegels. Ik was zoo wijs, om met mijn handen langs den wand tastend verder te gaan, anders was ik nooit meer naar buiten gekomen. Ik zag tienduizend deuren aan alle kanten en er was er maar één de goede. Ik ga in dit huis niet meer op pad zonder een kompas en ik maak van alle kamers notities waar ergens de deuren zijn.”
„Kun je met een sextant niets doen, of hoe heet zoo’n ding?” vroeg Wiesje.
Wij, mannen, verzekerden haar, dat je daar niets mee kon doen.
„Laten we in vredesnaam de kinderen aan een touw houden” zei ze, „of we vinden ze nooit meer terug.”
Bob had een bol touw in zijn zak. We bonden Willem-Peter en Charles-Paul aan elkaar met een eind touw van tien meter en in het midden van dat touw deden we een gordijnring, waaraan een tweede touw, dat we vasthielden. Zoo had het koppel kinderen ruime bewegingsvrijheid, terwijl ze gevrijwaard bleven tegen verlies.
„Het lijkt me”, zei Jager, „dat we het beste op alle gangen met gekleurd krijt pijlen kunnen zetten met aanduidingen erbij.” Wij juichten. Natuurlijk! Dit was de oplossing! Wij gaven elkaar de hand, hetgeen hard noodig was, want het begon al angstig duister te worden, en zochten een tijdlang, tot we een trap vonden. We daalden domweg alle trappen af, die we tegenkwamen en stonden op een gegeven oogenblik in de Hoofd Beneden Gang, die we herkenden aan onze jassen en hoeden die daar lagen.
„Hallelujah”, juichten wij.
„Maar nou de verduistering”! zei Lucie, die nooit den hoofddraad kwijt raakt.
„Er moet meer en meer verduisterd worden”, zei Jager.
Ik verdeelde den troep. Jager, JeeCee, Henkie en ik zouden boven blijven en een vuur aanleggen aan den ingang van de tweede wenteltrap naar het sousterrain. De rest ging op zoek, in patrouilleverband, naar gordijnen en theematerialen. Wij sloegen onverwijld een kist in puin en legden het vuur aan op het marmer. De kinderen dansten er juichend omheen.
„Voorts zullen we aan één stuk door blijven zingen”, zei ik.
„Dus jullie móéten ons kunnen terugvinden. En neem krijt mee. Het zit in een van de keukenbussen.”
Wij gooiden telkens nieuw hout op het vuur en zongen kampliederen tot we schor waren. Toen kwam de troep terug. Ze hadden gekleurd krijt bij zich, benevens gordijnen en een paar palen met een ketel en een ketting.
„Ik ga thee zetten”, zei Wiesje.
„Waar is Philip?”, vroeg iemand.
Wij realiseerden ons plotseling, dat niemand Philip meer had gezien na het betrekken van het huis. Wij hurkten rond het vroolijk vlammende vuur, bespraken dit sinister gebeuren.
„Hij is in handen van inboorlingen gevallen”, zei Mia.
„Stil!” vermaande J.P. „Je laat je morbide fantasie teveel den vrijen loop. Jij maakt geruchten. Je hoeft niet meteen het ergste te denken. Hij komt heusch wel terecht. De vent heeft occulte gaven.”
Wij besloten ons niet in het duister in het, huis te wagen. Dat zou onverantwoordelijke roekeloosheid zijn geweest. Zoodra de zon boven de kim rees, zouden wij gaan zoeken. Wij smeten thee in den ketel en hingen die aan de drie palen boven het vuur. Gigantische schaduwen dansten heen en weer op de marmeren wanden. Onze stemmen klonken hol in de onmetelijke ruimte.
„Wie zei, dat je in dezen tijd niet kon kampeeren?” vroeg Jager.
„Nu kampeeren we wéér in een huis”, zei Wiesje zuchtend.
Er was ook een mand meegekomen met kopjes en bekers en mokjes. Wij schepten thee uit den ketel en slurpten die, gezeten rond het vuur. De rook steeg langzaam omhoog en verdween in de duistere en onpeilbare hoogten van het trappenhuis. Een half uur later besloten wij naar bed te gaan en in het veilige daglicht het huis te exploreeren. Wij doofden het vuur en gingen hand aan hand de trap op, met zaklantarens gewapend.
Wij doolden daar trap-af, trap-op, en kwamen na verloop van tijd terecht in een geweldige ruimte, waar matrassen en dekens lagen. Midden tusschen de dekens en matrassen lag Philip te slapen. Wij sloegen schandelijke taal uit en schopten hem wakker. Daarna sloeg hij onbetamelijke taal uit, maar wij trokken er ons niets van aan, namen ieder een matras en dekens en begonnen onze bedden te spreiden.
„Het is onverantwoordelijk van ons”, zei J.P. „We moeten minstens één man laten waken.”
Wij lieten onze dekens vallen en begonnen de uren tot zonsopgang te verdeelen. Wij bevonden, dat elk man precies één uur had te waken. J.P. mocht beginnen. Wij gaven hem een horloge en alle zaklantarens. Daarna legden wij de matrassen in een rechthoek, zetten op elken hoek een zaklantaarn, legden de onschuldige kinderen midden tusschen ons in en sliepen in, onder het regelmatig geluid van de voetstappen van J.P., die rondom de matrassen patrouilleerde, met in de verte af en toe het verwijderd gehuil van een hyena. Ik had de hondenwacht. Natuurlijk!

* * *

Wij ontwaakten nagenoeg allen tegelijk, doordat Bob, die de laatste wacht had, met twee tandenborstels een roffel sloeg op een porceleinen plafondschaal. Het eerste, wat we allen bemerkten, was een krankzinnigen honger. Wij maakten een mannelijke en een vrouwelijke sectie en de mannen gingen een zaal verder om zich aan te kleeden, en namen Willem-Peter en Charles-Paul mee.
„Ik heb wat geëxploreerd sinds zonsopgang”, zei Bob, „en ik heb met rood krijt den weg gemarkeerd naar de zevende badkamer of zooiets.”
Wij knapten ons dus op, zonder dat er menschen zoek raakten en vonden vervolgens een trap naar beneden.
„Ik zal van nu af aan de muren merken”, zei Bob. „Maar ik sta er op, dat ieder ander zich onthoudt van geschrijf met krijt. Ik heb een heel kleurensysteem ontworpen en als iemand anders alle kleuren weer door elkaar gaat gooien, sta ik niet in voor de gevolgen. Alle krijt is van nu af aan verbeurd verklaard en onder mijn beheer.”
„We moeten zoo snel mogelijk een plattegrond ontwerpen”, zei J.P. „Hier is ons vuur van gisteren.”
Wij waren uitgekomen bij de verbrande resten van ons vuur. Bij het vuur was dus ook de trap naar beneden. Het was een betonnen trap met een stalen leuning er langs en de trap voerde ons in een stikdonkere betonnen gang met gewelven van T-balken. We vonden een schakelaar en ontstaken een reeks electrische lampen, die ons de geweldige uitgestrektheid van een ondergrondsch gangensysteem lieten zien, met aan weerszijden met ijzer beslagen deuren.
„Fijn. De Maginot-Linie”, zei Ernest. „Hoort die erbij?”
„Laten we in ‘s hemelsnaam bij elkaar blijven”, riep JeeCee. Wij gaven elkaar weer de hand en openden de eerste deur links en draaiden een schakelaar om.
„Hoera, een gaarkeuken”, zei Jager.
Wij keken verbaasd rond. Het was een geweldige ruimte met reeksen fornuizen en kasten en een zwart-en-rooden tegelvloer.
„Wat doet een locomotief hier?” vroeg Lucie.
„Dat is geen locomotief”, zei J.P. streng. „Dat is de verwarmingsketel.”
Wij bekeken peinzend den verwarmingsketel. Er zat een deur aan, die we met twee man moesten openzwaaien.
„Bestáát niet”, bromde Jager. „Dit is een destructor van den boerenbond.”
„Of een clandestiene hoogoven”, zei JeeCee.
„Als dat de verwarmingsketel is”, zei ik bedenkelijk, „zal er wel een privé kolenmijn van behoorlijk formaat in de buurt moeten zijn ook.”
Daarna vonden we den eersten tot en met den zevenden wijnkelder en twee folterkelders, — een cel voor de krankzinnige gravin en bloedvlekken op verschillende muren.
„Laten we uitkijken naar skeletten”, zei Jager. „Die doodshoofden zijn ontzaglijk decoratief. We moeten méér en méér doodshoofden hebben.”
Wij keerden terug naar de keuken, waar J.P. den dag tevoren samen met Philip alle keukenartikelen had laten stouwen. Wij maakten een van de acht fornuizen aan met restanten uit den eersten kolenkelder. Er lagen wat restjes anthraciet hier en daar. „Laten we die bij elkaar schrapen”, zei Joop enthousiast. Toen we een uur later klaar waren, lag er een berg, waar we niet overheen konden kijken.
„Welaan dan, beminde geloovigen”, zei Philip en spreidde een kleed over de keukentafel. Hij trok de uittrekdingen uit en smeet borden in het rond. Het fornuis trok als een hel, hetgeen niet vreemd was, want er zat ongeveer anderhalve kilometer schoorsteen boven. Het water begon te zingen en iemand was zoo wijs geweest, den vorigen dag in Amersfoort brood te koopen en jam, zoodat we direct konden beginnen. In dien tijd waren de eieren en de cigaretten nog niet op den bon, dus wij hadden een luisterrijk maal. Na afloop gingen we allen achterover hangen in onze stoelen en zetten een plan de campagne op.
„Lucie en ik gaan naar gordijnen zoeken”, zei Wiesje.
„Ik bemoei me met de keuken, de kas en de bonnen”, zei Philip. „Er wordt om één uur gegeten. Ik zal met een stuk ijzer op de verwarmingsbuizen slaan; dat hoor je door het heele huis heen. Dan is het eten klaar.”
„Bravo”, riepen wij.
„En intusschen is de keuken op slot!” zei Philip. „Behalve om elf uur. Dan sla ik een roffel op de buizen en dat beteekent, dat er koffie is.”
„Ik ga A.N.W.B.-borden op de muren maken”, zei Bob. „Let nu goed op: Ik heb vier kleuren krijt voorloopig: Rood, blauw, groen en zwart. De roode pijlen verwijzen naar slaapkamers, de groene naar badkamers, de zwarte naar woonkamers en de blauwe naar het sousterrain.”
Wij juichten wéér. Er begon orde in den chaos te komen. Lucie, Wiesje en Mienie kwamen te voorschijn met armen vol groen velouren gordijnen, die zij met spelden provisorisch aan elkaar zetten. Daarna gingen wij de trap op en de voorzaal in, waar de piano stond. Wij sleepten met man en macht onze groote eiken tafel naar voren en plaatsten daarop een kleinere tafel en daarop weer twee kisten en dáárop een ladder en ten laatste ging iedereen staan en zitten op punten en open plekken van dit bouwwerk om het zaakje stabiel te maken en onder doodsche stilte besteeg ik eindelijk deze Olympische pyramide, een geweldig gewicht aan groen velours torsend. Ik hield het eene eind ter hoogte van de gordijnroe, die, van nabij gezien, de omvang had van een scheepskanon en liet de rest naar beneden vallen.
„Hoe staat het?”, brulde ik, bevreesd naar beneden te kijken.
„Schei maar uit”, hoorde ik Wiesje’s stem zwakjes van beneden komen. „Het lijkt wel een wimpel.”
Het wàs een wimpel. Het was een serpentine, een groen velouren serpentine, die tot op den grond reikte en eruit zag als een groen lint aan een Chineeschen gebedsmolen.
Dat was het begin. Wij wendden ons af.
„Wat een leuk vloerkleedje is dat”, zei Stannie.
Ik kreunde. Het was mijn gigantisch 6 bij 8 Smyrna tapijt, dat wij in Amersfoort tegen de wanden omhoog hadden gespijkerd.... Toen wij ten laatste een spiegel van drie hoog bij anderhalf breed aandroegen en die met een vijftienduimshaak tegen den muur hingen boven de schouw, waarna hij er uit zag, of er aan elken kant een kleerborstel naast hoorde, toen begonnen wij het pas leuk te vinden. Philip roffelde op de verwarmingsbuizen. Wij gingen zingend naar beneden en brachten hem en de koffie naar boven. Wij haalden onzen wimpel naar beneden, braken de Olympische Pyramide af en dronken koffie, gezeten rond de gigantische tafel, en zagen er uit als een troepje onvolwassen Lilliputters, verdwaald in het Reuzengebergte. Wiesje zag een vlieg.
„Ha”, zei ze, „kijk! Een vlieg!”
Wij keken op noch om.
„Je bent je verhoudingen kwijt”, zei J.P. somber. „Dat is een Zeppelin.”
„We zullen een kabelballon oplaten om het te onderzoeken”, zei JeeCee.
„Zouden daarboven geen regenwolken zitten?” vroeg Stannie, peinzend naar boven kijkend.
J.P. schudde het hoofd: „De lucht is er veel te ijl voor.”
„We kunnen wel een ballon oplaten met meteorologische instrumenten”, zei Jager. „Elken morgen, net als de Bilt doet.”
„Hé ja”, zei Mienie. „Dan kunnen we onze eigen depressies voorspellen.”
Philip en Henkie droegen kannen en kopjes naar beneden.
„Er zal hier toch wel een etenslift zijn!” riep J.P.
Wij sprongen als één man op: „Natuurlijk!”
Na eenig zoeken ontdekten wij, in een der zalen, die een plafond had vol met bloote en wulpsch uitziende engelen, die zoo handig met lappen, sjerpen en bloemen manoeuvreerden, dat zij steeds al hun interessante deelen verstopten, in den hoek een kast-achtig bouwsel met dubbele deuren. En binnen die deuren liepen twee kabels.
„De etenslift”, riep JeeCee.
Wij trokken aan een kabel en haalden met veel gepiep de lift naar boven.
Het was een driehoekig gevaarte, waar makkelijk iemand in kon. JeeCee wou er met alle geweld in. We zetten hem er in en lieten het touw los. Voor we het in de gaten hadden, verdween de lift uit het gezicht. De kabels gierden langs elkaar heen. Uit het duistere gat van de lift klonk een doffe smak.
Philip kwam de trappen opstuiven met een vleeschbijl in de hand en een snel groeienden buil op zijn hoofd. Hij was in een moorddadig humeur. Het bleek, dat hij juist iets naar boven wilde roepen, toen de lift naar beneden kwam. JeeCee kwam even later ook naar boven strompelen, en wilde niet met ons praten.
Dien dag deden wij zeer veel nuttig werk.
Wij zaagden een groot vierkant bord uit triplex en JeeCee bedekte het met een laag dikke crémekleurige verf. Vervolgens schilderde hij er de woorden op:

„Wie zei, dat je in deze tijden niet kon lachen?”
en zette het weg. Hij was twee uur later vreeselijk boos, toen hij ontdekte, dat iemand er onder had geschilderd:

„Er moet meer en meer gelachen worden.”
Wij bezwoeren hem echter, het te laten staan. Om half zeven was er echter een groot gekrakeel in de gang. Wij stoven erheen, voorzoover wij binnen gehoorwijdte waren. JeeCee was in woedenden twist met Jager. Tegen den wand stond het bord. Er stond nu een derde tekst bij, in helder groene letters:

„Zien wij eruit als menschen, die niet lachen?”
„Kom kom”, zeiden wij, „het is best leuk zoo met al die kleuren en die lollige streepjes, waar de verf naar beneden is geloopen.” JeeCee bleef woest: „Kijk dat bord eens aan!” gilde hij. „Er staat zooveel malen het woord „lachen” op, dat je al kiespijn krijgt, als je het ziet! Dat bord werkt deprimeerend. Net als die bordjes: „Hier vloekt men niet!” Nergens wordt zooveel gevloekt als op plaatsen, waar die dingen hangen. Zij zijn gewoon een uitdaging.... En deze krampachtige opwekking om te lachen bezorgt mij een maniakale depressie.”
„Er moeten meer en meer maniakale depressies komen”, zei Jager.
JeeCee keek hem woest aan, maar spijkerde het bord boven de vestibuledeur vast met een gezicht, alsof hij zijn verfhanden in onschuld waschte.
Wij sloten de kamers af, die aan de straatzijde gelegen waren en besloten, alleen die kamers te gebruiken, die binnenin lagen. Op die manier hadden wij geen moeite met de verduistering. Wij zochten een zaal uit voor Willem-Peter en Charles-Paul, sleepten al hun speelgoed erheen en haalden de klink uit de deur, zoodat de kinderen ons niet konden ontsnappen. Bob vergezelde ons met een groot vel papier, waarop hij de nummers aanteekende van de zalen, die ieder voor zich uitzocht. Ieder koos een matras uit, dekens en een badkamer en kreeg een sleutel. Wiesje kreeg de Spiegelzaal. Ik heb nog niets verteld over de Spiegelzaal, want wij hadden alleen nog maar bij geruchte vernomen, dat er zulk een fenomeen was. Dien middag vonden wij de Spiegelzaal terug. Er zonder meer binnenloopen was een sollicitatie naar delirium tremens. De wanden bestonden uit niet anders dan vlakke spiegels. Hoe de dingen bevestigd waren, was geen van ons duidelijk. Waarschijnlijk met Gluton of kit. Het effect was echter van de eerste grootte. Elk voorwerp en elke persoon werd duizendvoudig weerkaatst, vooral, omdat er in de kamer twee uitbouwen waren aangebracht, schuin tegenover elkaar, welke eveneens met spiegels waren bezet. Wiesje was prompt gek op die kamer.
„Hier wil ik slapen”, zei ze.
„Kun je lol beleven, als Willem W. je op komt zoeken”, zei Mia. „Laat hij maar eens probeeren uit te visschen wat jij bent en wat spiegelbeeld.”
Wij kregen hier een ontzaggelijke discussie over, en iedereen beweerde, dat ik een harden dobber zou hebben.
Ik wenschte hier geen verdere discussie over uit te lokken, nam een stuk krijt en trok een streep over den grond van de deur af naar Wiesje’s bed. Daarna was het vrij eenvoudig, hoewel het een enerveerend gezicht bleef om duizend Willem W. Watermannen over duizend strepen te zien optrekken naar duizend bedden waarin duizend Watervrouwen lagen. Toen had Jager de aardigheid om een tweede krijtstreep te trekken naar een spiegelbeeld, waarna ik genoodzaakt was de origineele streep te waarmerken met mijn handteekening in krijt.
„Als iemand nu nog leuk probeert te zijn”, zei ik streng, „dien ik een aanklacht in wegens valschheid in geschrifte.”
„Je moet beneden gaan kijken”, zei Jager. „Daar is een nog véél gekkere kamer.”
„Waar?” zei ik.
„In de Maginot-Linie. Daar heeft vast en zeker Generaal Gamelin gewoond.”
Wij stroomden de trappen af, met Jager voorop. Hij opende een deur ergens rechts in de betonnen gang. Voorwaar! Hij had niet teveel gezegd. Het was een groot onderaardsch gewelf, dat aan alle zijden met triplex was betimmerd. Er waren kasten en banken en nissen. Er waren prachtige nissen van anderhalven meter diepte, waar wij prompt de overgebleven matrassen in legden. Elke nis had indirecte verlichting en eigen kastjes. Aan het eene einde, was een groot verhoogd podium, dat eruit zag of er elk oogenblik een dansorkest op kon komen te zitten. Er was een groote schouw met aan weerskanten boekenkasten.
„Dit is mijn werkkamer”, verklaarde ik plechtig.
„Halleluja”, zei iedereen.
Wij haalden de kisten met boeken, de radiogramofoon, de platen en mijn bureau, enkele tafeltjes en; wat leeren stoelen en toen iemand kwam aankondigen, dat het donker werd, was het vertrek bijna gereed.
„Allemachtig”, zei Wiesje, die achteruit stapte en het geheel overzag. „Het is precies een nachtclub.”
Daarna roffelde Philip op de verwarmingsbuizen. Wij stuurden Henkie naar kamer 67 om de kinderen te halen en aten in de gaarkeuken. Daarna boomden wij na in de nachtclub. Vervolgens ging het meerendeel naar bed. Jager, JeeCee, J.P., Ernest en ik bleven over.

„Ga nou naar bed”, zei ik tegen het viertal. „Ik moet gaan werken. Ik moet geld verdienen! Per slot van rekening kost dit huis zwaar geld en ik ben al achter.”
„Laten we één plaatje draaien”, smeekte Jager.
„Welja”, zei Ernest. „Of je nu één dag eerder of later werkt, doet er geen steek toe.”
Ik zuchtte en wij draaiden platen tot vier uur. In dat gewelf kon je artillerie inschieten en geen mensch zou er iets van hooren.

OVER EEN INSPECTEUR VAN DEN DISTRIBUTIEDIENST,
OVER VOLTAIRE EN OVER COURTISANES.

Den volgenden morgen zaten Wiesje, Jager en ik om de groote, ronde tafel in de voorzaal te confereeren, toen de deurschel ging.
Laat ik hier opmerken, dat de eerste ervaring, die ik in dit groote huis opdeed, was, dat het mij ten eenenmale onmogelijk bleek, te werken. Wij zaten op dat oogenblik nog slechts drie etmalen in ons kasteel, een tijd, te kort om deze ervaring te laten groeien tot een obsessie, zooals het later werd.
Maar het verschijnsel trad in werking vanaf den eersten dag en het eerste uur. In den loop der weken werd het slechts meer en meer geprononceerd. Elk uur van den dag was er iets anders aan het handje. Verhalen, waarover normale families nog jarenlang praten, gebeurden bij ons ettelijke malen per dag en werden binnen een etmaal vergeten. Ik heb nimmer, tot op den dag van heden, kunnen ontdekken, waaròm nu precies steeds in mijn huis een wervelwind huis moest houden, waaraan of het te wijten kon zijn, dat er geen dag en geen uur voorbij ging, zonder dat iemand of iets het geheele huis in opschudding bracht.
Ik laat het aan Uw oordeel over. Ik zal slechts geven een sober relaas der feiten, voorzoover een relaas betreffende dergelijke krankzinnige feiten ooit sober zijn kan.
Wij zaten dus rond de tafel en confereerden, zooals ik reeds mededeelde, toen de deurbel ging.
Jager keek snel na, of hij stevig schoeisel aan had en voldoende sigaretten bij zich en aanvaardde den langen tocht naar de deur. Wiesje en ik zegen ieder neer in een Liberty. Iemand kwam de zaal ernaast binnen en slenterde droomverloren naar de piano. Ik nam den tooneelkijker van het tafeltje en stelde het ding in op mijn oogen. De iemand ernaast bleek natuurlijk Bob te zijn. Hij begon zoete accoordjes te zoeken.
In de wijde verten stonden een paar kleine serredeurtjes open. Een zoelwarme voorjaarswind, bezwangerd met geuren van anjers en asters, zephyrde om ons heen. Bob’s accoorden dreven droevig door de warmte. Van boven kwam een verwijderd maar luid gelach. Van beneden rees omhoog een vleug geur van koffie, die Philip aan het zetten was.
„Wat heerlijk, om zoo’n huis te hebben”, fluisterde Wiesje.
„Hm”, zei ik. „Ik moet gaan werken. Het wordt hoog tijd.”
Op dat oogenblik zag ik, in de heele kleine deur in de verte, twee figuurtjes aankomen. Ik gebruikte den tooneelkijker. Het was Jager, die behouden, maar doodmoe, terugkeerde, met een man achter zich aan. Zij kwamen langzaam naderbij.
Wij wachtten.
„Het is net, of ik dien kerel ken”, zei Wiesje na een tijdje. Wiesje heeft scherpe oogen. Ik wachtte een paar minuten en zag óók iets bekends, maar ik kon het niet thuisbrengen. De twee figuurtjes stonden stil in het midden van het vertrek en keken om zich heen.
„Waar zijn jullie?” riep Jager, met de handen aan den mond.
Ik schreeuwde uit alle macht: „Hier!.... Hierheen!”
Mijn stem weergalmde in honderden echo’s en Jager keek alle kanten uit.
„Laten we een vuur aanmaken”, ried Wiesje. „Net als de schipbreukelingen. Dan ziet hij de rook.”
Ik nam mijn zakdoek en wuifde.... wuifde....
„Gelukkig. Hij heeft het gezien.”
Zij naderden langzaam. En toen zag ik het en stond met een schreeuw op: „Zwemmer! Goede oude Zwemmer!”
Wij stoven op elkaar af, ontmoetten elkaar 89 graden Noorderbreedte bij 17 graden Oosterlengte en vielen in elkaars armen.
„Jager”, zei ik, „mag ik je voorstellen: een oud vriend uit het leger: den gewezen sergeant-majoor-administrateur Zwemmer. In civiel conferencier en trompettist. In het algemeen den grootsten meester van het Gesproken Woord, dien ik ooit heb ontmoet. Deze man speelt het klaar, mij om vijf uur in den ochtend wakker te maken en mij, door praten, alléén door praten, dusdanig te fascineeren, dat ik mijn bed verlaat en mij aan ga kleeden. Deze man heb ik eens een verhaal hooren vertellen, in het café van Theomien in Amersfoort, over een droevig konijn, dat Truus heette en met zijn neus naast een schoteltje verschaald bier op de bar zat, welk verhaal zeventien menschen gedurende tien volle minuten volkomen ademloos heeft doen luisteren. Hij heeft alle records geslagen, door aan negentien menschen een verhaal te vertellen over een man, die een zak met egeltjes te koop aanbood, egeltjes om op te eten en de moeilijkheden bij den verkoop, omdat niemand aan die vervloekte dieren kon voelen of ze al dan niet vet waren. Zwemmer, wáár heb je gezeten? We dachten, dat je dood was. Wat doe je hier? Hoe heb je ons gevonden? Ga mee, een glas bier drinken.”
Wij verlieten gevieren het koele huis en repten ons door de reeds warme zomerochtendlucht naar het terras van het Carlton. De zon stond op het terras. Het was er al halfvol en er stonden de bekende heldergroene en warm-roode vroolijke parasols.
„Gerard. Bier.”
Zwemmer haalde een zakje Blauwe Weduwe uit zijn zak en begon met de hem eigen langzaamheid een Weduwe te bouwen.
„Moet je weten”, mompelde hij. „Moet je weten.... Ik ben inspecteur geworden van den Distributiedienst in den Haag.”
„Wie zei dat je in deze tijden geen beste banen kon krijgen?” zei Jager.
Wij staarden Zwemmer ietwat verstomd aan. Hij bouwde voort aan zijn shagje.
„Groote Goden”, zei Wiesje, met ontzag in haar stem. „We hebben nu een Major Domus, een Meester in de Rechten en een Inspecteur van den Distributiedienst. Hartje, wat wil je nog meer?”
Ik keek Zwemmer met ontzag aan: „Wij worden een volslagen autarkie.”
„Nu behoeven wij alleen nog maar den Commissaris van Politie ervoor te strikken, bij ons te komen wonen”, zei Jager, „en we zijn heelemáál klaar.”
Zwemmer likte bedachtzaam langs het vloeitje.
„Ik heb een reuzenbaan. Kun je hier in den Haag kamers huren?” Hij blies een dikke wolk Weduwe uit, die in het zonlicht haar vaart verloor en langzaam opsteeg in de stille, warme lucht, als een waas van het prachtigste violet dat ik ooit had gezien.
„Kerel!” zei ik. „Je komt toch zeker bij òns wonen? We hebben juist een prachtsysteem uitgedacht, om samen één geweldig huis te huren en daar met zijn allen den kostprijs van te betalen. Nergens anders zoo goedkoop en zoo gezellig. Wij hebben nog een half honderd kamers vrij. Zoek er maar een paar uit en een bijbehoorend stel badkamers.”
„In het veen kijken we niet op een turfje”, mompelde Wiesje.
„Wat zit je toch allemaal in je binnenzak te frunniken?” bromde Jager geïrriteerd tegen mij.
Ik keek hem gekwetst aan: „Daar heb ik het geld voor mijn kleermaker in zitten. Precies uitgeteld. Op den kop af. De man moet toch óóit betaald worden. Van dat geld moet ik afblijven.”
„Lijkt me lastig”, zei Zwemmer. „Haha! Heb ik me daar een beste baan op den kop getikt. Dat moet gevierd worden. Ober, is er sherry?”
Gerard knikte ons vertrouwelijk toe. Gerard is als een wijze vader voor ons.
„Vier”, zei Zwemmer en wees den kring rond.
Wij kregen sherry’s. Dat was in de vroeg-oorlogsche tijden, toen sherry’s goudkleurige dingen waren, die je gewoon in een glas bestelde voor weinig geld. Daarna kwamen er nòg vier en dat ging een tijdje door. De torenklok, in de verte op het Bezuidenhout, sloeg twaalf. De twaalfuur-agent kwam aanfietsen, bond zijn overjas met een touwtje vast aan zijn fiets, stak de straat over, haalde het verkeersbord te voorschijn en begon met het verkeer te spelen. Trams vol met kleurige en fleurige meisjes kwamen krijschend de bochten om.
„Nog een glas?” zei Zwemmer. „Ik moet het toch vieren?”
Dat vonden wij ook wel, maar Wiesje mompelde bedenkelijk: „Zouden wij jou al die sherry’s wel uitschroeven?”
„Kom, kom”, zei Zwemmer. „Je wordt toch zeker maar één keer Inspecteur bij den Haagschen Distributiedienst?”
Dat vonden wij eigenlijk ook en wij vingen wéér een ronde. Het werd warmer en warmer en wij schoven langzaam op naar links, met de verschuivende schaduw van de parasol boven ons mee. Wij wisselden de verhalen van het laatste jaar uit.
Zwemmer keek me plotseling onderzoekend aan: „Werk jij nooit?”
Ik staarde verontwaardigd terug.
„Ik? Ik werk altijd ‘s nachts. Onveranderlijk. Dan doe je in één uur meer dan overdag in drie. De laatste tijd is het wat minder, met al dat tumult om me heen, maar dat komt wel weer goed.”
„Benijdenswaardig vak”, mompelde Zwemmer.
„Zou je tegenvallen”, zei ik. „Probeer het maar eens. Na een week loop je op je knieën.”
Willem kwam rond met een groote schaal met gebak. Dat was in de vroeg-oorlogsche tijden, toen gebak iets was, dat je at omdat je het lekker vond. Op het oogenblik eet je af en toe een stukje, uit nieuwsgierigheid, om uit te visschen, hoeveel viezer het intusschen weer is geworden en dan een tweede stukje, om na te gaan, of die rare smaak den laatsten keer nu werd veroorzaakt door muf crocusbollenmeel of door gemalen turfmolm, in de zon gebleekt. Zwemmer rustte niet, voor wij ieder een stuk gebak hadden.
„Hoe laat is het?” vroeg hij plotseling.
„Eén uur”, mompelden wij. „Of zooiets.”
Hij stond op en keek op ons neer met zijn bolle, grijze knikkeroogen. Hij had de uitdrukkingslooze, starre grijze oogen van een pop.
„Gaan jullie mee eten? Ik inviteer jullie. Heb je bonnen bij je? Ik ben maar één maal Inspecteur van den Haagschen Distributiedienst. Haha!”
„Er moeten meer en meer inspecteurs bij den distributiedienst komen”, mompelde Jager. Wij volgden hem naar binnen, gingen vlak voor een der groote open ramen zitten en werkten ons langzaam door vier lunches heen. Zwemmer rustte niet, vóór wij een flesch wijn aanvaardden.
„Per slot van rekening word je maar één keer benoemd....”
„Haha”, zeiden wij. „Proost!”
Wij zaten enkele seconden lang stil.
„Toch heb je reuze geboft”, zei ik dan. „Hoe komen ze er in vredesnaam bij om een raren snaak als jij inspecteur te maken? Ik geloof, dat we een verbijsterend korps van ambtenaren zullen krijgen, als ze zoo doorgaan.”
„Goed salaris, goed salaris”, zei Zwemmer. „Kopje koffie met cognac?”
Toen werd het ons te bar. Wij wisten, dat ze alleen Martell hadden. Per slot van rekening is het salaris van een ongehuwd ambtenaar bij den Gemeentelijken Distributiedienst van Den Haag niet van dien aard, dat....
„Zou je dat nou wel doen?” protesteerden wij.
„Per slot van rekening word ik maar één keer....” begon Zwemmer.
Wij capituleerden en accepteerden gratievol. Door breede open ramen wuifden balsemwarme, zoele winden over het terras naar binnen en streelden onze wangen. Op het terras, vlak voor ons opengeschoven raam, waren twee mannen komen zitten. Aan twee aparte tafeltjes. De een was ietwat ouder, met keurig geknipt, grijzend haar en een gouden lorgnet. Hij had een scherpen neus en een wandelstok met gouden knop. Wij zagen hem half en profil. Bij zijn ooghoeken zaten kraaienpootjes van kleine rimpeltjes. Hij leek op een gedistingeerd soort van havik. De ander was een jongeman met een grijs geruit sportpak van meesterlijken snit. Hij droeg een pracht van een gouden polshorloge.
„Kijk eens”, zei Jager. „Daar zit een oude plutocraat. Wie zei, dat je in dezen tijd geen plutocraten had?”
Wiesje bekeek hem en schudde het hoofd.
„Kan niet. Plutocraten zijn dik en hebben onderkinnen.”
Toen kwam Frits, de ober, op hen af.
„Goede, beste ober”, zei de man met de lorgnet, „zou je zoo vriendelijk willen zijn, mij een glas Vermouth te brengen?”
„Maar natuurlijk, mijnheer”, boog Frits, die een Fransche hoffelijkheid over zich heeft.
„En mij hetzelfde”, sprak de keurige jongeman aan het andere tafeltje. Vervolgens begon hij een lied te zingen. Niet hard, maar wel duidelijk.
„Hemel”, mompelde Zwemmer. „Hij is in de olie.”
„En de oude in de azijn”, zei Wiesje.
Wij roerden onze koffie en begonnen het duo met belangstelling te bekijken.
„Sssst!” zei Jager.
Er was buiten een gesprek ontketend.
„U bestelt óók Vermouth, merk ik”, zei de jongeman tegen den oude.
„Inderdaed, inderdaed”, antwoordde de oude.
De jonge wendde zich geïnteresseerd tot hem: „Waer woont U, als ik vragen mag?”
„Ik? O, — in Amsterdam”, zei de oude. „O ja. In Amsterdam. Gedecideerd in Amsterdam.”
De jonge man keek hem verrast aan: „Hemel, welk een toevalligheid! Ik woon óók in Amsterdam. Denk je de coïncidentie in. Daar moeten we op drinken.”
Zij dronken. Toen waren de glazen leeg. Zij staken tegelijkertijd hun vingers op en Frits gleed onhoorbaar naderbij.
„Wat een toevalligheid, wat een toevalligheid”, zei de oude hoofdschuddend. „Mijn hemel, wat een toevalligheid. Gosjemijne, wat is dàt toevallig.”
„Dat hééle toevallige, weet je niet?” zei Jager tegen ons.
Wiesje keek ons eenigszins verdwaasd aan.
„Zijn alle plutocraten kindsch? Die oude lijkt wel een stokkende gramofoonplaat.”
De stokkende gramofoonplaat rende plotseling door. De oude tikte den jonge op zijn grijs geblokten schouder met den knop van zijn stok: „Als ik U vragen mag: In welk district van Amsterdam woont U?”
„Ik?” vroeg de jonge, op zichzelf wijzend. „In Zuid.”
„Hahaha!” kraaide de oude. Zijn lorgnet viel in zijn schoot. „Ik woon óók in Zuid. Wat een toevalligheid. Mijn hemel, wat een toevalligheid. Daar moeten we een glas op drinken. Onverwijld.”
Frits kwam op dit moment terug. Zij voegden de daad bij het woord en gaven Frits de leege glazen mee terug.
„Het spijt mij, dat wij zoo lastig zijn”, verontschuldigde de oude zich.
Frits lachte hem vaderlijk toe.
„Tam-tam de makerij de kuri-kuri komba”, zei de oude, zonder voorafgaande waarschuwing.
De jonge was niet in het minste uit het veld geslagen.
„O missekosa kimbele missekosa”, antwoordde hij gevat.
„Trei de makeroo, trei de makeroo”, grijnsde de oude.
De jonge stak een sigaret op en wierp den lucifer in een boog over het terrashek.
„Juffrouw uit Paramaribo, laat je hondje binnen”, zei hij.
„Pardon. In welke straat woont U in Zuid?” vroeg de oude.
De jonge luisterde aan zijn horloge en bekeek het ernstig.
„P. C. Hooftstraat”, zei hij.
De oude gaf een luiden kraai en liet weer zijn lorgnet in zijn schoot vallen.
„Wat een toevalligheid. Wat een toevalligheid. Haha. Ik woon óók in de P. C. Hooftstraat. Haha! Toen Voltaire twaalf jaar oud was kreeg hij van de bekende courtisane Ninon de Lenclos tienduizend francs voor het koopen van boeken.”
Frits kwam terug met glazen Vermouth.
„Wat een toevalligheid, wat een verschrikkelijke toevalligheid”, mompelde de jonge. „Op de toevalligheden.”
Zij hieven hun glazen en gaven ze leeg aan Frits terug met zorgelijke gezichten.
„Vind je het héél erg?” vroeg de jonge. „Wij zijn wel vreeselijk lastig, maar wij hebben ook zóóveel toevalligheden.”
De oude graaide verward naar twee lorgnetten tusschen vier knieën.
„Toen de bekende Courtisane Ninon de Lenclos tweeduizend jaar oud was”, mummelde hij.
.... „kreeg zij van Voltaire tienduizend francs voor het koopen van boeken”, eindigde de jonge. „Hemel, welk een toevalligheid.”
„U bent in de war, mijn waerde”, zei de oude waardig, hem over de met één hand vastgehouden lorgnet bekijkend. „U is deerlijk in de war. Ik ken het citaat: het staat in een boek over wijsbegeerte. „Toen Voltaire tweeduizend bekende jaren oud was, kreeg hij francs van 12 courtisanes voor het koopen van boeken.”
De jonge man schudde ernstig het hoofd.
„Toen Voltaire twaalf jaar oud was, kreeg hij van Ninon de Lenclos francs voor het koopen van tweeduizend bekende courtisanes.... .”
„Pah!” zei de oude. „Toen.....”
Wij luisterden ademloos toe.
„Hemel”, zei Wiesje met bewondering in haar stem, „wat zijn die kerels gek!”
„Dat heele gekke, weet je niet?” zei Jager.
Het gesprek op het terras ging voort: „Toen tweeduizend courtisanes zou oud als Voltaire waren.....”
Toen kwam Frits er weer aan met een blaadje en twee glazen.
„Stil!” zei de oude heftig. „Pardon, courtisane. Welk nummer woont U in de P. C. Hooftstraat? Het is natuurlijk het nemen van tweeduizend vrijheden, maar.... .”
„Mijn Voltairiaansche hoffelijkheid verbiedt mij, U een klap op Uw Ninon de Lenclos te geven”, zei de jonge. „Op nummer 167.”
De oude zonk slap achterover in zijn stoel. „Dàcht ik het niet”, zei hij „Dàcht ik het niet? De wereld is verschrikkelijk klein. Ik woon óók P. C. Hooftstraat 167.”
De jonge, die druk bezig was, een vlieg te vangen, die al lang was weggevlogen, schrok op en knipperde hevig met zijn oogen, en keek den oude aan, die tweeduizend lorgnetten van zijn Ninon de Lenclos had laten vallen en ermee scharrelde.
„Kan niet”, zei de jonge. „Dan moest ik U kennen.”
„Ik ken U toch óók niet”, zei de oude, hem verongelijkt aankijkend. „Daar moeten wij op drinken.”
Zij deden het. Frits wachtte onverstoorbaar op de glazen en ging.
„Ober, wij schamen ons tweeduizend maal”, begon de oude.
Frits was al weg.
„Wie zei, dat je in dezen tijd geen krankzinnigen had?” zei Jager perplex.
De oude wendde zich tot den jonge en zei hem nadrukkelijk in het oor: „Tweeduizend juffrouwen uit Paramaribo kochten.....”
„Niet waar”, zei de` jonge. „Ik was er zelf bij. Zeg mij: op welke etage woont U op 167 P. C. Hooftstraat?”
„Tweede”, zei de oude.
De jonge sprong op en gaf een gil.
„Schud mij de hand. Schud mij de hand. Ik woon óók P. C. Hooftstraat 167. Tweede etage. U bent mijn astrale lichaam.”
De oude liet gewillig zijn hand schudden. Zijn lorgnet viel weer af, maar hij merkte het niet.
„Toen mijn astrale lichaam tweeduizend jaar oud was....” mompelde hij, „kreeg ik van een juffrouw uit Paramaribo tienduizend courtisanes voor....”
Toen kwam Frits er weer aan. De jonge vatte hem bij een arm en begon een Paramaribosche rondedans. Frits zette haastig de glazen neer. De oude zeeg achterover in zijn stoel en keek naar de strak blauwe lucht en mompelde iets over tienduizend lorgnetten, waardoor tweeduizend courtisanes in Paramaribo staarden naar twaalf Voltaires in een bad van Vermouth.
„Daar moeten we op drinken”, zei de jonge.
Hij drukte den oude een glas in de hand en zij dronken. En zij boden Frits een glas aan en omhelsden hem en schudden elkaar de hand en stelden zich voor aan elkaar, met volkomen onverstaanbare namen, en eindigden met Frits een briefje van 25 te geven en stommelden weg om de boot naar Paramaribo te halen.
Er viel stilte op het terras.
Wij, achter het open raam, knipperden met onze oogen en zagen elkaar ietwat verdwaasd aan.
„Frits!” riep ik.
Frits kwam naar binnen, met een blaadje en twee leege glazen.
„Frits, luister. Wat is jouw expert-diagnose? Zijn die twee kerels krankzinnig of ben ik gek of wat is er?”
„O neen, mijnheer Waterman”, zei Frits. „Nee. Ik ken ze al veel langer. Het zijn vader en zoon, maar ze waren zóó dronken, dat ze elkaar niet herkenden.”
Frits ging weg met het blaadje met twee leege glazen.
„Per slot van rekening”, zei Zwemmer, „word je maar één keer inspecteur van courtisanes. Frits! Laat ons vierduizend Paramaribo-cocktails brengen, á la Voltaire, met courtisanes in het zuur.”
Wij kwamen weer wat bij.
„Zouden we nu niet ophouden?” opperde ik. „Ik moet mijn kleermaker gaan betalen, anders komt er weer niets van en jij moet deze heele maand nog leven. Dit wordt een hooge rekening.”
„Haha”, zei Zwemmer. „Per slot van rekening word je.....”
Ik wenkte Gerard en zei hem, de rekening op te maken. Het papier kwam. Het was een fraai getal. Wij keken Zwemmer met eenigen eerbied aan.
„Ik heb twaalf gulden bij mij”, zei hij. „Twaalf francs voor het koopen van courtisanes. Welke Voltaire springt bij?”
Er viel een verbijsterde stilte. Wij staarden hem aan.
„Ik dacht.”... begon ik aarzelend.
„Per slot van rekening word je maar één keer inspecteur bij den distributiedienst”, zei Wiesje vergoelijkend.
Jager keek Zwemmer peinzend aan: „Het is maar goed, dat hij geen Inspecteur in Paramaribo is geworden.”
Ik zuchtte en tastte naar het geld van den kleermaker. Ik had het met zorg en liefde bewaard. Ik betaalde dus ook met zorg en liefde en stak de twaalf francs van Zwemmer in mijn zak.
„Wie zei, dat je in deze tijden niet geflescht kon worden?” zei Jager.
„Jongejonge, wat een heerlijk weer”, zei Zwemmer.
Ik stond op en verliet het Carlton.
„Ik ben zoo kwaad, dat ik jou niet eens herken”, zei ik.

* * *

Wij wandelden naar huis, om Zwemmer in het veen zijn turfje te laten uitzoeken. Hij raakte prompt verloren en wij botsten tegen onzen Major Domus op. Hij zag er ascetischer uit dan ooit, werkte met zijn kaakspieren en wuifde met officieel uitziende papieren.
„Je lijkt langzamerhand wel een Hindoe”, zei ik.
„Zou je willen teekenen?” vroeg de Hindoe afgemeten.
„Zien wij eruit als menschen, die niet willen teekenen?” vroeg Jager.
„Voor den aankoop van courtisanes?” vroeg ik.
„Je hebt een Inventa-gaskachel en een Stoma-stofzuiger gekocht”, zei de Hindoe. Hij werd met de seconde ascetischer.
„Gos wat leuk”, zei Wiesje.
„Heb ik misschien ook, zonder dat ik het wist, een nieuw boek aan een uitgever verkocht?” informeerde ik sarcastisch.
„Toen Willem W. Waterman twaalf jaar oud was, kocht de Major Domus tweeduizend gaskachels uit Paramaribo voor het bereiden van Courtisanes”, zei Jager, die in kringetjes om ons heen liep. „Vooruit Willem W. Teeken op de stippellijn. Er moet meer en meer geteekend worden.” „Moet ik hier den heelen middag zoo blijven staan?” gromde de Major Domus, de papieren voor zich uit houdend.
„Toen de Major Domus tweeduizend middagen zoo stond....”, begon Wiesje.
Wij kregen een collectieve gilbui van het lachen. Toen de Major Domus een uur ouder was, veegden wij de laatste tranen weg. Hij stond er nog net zoo, — werkte met zijn kaakspieren en hield de papieren in zijn hand.
„Als ik er niet was, zou dit huis een krankzinnigengesticht zijn”, gromde hij, en klemde zijn bruine kaken opeen. „Het gebrek aan ernst en efficiency hier is idioot. Teeken je nog of niet?”
„Ik ben gèk op teekenen”, zei ik, en teekende op het deksel van een oude pakkist. Ik gaf hem de papieren terug.
Hij wuifde de inkt droog en stak een magere, bruine klauw uit.
„Dertig gulden alsjeblief.”
„…. voor het koopen van courtis....”
Wij kregen een nieuwe gilbui. De Hindoe werkte met zijn kaken.
„Voor afbetaling”, blafte hij. „Eerste Termijn.”
Ik stortte drie tientjes van het geld voor den kleermaker. Er was triest weinig meer over.
„Wanneer denk je de tweede termijn te kunnen voldoen?” informeerde de Major Domus, het geld opvouwend.
„Als hij tweeduizend jaar oud is”, zei Wiesje.
Wij vielen tegen elkaar aan en lachten dikke tranen. De Major Domus gromde iets over waanzinnigen en beende de deur uit.
„Per slot van rekening ben je maar één keer Major Domus”, zei Zwemmer.
„Wie zei, dat je je in deze tijden niet het beris kon lachen?” vroeg Jager.

WAARIN WE WEDEROM ÉÉN INWONENDE STERKER WORDEN.

Wij zaten dien middag met om en bij de tien man aan tafel. Het was een droevig klein hoopje in de reusachtige keuken. Ik zat aan het hoofd van de tafel en Wiesje zat aan den staart. Rechts van mij zaten Jager en Stannie, beiden zoo blond, dat hun hoofden helle vlekken waren in de halve schemering, want in den middag trok de zon weg uit de gaarkeuken. Zwemmer zat links van mij, samen met Waerdenburg. De Major Domus had een strategische positie voor zichzelf gereserveerd, aan Wiesje’s rechterhand en tusschen de tafel met hongerige inwonenden en de rij kasten met etenswaren. Bob zweefde ergens aan den linkerkant. Hij was, als altijd, droomverloren en peinsde over accoorden. Aan de conversatie droeg hij niets bij. Welgeteld was dat een etende sterkte van 8 man. Tel hierbij op onze beide kinderen, Willem-Peter en Charles-Paul, die een aparte tafel op lage pooten hadden met stalen lepels en gegoten bronzen borden en wij hadden een etende sterkte van 10 man; een conversatie-sterkte van 7 man (als de Major Domus tenminste niet boos was, want dan begon hij te boudeeren, — iets, wat wij snel ontdekten), en een gillende en met lepels slaande sterkte van 2 man.
Het allerlaatste streepje zonlicht van een lentedag kwam naar binnen door de lage ramen, en danste over den hoek met roode vloertegels en groote koperen kranen. Er hing in die keuken steeds een koele rust, een oud-Hollandsche rust, die voor de digestie uitermate bevorderlijk was.
Het was de eerste maaltijd, dien wij allen tezamen in eenige orde gebruikten. Tevoren hadden wij alleen, op een hap en een snap op kisten gegeten, of ergens in een broodjeswinkel. Toen wij allen klaar waren, toen wij Willem-Peter en Charles-Paul met den dood hadden bedreigd, als zij niet onverwijld ophielden elkaar te scalpeeren, toen de eerste cigaretten waren opgestoken, kuchte de Major Domus en trok zijn kamerjas dichter om zich heen. Vanaf den eersten dag ging de Major Domus niet anders gekleed dan in kamerjas, cigarettenpijp en pantoffels, hetgeen hem meer dan ooit op een fakir deed lijken. Hij kuchte dus, en haalde onder algemeene belangstelling een groot vel papier uit zijn zak.
„Ik heb nog geen Distributiebescheiden ontvangen”, sprak hij gestreng, „van de navolgende personen: Stannie, Van Waerdenburg, Bob en Waterman. Het is nu Dinsdag en alle beschikbare bonnen zijn zoo juist verslonden. Als de lieden, hier aanwezig, nog willen eten, de rest van de week, zullen ze bonnen moeten fourneeren.”
„Hemel, wat akelig”, zei Wiesje.
„Ik heb mijn bonnen in Boskoop”, bromde Jager. „Die liggen nog bij de hospita. Ik heb ze nog niet opgehaald, man. Ik ben zóó met jullie meegegaan.”
„Dat is zoo”, ondersteunde ik. „Hij is nog niet weer in Boskoop geweest. Maar dat komt heusch wel in orde.”
„En de mijne zijn óók nog bij de hospita”, zei Stannie. „Ik ben daar op stel en sprong weggegaan.”
Ik maakte een wuivend gebaar met één hand: „Ook dit is in orde. Die komen heusch wel.”
Van Waerdenburg greep naar zijn portefeuille: „De mijne zijn hier.”
Hij zocht een tijdje in zijn Succès-agenda en trok er een lap bonnen uit. De Major Domus nam ze aan en bekeek ze zwijgend. Zijn kaakspieren werkten sterker dan ooit. Het was een angstaanjagend gezicht.
„Alle bonnen van deze week zijn eraf.”
„Tja, dat is vervelend”, zei van Waerdenburg, met een koelbloedige nonchalance, die gelijk stond met doodsverachting. „Ik ben altijd vóór met mijn bonnen.”
„Achter”, gromde Philip met oogen, die groen vuur schoten.
„Noem het achter, als je wilt”, zei van Waerdenburg. „In elk geval zijn ze eraf, hé?” Hij nam nog een sneetje brood en bedekte het geheel met boter en kaas. Het was in ontstellend korten tijd verdwenen. Intusschen had Zwemmer zijn kaart gevonden.
„Maar ik ben van plan om tusschen den middag in de stad te eten”, zei hij. „En ontbijten doe ik nooit.”
„Dat is me ook wat”, zei Philip.
Er viel een perplexe stilte.
„Ik doe het volgende voorstel”, zei Wiesje. „Laat Zwemmer zelf zijn kaart houden en aan het eind van de week ons de bonnen geven, die hij over heeft. Aardappelbonnen heeft hij in restaurants nooit noodig en een suikerbon en zoo ook niet. Als hij heelemaal geen brood meer heeft, hebben wij zijn peulvruchten, zijn aardappelen en bijvoorbeeld zijn jam.”
„Wie zei, dat er in dezen tijd geen gezonde voorstellen werden gedaan?” zei Jager.
Dit voorstel was dermate gezond, dat geen mensch daar iets tegenin te brengen had. Zelfs de Major Domus niet.
Hij liet zijn groene oogen vol leedvermaak den kring rondgaan en blafte: „We kunnen morgen nog ontbijten en dan is het afgeloopen.”
Er ontstond eerst een ontzettende stilte en dan een luid gemor.
„Kom kom”, zei ik. „We kunnen dit toch wel overbruggen door aan de bonnen van de volgende week te beginnen?”
„Ben jij voor dit huishouden verantwoordelijk?” siste de Major Domus.
„Spaar me, — nee!” zei ik verschrikt.
Hij keek me geringschattend aan: „Laat het dan aan mij over. Waar is jouw kaart?”
„De mijne? Hier”, antwoordde ik fier, op mijn borst kloppend. Hij stak zijn lange magere hand met fakir-nagels uit.
„Hei!” kreet ik. „Die heb ik altijd zelf bij me. Ik eet zoo dikwijls buitenshuis.”
Zijn hand bleef op de tafel rusten: „Als je buitenshuis eet, kun je de desbetreffende bonnen van mij krijgen. Als er geen orde en regelmaat is, kan ik de verantwoordelijkheid niet op me nemen.”
„Ja máár”, protesteerde ik. „Ik weet tevoren nóóit, waar ik eten zal. Ik ben een vliegende kraai.”
„Wil jij zèlf de bonnen beheeren?”
Ik voelde me verbleeken, haalde mijn kaart te voorschijn en gaf hem die. Met leede oogen zag ik haar verdwijnen. Gefascineerd zagen wij allen toe, hoe hij onder de tafel vandaan een klein ijzeren kistje te voorschijn trok. Uit de zak van zijn kamerjas kwam een bos rinkelende sleutels. Het kistje klapte open. Kaart erin. Kistje dicht.
„Nu we tòch hier bij elkaar zitten”, zei hij verder, „kunnen we tegelijk ten overstaan van iedereen de te betalen bedragen vaststellen.”
„O, wat akelig”, zei Wiesje.
„Dat wordt een reuzepan”, mompelde Jager en drukte een sigaret uit op zijn bord.
„Wil je geen asch en peuken en viezigheid op je bord gooien?” vroeg de Major Domus. „Ik moet het afwasschen.”
Jager wierp hem een blik toe, waaruit duidelijk te lezen was, dat hij het liefst den Major Domus in zijn eigen afwaschwater had verdronken, maar zweeg. Ik vroeg me af, of mijn keuze van een koelen en ascetischen Major Domus wel zoo gelukkig was geweest. Maar mijn verstand zei me, dat deze man tenminste het heft in handen hield en ik hield me afwezig.
„Wat voor kamer heb jij, Stannie?”
Stannie voer met haar handen door haar bos platina haren: „Gos, dat weet ik niet. Ergens boven.” Stannie is een wonder van vage nonchalance.
„Doet dat er wat toe?” begon ik. „Er.....”
De groene reptielenoogen staarden mij aan. „Ben jij verantwoordelijk voor.....” „Nee”, zei ik haastig. „O nee. Ik wil niets met het incasseeren van pinkies te maken hebben. Dan krijg ik ze nooit.”
„Goede, oude Waterman”, zei Zwemmer geeuwend.
„Veertig gulden”, zei de Major Domus met het air van een rechter die zegt: Veertig dagen, subsidiair zeventig gulden. „En een kwartje voor elk bad met zelf medebrengen van zeep en handdoek.”
„Lieve help”, zei ik geschrokken. „Het lijkt me hier wel een ras-pension in een buurt, die eenmaal deftig was.”
„Wil jij al hun baden betalen?” informeerde de Major Domus, „Dat komt je op een maandsalaris per maand, in den zomer.”
De griebels, zoowel als de griezels, begonnen mij over den rug te loopen. Dat vak ligt mij niet zoo bijster. Alle anderen haastten zich echter, mij om strijd te verzekeren, dat het niet meer dan billijk was, dat zij elk bad betaalden.
„Tot nader order betaalt ieder veertig pop”, zei de Major Domus. „De bonnen staan onder mijn beheer. Nu de kwestie van de wasch.”
Ik begon het warm te krijgen en de griebels op mijn rug namen toe. Ik stond haastig op en schoof mijn stoel achteruit.
„Dat is waar ook, menschen. Ik heb een afspraak met den hoofdredacteur van....”
„Blijf hier”! snauwde de Major Domus, die daar niet intrapte. „Anders kom je later weer met een verhaal aanzetten, dat je er totaal niets van wist: Betaalt ieder zijn eigen wasch?”
Er volgde een koor van protesten. Willem-Peter en Charles-Paul roffelden mede op hun borden.
„Hoe kàn dat nou?” vroeg Jager. „Je wordt stapelgek, als je idem zóóveel hemden, sokken, zakdoeken, cami.... Ik bedoel: als je dat allemaal apart moet gaan berekenen.”
Hier bemoeide Willem-Peter zich met de discussie, door den Major Domus met een bronzen bord op het hoofd te slaan. Wiesje wees hem terecht, en ik nam mij voor, het kind onverwijld en in stilte een prachtige nieuwe speelgoedauto te koopen.
„Laten we het gewoon hoofdelijk omslaan”, stelde Zwemmer voor. „Die paar kwartjes meer of minder bezorgen iedereen guldens minder gezanik.” Instemmend gebrom van alle zijden.
„Ik zie nu al, dat ieder zich voorneemt, om zooveel mogelijk in de wasch te slingeren”, zei de Major Domus, met zijn doordringende groene oogen ieder van ons tot in zijn ziel peilend.
Er viel een stilte. Niemand ontkende dit.
„Ik betaal vier aandeelen voor mij, Wiesje en de kinderen”, stelde ik voor, „en als iedereen een maximum in de wasch slingert, komt het wonderwel overeen uit. Per slot van rekening gaat niemand voor de lol schoon goed in de wasch mikken, en is er een grens aan wat de gemiddelde mensch kan vuilmaken.”
Ieder verzekerde, dat dit zeldzaam gezond geredeneerd was. Aldus werd dan ook besloten.
„Kan er iemand meteen zijn aandeel betalen?”
Doodsche stilte.
„Zien wij eruit als menschen die meteen hun aandeel kunnen betalen?” vroeg Jager.
„Kom kom”, zei ik korzelig. „Niemand was erop voorbereid. Maar dat komt heusch wel in orde.”
„Heb jij dan huishoudgeld?” informeerde de Major Domus. „We wonen hier pas twee dagen en hebben nog geen crediet.”
„En als we hier twee weken wonen, hebben we eerst recht geen crediet meer”, zei Jager. „Jij hebt zelf Waterman’s laatste dertig pop gebruikt voor het aanschaffen van allerlei luxe-machinerieën, zooals stofzuigers.”
Ik telde drie guldens en zevenendertig cent uit, stak één zielige gulden weer in mijn zak en schoof de rest over tafel. Wiesje, die op onnaspeurbare wijze er altijd weer in slaagt, geld bij zich te hebben, stortte twee riksen. Dat was familiegeld en werd niet genoteerd, behalve dan als inleidend kasbedrag. Maar het voorbeeld werkte aanstekelijk. Zwemmer stortte twee gulden van de drie, die hij nog in zijn vestzak ontdekte. Stannie offerde twintig gulden, hetgeen ons allen deed staren van bewondering. Waerdenburg schreef een postchèque uit van veertig. gulden aan toonder en Bob werd door het zien van al dat geld op tafel zoover wakker, dat hij informeerde, wanneer de fuif was, en hoeveel hij moest bijdragen. Toen wij hem hadden uitgelegd, waarom het ging, had hij kennelijk spijt, dat hij ontwaakt was, maar hij kwam toch met een heel tientje over de brug, hetgeen onze verwachtingen verre overtrof. Jager sloot den cyclus met een riks. Daarop kwam het geldkistje weer te voorschijn. Wij allen, die aanvankelijk deerlijk waren geschrokken van de ijzeren hand van den Major Domus, begonnen thans bewondering te krijgen voor zijn consequentie en efficiency. Wij keken ademloos toe, hoe hij een kwitantieboekje te voorschijn haalde en quitanties uitschreef voor de ontvangen bedragen. Wiesje en ik kregen géén quitanties. Wat wij stortten, verdween spoorloos in den put. Daarna kwam er, wéér van onder de tafel, een dik, hoog en smal boek te voorschijn, vol met zwarte en roode lijnen.
„Het Kasboek”, fluisterden wij vol ontzag tegen elkaar.
Philip vulde een vulpen en boekte op den dag van heden:

In kas................. f …0.28⁵
Inkomsten: Waerdenburg ...„ 40.—
Bob.....................„ 10.—
Stannie..............„ 20.—
Jager………... .„ 2.50
Zwemmer..........„ 2.—
Waterman..........„ 30.—
„ .....„ 2.37
Wiesje................„ 5.—
------------
Totale baten..... f 112.15⁵
Daaronder kwam:
Uitgaven: Stofzuiger:...... f 30.—

Wij keken allen gefascineerd toe.
„Gossie, gaat dat zóó?” fluisterde Wiesje. „En waarom?”
„Anders wordt het een bende en raak je in de war”, antwoordde de Major Domus.
„Als je betaalt, wat je koopt, hoe kun je dan in de war raken?”
„Je moet toch weten, waar het geld blijft”, zei de Major Domus.
„Als het op is, is het op”, zei Wiesje. „Of je weet, waar het gebleven is, is een schrale troost!”
Er kwam een instemmend gebrom van alle zijden.
„Tòch moet je weten, waar het gebleven is”, zei de Major Domus koppig.
„Maar waaròm?” wilde Wiesje weten.
„Omdat het zoo hóórt.”
Jager zei voorkomend, dat het hem heel prettig leek om te weten, waar het geld gebleven was. Van Waerdenburg drukte in welgekozen bewoordingen zijn waardeering uit voor het fraaie systeem.
Stannie keek nadenkend naar het Kasboek, de Geldkist, de Quitanties. sloeg haar hemelsblauwe oogen even op naar mij en begon dan haar nagels te vijlen, als geconfronteerd met een fenomeen, dat zij nooit zou begrijpen of aanvoelen. Zwemmer ontdekte dan plotseling, dat hij nog wat te doen had en stond op.
Wij stonden allen op en stommelden naar boven.
„Wiesje moet gaan slapen”, zei de Major Domus.
Wij stonden allen plotseling stokstijf en staarden.
„Pardon?” zei ik.
De Major Domus loerde mij aan met zijn groene reptielenoogen. Hij hield zijn sigarettenpijp een eind van zich af en had één hand in den zak van zijn kamerjas. Zijn magere, kuitlooze beenen onder den rand van zijn kamerjas gaven hem vagelijk het uiterlijk van een in de keuken geplaatste, ongelooflijk sinistere vogelverschrikker: „Je hebt haar tot dusver op onverantwoordelijke wijze slaap te kort laten komen, met dat gelal en gelach tot in het holst van den nacht in Amersfoort. Nóóit was er stilte in huis. Je arme vrouw is geheel ondermijnd. Ik reken het tot mijn taak om haar onder mijn persoonlijke supervisie te nemen en over haar te waken.”
„Wiesje, ben jij ondermijnd?” vroeg ik geschrokken.
„Neen, ik.... .”
„Stil!” blafte Philip. „Ondermijn haar niet verder met nuttelooze discussies. Zij gaat slapen. Onmiddellijk.”
„Er moet meer en meer geslapen worden”, zei Jager onthutst.
„O, best”, zei Wiesje. Wiesje is een lui slaapdier en dat is ze altijd geweest, behalve wanneer er wat te beleven valt, want dan is ze met geen tien stokken naar bed te krijgen. Ik kan het weten, want ik heb het vaak genoeg geprobeerd. Zij ging naar boven, geëscorteerd door Stannie als chaperone en den Major Domus met een glas melk.
„Groote Patrijs”, steunde Jager, toen de Major Domus buiten gehoorsafstand was. „Die knaap is van alle ratten gebeten.”
„Hij is een lotje uit de loterij”, oordeelde Zwemmer, die een Weduwe zat te bouwen op de onderste trede van de achtste wenteltrap. „Waar vind je zoo’n vent? Laat hem een maand het heft in handen houden en alles loopt op wieletjes.”
Van Waerdenburg keek bedenkelijk: „Zou ik hem moeten vragen, als ik ‘s nachts in bed wil lezen?”
„Ik hoop, dat ik zakgeld van hem krijg”, zei ik somber.
„De vent is een juweel”, zei Zwemmer. „Zoo iemand heb je precies noodig in een gekke bende als deze.”
„Wat weet jij van een gekke bende af?” zei ik verontwaardigd. „Jij bent koud twee uur hier!”
„Ik ken jou toch”, antwoordde Zwemmer. „Is dat een tuin daar in de verte? Waarom gaan we daar niet in zitten?”
Wij stroomden de gangen door, beklommen ettelijke trappen, zwaaiden met inspanning van alle krachten een pantserdeur open en bereikten zoo den vredigen tuin. Na al het staal en beton om ons heen zag die er vrediger uit dan ooit. Er twinkeleerden beesten in de boomen en torren ruischten in het gras. Onder de boomen, in het gras, stonden rieten stoelen. Wij zegen erin neer en keken uit over de vlakte tot aan den achtergevel van het huis. De zon scheen er op neer en het was een rustiek gezicht.
„Ik laat twintig kubieke meter zand komen”, ordonneerde ik, „laat er een hek om slaan met zeilen en maak de grootste zandbak, die iemand ooit in een particulieren tuin heeft gezien. Dan kunnen de kinderen erin rondrennen en zoo bruin worden als nikkers.”
„Maar laten we dan metéén beginnen!” zei Jager enthousiast. „De tweede tot en met de vierde wijnkelder liggen vol met latten en planken. En zeilen zijn er ook.”
„In den zesden of den zevenden wijnkelder staat een oud bad”, riep Stannie. „Dat moeten jullie ingraven. Dan kunnen ze lekker in het water ploeteren.”
Wij stonden op, gereed om materiaal te gaan halen, toen plotseling en zonder voorafgaande waarschuwing de Fransche vensters van de eerste etage opengingen. Daar stond een gestalte.
„Dag lui”, zei de gestalte.
Ik kijk steeds met diep wantrouwen naar menschen die „dag lui” zeggen, vooral als het gezegd wordt met een accentje op „lui.”
Jager greep mijn arm en kneep er paniekerig in.
„Sta mij bij”, kreunde hij. „Het is Dazel.”
„En wie”, vroeg ik „is Dazel?”
„Een excrement”, zuchtte Jager. „Hallo Dazel.”
Er liep een trap van de eerste verdieping af den tuin in en langs deze trap daalde de gestalte van Dazel naar beneden. Hij was middelmatig groot, maar liep met een golvende, op-en-neergaande gang, alsof hij overvloeide van waanzinnige energie. Zijn hoofd was bedekt met de grootste bos vette zwarte haren, die ik ooit op eenig menschenhoofd heb gezien. En in plaats van die haren middels kappers en reuzel zooveel mogelijk aan het publiek aspect te onttrekken, had hij ze na een langdurig groei- en verzorgingsproces zoover gekregen, dat ze aan alle kanten in weelderigen overvloed te voorschijn sproten als de woekerplanten in een moeras. Hij droeg een groote, zwarte hoornen bril die hem vele malen te groot was en scheef over zijn gelaat lag. Dan zagen wij, toen hij dichterbij kwam, een idiote grijns, alsof hij met zijn gedachten permanent verkeerde in een specialen krankzinnigenhemel. Hij danste op ons toe en schoot met uitgestoken hand op Jager af.
„Hallo kerel. Hallo, hallo. Hoe gaat het?”
„Hoe kwam jij binnen?” vroeg Jager, die kennelijk ouderejaars was.
Dazel maakte een nonchalant wuivend gebaar, dat ons allen ziek maakte.
„Ik belde, maar er kwam niemand en toen ben ik door een open raam binnengeklommen.”
Jager zuchtte en overwoog en boog tenslotte voor het noodzakelijke en mompelde: „Voorstellen.”
„Dazel”, zei hij, grijnsde waanzinniger dan ooit en maakte een kwasterige buiging in alle richtingen. Wij merkten op, dat zijn kin van onderen met een idioten hoek vooruit sprong. Ik had een bijna onbedwingbare lust om op den uitbouw van zijn kin een klein tuinkaboutertje met kruiwagen te zetten. Of een steenen kikker.
Dazel ging op een rieten stoel zitten en keek opgewonden rond.
„Wat een prachthuis voor idioten!” zei hij. „O, welk een heerlijke tent. Kan ik hier óók niet komen wonen?”
Ik kuchte. Niemand anders kuchte. Er viel een suizende stilte. Ik kuchte weer.
„Tja....”, zei ik. „Dat is een heel lastig geval enne.....”
„Dat bepaalt alléén de Major Domus”, zei Jager.
Ik haalde verlicht adem. Ik zegende Jager en den Major Domus.
„Natuurlijk”, hijgde ik. „Ik was het bijna vergeten. jaja. Dat bepaalt onze Major Domus. Ik bemoei me daar niet mee. Ik heb alles dienaangaande in zijn handen gelegd. Zijn beslissingen zijn definitief en onherroepelijk.”
„O, wat zijn zijn beslissingen onherroepelijk!” zei Stannie.
„Dat hééle onherroepelijke, weet je niet?” zei Jager.
Dazel sprong op: „Dan ga ik snel met den Major Domus praten.”
Wij knikten allen: „Doe dat, kerel.”
„Er moet meer en meer met den Major Domus gepraat worden”, grinnikte Jager. Dazel stond te trappelen van ongeduld. Wij zagen het met sinistere vreugde. Het ongeduld zou hem wel vergaan.
„Waar kan ik den Major Domus vinden?”
„Binnen.”
Dazel schoot weg, tandakkend over de overwoekerde grintpaden. Wij loosden gezamenlijk een diepe zucht.
„Wie is dat stuk ellende in ‘s hemelsnaam”, kreunde Bob, die afdoende uit zijn muzikaal gemijmer was geraakt.
„Deze vent is gek”, zei Jager. „Niet gek, maar gèk. Wij zijn allemaal gek. Maar die vent is alleen maar gèk. Zijn vader heeft teveel geld. Hij moet een paar keer een flink pak op zijn donder hebben. En bovendien heeft hij drieduizend gulden op de bank.”
Er viel een stilte. Weer eens een stilte.
„Wat moet je een prol zijn om zóó jong drieduizend gulden op de bank te hebben”, zei Bob.
„En hij heeft er niets voor gedaan”, zei Jager, vol afschuw. „Hij heeft van elk zijn drie grootouders, die nog leven, duizend pop gekregen, toen hij éénentwintig werd.”
„Op welke bank staan ze?” vroeg ik peinzend.
„Spaarbank.”
Ik kreunde. De Spáárbank....
„Op drie verschillende spaarbankboekjes”, zei Jager. „Om het risico te verminderen. Maar hij wil er nu feesten van gaan slaan, zei hij.”
„Kan hij die hier niet slaan?”
„Moet hijzelf er dan bijzijn?” vroeg Stannie klagelijk.
„Weet jij een andere methode?” zei Jager zuur.
„Zijn die feesten dan niet wat duur gekocht?”
Wij oordeelden gezamenlijk, dat de feesten dan inderdaad wel wat duur gekocht waren. Dazel kwam terug tandakken door het onkruid en juichte ons toe, dat de Major Domus hem op proef had aangenomen en dat hij één week voorloopig mocht blijven.
Wij staarden hem ongeloovig aan.
Jager was het eerst bij zijn positieven: „Was de Major Domus dronken?”
„Nee”, zei Dazel. „Jammer genoeg niet.”
„We hebben ons deerlijk in de capaciteiten van den Major Domus vergist”, zei Bob, vol afschuw een cigarettenpeuk mikkend naar een ligusterpijlstaart.
De pijlstaart verdween onder een struik als een pijl uit den staart.
„Wat moet je betalen?” vroeg ik mechanisch, verwachtend, te hooren dat de aan verstandsverbijstering lijdende Major Domus hem gratis onderdak zou verleenen.
„Tachtig pop”, zei Dazel. „Wat een lol zullen we hebben!”
„Wat moet die Major Domus dronken geweest zijn”, zei Jager droevig, „dat hééle bezopene, weet je niet?”
„Ik geloof nooit, dat hij dronken is geweest”, zei Bob peinzend. „Zóóveel drank kan je zelfs in dit huis niet verstoppen.”
„Per maand of per week?” vroeg ik.
„Per week”, zei Dazel achteloos. „Natuurlijk per week. Voor de eerste proefweek. O, wat zullen we een lol hebben.”
„De Major Domus was níét dronken”, zei Bob mijmerend.
„Dazel”, zeiden wij. „We gaan een zandbak timmeren. Het is warm. Jij hebt je proefweek voor je, dus je blijft zitten op dat voetenbankje daar en komt er niet van af, voor wij je roepen. Gesnapt? Aan nieuwe gezichten moeten we eerst wennen.”
„Of hij een gezicht heeft, of niet, is een tweede”, zei Bob, „eraan wennen doe ik vast niet.”
„Zal ik een stoop bier gaan halen?” vroeg Dazel.
„Heb je geld?”
„Uiteraard”, zei hij. „Uiteraard.”
„Dan mag je een stoop bier gaan halen”, knikten wij. „Maar daarna ga je op dit voetenbankje zitten en brengt ons bier als wij roepen.”
„Accoord, accoord”, juichte hij en danste weg.
Wij staarden elkaar aan en krabden onze hoofden. Jager kwam het eerst weer bij.
„Dazel”, scheeuwde hij.
Dazel keerde zich om.
„Twee stoopen!” riepen wij, als bij gemeenschappelijke ingeving.
Hij wuifde en danste verder.
„Wie zei dat je in deze tijden geen lijfeigenen had?” zei Jager.
Wij stompten Bob overeind en bezwoeren hem, op te houden met mijmeren over chromatische accoorden en zeiden hem, alle gereedschap te halen. Wij besloten één schutting als wand te gebruiken en een klein muurtje door den tuin als tweede wand. Daarna overlegden wij over de constructie. Wij hadden te zorgen, dat het onmogelijk was, dat Charles-Paul en Willem-Peter als een verwoeste Geesel Gods den tuin in konden breken. Wij berekenden, dat we materiaal voor een zandbak van twaalf bij vier meter hadden.
„Dat is geen zandbak, dat is een arena”, kreet Bob ontzet.
„Dat is juist wat noodig is voor die kinderen van Willem W.”, zei Stannie.
Twaalf maal vier is achtenveertig en bij een zanddiepte van 33 cm hadden we dus zestien kubieke meter wit zand noodig. Wij togen aan het werk en Stannie ging handelaars in zand en grint opbellen.

HET EERSTE GROMMEN VAN EEN VERREN DONDER

Na een week of zoo waren wij volkomen in onzen doolhof ingeburgerd. Wij liepen erin rond, alsof er nooit zelfs maar het geringste gevaar van verdwalen had bestaan. Wij wenden ons volkomen aan de gigantische afmetingen en er was dus, — voor den oppervlakkigen beschouwer, alle redenen om aan te nemen, dat wij, na deze eerste week van moeilijkheden, boven de voordeur een bordje zouden kunnen spijkeren, waarop in halfvette Venus cursief te lezen stond: „En Zij Leefden Verder Allen Zeer Gelukkig En Tevreden.”
Helaas! Al zeer spoedig ontdekten Wiesje en ik moeilijkheden, waarvan wij het ontstaan nimmer hadden kunnen bevroeden. De eerste was van zuiver materieelen aard. Er viel een snel toenemende druk op ons te constateeren van menschen, die geld wilden hebben. Nu vertoonen de financiën van iemand die met schrijven zijn brood verdient, altijd een zeer zonderlinge grafiek. Mijn financieele leven was veelbewogen. Het menschelijke leven kan op verschillende wijzen, volgens essentieelen, worden onderverdeeld. De mensch heeft een geestelijk leven, een zieleleven en een liefdeleven, maar ook een financieel leven.
Mijn financieele leven is één constante hazewindhondenrace, waarbij lange en magere honden met tongen uit hun muilen aandraven achter een namaak-haas, welke electrisch wordt voortbewogen. In mijn financieele leven bestaat deze aanlokkelijke namaak-haas uit het abstracte punt in het verschiet, waarop mijne totale schulden zullen zijn geamortiseerd en gedaald tot de waarde nul. Mijne inkomsten zijn de hazewinden, welke vertwijfeld achter die verre haas aanrennen. De wiskundig geschoolden onder de lezers zullen een innige overeenkomst bespeuren met de bekende definitie van een limiet: „Een limiet is een grens, waartoe een bepaalde waarde oneindig dicht kan naderen zonder deze ooit geheel te bereiken.”
Dit punt, dit heerlijk-lichtend, stralend punt in het verschiet, het moment, bij welks bereiken mijne totale schulden tot nul zouden zijn gereduceerd, is en was zulk een limiet. Hoe groot mijne inkomsten ook zijn en uit welke bronnen zij ook onverwacht te voorschijn spruiten, hoe oneindig dicht zij voormelde limiet ook vermogen te naderen; het nulpunt wordt nooit geheel bereikt.
De inkomsten van een auteur zijn ook uitermate onregelmatig. Gedurende de perioden, waarin hij lange, lange nachten verwoed werkt, met de handen woelend door zijn haren, liters cacao en koffie verzwelgend, ponden tabak rookend, gaan de uitgaven onverminderd door. De nulpunt-haas rent verder en verder weg. Vrienden en bekenden liggen in des auteurs luie stoelen, rooken zijn cigaretten en gappen zijn boorden en sokken. Zijn kinderen sloopen hun broeken en bewerken hun schoenen met slijpsteenen, of doen ermee, wat kinderen in vredesnaam anders met kleeren doen om ze kapot te krijgen. Intusschen kan de auteur trachten zijn uitgevers en hoofdredacteuren pooten uit te schroeven; maar ook hieraan is een grens.
Doch is er wijd en zijd geen poot meer te bespeuren, die er ook maar eenigszins uitziet of hij kan worden uitgerukt; is de haas, het financieele schuldennulpunt, bijna aan den horizont verdwenen; is de brievenbus verstopt met missives welke beginnen met: „Mijnheer. Tenzij U binnen tweemaal 24 uur....”,
.... als de nood dus het hoogst is, dan is met wiskundige zekerheid ook de redding nabij. Een onberekenbaar publiek koopt plotseling een versch verschenen boek in oplage na oplage. Auteursrechten stroomen binnen van vertalingen in landen, waarvan geen beschaafd mensch ooit heeft gehoord en bladen en tijdschriften accepteeren plotseling lang vergeten artikelen en verhalen, welke onaangenaam veel ruimte in het archief begonnen in te nemen.
Het nulpunt komt weer in zicht en de hazewinden scheppen weer moed. Het financieel beheer van een schrijver is daarom steeds onderworpen aan een zeer merkwaardig systeem van boekhouden. Ik persoonlijk heb steeds rekening moeten houden met te verwachten uitgaven (welke ik steeds ongeveer de helft te laag begroot) en te verwachten inkomsten (welke ik ook altijd te laag begroot). Als deze ruwe taxaties in de eerstvolgende twee á drie maanden geen al te groote verschillen vertoonen, krijgen alle menschen hun geld. Doch terzake: Het was op een goeden avond, een dag of dertig na het betrekken van ons onmetelijk huis, dat Wiesje en ik ons afzonderden in een verlaten hoekje van de „Hermitage” op het Bezuidenhout, na met zorg tegen alle obers in het Carlton te hebben gezegd, dat wij naar Sandeman waren.
In een ver van het venster gelegen hoek van deze Hermitage als heremieten over een rustig tafeltje gebogen, maakten wij onze ruwe taxatie op voor de eerstvolgende twee á drie maanden. Dat is steeds een heel precair werk. Wij hebben namelijk een afschuwelijke neiging om te betalen posten te vergeten. Alle rekeningen gaan bij ons steeds zorgvuldig in een la. Maar deze la nemen wij nooit mee in een café. Het staat zoo raar. Bovendien is het veel leuker zonder la. Wij besteden een half uur aan het bij elkaar denken van dingen, die betaald moeten worden. Wiesje wil alles altijd meteen betalen. Ik ook. Maar ik reken uit, dat en waarom het niet kan. Vervolgens beginnen wij de posten af te strepen, die nog best een maand kunnen wachten. Dan zijn we er nog niet. Heusch niet. Dan beginnen we uit te zoeken, welke posten eigenlijk nog wel een maand zouden moeten kunnen wachten. Zijn we er dan nòg niet, wat soms voorkomt, dan betalen we de helft van de overgeblevene of we schrijven hen een keurig briefje, beginnend met: „Geachte Heeren, Tot mijn verbazing....” enz.
Maar ditmaal schrokken wij hevig.
Daar was allereerst de knaap van wien ik tweeduizend pop had geleend. Er waren de loopende onkosten van het huis. Er was, ten laatste en ten ernstigste, het schrikaanjagende feit, dat ik de laatste maand geen letter op papier had gezet en dus die maand practisch een inkomen had verdiend gelijk nul. Het lastige met dit soort van inkomens is, dat, als ik over de maand januari niets doe, dit in de loop van januari geen last oplevert. Integendeel; het is zelfs heel prettig. Ik boer heel best met geld, dat binnenkomt over werk, gedaan in October, November en December. Maar het is in Februari en Maart dat de klap komt.
„Wie niet werkt, zal niet eten”, wordt in het auteursvak schrikbarend waar. Wiesje en ik staarden meer op het vel papier met de sinistere berekeningen erop en bestelden van louter schrik nog een koffie.
„Ik moet verdomme ook aan het werk!” kreet ik.
„Wat lèt je?” zei Wiesje.
„Al die knapen in huis”, brieschte ik. „Ik heb geen moment rust. Ik ken verhalen over Johann Sebastian Bach, die complete fuga’s en de hemel weet wat al met componeerde, terwijl al zijn kinderen gillend rondom hem over den grond kropen, maar ik kan dat niet. Ik moet, als ik werk, rust hebben. Ik bezit een zeer gering concentratievermogen. Mijn geest is te bewegelijk, enzoovoort. Nu heb ik een bomvrij werkhok voor mijzelf beneden gemaakt, maar ik zit er nog geen minuut, of iedereen komt naar binnen. Wáár ik ook zit, komt iedereen me achterna. Zelfs als ik in bed zit, en wat wil schrijven op een plankje, komen ze in de vensterbank zitten, om met me te kakelen. Dat gáát zoo niet.”
„Bovendien”, zei Wiesje, „maak jij een denkfout. Het is er heelemaal niet om te doen, dat jij al jouw verdiensten gebruikt om de gaten in de exploitatie van het huis te stoppen. Het is veeleer zóó, dat de totale uitgaven moeten worden bestreden!”
„Verduiveld, ja”, zei ik en zag weer licht.
„Laten we liever beginnen met uit te rekenen, wat de totale uitgaven zijn.”
„Dat is mijn werk niet, maar dat van den Major Domus”, protesteerde ik balsturig.
„Laten we hem dan opbellen.”
Ik belde hem op. Hij was merkwaardig vriendelijk. Hij kwam meteen met een kasboek onder den arm en at uit de hand. Hij haalde een blocnote uit zijn zak, nam met zachten drang mijn potlood uit mijn hand en begon kolommen cijfers onder elkaar te zetten. Hij had een leidraad, zooals hij ons vertelde, aan de eerste dertig dagen uitgaven van het kasboek. Hij begrootte gas, water en electriciteit. Hij begrootte de telefoonrekening, waaraan geen mensch ooit een gesprek betaalde. Hij trok den vierkantswortel uit de uitgaven voor bakker, melkboer, slager en groentenman en vermenigvuldigde die met 2. Hij schatte en begrootte met verbazingwekkende snelheid en routine en besloot de indrukwekkende reeks getallen met een ontstellend bedrag van drie cijfers.
„Wat is dàt?ʼʼ zeiden Wiesje en ik.
„De huur, koe”, antwoordde de Major Domus.
„En die is al zes maanden betaald!”
„Wou je die uit eigen zak betalen?” informeerde de Major Domus, begon op te tellen en zette een streep onder het eindbedrag. Het was een indrukwekkend getal en wij keken er met eerbied naar.
Hij zette snel een kort rijtje cijfers daarnaast, telde dat op, trok de twee uitkomsten van elkaar af en zette eindelijk een bedrag in groote letters in het midden van het blad en trok er een vierkant omheen.
„Kijk”, zei hij. „Dit is je maandelijksch tekort.”
Wij bekeken het met belangstelling. Er stond: Fl. 347.35.
„Hoe kàn dat nou?” vroeg Wiesje.
De Major Domus haalde de schouders op: „We hebben veel te weinig menschen. Driekwart van het huis staat leeg en de rest betaalt veel te weinig per maand. Ze eten al meer op dan ze betalen.”
„Hier moeten maatregelen genomen worden”, zei ik.
„En snel”, zei Wiesje. „Er moeten menschen bijkomen natuurlijk.”
„En ze moeten meer betalen”, zei de Major Domus, met een diabolischen grijns op zijn gezicht.
„Vertel jij hen dat maar”, zei ik in paniek.
„Met plezier”, zei de Major Domus, en ik ben overtuigd, dat de vent het meende óók.

* * *

Hij kwam den volgenden avond bij mij, toen ik met hamer en spijkers bezig was, een bordje op mijn deur te timmeren. Het was duister in de Maginot-linie en hij kon niet goed zien, wat ik aan het doen was.
„Wat voer je uit?” vroeg hij.
„Ik spijker een bordje op mijn deur.”
Hij deed enkele stappen opzij en knipte het licht aan. Ik deed voldaan drie passen de betonnen gang in en keek met innige voldoening naar wat er op mijn deur prijkte. Het was een groot, vierkant triplex bord, waarop in roode letters stond geverfd:

„WEET U WEL HÉÉL ZEKER DAT U WELKOM BENT?”

De Major Domus keek naar het bord op met zijn groene knipperende katoogen.
„Zoo”, zei ik, „als dit niet helpt, helpt niets.”
„Ik kom je alleen maar even mededeelen”, zei de Major Domus, „dat de huur van elk persoon in dit huis verhoogd is tot zestig gulden per maand.”
„Mijn hemel. En een hoop gingen er meteen weg, natuurlijk?”
„Integendeel”, zei de Major Domus. „Ze vonden het prachtig. Zelfs van Waerdenburg zei alleen: „O” en schreef meteen een chèque uit.”
„Dank je”, zei ik en ik meende het.

* * *

Hierna trok ik mij terug in mijn bomvrij vertrek, schoof achter mijn bureau, stopte een pijp, en begon te staren op het witte vel papier in mijn schrijfmachine. En toen ging de deur open.
Inderdaad. Er kwam iemand binnen. Het was Ernest.
„Hallo”, zei hij. „Aan het werk?”
„Dat was de bedoeling”, zei ik droog.
Hij ging in een leeren fauteuil zitten en kruiste zijn beenen. „Ik zie, dat je een bordje op de deur hebt gespijkerd. Mag ik een pijp van je stoppen?”
„Wel wel, heb je het bord gelezen?” vroeg ik (sarcastisch, naar ik meende).
„Tja”, zei hij, zijn pijp vol tabak rammend, „ik kan me indenken, dat je wel eens rustig alleen wilt zitten als je wilt werken. Ik weet wat het is, die knapen, die met allerlei kletsverhalen aan je kop zeuren. Toen ik nog voor mijn candidaats werkte.....”
Hij praatte een half uur aan één stuk door. Ernest is een ernstig prater. Hij praat niet zóó maar wat, of converseert niet of redekavelt niet. Hij keuvelt niet of kout niet. Neen! Hij praat ernstig en met overgave. Hij gaat in het midden van de kamer staan en praat van zich af. Hij ontleedt den geheelen politieken toestand van totaal Europa binnen twee maal vijf minuten en geeft als toegift drie verschillende horizontale doorsneden uit de ontwikkeling van het menschdom op verschillende tijdperken. Hij brengt wereldrijken ten val met een armzwaai en vermoordt politieke stelsels met rethorische virtuositeit. Hij is een fascineerend spreker.
Na drie kwartier zat ik merkbaar te geeuwen. Hij had drie pijpen gestopt en mijn doos lucifers geheel geledigd. Dus ging hij weg. Ik sloot de deur achter hem en ging achter mijn schrijfmachine zitten en begon te staren op het witte vel, enzoovoorts.
Daarna ontdekte ik, dat mijn lucifers op waren en vloekte en ging een doos halen in de keuken.
Toen ik in vollen ren in mijn kamer terugkwam, zat Jager daar reeds, zooals in de befaamde fabel.
„Hallo, hallo”, zei hij. „Ik zie, dat je een bord op je deur hebt gespijkerd.”
„Tja”, zei ik. „Dat wordt noodig, langzamerhand.”
„Ik kan het me indenken”, zei hij. „Al die kerels als Zwemmer en zoo, die je een heelen avond aan één stuk doorzagen. Zeg, ik heb een verháál gehoord. Haha. Moet je hooren. Ik dacht: Dat moet ik metéén aan Waterman vertellen. Haha. Luister.”
„Maar vlug”, zei ik. „Ik moet werken.”
„Wel”, zei Jager. „Ik zat gisteravond in de Stadsschouwburg en.....”
„Wat?” kreet ik. „Jij in de Stadsschouwburg? Speelde Dick Willebrandts er dan?”
„Nee, sukkel”, zei Jager. „Maar ik kan het alleen goed vertellen, als ik, net doe, of ik het zèlf geweest ben.”
„Nee, dan is het goed” zei ik opgelucht. „Ga voort, maar snel.”
„Wel”, zei Jager, „de opera is een minuut of tien aan den gang en er heerscht een doodsche stilte in de zaal, als er van achteren iemand trip-trip-trip met hooge hakjes aan komt loopen. Het is de juffrouw van de programma’s met een zaklantarentje in haar hand en achter zich een heel fraai aangekleede knaap met een droom van een smoking aan. Werkelijk een voortreffelijke smoking. Een pracht van een smoking. Dat hééle prachtige, weet je niet? Wel, — vóór mij zijn twee plaatsen vrij. De juffrouw bekijkt het kaartje, bekijkt de nummers op de stoelen en de knaap met de fraaie smoking gaat in de eene leege stoel zitten, en de rust keert terug.
Er gaat een minuut of vijf voorbij en de opera of wat het is gaat voort met een hoop gezang en gegalm en dan ineens hoor ik opnieuw de klikkende hakjes van de juffrouw met de programma’s. Ze komt opnieuw naar voren met haar lampje, maar dezen keer heeft ze een knaap bij zich in een rok. Ik moet zeggen: een héél beste, gedistingeerde knaap met grijs haar en een klein snorretje, en een of andere ridderorde in zijn knoopsgat. In een heele beste rok. Dat héél beste, weet je niet? Ze bekijkt zijn kaartje en het nummer op de laatste leege stoel, en de knaap in rok gaat zitten naast de knaap in smoking en de juffrouw klikklakt terug en de rust keert weer.
Een minuut of twee gebeurt er niets. Dan buigt de knaap in smoking zich plotseling op zij en snuift duidelijk merkbaar de lucht op. Hij snuift een keer rechts en een keer links en kijkt dan weer strak voor zich uit. Eén minuut stilte.
Dan wordt de man in smoking opnieuw onrustig. Dat heele onrustige, weet je niet? Hij begint opnieuw te snuiven, alleen wat harder. Hij snuift een keer links, waar een deftig aangedane dame zit, en een keer rechts, heel onderzoekend, met opgetrokken neus en kijkt dan weer strak voor zich uit. Intusschen ben ik óók onderzoekend en voorzichtig gaan ruiken, maar ruik niets bijzonders, maar dat zegt niets, want ik ben permanent verkouden en ik zou geen visch ruiken in staat van ontbinding, al was ik er mee getrouwd.
Maar een halve minuut later begint de kerel in smoking vóór mij, voor de derde keer de lucht op te snuiven. Hij ruikt even aan den kant van de deftige dame, die verontwaardigd terugsnuift en dan onderzoekend aan den kant van den man in rok. En dan tikt hij den man in rok op zijn schouder en zegt: „Pardon, Mijnheer.... Heeft U misschien in Uw broek gekakt?”
De man in rok kijkt hem hautain aan: „Ja zeker. En wat zou dat?”

* * *

Alles bij elkaar duurt het zeker een half uur, voor ik Jager, mijn gróóte vriend Jager, met een zoete lijn de deur uit heb. Ik keer zuchtend naar mijn schrijfmachine terug en staar neer op het witte vel, enzoovoorts.

Ik stop een versche pijp, enzoovoorts. En toen.... Gij allen, die dit leest. Ik zal U de rest besparen. Ik deed dien avond, dien nacht, een geheel nieuwe ontdekking. Iedereen, die voor die deur kwam en het bord las:
.
„WEET U WEL HÉÉL ZEKER DAT U WELKOM BENT?”

zei prompt tegen zichzelf: „Natuurlijk! Ik wel!” en kwam binnen, om samen met mij van gedachten te wisselen over al die andere vervelende knapen, die mij van mijn werk af kwamen houden. Om één uur dien nacht zaten Waerdenburg en ik samen. Waerdenburg hield een groot vertoog over de compenseerende waarde van het relatief minderwaardigheidscomplex. Midden in het betoog kwam J.P. binnen. Het volgende half uur zaten J.P. en Waerdenburg elkaar verontwaardigd aan te staren. De een begreep van den ander niet, waar die ander, in weerwil van het bordje op de deur, den euvelen moed vandaan haalde, mij in mijn werkkamer te storen.
Ik deed geen spat werk dien nacht.

* * *

Dien nacht kreeg ik een verblindend helder inzicht in sommige verderfelijke facetten van het Humanisme. Ik was te zachtmoedig. Ik kon mij veel te goed verplaatsen in een anders standpunt. Ik had hen, man na man, bij hun lurven moeten pakken en eruit gooien.
Maar ik voelde té zeer met elk van hen mede. Waerdenburg had weer eens een verwoeden tweestrijd met zichzelf, die hij moest uitpraten of barsten. Jager had domweg behoefte aan een aanverwante ziel om zijn laatste verhaal tegen te vertellen. Ernest moest met alle geweld filosofische taal tegen iemand kunnen uitslaan, wilde hij zijn gedachten helder geordend in zijn hoofd krijgen. J.P. was het met zichzelf oneens over de betrekkelijke en onderlinge verdiensten van Benny Carter en Benny Goodman en JeeCee voelde zich eenzaam en wilde met mij praten over de goede oude tijden, toen wij samen nog bij Philips zaten. En zoo was er meer. Veel meer. Zoo was het al een maand lang. Elke nacht bleek er een ander excuus. Als je alles gehad had, kwam er weer iets geheel onverwachts. Het is verbazend, hoeveel opwindende dingen er konden gebeuren in een huis met slechts tien menschen.
In de volgende dagen werd het gestadig erger. Onmiddellijk na de conferentie in de „Hermitage” had ik onze gasten den toestand medegedeeld, en hen aangezegd, dat de eenige manier, om de pensionprijs weer omlaag te brengen, was: méér gasten laten aanrukken. Zij waren met een vlammend enthousiasme begonnen. Het sneeuwbalsysteem trad in werking. Elk van hen begon vrienden en bekenden aan te schrijven. Na twee dagen al werden de resultaten merkbaar. Druppelsgewijs kwamen de bekenden binnen. En naarmate het aantal menschen in huis toenam, namen in de vierde of zesde macht het aantal rellen toe. Voor deze gebeurtenissen was maar één woord en dat woord was: „Rellen.” Volkomen onbekende knapen, die rechten studeerden en woonden op kamer 98, verjaarden en gaven binnenshuis een feest met vuurwerk en een borrel in de nachtclub. Hoe ik mij ook keerde of wendde, ik was nog geen vijf minuten alleen of een deputatie kwam mij juichend ophalen of medelijdend iets te eten brengen en mis was het. En stééds waren er volkomen doorslaande en afdoende redenen, waarom ik absoluut even moest ophouden met werken en meekomen.
Dat alles was natuurlijk verschrikkelijk leuk. Ik zou het mateloos leuk gevonden hebben, als ik beschikt had over een vast inkomen uit aandeelen of huizen van duizend gulden per maand. Maar aangezien diverse familieleden erin geslaagd waren, zonder noemenswaardige baten het tijdelijke met het eeuwige te verwisselen, was ik gedwongen te leven volgens het harde beginsel: „Wie niet werkt, zal ook niet eten.”

* * *

Den volgenden avond zat ik moedeloos in mijn werkvertrek, voor mijn schrijfmachine, gelaten wachtend op de eerste bezoekers. Ditmaal waren het de vrouwen, die vertier zochten. Zij wilden een beslissing over de relatieve verdiensten van Ernest Hemingway, Beverley Nichols en Michael Arlen. Ik gaf hun die naar beste vermogen, waarna ze geen van allen voldaan waren.
„Overigens is Philip vandaag met me gaan theedrinken”, zei Wiesje.
„Jij laat me altijd zoo alleen”, zei hij. Dat kan hij niet aanzien. Hij zegt, dat ik afwisseling noodig heb.”
„Afwisseling!” gilde ik. „In dit huis?”
iesje knikte ernstig: „Hij heeft me heel prettig bezig gehouden met verhalen over de filmsterren die hij gekend heeft in Berlijn en Parijs.”
„Tja”, zei Mia valsch. „Waterman is, wat dat betreft, zwaar gehandicapt. Die kan jou als echtgenoot moeilijk verhalen vertellen over de filmsterren die hij gekend heeft in zijn maanden in Hollywood.”
Ik negeerde dit en keek naar Wiesje: „Heeft Philip soms ook bloemen voor je gekocht?”
„O, ja”, zei Wiesje. „Zulke leuke. Ik ben gek op bloemen. Ze staan boven. Vrouwen vinden het altijd aardig om bloemen te krijgen.”
„Dat weet Willem W. heusch wel”, zei Stannie uit den hoek.
„Is dat zoo?” zei ik, strijdensgereed.
Wiesje pelde een hazelnoot, die al gekraakt was.
„Ja”, zei ze, „en Philip beweert, dat jij me toch maar verwaarloost en zoo opvallend vriendelijk bent tegen Stannie en Mia en.....”
Ik greep mijn hoed. Wat kan een gehuwd man anders doen in zulk een situatie?
Ik deed het eenig mogelijke: „Wel”, zei ik, „dan moeten we maar gaan rijsttafelen.”
Stanine en Lucie en Mia sprongen op.
„Hé ja”, zeiden ze.
„Wiesje en ik”, zei ik, valsch lachend.
Wiesje stond op en peuterde haar laatste stukje van haar hazelnoot.
„Gos, wat leuk”, zei Wiesje.

MERKWAARDIGE GEBEURTENISSEN ROND EEN RIJSTTAFEL.

Wij waren laat. De kroegen en eethuizen sloten in dien tijd alle om elf uur. Maar het speciale eethuis, waar wij zouden rijst gaan tafelen, sloot om tien uur. Vraag mij niet, waarom. Alle Oostersche restaurants zijn vervuld en omgeven door Onbegrijpelijke en Verbijsterende dingen. Op de Laan van Meerdervoort in Den Haag staat een Chineesch restaurant. Ik herinner mij glashelder de keer, dat ik daar voor het eerst ging eten, meegevoerd door een oud vriend, die lang in Indië heeft vertoefd. Wij zetten ons aan een tafeltje, vlak bij den doorgang naar de keuken en ik liet het bestellen geheel aan hem over.
Er kwam een Hemeling en hij keek met eenig geamuseerd dédain op ons neer.
„Chi Chi Chow”, siste hij.
„Chu Chin Chow”, pareerde ik, begrijpend glimlachend.
Hij keek mij blij verrast aan en behandelde mij plotseling met respect. Mijn oude vriend staarde mij met eenige verbazing aan. Ik glimlachte vaag en wijs en keek vermoeid.
„Zijn er Loempia’s?” vroeg hij dan.
De hemeling keek hem langen tijd aan en rukte dan, met geweldige zelfbeheersching, zijn gedachten los uit de verheven sfeer van Confucius, waarvan hij ongetwijfeld de Eerste Overpeinzingen Betreffende de Lommerrijke Lotus aan het mediteeren was.
„Nee nee”, siste hij, „Keen Loepia’s vandaag.”
„Best, best”, zeiden wij, en ordonneerden haaievinnensoep. Daarna de bekende rits. De tactiek van de Oosterlingen in Oostersche restaurants is zeer handig. Zij brengen met de grootst mogelijke snelheid twee kommen haaievinnensoep en laten vervolgens de rest aan het Fatum over. Het moet hen een geweldige inspanning hebben gekost, zich zoover aan de Westersche, nuchtere zakelijkheid aan te passen, dat zij zich herinneren, twee kommen gevuld met haaievinnensoep te brengen. Maar deze prestatie eenmaal geleverd hebbend, zijn zij dermate overtuigd, dat zij een verbazingwekkende efficiency aan den dag gelegd hebben, dat zij al wat er verder dient te gebeuren, graag aan Allah of Abdullah overlaten. Zij bereiken in elk geval, dat hun Westersche klanten aan hun tafeltje gekluisterd zitten. Zoo ook wij. Wij hadden eenmaal haaievinnensoep gekregen. Het scheen dus inderdaad mogelijk te zijn, iets te eten te krijgen. Wij bestelden haaievinnensoep en wij kregen haaievinnensoep. Er kon dus geen sprake zijn van een of andere spraakverwarring.
Wij wachtten tien minuten.... twintig minuten.... en werden ongerust. Ik heb wel eens gemeend, dat dit alles voortvloeit uit een laatste rudimentair overblijfsel van de bekende Oostersche wreedheid. De voornaamste eigenschappen namelijk van haaievinnensoep, die niets anders schijnt te zijn dan ongefiltreerd zeewater, waar men met een haaievin overheen heeft gewuifd, zijn: a. dat zij totaal niet voedt en b. dat zij een waanzinnigen honger opwekt.
Na vijfentwintig minuten wachten begonnen wij ons te schamen over onze, elke minuut harder koerende magen en begonnen eerst bescheiden, dan steeds opgewondener, te seinen. Elke aangeschoten Oosterling knikte ons toe met uitgelezen hoffelijkheid, en siste: „Chichichi Signore”, of soortgelijke woorden en zoefde verder, in de bocht een hoek van zestig graden makend met den grond.
Wij zaten daar twintig minuten en zagen toen een gigantische schaal met loempia’s uit de keuken te voorschijn komen.
Hierna trok ik een Chinees bij zijn jas en vroeg: „Chu-Chin-Chow. Zijn er Loempia’s?”
„Nee nee”, zei hij verschrikt. „Vandaag geen Loempia’s.” Dit is de meest zuivere vorm van Chineesche Mystiek. Men leest op vele plaatsen, dat het voor den Westerling onmogelijk is, de werking van het Oostersche brein te kunnen begrijpen of volgen. Ik trachtte dus niet verder me hierin te verdiepen, concludeerde, dat wij tweeën een soort van lagere Westersche kaste vormden, voor wie het eten van Heilige Loempia’s, gebakken in vet uit de Vierde Dynastie, ten strengste verboden was.... en op dat oogenblik betrad de eigenaar het vertrek.
Wellicht was hij een Mandarijn van de Zevende Orde. Ik wist het niet. Hij droeg een Westersch pak met een verschrikkelijke geelgroene das en keek speurend het vertrek rond.
Ik wenkte hem. Hij trad, aanminnig neigend, op ons toe.
Gelukkig herinnerde ik me intijds de, boeken van Charley Chan: „Zeer uitgelezen broeder”, sprak ik. „Wij uitgestrekt honger hebben. Wij nederig Westerling zijn en slechts aarzelend Verheven Eigenaar wenken. Doch wij gaarne Chow-Chow gehad hebben. Onze nederige buiken hol zijn en zacht roepen om Hoogst Uitgelezen Voedsel.”
Hij hoorde mij aan en een trek van innig begrijpen gleed over zijn gele maangelaat. Hij maakte een buiging en begon snel zelf de zaak ter hand te nemen. Ik prees mij gelukkig met mijn initiatief. Hij zette met ongelooflijke vaardigheid de haaienkommetjes in elkaar en plaatste deze op een ledig tafeltje ernaast. Vervolgens nam hij zijn plaats bij de deur weer in en verzonk in gemijmer.
Kennelijk wenschte hij niet verder dan strikt noodzakelijk was, in te grijpen in de Beschikkingen van een Hooger Fatum. Als het Fatum beschikte, dat wij eten zouden krijgen, goed. Als er echter op het Verheven Pergament stond geboekt dat....
En toen kwamen onze schalen met rijst. Wij hadden een uitgebreide rijsttafel besteld. Zoo uitgebreid, om eerlijk te zijn, dat er bepaalde schaaltjes niet geheel leeg gingen.
Tijdens mijn after-rijsttafel-cigaret zag ik een der meesterlijkste staaltjes van Oostersche goochelarij. Naast ons was een tafel met zestien kwekkende, kennelijk potverterende ambtenaren, of pluimveehouders of dergelijke lieden. Veel ambtenaren houden pluimvee. Nu en dan ging er een schreeuw op uit den groep om een of ander schaaltje. Een der Chineezen boog dan minzaam en maakte met groote snelheid een cirkelgang door het vertrek. Bij ons tafeltje aangekomen, griste hij een schaaltje half gevuld van de tafel, stoof ermee door de deur en kwam vier tellen later terug; ik durf te zweren met hetzelfde schaaltje, dat met ware Oostersche hoffelijkheid zwierig op de tafel werd gedeponeerd.
Maar genoeg! Genoeg! Mijn Indische vriend en ik wilden afrekenen. Het was laat geworden. Ik maakte semaphoorseinen links en rechts. Na verloop van tijd, toen mijn seinen stopten, schoof er geluidloos een Hemeling naast me.
„Pinkie Pinkie”, zei ik in goed Cantonneesch.
Hij keek de tafel rond en deed twee stappen terug. Vervolgens beving de inspiratie hem en hij begon op een blaadje van een notitieboekje een Chineesch gedicht op te schrijven. Ik zag niet, wat hij schreef, maar de droomerige uitdrukking op zijn gelaat liet geen twijfel over. Hij schreef als een razende, kennelijk voortgestuwd op de vleugelen van Ingevingen. Hij schreef één blad vol en een tweede.... een derde half en las dan het geheel over, met een gelukzalige uitdrukking op zijn gelaat.
Vervolgens stoof hij weg.
Ik nam het hem niet kwalijk. Ik ben zèlf auteur. Als hij iets goeds heeft gewrocht, is het des kunstenaars eerste instinct, daar de heele wereld van aanverwante zielen van mede te laten genieten. Waarschijnlijk droeg mijn Hemeling in de keuken zijn nieuwste gedicht voor. Wellicht was hij een lijnrecht afstammeling van Wang Ping Wei, de groote Chineesche filosoof uit de zevenendertigste Dynastie voor Keizer Gap Gauw Wang. Was het niet deze zelfde Wang Ping Wei, die reeds in dien tijd, behalve van zeer profonde gedachten, blijk gaf van verfijnd gevoel voor humor, door de volgende Overpeinzingen, welke ik citeer uit hoofdstuk XI der „Verheven Mijmeringen onder den Kersenbloesem”: „Hoe vreemd: De Gedachte is als een Schuwe Vogel. Op dezen ochtend weet ik Niets om over te denken.”
Nietwaar? Als we de gedachte van dezen filosoof analyseeren, komen wij in steeds sterkere mate onder den indruk van de welhaast transcendentale diepte van visie, welke hieraan ten grondslag ligt. En welk een fijnheid van humor! Immers: Wang Ping Wei is een groot filosoof en als zoodanig is het vreeselijk grappig en onmogelijk, dat hij niets zou hebben om over te denken. (Haha).
Doch de kleine Wang keerde terug. Bijval was blijkbaar zijn deel geworden. Zijn oogen straalden. Hij telde snel mijn rekening op en legde mij het papiertje voor. Ik gaf hem een goede tip. Het is voor een afstammeling van Wang Ping Wei ook niet alles, om met Westersche cijfers om te moeten gaan. Maar ik raak volkomen van mijn chapiter. Dit is ergerlijk.
Ik had dus juist geconstateerd, meen ik, dat deze speciale Oostersche rijsttafeltent om 10 uur zou sluiten. Juist. Wiesje en ik dus haalden op den nipper de tram van half negen, die ons ter bestemder plaatse bracht om negen uur. Onderweg, in de tram, stak ik mijn hand in mijn rechter jaszak, waar altijd mijn geld zich ophoopt, en ik constateerde, dat ik nog den scepter zwaaide over achttien gulden. Ik wist uit bevoegde bron, dat een uitgebreide rijsttafel met twee gebakken eieren plus 1 bier de somma van vijf gulden vijftig verslond. Dus er was geen vuiltje aan de lucht. Wij drukten op de bel. De deur ging open en wij betraden het eerste vertrek links.
Gij moet de situatie goed begrijpen. Stel U voor een particulier huis dat tot tien uur des avonds eethuis is en daarna blijkbaar gebruikt wordt als volkshotel. Dat is de eenige verklaring, die ik vinden kan voor het merkwaardige interieur. In deze bewuste kamer stonden withouten tafels, waarop papieren tafelkleedjes. Aan den rechterkant was de sofa, waarop enkele dekens juist niet heelemaal verborgen lagen onder een Mystiek Kleed. In een anderen hoek werd een aardige noot aangeslagen door een vaste waschtafel, welke op geestige wijze niet geheel was verborgen achter een kamerscherm. De dissonant, die het geheel tot een perfect accoord vervolmaakte, werd gevormd door twee ruim uitgevoerde en in mahonie ingelijste foto’s van een man met een walrussnor en een zurig uitziende vrouw. Beide conterfeitsels waren vrij hoog opgehangen en dat was maar goed ook, want er ging een sinistere invloed van uit. De koude rillingen liepen iemand over den rug al bij den eersten blik en na dien eersten blik werd iemands blik onweerstaanbaar telkens naar dat paar getrokken. Wij waren geheel alleen in het vertrek met een Chinees in een wit jasje.
Wij zetten ons om een tafel. De Chinees keek op ons neer met een Wijzen Oosterschen glimlach.
„Twee rijsttafel”, zei ik, en stak twee vingers omhoog.
„Chichi wing-wang?” vroeg hij.
„Natuurlijk”, zei ik.
Hij kwam in verrassend korten tijd terug met twee prima rijsttafels. Hij begon de schaaltjes over de tafel te slingeren en intusschen was ik een intens gesprek met Wiesje begonnen. Ik weet waarlijk niet meer waarover, maar het was heel druk.
„Wing wing wong?” vroeg hij.
Ik wuifde met de hand.
Hij kwam prompt terug met vier gebakken eieren.
„Maar vond je nu niet?” vroeg Wiesje.
„Kiwi Kiwi dihadiha?” zong hij.
Ik wuifde weer met een hand. Er kwamen twee bieren.
„Chineesch is toch verschrikkelijk makkelijk”, zei Wiesje peinzend.
„Ti-ma Ti-ma?”
Ik wuifde. Toen schrokken wij ons een aap, want even later stond op tafel een schaal met het grootste stuk vleesch dat ik van mijn leven gezien had.
„Heb jij een os besteld, aan het spit gebraden?” vroeg Wiesje geschrokken.
„Overdrijf niet!” zei ik. „Dit is geen os. Die zijn veel grooter. Dit is een schaap. Of een zwijn.”
„Denk je, dat wij er komen met ons geld?”
„Heb jij nog bonnen?” vroeg ik geagiteerd.
Het was een zotte vraag, en ik was me daarvan bewust. Als wij een jaar lang de bonnen van ons en onze kinderen hadden opgespaard, hadden wij wellicht één achterpoot van dit dier kunnen bemachtigen.
Wiesje zocht naarstig naar haar taschje. Ik stond op en keek over het Zwijn heen en zag, dat zij een A-bon vond. Zij reikte hem aan over het beest heen.
„Dat is niet genoeg, denk je wel?”
„Ik geloof het ook niet”, zei ik. „Zou deze tafel het houden, denk je?”
Het hout boog wel in het midden door, maar het scheen nogal solide hout te zijn.
„Als we niet genoeg geld hebben”, zei Wiesje, „moeten we als de bliksem iemand opbellen, dat-ie ons geld komt brengen. We zijn volslagen onbekend in deze tent.”
„Onbekend maakt onbemind”, zei ik peinzend.
Wij schepten rijst op en reikten elkaar staande de schaaltjes aan, over het Everzwijn heen.
„Weet je wat we doen moeten?” zei Wiesje plotseling.
„Kom hier.”
Zij stond op en ik stond op en zij fluisterde, over het slapend gebraden zwijn heen, in mijn oor: „Zeg die pief, dat we vreeselijke haast hebben en vraag al vast de rekening. Dan weten we, waar we aan toe zijn.”
Ik knikte en deed ontzettend geschrokken.
„Dan moeten we wel opschieten!” schreeuwde ik. „We hebben haast!”
„Ja”, gilde Wiesje terug. „We moeten dien trein niet missen!”
„Eet je vlug door?” brulde ik.
„Zou je de rekening niet vast vragen?” loeide Wiesje.
„Dat is een pracht-idee”, tierde ik.
Ik keerde me om. De Hemeling stond onze woorden in te drinken. Ik wenkte hem geagiteerd.
„Wij hebben haast. Haast!” zei ik. ,Rekening. Rekening! Snappie? Pinkie-Pinkie.”
Ik hoorde Wiesje aan den anderen kant van het Zwijn kletteren met lepel en vork. Ik at rijsttafel met een geweldig vertoon van ontzettende haast. De Hemeling slingerde een reeks cijfers onder elkaar en gaf mij het papiertje. Mijn hart miste een slag en kwam weer langzaam op gang.
„Dank je”, zei ik schor.
En ging door met rijsttafel eten. Vervolgens nam ik voorsnijmes en -vork en maakte een Uitholling Overdwars in den rug van het beest, zoodat Wiesje en ik elkaar konden aankijken. Ik lichtte het losgesneden bonk vleesch uit de insnijding en zag haar fraaie oogen vragend op mij gericht, door de geslagen vleeschbres heen. De Hemeling stond nog steeds afwachtend vlak naast me.
„Jij een stukje vleesch?” vroeg ik.
Ik legde het brok op haar bord en de tafel dreunde toen het neerkwam. De Hemeling zweefde nog even bij mijn linker elleboog en verdween toen verder naar achteren in de kamer.
„Hoeveel is het?” fluisterde Wiesje door de V-vormige inkeping.
„Zoet maar”, zei ik nerveus. „Stil nou maar. Veel beter, dat je het niet weet.”
„Heb je aan die A-bon gedacht?” vroeg Wiesje.
Ik schrok.
„Hemel, neen.”
„Alle beetjes helpen”, zei Wiesje.
De Hemeling kwam weer nonchalant langs dwalen. Ik wenkte hem en gaf hem de A-bon. Hij was een Chinees met gevoel voor humor. Hij lachte eerst hartelijk, haalde dan zijn portefeuille te voorschijn, schoof de A-bon erin en boog en dankte mij hartelijk.
„Dankie, dankie”, zong hij„ „voor de kindertjes.”
Hij draaide nog even rond en ging daarna weer Confucius doen.
„Met zoo’n beest op tafel, ben je een Grand Seigneur”, fluisterde Wiesje. „En het is eigenlijk een beetje petieterig om dan één simpel A-bonnetje cadeau te doen.”
„Dat wel”, zei ik, dacht er toen aan, dat ik nog verplicht was, groote haast ten toon te spreiden, en begon weer verwoed te pionieren.
„We kunnen altijd in dit Zwijn wegkruipen”, opperde Wiesje.
„Dan worden we morgenavond gevonden”, gromde ik. „Daar schieten we niets mee op.”
„Je moet maar iemand gaan opbellen”, zei Wiesje.
Ik dacht er plotseling aan, dat mijn uitgever dien avond bij een wederzijdsche kennis zou zijn. Die woonde in de onmiddellijke nabijheid. Ik stond op, verliet het vertrek en ging de hall in. Bij informatie wees men mij een trap, die naar beneden voerde. Ik kwam beneden, in een duistere gang, verlicht door een bloedroode Chineesche lantaren. Er waren drie deuren te zien. Ik opende de meest linksche en bleef ontzet op den drempel staan. In het plafond brandde één schelle lamp zonder kapje, die een onverbiddelijk schijnsel wierp op het lugubere tafereel in het vertrek. In het midden stond een reusachtige ronde, withouten tafel en rondom die tafel zaten vijftien Chineezen en woest uitziende Javanen. Midden op de tafel, precies onder de lamp lag een geweldige hoop geld: briefjes van 10, van 50 en 100 en enkele centenaars metaalgeld. Het was een pyramide, waarvan de top een halve meter boven het tafeloppervlak lag. Maar dat was niet alles. Elk van de woestelingen rondom de tafel had een kris of een mes voor zich in het blad gestoken en samen speelden zij een of ander luguber spel, waarvan ik den dieperen, zin niet zoo snel vermocht te doorgronden. Af en toe deed een van hen een greep naar den stapel bankpapier en snaterde iets, waarna alle anderen tezamen naar hun messen grepen en met hun veertienvoudig gesnater het zijne overstemden. Het wit van hun oogen lichtte telkens op en hun tanden kwamen bloot.
„Pardon”, hijgde ik, en sloot snel de deur.
In de gang stond ik stil en wischte mijn voorhoofd af.
„Goed, goed, alles goed!” zei ik verdwaasd. „Maar de Javaan wordt gekneveld.”
Ik was nu voorzichtiger geworden en dankte mijn goede gesternte voor den genadigen afloop van mijn eerste exploratiepoging. In deze onderaardsche holen konden de meest vreeselijke dingen plaatsgrijpen. Ik twijfelde er geen moment aan, of daar beneden, op de ronde tafel, lag de buit, die dezen dag aan niets vermoedende Hagenaars was ontstolen, wier lijken thans, volgens de beste tradities, door een valluik in den keldervloer werden geschoven om daarna op een onderstadschen stroom langzaam zeewaarts te drijven.
Ik klopte omzichtig op een tweede deur.
„Binnen!” riep een stem.
Ik opende de deur en zag: De Spin in zijn Web. Het was een groote onderaardsche kamer, in den besten Edgar-Wallace-stijl. Zwarte tapijten op den vloer; een haard, waarvoor een man en een vrouw zaten. De vrouw had een groote, zwarte kat op haar schoot en streelde het beest. De man loerde mij aan. Het was een onzegbaar sinister tafereel. Tusschen hen in, op een tafeltje, stond een telefoon. Ik begreep onmiddellijk, dat mijn eenige kans op levensbehoud was: volkomen ongedwongen doen. Ik wischte dus elke herinnering aan het vreeselijke, dat ik zoo juist had aanschouwd, uit mijn geest, keek onbevangen, en zei: „Zou ik de stad even mogen bellen?”
„Een oogenblik”, zei de man.
Hij nam de draad van de telefoon, trok een stopcontact uit den muur en ging de gang in. Tot mijn ontzetting betrad hij de kamer met de vijftien moordenaars. Hij stak het snoer in den muur en zette de telefoon op de tafel, naast den stapel bankbiljetten.
„Alstublieft”, zei hij. „Belt U maar.”
Hij trok de deur achter zich dicht. Zijn woorden hadden een sinisteren bijklank.
„Belt U maar.... Hahaha!”
Ik verzamelde mijn moed. Wat donder! Boven zat een niets vermoedende Wiesje achter een borstwering van everzwijn te wachten tot ik met gunstige tijding terug zou keeren. Ik trachtte de vijftien gillende Oosterlingen, die met krissen boven mijn hoofd zwaaiden, te negeeren, en draaide een nummer: „Met Waterman. Is mijn Directeur-Uitgever nog daar?”
„Pardon?.... Ik kan U niet verstaan.”
„Dat kan ik niet helpen”, riep ik. „Hier zitten een dozijn Oosterlingen de poet te verdeelen. Is mijn Directeur-Uitgever nog daar?”
„Helaas, mijnheer Waterman. Hij is juist de deur uit.”
Ik legde langzaam den hoorn neer en keek op mijn horloge. Het geschreeuw ging onverminderd voort. Het nam zelfs nog iets in hevigheid toe.
Ik peinsde snel, welke leenbare personen nog meer in de buurt woonden. Zij moesten over contanten beschikken, anders kwamen zij niet in aanmerking. Er schoot me er een in gedachten. Ik belde. Het nummer gaf geen antwoord.
„Bah”, zei ik. „Zit natuurlijk weer in de kroeg te confereeren.”
Ik belde ettelijke lieden op. De meesten waren niet thuis. Hein had geen cent. John had gele koorts of zooiets.
Na tien minuten wist ik niemand meer in de buurt, die ik als voldoende solvent kon beschouwen.
Met een zakelijk-snellen stap kwam ik de eet-slaapkamer boven weer binnen. Wiesje gluurde mij aan door de bres in het zwijn.
„En?” vroeg ze.
„Lauw-loenen”, antwoordde ik, ervan overtuigd, dat dit voor den Chinees Latijn moest zijn.
„Dat is niet zoo best”, zei Wiesje.
Wij aten een tijd in stilte. Ik sloopte weer een deel van het zwijn.
„Uil die ik ben”, zei Wiesje opeens. „Ik kan Thea opbellen.”
Ik herademde. Dat we dáár niet eerder aan gedacht hadden! Thea is Wiesje’s zusje en woont bij Toos. Toos is een wonder op het gebied van met geld omspringen.
„Die hebben vàst geld in huis”, zei ik. „Schiet op! Het is al bijna half tien.”
Wiesje verrees; graaide haar tasch naar zich toe en verliet het vertrek. Te laat bedacht ik, dat ik haar wel had kunnen waarschuwen. Het was nu te laat. Ik kerfde dus wat in het zwijn rond, om den tijd te verdoen, want men kan niet kwartieren aan één stuk op topsnelheid aan het eten blijven. Zelfs niet in tijden als deze. Het duurde niet lang. Toen hoorde ik Wiesje’s trippelpasjes weer achter mij. Ik was blij, want de Chinees, wiens laatste klanten wij waren, stond blijkbaar te springen om zijn geld te incasseeren en zich bij zijn maats beneden te voegen om mee te gillen en te graaien in hoopen geld.
„En?” vroeg ik.
„Vervelend kind”, zei Wiesje en ging zitten. „Ze zeurde.”
„Komt meer voor”, zei ik. „Maar komt ze?”
„Nee”, zei Wiesje. „Ik heb gezegd Stik Hartje en heb den haak neergegooid.”
Ik liet van ontzetting lepel en vork vallen en staarde haar aan door den nu al breed geworden Uitholling Overdwars in het Everzwijn.
„Waarom?” kreet ik.
Wiesje haalde haar fraaie schoudertjes op: „Ze was vervelend. Ze zeurde, dat ze net naar bed wou gaan en dat ze moe was en zoo meer. Toen gooide ik de hoorn neer.”
„Groote goedheid”, zei ik. „Ik bewonder je geweldige tact en handigheid om menschen ertoe te brengen, hierheen te komen met geld. Als je met alle geweld hoorns op haken wilt gooien of last krijgt van filmstertemperament, besteed dan morgen een heele dag om menschen op te bellen en hoorns op haken te gooien, maar....”
„Tja”, zei Wiesje.
Wij aten een tijdje in stilte. Het eten ging heelemaal niet zoo snel meer. De Chinees begon om ons heen te draaien in gestadig kleiner wordende kringen. Elk oogenblik verwachtte ik een frontale aanval. Wiesje voelde de spanning in de lucht.
„Er is nog één mogelijkheid”, fluisterde zij.
„Nee, nee”, zei ik, schichtig omkijkend. „Waar moeten we met zijn lijk heen?”
„Dat bedoel ik niet”, zei Wiesje. „We kunnen Philip geld vragen.”
„Merci”, zei ik. „Rrrrr!”
De rillingen liepen me met bosjes over den rug.
„Als ik het hem vraag, komt hij metéén”, zei Wiesje.
„Best”, zei ik. „Maar ik ga mee naar beneden. Ik wil hier niet alleen achterblijven met dien Chinees.”
Wiesje rikketikte weg met haar hakjes. Ik dook achter haar aan. De situatie beneden was geheel onveranderd. Het tumult was niet grooter en niet kleiner. De krissen blikkerden even fel in het witte licht.
Wiesje nam den hoorn op en draaide ons nummer. Ik legde mijn oor tegen den hoorn, om mee te kunnen luisteren. Stannie kwam aan de telefoon en wij konden haar stem nauwelijks verstaan door allerlei gelach en gelal. Wiesje maakte haar eindelijk duidelijk, dat wij Philip wenschten.
„O”, zei Stannie. „Zeg dat dan.”
Er volgde een klik en eenigen tijd later kwam Philip’s stem door, na een tweede klik. Het was nu stil op den achtergrond. Hij sprak vanuit het isolement van zijn eigen vertrek.
„Dag Philip”, zei Wiesje. „Met mij.”
„Dag”, zei Philip, vrij sec.
„Wij zitten samen te rijsttafelen”, zei Wiesje opgetogen.
„Fijn voor je.”
Wiesje trok een gezicht tegen mij en ging voort met de conversatie: „Begrijp je niet, waarvoor ik je opbel?”
„Nee”, zei Philip.
Wiesje keek mij ietwat perplex aan. Ik keek snel rond. Het meerendeel der Oosterlingen rond ons was met het pinkie-spel bezig, maar enkele van hen volgden onze telefonische conversatie met belangstelling. Het was waarschijnlijk op onze schuldige gezichten te lezen, dat wij niet voldoende pegulanten bij ons hadden. Wij aarzelden. Wiesje sprak weer in den hoorn: „Stoor ik je, Philip?”
„Nauwelijks.”
Ik kreeg niet den indruk, dat de conversatie bijster vlotte.
Wiesje dacht na en begon met een anderen hoek van aanval.
„Weet je, Philip.... ik sta niet vrij hier.”
„Ik wel”, zei Philip, plotseling hevig geïnteresseerd. „Wat is er? Zal ik de vragen stellen? Antwoord jij met ja of neen. Is er iets met Willem W.?”
„Nee”, zei Wiesje, die merkte dat de conversatie op een totaal verkeerd spoor begon te raken, in agitatie. „Nee. Alles best. Heel best.” Zij aarzelde nog even en besloot dan, den sprong te wagen. Zij legde haar hand om den hoorn heen en zei gedempt en snel: „Wij hebben niet genoeg geld bij ons.”
Ik trok mijn oor kiesch van den hoorn weg en keek geïnteresseerd naar de Oosterlingen. Een minuut later legde Wiesje den hoorn neer. Wij gingen naar boven.
„Hij was woest”, zei ze.
Ik haalde de schouders op: „Dat is hij altijd.”
„Maar hij beloofde, dat hij het voor mij speciaal doen zou. Als een persoonlijk plezier. Alleen moest hij zich eerst aankleeden en zoo en scheren.”
„Is de vent van de ratten gebeten?” schreeuwde ik. „Moet hij zich scheren om in het holst van den nacht geld naar een Oostersch hol te brengen? En fakirs scheren zich nooit.”
„Het zou een half uur duren”, zei Wiesje.

* * *

De klok wees tien voor tien, toen wij onze kamer betraden. De Chinees liep nog steeds in kringen rond. Westerlingen, zoo luidt de sage, begrijpen totaal niets van het brein van een Chinees. Ik ben er zeker van, dat deze speciale Chinees totaal niets begreep van die zonderlinge Westerlingen, die eerst in de grootste haast gillen om een rekening en dan verder die rekening totaal vergeten. Het bleef echter dringend noodzakelijk, om voorloopig dien Chinees op een afstand te houden. Ons uitstel van betalen moest voorts aannemelijk worden gemaakt. Ik ging dus met een mateloos vertoon van luiheid achterover in mijn stoel liggen en geeuwde wijd: „Nu we dat weten”, zei ik luid, „hebben we gelukkig ook geen haast meer!”
„O, nee”, schreeuwde Wiesje, die een brief begon te schrijven. „Ik heb een vreeselijken hekel aan haasten.”
De Chinees liep nog steeds in kringen rond, in den stijl van een gier, die in kringen ronddrijft, tot zijn slachtoffer den laatsten adem heeft uitgeblazen.
„Wij hebben nu allen tijd”, loeide ik.
„O ja”, riep Wiesje. „We kunnen op ons gemak afeten.”
Ik loerde uit één ooghoek. De Chinees gaf geen enkel teeken, dat hij onze woorden had verstaan. Ik schrok. Misschien verstond de vent geen Hollandsch. Dan was ons heele gesprek voor niets geweest. Ik nam mijn toevlucht tot de gebarentaal. Ik leunde achterover in mijn stoel, zag Wiesje hetzelfde doen en nam een zoo lui mogelijke houding aan.
„Hoe heerlijk, dat we nu geen haast meer hebben!”
„Echt fijn”, knikte Wiesje. „Ik heb een hekel aan haast.”
Resultaat nihil.
Ik gaapte lang en luid en trachtte een boer te laten, aangezien ik mij plotseling herinnerde, dat bij de Chineezen dit een wellevendheidsbetuiging is. Van den boer kwam weinig terecht. Ik rekte mij dus uit en gaf alle conventioneele teekenen van intense rust en welbehagen.
En toen kwam Wiesje op het reddende idée: „Laten we nog een biertje nemen.”
Ik had haar kunnen omhelzen, dwars over den berg Zwijn heen.
„Wing Wang”, zei ik. „Twee bier.”
Wij namen onze lepels en vorken ter hand en begonnen mateloos langzaam de laatste restjes van onze rijsttafel weg te werken. Wij hadden, tijdens ons enthousiast vertoon van haast, in het begin ons dusdanig in onze rollen ingeleefd, dat wij ternauwernood kans zagen, nog één hap naar binnen te werken. En toch was het een levenskwestie, om den indruk te maken, alsof wij nog minstens een kwartier zouden schransen.
Het bier was een geniale zet geweest. Hij bracht het bier en trok zich in wanhoop terug uit het vertrek.
„Goddank!” zei Wiesje, en legde vork en lepel neer.
„Weet je, wat mij door het hoofd schoot?” vroeg ik. „Weet je wat er dadelijk gebeurt?”
„Wij worden de trappen afgesmeten”, zei Wiesje. „Zal ik een paar kranten in mijn.... je weet wel, stoppen? De Witte deed dat ook.”
„Thea komt direct met geld”, zei ik. „En waarschijnlijk een van die knapen, die ik heb opgebeld, ook. Je weet, hoe het gaat. Als iemand mij midden in den nacht uit mijn nest belde, omdat hij in een tent zat met niet genoeg geld bij zich, zou ik hem waarschijnlijk stijf vloeken, maar vervolgens moeizaam mijn nest uit klimmen en het gaan brengen. Dat doet Thea ook. En Hein, zonder cent, gaat vast en zeker peinzen over de ellendige toestand, waarin wij hier zitten en van iemand geld leenen en het ons brengen.
„Alle Goden”, zei Wiesje, met wijd open oogen. „Dadelijk staat de Laan van Meerdervoort compact vol met een dringende menigte lieden, die allemaal geld hierheen brengen.”...

* * *

Toen ging de bel. Wij hoorden hondengeblaf. Het was Hein. Opgetogen. Mét geld. En een hond.
„Haha”, zei hij en zette zich naast ons neer. „Ik hèb het toch nog klaargespeeld.”
Wij schroefden ons op tot een geweldig vertoon van dankbaarheid en boden hem een stuk van het zwijn aan.
„Je mag mijn bord hebben”, zei ik.
Dat kon, want nu hij er was, mét geld, vreesden wij den Chinees niet meer.
Toen ging de bel weer. Daarna klonk geblaf.
„Thea”, zei Wiesje, een beetje bleek om haar neus.
„Dag”, zeiden wij.
„Leuke lui zijn jullie”, zei Thea.
De honden vielen prompt op elkaar aan en begonnen elkaar op te vreten.
De haren en kleedjes vlogen in het rond. De Chinees kwam er aan, paste een Jiu-Jitsu-greep toe, en bond de honden elk aan één kant van de kamer vast.
Wij gingen weer zitten.
„Leuke lui zijn jullie”, zei Thea. „Daar....”
„Zwijg erover”, zeiden wij, met een schichtigen blik naar Hein. „Eet een stukje mee.”
„Je mag mijn bord hebben”, zei Wiesje.
Wij bestelden vier bieren en rookten een sigaret. Het zwijn minderde nu machtig snel.
Wiese keek mij aan en ik keek Wiesje aan. Wij wisten van elkaar, wat wij dachten. Als dadelijk Philip kwam, en hij was voor niets gekomen, dan zwaaide er wat! Ik voelde het koude zweet me al uitbreken. Er zat een brok in mijn keel en bij elke voetstap op straat bonsde mijn hart.
Dat kòn zoo niet langer. Ik besloot den knoop door te hakken.
„Luister”, zei ik. „Eh.... Het is om je gek te lachen. Weet je.... toen jij zei, dat je geen geld had, Hein.... toen belden we Thea op.”
„En nu zijn jullie allebei gekomen, enne.....”
„Wat?” juichte Hein. „Heeft Thea óók geld gebracht? Wat een zwijn! Dan kan ik mijn geld houden. Hoera!”
„Dan kan ik beter het mijne houden”, zei Thea. „Ik moet morgen naar den kapper.”
Hein keek strijdlustig: „Ik zeker niet?”
Ik hief de hand op: „Stilte! Het vreemde feit doet zich voor, dat Thea óók zei, dat ze niet kon komen, waarna wij hulp van een derde hebben ingeroepen. Die dadelijk komt. Mèt geld.”
„Hoera”, juichte Thea. „Dan kan ik mijn geld óók houden!”
Toen kwam de Chinees binnen, resoluut op mij af: „Hettie issie tienie uurie”, lispelde hij. „Maggie ikkie pinkie-pinkie?”
Hij trok het befaamde papiertje naar zich toe, schreef er wat bieren bij en schoof het terug. Ik wenkte Thea: „Pinkies”, zei ik. „Je krijgt het terug, als Philip hier is.”
Thea meesmuilde, maar kwam met pinkies te voorschijn. Ik stak een hand in den rechterzak van mijn jas en haalde het papier, dat er in zat, eruit en legde het op tafel. Het was een tientje, wat guldens, en een opgevouwen briefje van honderd.
„Wahát?” gaapte Wiesje.
Iedereen staarde.
„Goede help”, kreunde ik. „Dat heb ik heelemaal vergeten. Dat heb ik vanmiddag in Amersfoort geleend, van mevrouw Jager.”
Wij lachten als idioten. De Chinees stond er gelaten bij. Thea stak haar geld weer weg. De Chinees gaf het verder op, de geestelijke processen en drijfveeren van Hollanders te begrijpen en wisselde de 100 pop.
„Laten we als de verdoemenis maken, dat we wegkomen, vóór Philip ons betrapt!” zei ik. „Snel!”
Wij renden de hall in, sloegen onze shawls om, schoten in onze jassen en renden de trap af naar de deur. Het was te laat. De schel ging. De deur sprong open en Philip stond daar, langer, magerder en fakirachtiger dan ooit. Hij keek mij aan met een grenzenloos air de dédain.
„Zoo”, gromde hij. „Waar is de vent met wien ik het in orde moet maken?”
„Kom”, zei ik nerveus. „Kom, het is al in orde.”
„Altijd hetzelfde”, oreerde hij. „Ho! wat is dit?”
Drie donkere gestalten en twee grauwende en bijtende honden doken langs ons heen en schoten de straat op.
„Stop!” schreeuwde ik. „Stop! Lafaards!”
Hun duistere figuren verdwenen in het donker van de Laan van Meerdervoort.
„Kom mee”, riep ik en trok hem mee de straat op.

* * *

Wij stonden onder het zwakke licht van een verduisterde lantaren. Ik plaatste hem tegen den muur.
„Heb je gevoel voor humor?”
Hij antwoordde niet. Zijn oogen lichtten groen in het donker.
„Hahaha”, lachte ik. „Een best verhaal. Hohoho. Een groote bak. Hahaha!”
„O ja?” zei hij. Zijn oogen begonnen met de seconde feller te lichten. Mijn knieën knikten.
„Hohoho”ʼ, kraaide ik. „Heb je gevoel voor humor?”
„Wil je me vertellen, dat ik voor niets ben gekomen?” siste Philip. „Waar is dat arme Wiesje?”
„Er van door”, zei ik. „Hahaha.....”
Hij begon harder te sissen. Net als een brilslang.
Toen ging ik er ook vandoor. Thuis hoorde ik, dat hij in de keuken, terwijl hij zich schoor, woedende vertoogen had staan houden, dat wij eindelijk maar eens burgerlijk genoeg moesten worden, om genoeg geld mee te nemen als we ergens gingen eten.
„Hij sneed zich bij het scheren”, vertelde Mia.
„En brandde zijn fikken aan het heete water”, zei Jager.
„En donderde acht treden van de trap af over een stapel rollen W.C.- papier die daar was blijven staan”, lachte Mienie.
„En brandde een gat in zijn fraaie badjas met een peuk sigaret”, grinnikte Ernest.
„En toen heeft bij onderweg natuurlijk alsmaar die tirade tegen jou loopen repeteeren”, zei Wiesje.
„Hahaha! En toen hadden jullie nog geld tevéél bij je!” brulden zij. „Hohoho! Die arme Philip! Hahaha! Die stomme Philip!”
Toen hief Bob één vinger omhoog: „Luister!”
Wij hoorden het onmiskenbare, verre geluid van de bons van de zware voordeur.
„Philip!” kreet Mia.
Wiesje en ik vluchtten het achterste gedeelte van de Maginot-Linie in, de vierde wenteltrap op, en stopten daar om onze schoenen uit te trekken. Daarna slopen wij verder de trappen op naar boven.
„Ga jij nog werken?” vroeg Wiesje fluisterend.
„O nee”, zei ik. „ik heb geen zin, om in mijn bed vermoord te worden. Ik heb zijn oogen nog nooit zoo groen gezien.”
Wij hadden dien nacht allen onze kamers op slot en Wiesje en ik zetten voor alle zekerheid een extra-spiegel, die los in een kast stond, dwars voor de deur van onze spiegelzaal.

WAARIN DAZEL EEN WAANZINNIGE WEDDENSCHAP AFSLUIT.

Philip was niet te genieten, den volgenden ochtend aan het ontbijt. Wij schepten moed, toen het volle zonlicht door de ramen naar binnen scheen en gingen naar beneden. Willem-Peter en Charles Paul sloegen woeste marschen met hun stalen lepels, en wij allen waren in het beste humeur. Dat waren we tenminste, toen we één voor één beneden verschenen.
Maar Philip speelde het klaar, als domper te fungeeren. Hij smeet met de borden in het rond, smakte met de messen en zat met een gezicht als een oorwurm onaangename opmerkingen te maken. Hij schonk Wiesje’s thee in en smeerde heele-dunne sneedjes brood voor haar met dik boter en bakte haar eieren met groote zorg en voor mij koos hij alle kapjes van het brood uit.
„Toe Philip, wees geen Kloris”, zei J.P., „die bak van gisteren was toch lang niet gek.”
Philip negeerde hem en het viel ons allen op, dat hij eigenlijk vanaf den eersten dag met borden gesmeten had en woest had gekeken. Maar dat alles was nog niets. Er was meer op komst.
„Ga jij dadelijk mee boodschappen doen?” vroeg hij teeder en keek Wiesje aan. „Ik zal bloemen voor je koopen.”
„Ho”, zei ik, „Wiesje en ik gaan een kop koffie drinken in de stad.”
Toen was het hek van den dam. Hij schoof zijn stoel achteruit en begon met alle kastdeuren te smijten. Vervolgens liet hij een emmer water vol loopen en gooide die onder de tafel door en begon onder onze stoelen te schrobben.
„Ben je nou heelemaal?” schreeuwde JeeCee.
„Donder dan op”, zei Philip. „Ik ga schrobben.”
Wij lieten de rest van ons ontbijt in den steek, stonden ietwat ontdaan met man en macht in den tuin, en bouwden sigaretten uit een gemeenschappelijk pakje shag.
„Is de vent nou hardstikke!” zei Jager.
„We moeten hem tot de orde roepen”, zei J.P.
Ik zat in de zon op een muurtje en keek bedenkelijk: „Voel jij daar wat voor?”
„Hemel nee”, zei J.P. geschrokken. „Hij jaagt je zóó een kris tusschen je ribben.”
„Enfin”, zei ik. „Het zal wel over gaan.”
Wiesje en ik slopen de trap op en af en maakten, dat we het huis uit kwamen. We dronken koffie op het terras van ‘t Gouwe Hooft. Dat was in de tijden, dat het terras van ‘t Gouwe Hooft vermaard was om zijn vruchtengebak en om de zon. Tegen een uur of twee keerden wij terug. De kinderen zaten in de barre zon in den zandbak, zoo bruin als Arabieren en groeven enorme kuilen. De keuken was op slot. Er was geen mensch in. Wij gingen wat trappen op. Van achter deur 56 kwam gesnik.
Wij klopten aan. Stannie lag op bed en weende.
„Hemel, wat is er?”
„Philip zegt, dat ik weg moet”, snikte Stannie. „Huhu.”
„Geen kwestie van”, loeide ik. „Waarom?”
„Omdat ik idiote dingen zeg.”
En daar bleef het niet bij. Ik werd tusschen één en drie aangeklampt door Jager, die woest was, door van Waerdenburg, die hautain was en door Bob, die vagelijk in de war deed. Jager was achterna gejaagd met een bezem, omdat hij aan tafel smakte onder het eten. Van Waerdenburg had geen brood gekregen, omdat Philip zei, dat hij toch al veel te veel at. Bob had hij van de piano weggestuurd en de piano op slot gedraaid.
Ik zat in mijn vooronder en voelde me uiterst oncomfortabel. Iedereen drong aan op snelle maatregelen. Ik voelde daar echter weinig voor.
„Kom kom”, zei ik. „Ieder van ons heeft wel eens een slecht humeur. Dat gaat wel over.”
„Dit is chronische krankzinnigheid”, zei J.P. „De vent moet in een koud bad gezet worden. Hij is een huistiran van de eerste grootte.”
Ik ging naar Philip en zei, dat ik eten wilde.
Het werd een uitermate gezellige maaltijd en wij waren blij, dat die afgeloopen was. Na afloop stuurde Philip Wiesje naar boven om te gaan slapen.
„Ik zal je naar boven brengen”, zei ik.
Philip begon prompt met kastdeuren en bezems te smijten. Boven, op Wiesje’s kamer stond een geweldige bos rozen.
„Ha”, zei Wiesje, „Van Philip. Waarom breng jij nou nooit eens bloemen voor mij mee? Hij doet het altijd.”
Ik stopte haar rug in en wankelde lichtelijk daas de trappen af.
Om tien uur dien avond bracht ik Wiesje weer zelf naar boven. Philip had zooveel hatelijke opmerkingen gemaakt over Wiesje’s gebrek aan slaap, dat ons niets anders overbleef. Samen met haar volgde ik de krijtstreep tot wij het echte bed ontdekten. Het was keurig opgemaakt en opengeslagen. Aan één kant stond een tafeltje met viooltjes, en aan den anderen kant een tafeltje met een bos rozen. Op het tafeltje met de rozen stond een sigarettenhouder met twee sigaretten en mijn Ronson aansteker, benevens twee boeken, een spiegeltje met een poederdoos en een glas koude thee met citroen.
„Kijk eens”, zei Wiesje. „Is het niet vreeselijk lief van hem?”
De Major Domus kwam de spiegelzaal insluipen in zijn kamerjas; een sinister-lange sigarettenpijp tusschen zijn sinistere magere vingers. Zijn grijze haren hingen hem artistiek in den hals.
„Is er iets?” vroeg ik.
Hij mompelde een bezwerende tooverformule, keek mij woest aan en vertrok. Ik stopte Wiesje’s rug in: „Ik hoop, dat ik geen vrijheden neem, als ik mijn eigen vrouw naar bed breng.”
„Hij is vreeselijk bezorgd voor mij”, zei Wiesje.
„Dat is aardig van hem”, gromde ik.
Er kwam een groote, verwarde herrie van beneden opstijgen uit het trappenhuis. Ik begon mijn langen tocht naar beneden. Twee keer raakte ik den weg kwijt, maar eindelijk belandde ik in mijn vooronder, waar het lawaai vandaan kwam.
„Kom”, zei ik. „Maak ergens anders keet. De tent is groot genoeg. Ik moet nu van avond werkelijk gaan werken. Ik heb een vrouw en kinderen te onderhouden en een deel van jullie ook nog.”
Na eenig tumult gingen zij inderdaad weg. Ik draaide de deur van binnen op slot, nam een pakje sigaretten, zette een ketel water op, haalde mijn schrijfmachine naar me toe, onder het licht van de lamp boven mij en blies de eerste rookwolk uit. Eindelijk, eindelijk zou ik dan gaan werken! Ik hief mijn handen om de eerste toetsen aan te slaan.
Er rammelde iemand aan de deur.
„Ik ben het, Jager.”
Jager is mijn zeer groote vriend. Ik opende de deur en keek hem innig gekwetst aan: „Je wéér toch, dat ik werken moet? Wat is er nu weer?”
Jager zag er ontdaan uit.
„Lucie zit boven in tranen”, zei hij. „Het is om Philip.”
„Kom nou”, zei ik. „Dat zou practisch liefde op het eerste gezicht zijn. Lijkt me sterk.”
„Dàt is het niet”, zei Jager boos. „Ze kwam daarjuist op Philip’s kamer om te vragen, of hij vulpeninkt had en toen heeft hij haar de kamer uitgegooid. Is de vent nou gek geworden?”
Ik staarde hem verstomd aan. „Gegóóid?”
„Practisch. Met ruw geweld verwijderd. Het kind heeft nog een blauwe plek op haar arm. Daar moet iets aan gedaan worden. Stannie heeft ook al klachten en J.P. is des duivels. Die Philip is plotseling Matah Glap geworden! Hij tort als een gek het huis rond.”
Ik snapte er geen steek van.
„Wat heeft-ie dan in vredesnaam gedaan?”
„Iedereen aangeblaft en uitgescholden. Hij heeft den heelen dag al het brood achter slot en grendel gehouden en zei, dat hij genoeg had van onze gijn en dat we maar moesten zien, dat we in de stad wat te eten kregen.”
„Dat is verdomme te gek!” riep ik. „Waar is die vent?”
„Op zijn kamer.”
„Wat is zijn kamernummer?” Wij bekeken de lijst.
Ik zuchtte diep en begon de trappen te beklimmen, op elken hoek de kabalistische teekens van Bob raadplegend. Ten laatste vond ik een deur met 114 erop. Ik klopte aan.
„Binnen!” riep een stem.
Hij zat met zijn badjas aan in een houten bakstoel, — zijn kuitlooze Ghandi-beenen opgetrokken en op zijn knieën een blocnote, waarin hij ijverig zat te schrijven. Zijn oogen waren groener dan ooit en zijn kaakspieren bewogen als die van een hond, die elk oogenblik dol kan worden.
„Ben je nou van alle ratten gebeten?” zei ik boos. „Wat mankeert jou vandaag?”
Hij nam zijn lange sigarettenpijpje uit zijn mond, maakte er een wild gebaar mee en veegde zijn lange fakirharen achterover.
„Ik kan er niets aan doen”, verklaarde hij. „Die lui maken me stapelgek. Overal in huis kom je ze tegen. Ze lachen en grinniken stom en nota bene laten ze je op je kamer niet eens met rust.”
„Neem me niet kwalijk”, zei ik. „Maar dit huis is niet bepaald begonnen als een rustoord. Last van zwakke zenuwen?”
Hij gooide de blocnote links op den grond en smeet zijn potlood rechts tegen den muur: „Een krankzinnigen-gesticht is een rustoord vergeleken bij dit huis”, gilde hij. „Ze eten het brood en de boter onder je vingers weg en de helft heeft nog geen bon gegeven.”
„Dat is geen reden om als een gek iedereen aan te gaan snauwen en meisjes van je kamer af te gooien!”
Hij sprong op en rende de kamer rond met zwierende kamerjaspanden en wilde gebaren: „Ik kan er niets aan doen! Die troep maakt me gek.”
„Ze maken mij óók gek”, zei ik. „Sinds de hemel weet hoeveel dagen probeer ik, te gaan werken, wat bitter hard noodig is. Ik heb geen seconde rust. Als het het één niet is, is het het ander. En nou kom jij vervloekt nog an toe weer met rellen.”
„Breng jij die lui dan aan hun verstand, dat ik niets met ze te maken wil hebben, en dat ze hun bonnen moeten geven!”
„Dank je stichtelijk”, zei ik. „Dat is jóúw werk. Daar zou jij voor zorgen.”
„Ik kan het niet helpen”, gilde hij en veegde zijn haren overal over zijn hoofd heen. „Ik zou ze iets kunnen dóén soms.... Grrr! Ze maken me gek!”
Ik begon mijn geduld te verliezen: „Luister, mislukt filmgenie. Ik geef toe, dat er gekke menschen hier in huis zitten, maar.....”
Ik keerde me om en sloot de deur. Ik ging naar beneden en zocht een heelen tijd het huis af. Ik vond geen mensch. Ten laatste ontdekte ik de heele troep. Lachend en rookend in mijn bomvrij hok.
„En wat zei hij?” juichte de heele bende.
„Jullie werken op zijn zenuwen”, zei ik. „En de helft van jullie heeft nog geen bonnen gegeven.”
Er ging een bulderend gelach op. Ik vreesde het ergste voor Philip’s zenuwen den volgenden dag.
„De vent is gek”, zei ik, „en jullie zijn soms ook vervloekt vervelend. Ga nou dit hok uit. Het huis is groot genoeg. Ik moet werken!”
Zij waren er met geen stok uit te slaan. Zij begonnen gramofoonplaten te draaien, de laatste moppen te vertellen en met sigaretten in het rond te gooien en het werd zóó’n vroolijke pan, dat ik de vroolijkste werd van allemaal en het licht op mijn bureau uitknipte, ten teeken dat ik besloten had, den aanvang van mijn werkperiode nog één dag uit te stellen. Wij lagen met man en macht op de matrassen in de nissen en hingen in stoelen en brouwden thee, liters thee, in een grooten samowar, die we van man tot man reden op het onderstel van een luxe kinderwagen met ballonbandjes. Het ging heel handig. Aan het onderstel was een touw gebonden en aan het eind van dat touw zat een oude deurbel. Als er iemand om thee riep, wierpen we de bel naar hem toe en hij was meteen gewaarschuwd, dat hij den wagen naar zich toe kon halen. Bob liep in groote kringen de ruimte rond en keek klaaglijk. Nu heeft Bob een eeuwige gewoonte om in groote kringen rond te dwalen. Hij peinst dan over abnormale accoorden in ongewone toonaarden. Maar hij had al twee keer vergeten, aan den Samowar voorrang te verleenen, als die van rechts kwam.
„Bob, hou op met dat ellendige geloop!” riep Stannie.
„En als je loopt, let dan op de verkeersregels”, zei J.P.
„Ik zoek mijn peuk”, klaagde Bob. „Iemand heeft mijn peuk sigaret gegapt.”
„Was het een groote peuk?” vroegen wij.
„Er zaten zéker nog vijf trekken aan”, zei Bob. „Het was zoo’n best peukje. Zwemmer heeft het ingepikt; ik weet het zeker.”
Zwemmer ontkende het verontwaardigd. Bob zwoer, dat hij er zeker van was.
„Stil nou Bob”, suste JeeCee. „Morgenavond krijg je van mij persoonlijk een mooie, nieuwe peuk.”
Bob vroeg, of hij die metéén niet kon geven.
„Dàt is brutaal”, zei Jager. „Nou krijg je van iemand in de goedheid van diens hart een peuk cadeau en.... .”
„Een peuk in de hand is beter dan tien in de lucht”, riep Ernest. „Wie weet, scheept hij je morgen af met een miezerig peukje.”
„Je mag een gegeven peuk niet in den bek kijken”, sprak Lucie droomerig.
„Hoe kun je nou een gegeven peuk in den bek kijken”, zei van Waerdenburg, de Meester-In-De-Rechten, die den heelen avond kaarsrecht op zijn stoel had gezeten, met alle knoopen van zijn jas vast. Sinds de eerste dag, dat hij bij ons woonde, deed hij niets anders dan ons allen met onverholen verbazing aanstaren. Ik ben rotsvast overtuigd, dat van Waerdenburg het idée had, dat hij zich voor weinig geld had ingekocht in een permanente Kermis met annex Gooi- en Smijtfilm, kapotte keuken van Tante Betje en Non-Stop-Variété. Doch sinds Ernest, die óók Meester in de Rechten is, bij ons was komen wonen, was van Waerdenburg iets losser geworden.
„Ja, hoe kun je nou een gegeven peuk in den bek kijken?” vroeg Jager streng.
„Ten eerste geeft niemand mij een peuk”, zei Bob triest.
„Ten tweede hééft een peuk geen bek”, zei Lucie.
„En al hád een peuk een bek, dan zou ik er beslist nog niet in gaan kijken”, zei Ernest listig.
Er viel eenige stilte. Dan kwam de sombere stem van Reinier uit den hoek: „En al hád een peuk een bek en stél dat ik erin ging zitten kijken, dan kan ik me niet voorstellen, wat voor lol het is, in den bek van een peuk te kijken.”
„Als de peuk de passie preekt”, zei Mia, haar nagels vijlend.
„Boer, pas op je vossen”, zei Lucie.
„Een goede peuk is anders beter dan een verre vriend”, zei van Waerdenburg, die onverwacht uit zijn slof schoot.
„Hoor, hoor”, riepen wij. „Elk peukje zingt, zooals het gebekt is.”
„Het is anders niet alles peuk, wat er blinkt”, meende Zwemmer voorzichtig.
„Tja”, zei ik. „Men noemt geen peuk blond of er is wel een vlekje aan.”
Er viel een korte stilte. Wij hadden tot onze verbazing een geheel nieuw spel ontdekt. Wij moesten allen den schok even te boven komen. De stilte duurde precies vijf seconden. En daarna kwamen de peuken als machinegeweervuur van alle kanten.
„De ochtendstond heeft peuken in den mond.”
„Zooals de peuk thuis tikt, tikt-ie nergens.”
„De beste peuken staan aan wal.”
„Oost West, Peuk Best.”
„Al is de peuk ook nog zoo snel, de waarheid achterhaalt hem wel.”
Wij waren nu zoover, dat wij achterover lagen te kraaien. Enkele plakjes stuc vielen van het plafond naar beneden. Het houten gezicht van van Waerdenburg was in een afgrijselijke lachgrijns verwrongen.
„De peuk van den Meester maakt het paard vet”, zei hij.
„Vele peuken maken de spoeling dun.”
Iemand waarschuwde uit een duisteren hoek: „Wie zijn peuk schendt, schendt zijn aangezicht.”
„Twee joden weten, hoeveel een peuk kost.”
Mijn bril viel van mijn gezicht af.
„Met zijn peuk in de hand, komt men door het gansche land.”
Ik vreesde nu, dat ik erin zou blijven. Ik had van mijn leven nog niet zoo ijzingwekkend gelachen.
„Geen geld, geen peuken”, zei iemand hijgend.
„Wie de peuk past, trekke hem aan”, kreunde een tweede.
„Peukje peukje aan den wand.....”
„Je moet een peuk niet verkoopen vóór de beer geschoten is.”
„Je moet een peuk niet prijzen vóór de dag om is.”
„De peuk verwijt de balk in het oog van den ketel.”
Wij waren nu allen op sterven na dood. En toen verhief van Waerdenburg zich langzaam van zijn stoel. Tranen stroomden hem uit zijn oogen. Hij was niet in staat één woord te spreken, maar hief toch alreeds de hand op, als om aandacht te gebieden. Hij begon en stikte bijna in het eerste woord: „De....”, zei hij en hikte: „De peuken blaffen en de karavaan trekt voort....„.
Het plafond dreunde van het gelach.
„Wie zijn peuk brandt, moet op de blaren zitten.”
Dit was absolute climax. Wij vonden niets meer, wat daarmee kon worden vergeleken. Wij trokken hikkend de samowar rond, verslikten ons in de heete thee en gaven van Waerdenburg een extra groote kop met extra veel suiker. Wij hadden enkele weken noodig gehad, om hem te ontdooien. Voorwaar, een lange tijd, maar ook een taai tegenstander! En toen ging de telefoon.
Mijn betraande oogen zwierven naar de electrische klok aan den wand. Het was kwart vóór twee. Ik rolde van mijn matras af en nam den hoorn op.
„Bent U dubbel zeuven drie vijf acht nul?” vroeg de juffrouw.
„Neen. Ik ben dubbel zeuven drie vijf acht peuk”, zei ik. „Pardon. Ik bedoel: ja, ik ben 773580.”
„U wordt opgebeld door Amersfoort.”
„Amersfoort”, riep ik over mijn schouder.
„Hoe later op den avond, hoe schooner peuk”, zei Joop.
Even later kwam Amersfoort door. Het was Dazel. Voor Jager.
„Voor jou”, zei ik, en ging tevreden weer naar mijn matras. Niemand van ons lette op het gesprek. Trouwens, het was een dusdanig geroes, dat we ook niets hadden kunnen verstaan. Op een gegeven oogenblik stond Jager weer tusschen ons in, in het midden van het vertrek. Hij keek mij aan met een verdwaasden blik in zijn oogen. Het werd angstig stil.
„Dat was Dazel”, zei hij.
Ik voelde met hem mee, stond op, klopte hem op den rug en offreerde hem een slokje thee. Hij had een kwartier gepraat, volgens de klok. Een kwartier praten met Dazel is genoeg, om iedereen ziek te maken.
Maar Jager vaagde de thee uit den weg met een armgebaar: „Hij wil wedden”, zei Jager.
„Accoord”, zei JeeCee, die een onverbeterlijk wedder is. „Waarom?”
„Om een peuk”, zei Stannie.
„Om 1113 gulden”, zei Jager.
De stilte, die viel, was zóó intens, dat de samowar van schrik omkeek.
„Elf hònderd en dertien gulden?”
Jager knikte.
„De vent is gek”, zei J.P. gedecideerd en dronk zijn glas thee leeg. Wij waren dusdanig geschrokken van het bedrag van 1113 gulden, dat wij allen klaar wakker overeind zaten.
„Waarom juist 1113 gulden?” vroeg Mia.
„Dat vindt hij een gelukkig getal.”
„O”, mompelden wij.
„En waaròp wil hij wedden?” kraakte van Waerdenburg.
Jager trok een reep papier uit zijn zak: „Hier staan de punten waarop hij wil wedden. Hij heeft in bed alles opgesteld en het mij gedicteerd. Vraag mij niet, waarom. Hij wil het.”
Ten eerste: Dazel verplicht zich, gedurende twee maanden geen druppel alcohol, in welken vorm ook, tot zich te nemen.
Ten tweede: Hij zal zich niet begeven in eenig café, restaurant, hotel, logement, eet- of koffiehuis en evenmin in een bioscoop, theater of eenige publieke plaats van vermaak.
Ten derde: Hij zal in die twee maanden geen omgang hebben met vrouwen, gedurende een periode, langer dan één minuut. Hij zal ook niet samen met vrouwen in één ruimte, kamer, zaal, compartiment of vertrek mogen zijn, langer dan één minuut.”
Jager liet het papier zakken: „Dat is het.”
„De vent is hardstikkestapelkrankjorum”, zei JeeCee en dat was ongeveer, wat wij allen dachten.
„Dat wel”, beaamde Jager. „Maar hij is overtuigd, dat hij die weddenschap kan winnen. Hij zei, dat als wij niet wilden wedden, hij een ander zou vinden, die het wel wou.”
„Maar die weddenschap is hij in elk geval kwijt!” riep J.P.
„Als de vent zijn vader eens wist, dat zijn zoon zóó krankjorum deed!” zei Stannie.
„Het ventje moet een goede les hebben”, kraakte van Waerdenburg met een effen gezicht. „Laat hem de weddenschap verliezen en stuur het geld op aan zijn vader.”
„Hoho”, zei ik. „Daar ben ik op tegen. Ik wil best meedoen om hem een lesje te geven, maar ik betrek zijn vader er niet in. Niet, omdat ik den vader niet gun te weten, wat voor een zoon hij heeft; ik heb zoo’n idée, dat de vader even gek is als de zoon. Maar ik vind het principe niet goed. Vaders moeten er buiten blijven.”
Dit nu vond veel bijval. De meesten zeiden, dat ze wel niet schoten waarom ze het met me eens waren, maar zij bevestigden, dat een soort instinct hun zei, dat het een gezond principe was.
„Wij zijn er allen voor, om hem een poot uit te schroeven”, zei Jager. „Maar wat te doen met de pinkies?”
„Verdeelen onder menschen die het hard noodig hebben,” stelde Ernest voor.
Wij staarden hem getroffen aan. Natuurlijk! Dat was de oplossing.
„Na aftrek van onze onkosten”, zei ik haastig. Ik beken ruiterlijk, dat ik dat haastig zei. Ik wil ook eerlijk bekennen dat ik het machtig nobel van mezelf vond, de helft van die 1113 pop niet zelf te willen toucheeren. Ik voelde me met de seconde nobeler. Ik vreesde van louter nobelheid als een ballon op te stijgen en tegen het plafond te blijven bobbelen.
„Rest ons alleen nog maar”, zei J. P., de groote cynicus, „de peuk nu te verdeelen en dan de weddenschap te verliezen. Het is niet zoo gemakkelijk, hem zoo’n weddenschap te laten verliezen! Als hij zich stoer aan de regels houdt, kun je een leelijke kluif hebben.”
„Pah,” zei Mienie. „Je koopt zijn hospita om en doet een droppel cognac in zijn melk aan het ontbijt.”
„Hospita is van de blauwe knoop”, zei Jager. „Die krijgt een hartverlamming, als ze een leeg borrelglas ziet.”
Op dat oogenblik begon ik boos te worden. Ik herinnerde me, dat ik wéér niet had gewerkt dien avond. Al mijn ergernis keerde zich tegen Dazel. Ik voorzag, dat er de eerste paar dagen wéér niets zou gebeuren, wat geld in het laadje bracht. De lieden rond mij waren in een te grooten staat van opwinding, om die weddenschap te laten schieten. Trouwens: ikzelf wilde die weddenschap niet laten schieten. Ik wenschte dien gevloekten Dazel een lesje te leeren. Ik zou hem een poot ad. Fl. 1113 uitrukken. Ik stond op: „Bel Amersfoort terug, zeg hem dat we een contract zullen opstellen en dat morgen ter teekening gereed hebben.”
„Maar.... ”, begon Jager.
„Ik win die weddenschap. Ik weet precies hoe en wat. Hij teekent morgen het contract en overmorgen is hij de klos. Het is het ei van Columbus.”
„De peuk van Columbus”, mompelde Zwemmer.
„Bel op!” zei ik.
„Op jouw verantwoording?” vroeg Jager. Ik knikte.
Jager vroeg Amersfoort aan. Men wilde met alle geweld weten, wat ik wilde doen. Ik wist het zelf nog niet heelemaal precies en aangezien niets ter wereld idioter klinkt dan een perfect plan, dat nog niet heelemaal is uitgekiend, hield ik mijn mond. Toen begon de Samowar weer te rijden. Om vijf uur was mijn bomvrij hok eindelijk ontruimd. Jager en ik bleven over en hielden conferentie, elk in een nis op een matras liggend.
Ik sliep om half zes in en diep in mij stak verscholen een verschrikkelijke woede, omdat ik weer, wéér, niet had gewerkt.

WAARIN DESKUNDIG EEN POOT WORDT UITGESCHROEFD.

Ik wensch er op te wijzen, dat deze weddenschap met Dazel een meesterstuk was van snel denken en snel uitvoeren. Vanaf het oogenblik, waarop wij besloten, Dazel een geduchte poot uit te schroeven, om aldusselijk te trachten, hem wat gezond verstand in het hoofd te slaan, waren de volgende elementen in ons plan noodzakelijk: Ten eerste: Dazel moest de weddenschap verliezen.
Ten tweede: Hij moest de weddenschap onmiddellijk, snel en zonder eenig mogelijken twijfel verliezen. Het was niet voldoende, om hem enkele weken lang te laten spartelen. De slag moest, volgens het befaamde Napoleontische beginsel, onmiddellijk, radicaal en bij verrassing worden toegebracht, zoodat het psychologisch schok-effect ook zoo groot mogelijk zou zijn.
Ten derde: Het was gewenscht, reeds vóór het opmaken van het contract te weten, op welke wijze wij hem zouden grijpen, teneinde bij eventueele termen in het contract daarmede rekening te kunnen houden.
Ten vierde: Wetende, hóé wij hem zouden pakken, moesten wij ons heele plan in finesses van te voren opstellen.
Jager kreeg een wild idee, de hospita ertoe te brengen, twee droppels van een zoogenaamde hoestdrank, — in werkelijkheid alcohol —, in Dazel’s ochtendmelk te mengen. Ik was hiertegen. Ten eerste was de hospita niet te vertrouwen. Voorts kon Dazel naderhand de aanwezigheid van de alcohol in twijfel trekken. Wij zouden voorts niet bij het drinken aanwezig kunnen zijn en dat was heelemaal fout. Anderen hadden het plan, om hem met een opwindende boodschap in een café te lokken. Ik weigerde, te gelooven, dat Dazel daar in zou trappen. Ik geloofde, dat hij zich op de seconde, waarop de weddenschap inging, met een abnormaal fanatisme terug zou trekken op zijn kamer en daar niet van afkomen. Later vertelde hij mij, dat ik goed gezien had, en dat geen tien wilde paarden en geen zestien straatongelukken hem van zijn kamer zouden hebben afgekregen. Ik keurde al dat soort plannen af. Ik zocht naar één perfect, volmaakt plan, dat absoluut geen element van falen in zich had, dat met één klap definitief beslissend zou zijn; dat geen enkele mogelijkheid tot discussie open liet. Dien nacht had ik een eerste glimp van een idee. Den volgenden middag had ik het definitief. Het kwam ineens, zooals ik geweten had, dat het komen zou, zonder voorafgaande waarschuwing, terwijl ik mijn schoenen poetste. Ik bekeek het van alle kanten. Het was het plan. Ik vertelde het aan Jager. Jager is een intelligent man, die een goed plan naar waarde weet te schatten, als hij het hoort.
„Kerel”, zei hij, „dit is het: Het is jé van hèt op het gebied van plannen.”
Wij bespraken het even. Alles paste als een bus. Het was verrassend, simpel en eenvoudig. Het had het grandiooze voordeel, dat het zou harmonieeren met Dazel’s psychologie. Hoe langer wij erover dachten, hoe beter het werd. Het kenmerk van alle goede plannen is, dat zij verrassend simpel zijn, en dat plotseling alles als de stukjes van een jiggsawpuzzle in elkaar schijnt te vallen. Ik voelde me als een meester-misdadiger. Het was een opwindend gevoel.

* * *

Wij begonnen hierna met het contract op te stellen. Dat was snel gebeurd. Wij hoefden niet te foezelen en niet te werken met dubbelzinnigheden. Om acht uur kwam Dazel. Hij was volkomen en reddeloos door den wed-waanzin bevangen. Hij zou desgewenscht onmiddellijk een weddenschap hebben aangegaan om drie kwartier onder water te zwemmen met onder elken arm een baksteen. Wij gingen met zijn allen de nachtclub binnen, en iemand had tactvol een mousseline shawltje gehangen over het bordje:

„WEET U WEL HÉÉL ZEKER DAT U WELKOM BENT?”

„Wij lieten Dazel het contract lezen. Hij had er weinig op aan te merken. Hij wilde echter met alle geweld een Overmachts-Clausule toegevoegd hebben. Ik stelde dus een Overmachts-Clausule samen, en liet Stannie de heele zaak tikken in triplo. Het zag er als volgt uit:

Den Haag, 22.5.ʼ41.
CONTRACT.

Ondergeteekende, E. D. W. Dazel, studeerend te Boskoop, verklaart hierbij aan te gaan een weddenschap met

Willem W. Waterman en
Wicher H. Jager,

beiden te Den Haag, op onderstaande voorwaarden, om een bedrag van Fl. 1113. Dit met dien verstande, dat Dazel, als hij de weddenschap verliest, Fl. 1000 contant zal uitkeeren plus twee heerencostuums met 3 overhemden, alles in goeden staat, aan Waterman en Jager voornoemd, teneinde door dezen onderling te worden verdeeld. Indien Dazel de weddenschap wint, zal hem. vóór of op 3 Augustus 1941 door Waterman en Jager elk Fl. 556.50 worden uitbetaald.

Voorwaarden.

Dazel verklaart zich, met ingang van 23 Mei 1941 tot en met 2 Augustus 1941, te zullen houden aan onderstaande voorwaarden, op straffe van verlies der weddenschap. Het wordt uitdrukkelijk gestipuleerd, en door beide partijen begrepen, dat het contract volgens de letter zoowel als volgens den geest moet worden nageleefd.

1. Dazel verplicht zich, gedurende den termijn bovenvernoemd, geen droppel alcohol, in welken vorm ook, tot zich te nemen.
2. Hij zal zich niet begeven in eenig hotel, café, restaurant, eet- of koffiehuis; in geen logement of pension behalve het zijne; in geen bioscoop of schouwburg, noch in eenige openbare of particuliere plaats van vermaak in den zin der wet.
3. Hij zal zich onthouden van deelname aan alle feestelijkheden, pu blieke of particuliere, van welken aard ook.
4. Hij zal niet rooken.
5. Hij verbindt zich, geen omgang te hebben, in den meest uitgebreiden zin, met personen van andere sekse, gedurende een periode welke één minuut overschrijdt. Uitgezonderd hiervan zijn: zijn moeder, zijn hospita en de dochter dier hospita. Met géén persoon van de andere sekse zal hij voorts langer dan één minuut tezamen mogen zijn in eenig vertrek, zaal, compartiment of besloten ruimte. Uitgezonderd hiervan zijn de school te Boskoop, de compartimenten van een trein en de stations en wachtkamers der Staatsspoorwegen. Bovendien kerken.
6. Dazel verbindt zich, ten allen tijde Waterman en/of Jager of een door hen met name te noemen detective gelegenheid te geven, hem op zijn kamer te controleeren. Dit kan, op verlangen van Dazel, beperkt blijven tot vijf minuten per keer, en hoogstens driemaal per dag.
7. Dazel verbindt zich, op den avond van 23 April zich te laten voorstellen aan een detective, zich noemende Lamberights, dewelke tot taak zal hebben, hem als detective later te controleeren, bij welke gelegenheid Lamberights de gelegenheid moet hebben, Dazel goed op te nemen, teneinde onnoodige moeilijkheden te vermijden.
8. Dazel verbindt zich, in den middag van 23 April een contant bedrag van Fl. 1000.—, benevens pakken en overhemden voornoemd, te deponeeren bij Lucie Couperus, die als bewaarster zal fungeeren.
9. Indien een der beide partijen verliest, moet de uitbetaling van het verbeurde bedrag onmiddellijk en zonder eenig uitstel geschieden.
10. Zijn beide partijen het oneens, dan leggen zij zich zonder recht op verder beroep neer bij de beslissing van Lucie Couperus.
11. Waterman en Jager verklaren beiden plechtig, geen gebruik te zullen maken van lichamelijke dwang. Geestelijke pressie mag worden uitgeoefend, doch geen hypnose. Dazel mag zich beroepen op overmacht, als hij door een order der Overheid, door levensgevaar of

door andere omstandigheden, welke hij niet bij machte was, te voorkomen, of te voorzien, absoluut gedwongen is, een der bepalingen te overtreden. Een en ander ter definitieve beslissing van Lucie Couperus.

Aldus opgemaakt te Den Haag in viervoud.
22 April 1941.

W. H. JAGER,
W. W. WATERMAN,
E. D. W. DAZEL,
L. COUPERUS.

Wij lieten Dazel de vier contracten teekenen, teekenden zelf en staken elk een exemplaar in onzen zak. Vervolgens wilde Dazel weten, wat wij met dien detective voor hadden.
„Jaha, Dazel”, zeiden wij. „Je snapt toch zeker wel, dat wij niet den heelen dag van ‘s morgens tot ‘s avonds achter je aan kunnen rennen, om te kijken, of je rookt, of met een meisje praat? Nee, jongeman. Er staat véél op het spel. Daarom hebben wij een detective in den arm genomen. Een reuzedetective. Hij heet Lamberights. Als je hem ziet, Dazel, jongen, je zou hem een cent geven. Het is een klein, dik mannetje, met zoo’n zwart snorretje, weet je niet? Hij heeft plus-fours aan en een pet op. Hij rookt altijd een pijp met shag erin. Maar, o, Dazel, laat hem maar schieten. Die knaap, die Lamberights, díé is listig! Daar heb je geen idée van!”
Dazel werd volkomen krankzinnig van vreugde over het denkbeeld, dat hij een echten, heuselijken detective achter zijn vodden zou krijgen. Hij vond het het toppunt van romantiek en lol.
„Want kijk eens, Daze!”, zeiden wij, „de éérste dagen is het een kleinigheid voor jou, om je aan de termen van het contract te houden. Maar dag-in, dag-uit, naarmate de weken verstrijken, gaat de spanning aan je zenuwen knagen. Je krijgt trek in een glas bier. Je komt psychologisch in denzelfden toestand als soldaten in ʼ14-ʼ18 die moesten patrouilleeren langs hoogspanningsprikkeldraadversperringen. Dag-in, dag-uit de herhaling van het idée: „Als ik dien draad aanraak, ben ik dood. Als ik mijn hand erop leg, ben ik dood”, bracht hen op een gegeven moment ertoe, volkomen gefascineerd, hun hand op dien draad te leggen. Met catastrofaal gevolg. Zooiets zal er met jou ook gebeuren. Na een maand zijn je zenuwen in rafels. Jij loopt sidderend rond en loopt gillend weg, als maar een vrouw je nadert. En nóóit zul je weten, of die Lamberights je in de gaten heeft of niet. Je wordt in vermommingen bespied, zonder den bespieder te zien, Dazel. Dat vermommen is een specialiteit van Lamberights.”
Dazel wilde alsmaar méér over Lamberights hooren en wij vertelden hem over Lamberights, tot wij zelf totaal niets meer wisten of konden fantaseeren. Wij stelden hem gerust, verzekerden, dat hij den volgenden avond aan Lamberights zou worden voorgesteld en bezwoeren hem, dat zijn zenuwen tot flardjes uitgeplozen touw zouden worden na veertien dagen spionnage door Lamberights.
Dazel danste gewoon naar zijn bed. Hij vond alles het toppunt van gijn.

* * *

De weddenschap zou den volgenden dag ingaan, op het oogenblik, waarop Dazel bij ons uit huis vertrok. Toen wij wakker werden, was hij al weg.
„Zie je nou, wat een fanaticus het is!” zei ik. „Staat voor dag en dauw op!”
Wij ontbeten en daarna kwam ik op het denkbeeld, dat ik wel eens kon probeeren, overdag wat te werken, nu het ‘s avonds en ‘s nachts absoluut niet bleek te gaan. Dit lofwaardig initiatief werd echter reeds in de kiem gesmoord. Mijne vrienden en bekenden deden, wat ze konden, om elke productieve, geestelijke activiteit onmogelijk te maken. Zij zwermden bij drommen mijn kamer binnen. JeeCee wilde mij goeden raad geven tegen den avond; Zwemmer wenschte te hooren, wat voor plan wij nu precies bedacht hadden om Dazel te flesschen. Van Waerdenburg had mij noodig, om, via een relatie, voor hem alsnog een Succès-Agenda op den kop te tikken. Kleine Ernest had ontdekt, dat Spengler’s „Untergang des Abendlandes” wel juist was, maar op geheel verkeerde gronden en wenschte mij deze schokkende ontdekking onmiddellijk mede te deelen. Wiesje klaagde over den algemeenen voedseltoestand en Philip kwam zeuren over geld, dat ik absoluut niet bezat. Willem-Peter en Charles-Paul kwamen mij goeden middag wenschen en hun biceps toonen en daarna was het tijd om thee te drinken.
Doch ik suste mijzelf in slaap en drukte mijn vage ongerustheid weg met de verzekering, de telkens herhaalde verzekering, dat niets ter wereld mij zou kunnen beletten, elken nacht mijn zes uren intensen arbeid te verrichten, als deze geschiedenis met Dazel eenmaal ten einde was.
Ik dronk mijn thee en beloofde mijzelf een onaantastbare positie achter pantserdeuren en gecapitonneerde muren....
Toen werd het langzaam tijd om samen met Lamberights naar het Staatsspoor te gaan, want de aansluiting Gouda-Boskoop was niet zoo best en wij hadden nog enkele preparatieven te treffen, alvorens wij Dazel met Lamberights konden confronteeren.
Ik zal het kort maken. Het was eigenlijk allemaal heel kort. Ik voelde me als een generaal, vóór den veldslag, die zeker weet, dat hij dien slag zal winnen. Lamberights, klein en gezet; Lucie Couperus als getuige en arbiter, Jager en ik, vertrokken om kwart voor zes van huis. De heele treinreis verliep uitermate rustig. Aan het Station in Gouda aten wij tijdens het wachten Goudsche stroopwafels. Lamberights verbaasde ons door bijna geen stom woord te spreken, maar zich een pleplazarus te eten aan wafels. Dat was nog in de vroeg-oorlogsche tijden, dat.... enzoovoorts.
Ik wil eerlijk bekennen, dat wij trek hadden in iets alcoholisch. Het eenige, wat zij hadden, was een flesch advocaat. Wij dronken die met zijn vieren op. Wij vonden het allen een walgelijk tafereel, maar de advocaat was verschrikkelijk lekker. Advocaat is en blijft een uiterst précair.... (ja, wat is het? Voedsel of drank?). Wij roerden deze vraag aan en Jager hield vol, dat het blubber was. In elk geval is het een substantie, die elk mensch vreeselijk lekker vindt, maar die bijna niemand in het publiek tot zich durft te nemen, uit een glaasje met een haantje erop. Ik heb massa’s menschen gekend, die gek waren op advocaat, maar het alleen durfden eten of drinken in de volkomen afzondering van hun eigen kamer of in hun eigen huis. En zelfs dan nog draaiden zij eerst de deuren op slot en lieten zij de gordijnen zakken, alvorens zich geheel over te geven aan het in snel tempo verzwelgen van een flesch advocaat. Wederom kreeg Lamberights het leeuwendeel te pakken. Doch wij, gevieren, voelden ons sterk. Wij aten gevieren advocaat in het openbaar en voelden ons er wel bij. Het dappere kleine treintje naar Boskoop kwam binnen, pufte weg en zette ons in het late avondlicht af op het klein stationnetje. Lamberights vond alles best, zoolang hij betaald werd en rookte met onverstoorbare kalmte. Boskoop is een plaats met een zeer sterke, eigen atmosfeer. Dien avond was de atmosfeer eigener en sterker dan ooit. Het was ontzettend stil. Een laat, laag avondlicht zweefde over de velden en weerkaatste in massa’s slooten. Kikkers kwaakten links en rechts van den baksteenen weg, waarover wij vieren rustig voortliepen, twee aan twee.
Uit de verte kwam het heesche fluitje van het treintje, dat ons had gebracht en dat nu voortstoomde naar Leiden. De lucht, boven ons, hing vol flarden van rose en donkerwit en vage vegen van avondgeel. In de verte, vlak voor ons, rees een aluminiumkleurige hefbrug omhoog, die zesmaal te groot was voor het kleine plaatsje, en er uit zag als iets uit een teekenfilm.

* * *

Jager had kamers boven een banketbakker. Met koortsachtige snelheid begonnen we alles voor te bereiden. Wij schoven een tafeltje met twee fauteuiltjes in een verren hoek van het vertrek, schroefden de middenplafondlamp uit en legden een schemerlamp aan die het vertrek met een zachten gloed verlichtte. Wij ruimden een muurkast uit, die een ongelooflijk conglomeraat van rommel bleek te bevatten en zetten er een stoel in, benevens het inmiddels bij Lucie gedeponeerde bedrag ad ƒ 1000.— in een metalen spaarpotje met bloemetjes erop. Lucie kreeg voorts bij zich, onder haar stoel, de twee pakken en de overhemden. Wij hadden een stopwatch meegenomen met vijfden van seconden en gaven haar dat. Wij onderhielden ons daarna met Lamberights en wachtten op het uur „U.” Het kwam sneller, dan wij gedacht hadden. De zoon van den banketbakker kondigde Dazel’s komst aan. Op het oogenblik, dat hij in de deuropening stond, zag ik dat wij dit heele plan eigenlijk niet eens noodig hadden gehad. Hij zou van louter zenuwspanning reeds na veertien dagen zijn bezweken.
Zijn oogen stonden wild. Hij haalde snel adem en zijn haren slierden woest in het rond. Hij zag eruit als de ideaal-patiënt voor een solied gebouwd krankzinnigengesticht. Maar dan ook heel solide gebouwd. Dat hééle solide, weet je niet?
„Ha Dazel”, zei ik. „Ben je daar? Kom binnen!”
Hij bleef echter op den drempel staan en keek loerend rond. Hij vertrouwde ons blijkbaar niet. Ik kan het hem niet kwalijk nemen. Doch hij zag niemand anders dan Jager, mij en Lamberights, die in een fauteuiltje in een verren hoek een kromme pijp zat te rooken. Dazel deed één stap de kamer in, en op dat moment mislukte bijna ons geheele plan, door een volkomen onvoorziene omstandigheid; de toevalligheid, waar elk misdadiger steeds zijn nek over breekt; waar de fraaiste plannen op afspringen. Rechts van de deur was een lage boekenkast. Op die boekenkast stond een bierpul. Op het tinnen deksel van die bierpul was met lak een zwarte celluloid kat vastgemaakt. Toen Dazel naar binnen schoof, veegde hij de bierpul van het kastje af. De pul bleef heel, maar de zwarte kat brak af. Dazel stond een enkel oogenblik als versteend, starend naar de kapotte zwarte kat aan zijn voeten en sprong dan terug de gang in. Ik herinnerde mij, dat hij mateloos bijgeloovig was. Zoo bijgeloovig als een dozijn oude wijven bij elkaar. En zóó snel werken ‘s menschen hersens, dat ik nog tijd had om gefrappeerd te worden door dat incident en me af te vragen, of er inderdaad iets in die bijgeloovigheid zou zitten, en zoo ja, of die kapotte zwarte kat dan onheil voor òns of voor Dazel beteekende.
Dazel stond nu buiten de deur in de gang en wilde niet binnenkomen. Op dat oogenblik deden Jager en ik een meesterlijken psychologischen zet. Wij kwamen beiden, zonder ruggespraak, zonder verstandhouding, op dezelfde seconde tot dezelfde conclusie. Wij begrepen beiden tegelijk, dat geen mate van overreding hier zou kunnen baten. Het zou Dazel alleen nòg wantrouwender maken. Wij móésten hem echter de kamer in krijgen. Dit totale denkprocès speelde zich af in hoogstens drie seconden. Daarop wendden Jager en ik ons naar elkaar toe, en begonnen de meest verschrikkelijke ruzie, die ooit in Boskoop heeft gewoed. Het was een meesterstuk. Ik had mijn stok in de hand en stampte ermee op den grond in een zóó overtuigende woede, dat de vloer sidderde. Wij maakten een gillende ruzie.... over niets. Wij schreeuwden over een volkomen fictief onderwerp, een punt van geschil, dat heelemaal niet bestond en waarvan we zelf niet het vaagste idée hadden. Naderhand vertelde Lucie ons, dat zij, in de kast zittend, op het punt gestaan had, eruit te komen, omdat zij vreesde, dat wij elkaar aan zouden vliegen. De banketbakker en zijn zoon kwamen naar boven om ons te sussen. Slechts Lamberights bleef, zijn pijp rookend, het eene plus-fours-been over het andere geslagen, in zijn stoel zitten en sloeg, zooals een detective betaamt, het heele tafereel geïnteresseerd gade. Het essentieele van onze heele ruzie was echter, dat deze ruzie Dazel betrof. Zoowel Jager als ik wezen herhaaldelijk met woeste gebaren op Dazel. Ik brulde, dat ik het een schandaal vond, en dat ik het niet wenschte te tolereeren. Jager lachte hoonend en zei, dat ik een zacht ei was. Ik brieschte, dat ik after all Dazel een geschikte knaap vond en dat ik het niet wenschte hem op vuige wijze te zien uitkleeden. Het totale resultaat was, dat Dazel, volkomen gefascineerd, de kamer in kwam, zich in de ruzie trachtte te mengen en weten wilde, waar het over ging. Hij kreeg echter geen poot aan den grond. Jager en ik herrie-den door. Wij liepen in kringen de kamer rond en lachten elkaar uit. Wij dreven onszelf op tot een hoogtepunt van vurige verontwaardiging en brandende woede. Wij acteerden met, wij waren woedend en wij voelden ons inderdaad verontwaardigd.
Dat heele tooneel zal vijf minuten hebben geduurd. Toen hield de ruzie langzaam op en Jager en ik stonden, verontwaardigd mompelend, ieder in één hoek van het vertrek. Lamberights zei niets, streelde zijn snorretje, zette zijn sportpet recht en rookte zijn pijp.
„Verduiveld”, zei Jager ineens. „Laten we geen ruzie maken, Willem W. Wat moet Lamberights wel van ons denken?”
Wij liepen opnieuw heet, begonnen elkaar opnieuw dingen te verwijten en Dazel mengde zich wéér in de discussie en alsmaar registreerde mijn brein de verloopen minuten. Vier minuten.... vier-en-een-halve.... vijf minuten.... zes.... Ik vond het welletjes.
„Dazel”, zei ik, „mag ik je voorstellen aan detective Lamberights? Het is wel geen bijster fraai entrée, maar ik verzoek u.... .”
Dazel en Lamberights schudden elkaar de hand. Lamberights ging weer zitten. „Zeven minuten”, registreerden mijn hersens. Ik ving Jagers blik op. De strijd was al lang gewonnen.
Samen met den terugkeer van de rust ontwaakte Dazel’s angst weer. Hij was het duidelijkste bewijs voor de oude psychologische stelling, dat er in het menschelijke bewustzijn maar ruimte is voor één krachtige emotie tegelijkertijd. Eerst domineerde zijn nieuwsgierigheid. Nu kwam zijn angst weer terug.
„Lui”, zei hij, met het vreeselijke accentje, dat ik zoo haatte. „Lui, kunnen jullie me garandeeren, dat er géén vrouwen in deze kamer zijn?”
Ik ging naar de gangdeur en sloot die.
„Getuige, kom te voorschijn!” riep Jager.
Lucie kwam uit de kast te voorschijn, met in de hand een stopwatch, afgeknipt en gestopt op zeven minuten en 2/5 seconde.
„Dat is niet eerlijk!” schreeuwde Dazel. „Zij zat niet in de kamer, maar in de kast! Dat telt niet mee!”
Ik deed drie stappen vooruit en lichtte de pet van Lamberights hoofd. De gouden krullen van Thea vielen over haar schouders.
Thea begon met haar mond uit te spoelen: „Die smerige pijp!” zei ze. „Jasses.”
Wij wendden ons tot Dazel: „Erken je, of moet getuige Couperus beslissen?”
„Hij heeft zonder twijfel verloren”, zei de scheidsrechteres. „Hij was zeven minuten in één kamer met een vrouw. Alsjeblieft het geld; twee pakken en de overhemden.”
„Kop op”, zei ik tegen Dazel, en klopte hem op den schouder.
„Er moeten meer en meer koppen worden opgehouden”, zei Jager.
Hij ging zitten en keek somber. Maar een fanatiek licht glinsterde achter in zijn oogen.
„De vent zit waarachtig alweer over een nieuwe weddenschap te broeden”, zei Jager, die het geld natelde, perplex.
„Koe”, zei ik tegen Dazel. „We hebben je nog zóó gewaarschuwd!”
Maar Dazel zag er niet naar uit, of hij veel wijzer was geworden.

WAARIN WIJ LIJDEN AAN WIEZOPHOBIA EN WIEZEFONITIS.

Jager en ik ontwaakten den volgenden ochtend, gelijktijdig, op een zeer vroeg uur. De zon scheen door open vensters op onze gezichten. Ik keek van den divan neer op Jager, die op den grond sliep. Hij blikte omhoog.
„Er is iets vreeselijk prettigs”, zei ik. „Maar wàt?”
Toen herinnerden wij het ons, sprongen gelijktijdig overeind en holden naar de badkamer.
„Ik voel me als op Sinterklaasmorgen”, hijgde Jager, proestend onder de douche.
„Die gekke Dazel”, zei ik. „Hemel, wat is die Dazel gek!”
„Dat hééle gekke”, zei Jager. „We moeten nog even iets opknappen. Die pakken en overhemden van hem passen mij niet. Ik wensch daar andere bruikbare goederen voor te hebben. Per slot van rekening is het een waarde van 113 gulden. Moet je niet uitpoetsen.”
„We moeten hem geducht uitkleeden”, zei ik. „Misschien wordt hij dan wat wijzer. Zou hij van die mep van gisteren nog niets geleerd hebben?”
„Het was een deskundig toegebrachte mep”, zei Jager, met een handdoek over zijn rug vegend. „Goden, goden, wat een mep!”
Wij zetten alle ramen open en lieten de zon nog meer binnenstroomen en keken uit over de Boskoopsche velden en voelden ons, of we een millioen dollars hadden geërfd.
„Je zult als vader zóó’n zoon hebben”, zei ik, peinzend over de ontbijttafel heen.
„Ik zal hem krijgen”, grijnsde Jager. „Ik heb nèt sokken noodig.”
Wij sloegen ons snel door een sober ontbijt heen, klommen op onze fiets, rukten aan de bel en joegen Dazel zijn bed uit. Wij deponeerden de twee pakken op zijn bed en verklaarden, dat wij voor 113 gulden een waarde wenschten te ontvangen, hetzij in contanten, hetzij in goederen.
„Shylocks!” zuchtte Dazel sinister vanuit zijn bed. „Je pondje vleesch komen jullie opeischen.”
„Mis”, zei ik. „Ons laatste halve ons. De rest hebben we al. Sta op. Ruim je kasten uit. Vlug!”
Hij sloeg een donkerblauwe kamerjas om.
„Aardige jas is dat”, mompelde Jager. „Hoeveel taxeer je die, Waterman?”
„Vijf gulden. Hooguit.”
„Verkocht”, zei Jager. „Trek uit.”
Wij lieten hem de jas uittrekken en legden die opzij.
„Kleed je aan”, gromde Jager. „Je bent een onfrisch gezicht zoo.”
„Jullie zijn harde schurken”, klaagde Dazel en schoot in een broek.
„Je vergist je. Dit is het toppunt van lol”, zei ik en ging in de vensterbank zitten.
„Luister, Bill”, zei Jager. „De dag zal ééns komen, dat je ons dankbaar bent voor deze verloren weddenschap. Ik meen het. Vroeg geleerd is het beste. Je moet nog een stuk of tien van zulke meppen krijgen en een jaar of twee op een soldatenkamer liggen. Dan heb je kans om een vent te worden. Klaar?”
Daarna hielden we groote uitverkoop. Wij waren vastbesloten, om hem een lesje te geven, dat hij van zijn leven niet zou vergeten. Ik, in de vensterbank gezeten, hield in een blocnote een lijst bij. We moesten op een of andere manier de 113 gulden halen.
Wij begonnen met zijn kamerjas en werkten ons successievelijk door zijn onderbroeken, hemden, overhemden en jasjes heen. Ik was in elk geval overal tien maten te groot voor, dus ik kwam nergens voor in aanmerking, behalve voor zakdoeken. Bovendien liet ik mijn oog vallen op een koperen tabakspot, een lamp, twee gesneden eiken kandelaars en vier kussens. Kussens waren steeds een zeer gewild artikel bij ons.
Toen we met het afmijnen klaar waren, telde ik de cijfers op: „Zestig gulden en 45 cent.”
Jager krabde zijn schedel: „Zóó schieten we niet hard op. Wat kan ik nog meer gebruiken?”
„Dassen?” stelde ik voor.
We bekeken een collectie van minstens honderd dassen. De vonken spatten er aan alle kanten af.
„Groote Goden”, zei Jager. „Geef me een zonnebril. Die kleuren doen pijn aan de oogen.”
Uiteindelijk behield ik één das en Jager vier. Maar dat zette geen zoden aan den dijk.
„Truien?”
Wij voegden één trui, een slipover en een lumberjacket van Carl Denig aan de collectie toe. Het was al een heel aardige stapel op den grond.
„Koffers!” riep ik, in een vlaag van inspiratie.
We legden ieder beslag op een leeren koffer en begonnen de verzamelde goederen erin te stapelen. Lamp, kandelaars en kussens bleven er buiten. Wij mijnden ons door zijn totale persoonlijk bezit heen, vloekten hem uit over het weerzinwekkend feit, dat hij borstrokken bezat en gaven hem lessen betreffende de kleuren van overhemden.
„Sokken?” vroeg ik.
Dazel trok een la open, met eenigen tegenzin, naar het leek. En toen was het hoogtepunt van dien ochtend bereikt. Wij ontdekten zijn zwakke plek. Zijn Achilleshiel. Dazel was een sokken-fetischist. Er zijn menschen, die gek zijn op schoenen. Anderen verzamelen postzegels, lucifersdoosjes of sigarenbandjes. Sommigen zijn dassen-monomanen. Dazel was een sokken-fetischist. Hij had twee laden vol met sokken. En wàt voor sokken! Kanariegele, wijnroode met groene ballen, — pimpelpaarse met vurige draken en hemelsblauwe met zacht gouden sterren. Als er ergens een waanzinnige in een koortsdroom, of een verwoed alcoholist in een vlaag van delirium-tremens een patroon ontwierp voor een paar sokken, waar de vonken van af spatten, kwam dat paar sokken absoluut na verloop van tijd in Dazel’s bezit. Hij had sokken, die beslist ontworpen moesten zijn door gedegenereerde Chineesche mandarijnen in een opium-roes. Hij had zijden sokken met patronen van zigzaglijnen en krullen; sokken met handteekeningen van filmsterren en sokken met alle dieren des velds er op geborduurd. Hij had één paar zeer kostbare sokken, die hij aan zijn hart drukte, met een fond van vlammend oranje, waarover violette slangen schoten, die verwoed in elkaars staarten beten en hij kroop in een hoek weg met zijn allerkostbaarste en allergeliefdste paar sokken, dat hij, zooals hij ons mededeelde, nog niet éénmaal had durven dragen. Wij ontrukten het hem, hingen het tegen den muur en keken er met ontzetting naar. Het was een ingenieus paar sokken met driedubbel geweven teenen. Op het buitenste teenstuk stonden alle teekens van den Dierenriem met Latijnsche spreuken erbij. Daaronder, zooals het papier vermeldde, waarin zij gewikkeld waren, zat een teenstuk met citaten uit de Anabasis van Xenophon en op het binnenste teenstuk een verhaal uit de Decamerone in verkorten en gekuischten vorm. De voeten zelf waren geborduurd met voorstellingen uit de Grieksche mythologie en rondom de beenen renden Ben Hur en Marsala op met vurige paarden bespannen wagens, alsmaar rond en rond het been van den drager. Dit geheele epos was uitgevoerd in Technicolor.
„Speciale sokken voor gymnasiasten”, zei Dazel. „Ze zijn onschatbaar. Eenig op de geheele wereld.”
Wij lieten hem zijn sokken houden. Wij wenschten niet vandalistisch te werk te gaan en een dergelijke unieke verzameling in waarde te verminderen, door er deelen aan te onttrekken.
Na heel veel moeite vonden wij nog een overjas en een regenjas en ik een rekenliniaal, die ik meenam, in de hoop eindelijk eens er achter te komen, waarvoor die dingen dienden en hoe ze werkten. Toen waren wij aan de zevenennegentig gulden, en de tongen hingen uit onze monden.
„Ha! Een deken!” zei Jager en wij voegden een wollen deken toe aan den stapel. „De rest schenken we je.”
Wij pakten alles in. Het ging moeilijk. Toen we klaar waren, puilden beide koffers uit en ik had een lamp over mijn schouder hangen, benevens twee kandelaars en Jager torste vier veelkleurige kussens, met een touw samengebonden.
En zoo klommen we op het lokaaltreintje naar Leiden.
Waarom wij niet over Gouda gingen? Tja.... Wiesje had het plan, op dezen middag Muis en Bob op te zoeken in Tilburg. Waarschijnlijk zou zij dus vertrekken van Staatsspoor en het leek ons ongewenscht, haar met deze vracht plus 1000 pop in de armen te loopen.
„Ze gaat vàst niet weg, als ze dat geld ziet”, zei Jager „En dan komen we nooit weg, om ons geld in de juiste handen te brengen.”
Wij zaten op het perron van het stationnetje van Boskoop, in de heerlijk warme zon, met onze koffers. Wij zaten op twee kussens de man en tusschen ons in stond een eiken kandelaar met een brandende kaars, waaraan we onze sigaretten opstaken. Het was een plechtig gezicht.
Ik peinsde hard. Als Wiesje ons in de gaten kreeg, zou zij vast en zeker haar tocht naar Tilburg uitstellen en zich bij ons voegen.
„Gek is dat”, zei ik, mijmerend uitkijkend over de spoorbaan, waarvan de rails en het zware grint trilden in de heete, opstijgende lucht. „Ik heb hoegenaamd geen zin om Wiesje mee te nemen.”
„Mij óók niet gezien”, zei Jager. „Maar we krijgen natuurlijk ongenadig op onze huid, als we eventueele bloemen buiten gaan zetten, terwijl zij weg is. Dat vertrouwt ze vist niet.”
„Belachelijk”, zei ik. „Waar werden twee betrouwbaarder knapen ter waereld ooit gevonden.”
„Inderdaad”, zei Jager. „Hier zitten we nu op een stationnetje in Boskoop. Sinds gisterenavond tien uur loopen we met 1000 pop op zak en er is nog geen cent af. We hebben niet eens alcohol geproefd.”
„Wie zou in onze. positie zóó degelijk zijn geweest?” vroeg ik. „Niemand immers. Zijn wij geen voorvechters der degelijkheid?”
„Wiesje mocht trots op ons zijn”, verklaarde Jager.
Wij weidden hoe langer hoe meer uit over onze degelijkheid en oersoliditeit, zóóver, dat we er zelf van overtuigd werden, en tenslotte zelfs geroerd raakten en opstonden, elkaar om den hals vielen, diep onder den indruk, dat we zulke pilaren der huiselijke orde en trouw waren.
„We moeten Wiesje gewoon omzeilen”, zei Jager, „deze koffers thuis afgeven en hem als de hazen smeren naar Amsterdam. Wanneer komt Wiesje terug?”
Ik keek nadenkend naar den hel-wit gekalkten gevel van een loods over het spoor. De zon blikkerde erop.
„Morgen, geloof ik. Maar daar moeten we niet op rekenen, want dat kleine Wiesje is zoo listig als een aap. Ze zegt, dat ze den volgenden dag terugkomt en arriveert dan tòch met den laatsten trein. Om den anderen keer flikt ze ‘m dat, en het is een effectief systeem. Je weet nóóit, wanneer ze terug zal komen. Je bent effectief aan huis en haard gekluisterd.”
„Kom”, zei Jager. „Ze komt vàst niet thuis vanavond.”
„Nee. Ik geloof ook van niet”, zei ik, een beetje opmonterend.
„En trouwens”, zei Jager. „Wat dan nòg? We gaan in alle eer en deugd naar Amsterdam. In alle eer en deugd. Wat is daartegen? We kunnen toch wel op ons zelf passen, zeker? Zijn wij mannen of niet?”
„Bij den hemel! Wij zijn mannen!” verzekerde ik, en sprong op.
„Wat let ons dan?” vroeg Jager, met een breeden armzwaai.
„Tja”, zei ik.
Vervolgens gingen wij weer zitten en keken somber naar de plavuizen.
„Ja, wat let ons?” herhaalden wij.
„Als Wiesje thuiskomt en wij zijn gevlogen....”, mompelde Jager.
Ik kreunde zacht en zweeg.
„Met die rappe kleine vingertjes aan de telefoon”, zei Jager: „Zeeuwsche Hoek.... Palace.... Americain. Heeft U mijnheer Waterman ook gezien? Juist weggegaan? Dank U wel.”
De griebels liepen onze ruggen op en neer.
Toen kwam de trein. Die tocht achter op het balkonnetje van het lokaalspoortje van Boskoop naar Leiden is een van de zoetste herinneringen van mijn leven. Er zijn weinig dingen ter wereld leuker, dan zitten op een mooien zomerdag op het achterbalkon van een klein stoomtreintje met zijn ouderwetsch gegoten ijzeren hekje en zijn scheeve deurtjes met roestige scharnieren. Daar is de warme wind, die langs je ooren strijkt; de vogels, die opzij van de spoorbaan fluiten in de boomen. Bovendien hadden we 1000 pop in onzen zak.
In de electrische naar Den Haag keek ik op mijn horloge.
„Wiesje is nu al weg naar den trein.”
„Goed zoo”, zei Jager.
Met de minuut steeg ons humeur. Toen wij in Den Haag aankwamen op Hollandsche Spoor, waren wij in een zoet-gezapig-glorierijke stemming. Niet lawaaiig of juichend. Heel rustig juist. Wij begonnen ons plan te volvoeren en gaven den conducteur van den trein een tientje. Hij keek ons aan en keek het tientje aan en zei, dat hij niet kon wisselen. Wij zeiden hem kiesch, dat hij het houden kon. Daarna ging hij twijfelend weg, en toen wij hem nakeken, stond hij een eind verder, tegen het zonlicht, het watermerk te onderzoeken. Wij stapten in Den Haag uit, zeulden verder met onze koffers, kussens, kandelaars en lamp, en onze hoeden achterop onze hoofden en riepen twee witkielen. We gaven de kerels elk een tientje en zeiden, dat we hen ook een goeden dag wilden bezorgen en deze kerels grijnsden breed.
Er zijn weinig dingen ter wereld prettiger, dan andere menschen, die het verdienen en zelden een zwijntje hebben, onverwacht een bescheiden zwijn te bezorgen. Dat genoegen is als oude wijn. Het stijgt naar het hoofd.
Wij herinnerden ons een ober in de wachtkamer, die altijd vriendelijk bleef, hoe de menschen ook konden zeuren en zaniken als het druk was. We gingen naar binnen, bestelden een kop koffie en gaven hem een tientje.
„Wij zijn Sinterklaas”, zeiden wij.
De witkielen grijnsden met ons mee en wij gingen weer naar buiten, het perron op, naar Uitgang. Het perron was stampvol en op dat oogenblik donderde een trein naar Dordrecht de overkapping binnen. Wij ploegden ons zacht en tactvol een weg, want per slot van rekening hadden die andere menschen het druk en wij niet en toen....
„Kom mee!” gilde ik, bukte me en sloop diep gebukt op mijn schreden terug, tusschen de twee witkielen door, naar achteren.
Maar het was te laat. Ik was te lang. Ik stak een hoofd boven alles uit. Wiesje had me al gezien. Ik deed dus haastig, of ik den veter van een schoen vastmaakte, en keek blij verrast, toen zij me in mijn hals greep.
„Dag”, zei ze. „Hoe is het afgeloopen?”
„Gaat best”, zei ik. „Dit hier hebben we meegesleept. Kijk eens!”
„En die duizend gulden?”
„Oh”, zei ik. „We zijn zoo wijs geweest, Jager en ik, om er achthonderd van door Lucie te laten bewaren. Was dàt niet wijs?”
„Merkwaardig wijs”, zei een onaangename stem.
Ik keek om. Philip stond achter me, met een bos roode rozen.
„Bloemen voor Wiesje gekocht?”
„Ja”, zei hij. „Als jij altijd weg bent, moet ik het wel doen.”
Ik had hier nauwelijks van terug.
„Ik weet niet, wanneer ik terug ben”, zei Wiesje. „Misschien vanavond en misschien morgen.”
Ik zat in een lastig parket. Zei ik: „Je moet beslist vanavond terugkomen, engel”, dan was zij getroffen door mijn plotselinge hartelijkheid, en kwàm terug, om me te beloonen. Dat wist ik uit ervaring. Zei ik daarentegen: „Kom toch morgen terug, Wiesje”, dan kon ik er donder op zeggen, dat ze geen rust of duur had, maar met den laatsten trein terug stoomde en argwanend het huis betrad.
„Och kind”, zei ik. „Je ziet maar.”
„Heb je wat geld voor me?” vroeg Wiesje.
„Ik kan het moeilijk missen”, zei ik.
De twee witkielen grijnsden uiterst breed. Dat ging óók weer niet. Ik verkeerde nu in een zeer moeilijk parket. Ik had in mijn rechterjaszak een heel pak bankbiljetten. Maar al friemelend kon ik met geen mogelijkheid ontdekken, wat honderdjes en wat tientjes of 50-jes waren. Ik kon het heele pak onmogelijk eruit trekken. Van den anderen kant zou ze zeker lont ruiken, als ik er voorzichtig, op goed geluk af, één briefje uittrok, met vinger en duim.
„Hemel!” kreet ik. „Ik heb vergeten mijn koffie te betalen! Die ober loopt me te zoeken!”
Ik stoof de wachtkamer in, pelde een briefje van 100 af, aarzelde, ruilde het voor een briefje van 50, stopte het met twee andere 50-jes in mijn zak en de rest in mijn broekzak en kwam terug.
„Zoo”, zei ik.
„Krijg ik nog pinkies of niet?” vroeg Wiesje gepikeerd.
„O ja”, zei ik, trok 150 pop uit mijn zak en gaf haar één velletje.
„Kom”, zei Philip, „je moet instappen.”
Hij bood haar zijn arm aan, bracht haar naar den trein, bood haar met een buiging de bos roode rozen aan en sloot het portier. Wiesje wuifde tegen mij om hem heen, en ik wuifde terug.
„Philip”, sprak ik, „zal ik een dezer dagen eigenhandig worgen.”
„Er moet meer en meer geworgd worden”, zei Jager.
De trein vertrok. Philip wuifde, tot de laatste wagen uit het gezicht verdween en wandelde daarna het perron af zonder naar ons om te zien. Jager staarde mij sprakeloos aan: „Verdient die knaap eigenlijk iets?”
„Twintig in de maand. En dan heeft-ie een royale maand.”
„O”, zei Jager. „Waar betaalt hij al die rozen van?”
„Van het huishoudgeld.”
„Wel, wel”, zei Jager. „Het is voor een Cyrano de Bergerac opgelegd pandoer, als je aan de huishoudkas zit. Ik wacht alleen nog op het stadium, dat hij uit de huishoudkas Wiesje met een wijdsch gebaar een liter parfum van Coty koopt.”
„Daar kan ik niet tegen concurreeren”, zei ik droevig. „Niemand zet mij aan een huishoudkas. En het is zoo oneerlijk. Er is geen man ter wereld, die het niet lolliger vindt, bloemen voor een andermans vrouw te koopen dan voor zijn eigen vrouw.”
„Pas maar op, dat Wiesje dat niet hoort”, zei Jager schichtig omkijkend.
„Laten we gaan”, zei ik. „Die witkielen kunnen we hier niet zoo maar laten staan.”
Wij vonden het toch eigenlijk een beetje raar om twee oudere kerels onze koffers te laten dragen, als we zelf mans genoeg waren, namen ze dus over, en gaven hen elk een riks voor het wachten. Wij namen een aapje naar huis en verblijdden den koetsier met het traditioneele tientje.
„Ik voel me precies Haroen al Raschid”, zei Jager. „Was dat niet die pief, die met een gevulden buidel ‘s nachts door de straten van Bagdad sloop en overal goed deed?”
„Verdomme ja”, zei ik. „Dat is waar ook: Dat was Haroen al Raschid. Wij zijn twee Haroentjes al Raschid in den dop.”
Wij arriveerden voor onze majesteitelijke woning en hadden eenige moeite, om den koetsier te laten stoppen, want hij zei, dat het een onbewoond huis was.
„Weet ik”, zei ik vermoeid. „Alle huizen, waarin ik woon, zien er van buiten onbewoond uit. Dat is een eigenaardigheid van me. Stop en tracht niet het beter te weten.”
„U bent al vroeg begonnen”, zei de koetsier.
Ik stopte en keerde me gestreng om: „Wat bedoel je?”
„Kom nou”, zei de koetsier. „Of is dat nog van gisteren?”
„Wat?” vroegen Jager en ik.
„De borrel.”
Wij legden hem uit, dat hij een verdorven hond was. Dat hij zijn visie op het mensdom diende te herzien. Dat er nog menschen op de wereld waren, die tientjes weggaven zonder dat ze dronken waren. Ik eindigde met mijn blik strak te richten op den violetten punt van zijn neus, en hem mede te deelen, dat zijn neus er niet naar uitzag, of hij in een wijden boog om Jan Gerstekoorn heenliep. Hij greep zijn neus en bekeek door zijn hand, of hij de kleur wilde opnemen en zeide verontwaardigd, dat dit kwam van den Noordewind.
„Drink dan een glas Noordewind op mijn gezondheid”, zei Jager. „Waterman, betaal!”
Ik betaalde en de koetsier reed kwaad weg met zijn Ouwe Taaie in de lucht.
„De Noordenwind blies langs de taaie gracht”, citeerde Jager, hem nakijkend.
„En dicht bij Pinksteren werd er steeds een kruikje Bols verkracht”, zei ik.
De deur vloog open en iedereen hielp ons, onze koffers naar binnen te dragen. Wij waren een heelen tijd zoet met het vertellen van onze wederwaardigheden. Eindelijk bedaarde het tumult ietwat.
„Gossie”, zei Stannie. „Als je dat aan iemand vertelt, zeggen ze, dat je het uit een boek hebt gejat.”
„En als je het in een boek schrijft, zegt iedereen, dat dit veel te fantastisch is, en dat het nooit gebeurd kan zijn”, ging ze verder.
„De waarheid is véél vreemder dan de wildste fantasie”, zei van Waerdenburg.
Toen ging de deur van de nachtclub open en Philip kwam om den hoek, een lange sigarettenpijp in de hand.
„Ik had graag wat huishoudgeld.”
„Hemeltje”, zei Mia. „Zijn de bloemen voor Wiesje nu al verwelkt?”
„Ga je een plantentuin beginnen?” informeerde J.P.
Philip negeerde dit en werkte met zijn kaakspieren.
„Als je vanavond te eten wilt hebben”, zei hij, „zul je toch wat in de kas moeten storten. Wiesje heeft het batig saldo meegenomen.”
Ik kreunde en tastte in mijn zak. Hij nam het aan en verdween.
„Dat heeft hij weer verdiend”, zei J.P. „Aardig inkomen krijgt hij zoo.”
„Dat is overdreven”, zei Ernest. „Het is niet alles schoone winst, wat hij ophaalt. Er moet een hoop af voor het eten van vanavond.”
„Verduiveld”, zei ik. „Nu snap ik, waarom ik nooit geld kan loskrijgen uit mijn eigen huishoudkas. Dat moet hij allemaal uit eigen zak betalen.”
Vervolgens wilde iedereen geld van ons leenen, maar daar maakten Jager en ik snel een einde aan.
„Dat gaat niet”, zei Jager. „Je weet, wat de afspraak is. Waterman en ik houden onze reis- en extra kosten er af en de rest wordt verdeeld onder menschen, die het verdienen. Maar wil één van jullie voor een prikje een onderbroek koopen of een hemd?”
De volgende twee uren besteedden wij aan het bij opbod verkoopen van alles, wat Jager en ik wilden missen. Wij zochten er eerst enkele dingen voor ons zelf uit en daarna schoven wij een tafel op het podium en legden een lijst aan en zelden in mijn leven heb ik zoo ijselijk gelachen. Aan contant geld kregen wij weinig binnen. Voor het meerendeel moesten wij schuldbekentenissen accepteeren. Juist, toen er heftig geboden werd op een half dozijn prima zakdoeken, in doos, rammelde Philip op de verwarmingsbuizen.
Wij gingen met tegenzin de gaarkeuken in. Philip zag er zuurder uit dan ooit.
„Krijgen wij nou geen bloemen op tafel, nu Wiesje er niet is?” vroeg Mia.
Philip smakte een schotel met sla op tafel en wij gaven de kinderen eten. Vervolgens kregen de kinderen boksles in de nachtclub, waarna Lucie en Mia hen naar bed brachten.
En weer daarna zou er gezellig samenzijn wezen.
Toen hielden Jager en ik het niet meer uit. Wij verlieten het vertrek, namen onze hoeden en trokken de voordeur achter ons dicht. Het terras van het Carlton was een heerlijke plaats.

* * *

„Zullen we naar Amsterdam gaan?” vroeg Jager zacht.
„Gossiepikkie”, zei ik. „Wat zou het een feest zijn om nu naar Amsterdam te gaan.”
„Zou Wiesje thuiskomen?”
„Ze blijft vast weg”, zeiden wij.
Wij namen een slok koffie.
„Stel je voor dat ze thuiskomt!” fluisterde Jager.
Wij lachten nerveus.
„Het moet toch een feest zijn om nu naar Amsterdam te gaan.”
Het was duidelijk, dat de conversatie niet op dezen voet kon voortgaan. Er zat een koorts in ons bloed. Wij schoven op onze rieten stoelen heen en weer, gingen naar binnen, en gaven alle obers een tientje, op één na, die altijd een zuurpruim was geweest. Toen slenterden we weer naar buiten. In het Westen, boven de zee, zakte de zon brandend onder. Het was een van die zomernachten, dat het een misdaad is, bewusteloos in een bed te gaan liggen. De lucht was stil en warm en vervuld van vele vage geluiden; geuren van passeerende vrouwen en van heet asfalt en vlagen geur van kamperfoelie en lindeboomen. Wij begonnen te wandelen; zwijgend, schuldig zwijgend in de richting van Staatsspoor. Wij praatten over alles, behalve over Amsterdam en Wiesje. Wij wandelden verder, over de Heerengracht, het Spui op, en raakten in een passeerende lijn 9. Wij raakten ook op het station Hollandsche Spoor en in de plotselinge koelte van de hall keken wij elkaar aan: „Laten we, maar een kaartje nemen”, zeiden wij.
We namen een kaartje en we hadden het nog niet in onzen zak, of wij voelden ons immens opgelucht. Wij waren den Rubicon overgetrokken. Wij hadden de verzenen tegen de prikkels geslagen en onze schepen achter ons verbrand.

* * *

Wij stonden stil voor het breede Centraal Station, met heel Amsterdam voor ons, — warm en vertrouwelijk.
„Onze oude vriendin Amsterdam”, zei Jager zacht.
„Waar zullen we beginnen?”
Jager’s stralend gelaat werd plotseling door een wolk overtrokken.
„In een tent, die Wiesje niet kent”, zei hij, en keek schichtig over zijn schouder. Wij gingen langzaam verder, het Damrak op, en peinsden, tot wij bijna schele hoofdpijn hadden, over het vinden van een tent, die Wiesje niet kende.
„Ik heb haar altijd overal mee naar toe genomen”, zei ik spijtig.
„Dat zou je ook niet zeggen, als je haar soms hoort”, zei Jager.
„Nou ja; een enkele keer heb ik haar ook wel eens niét meegenomen”, zei ik.
„We moeten gewoon doen, of onze neus bloedt”, opperde Jager met een plotselinge opflakkering van moed. „Als de ober komt en zegt: „Er is telefoon voor Mijnheer Waterman”, zeg je gewoon: „Ik ben Waterman niet!”
Ik keek hem vol walging aan. „Prima plan. De ober zegt: „Mijnheer Waterman? Zeker, die is hier. Een oogenblik”, en komt een minuut later terug om zich te verontschuldigen, omdat hij een hallucinatie heeft gehad.
„Neen mevrouw. Bij nader inzien is mijnheer Waterman er tòch niet.” Daar trapt niemand in. Wiesje zeker niet.”
Jager snoof: „We kunnen toch zeker de obers in het complot nemen! We waarschuwen hen allen, dat jij er niet bent, als er wordt opgebeld.”
Ik voelde me opkikkeren.
„Bij den hemel! Dàt is mogelijk!”
Jager juichte: „Wat let ons dan? Laten we beginnen in De Zeeuwsche Hoek.”
„Neen”, zei ik. „Dat loopt fout. We hebben als eerste plicht, het geld, dat we bij ons hebben, te verdeelen.”
„Behalve onze reiskosten”, zei Jager gehaast.
De twee uren, die daarna volgden, werden wij bijna stapelgek. Hoe de oude Haroen al Raschid het klaar heeft gespeeld, nacht-in, nacht-uit, weet ik niet. Waarschijnlijk kreeg hij op den duur een groote ervaring. Mogelijk ook heerschten er in Bagdad andere omstandigheden. Wij wilden de honderden guldens, die we te verdeelen hadden, beslist doen toekomen aan menschen, die het noodig hadden en het verdienden. Wij gingen dus een smal zijstraatje door; den Nieuwendijk op, op zoek naar menschen, die een tientje konden gebruiken en het ook nuttig zouden besteden. Wij gingen dus op het trottoir van den Nieuwendijk staan en sloegen met Argusoogen alles gade, wat voorbijtrok. Onze oogen waren als die van lynxen. Wij keken dwars door kleeren heen en peilden de voorbijgangers tot in het diepste van hun gemoederen. En toen: Jager greep mijn arm: „Kijk!”
Doch ik had het reeds gezien. Over het midden van de straat naderde een lange, magere vrouw met aan haar arm een rieten mand, met een krant toegedekt, waaruit twee bossen prei staken. Zij was omstuwd door kinderen. Zij was als een boei in een onstuimige zee van kinderen. Zij had een kleur als een geel geverfde boei en een grijsgrauwe knot haar achter haar hoofd. Ik zag het meteen: dit was het prototype van de hardwerkende volksvrouw met veel kinderen, die elk dubbeltje zesmaal moest omdraaien. Zij was eene van de vrouwen, die de pijlers vormen van onze maatschappij. Wij stapten tegelijk van het trottoir af en gingen op haar toe. Wij poogden bij haar te komen, maar de kinderen maakten ons een nadering onmogelijk, zooals een sluier van torpedojagers en kruisers het een duikboot onmogelijk maakt, binnen schootsafstand van een slagschip te komen. Zij stuwde langzaam voort, omgeven door een branding van kinderen in alle maten en soorten. Jager en ik liepen tweemaal storm op de kinderen, maar tweemaal moesten wij ons, wel zonder verliezen, maar even zeker zonder succes, terugtrekken. Wij besloten te roepen.
„Pardon!” riep Jager. „Ik bedoel Pardon: Pardon!” Het had niet de minste uitwerking.
„Hola!” gilde ik en zwaaide met mijn armen. „Heidaar!”
Zij zag mij en stopte. Haar beschermend scherm van kinderen stopte mede. De heele flottilje ging voor anker en keek mij aan. Ik had het gevoel, of hun afstandsmeters in werking kwamen en de kanonnen in stilte werden geladen. In mijn verbeelding hoorde ik hen de elevatie opgeven en zag ik de kanonnenloopen rijzen.
„Is er wat?”, vroeg zij, mij strak aanziend.
Jager en ik konden op dien afstand geen tientje aanbieden. Zooiets doet men niet. Wij werkten ons dus door de taaie massa kinderen heen, die moeizaam voor ons opzij week en zich onmiddellijk achter ons sloot. Wij stonden nu van aangezicht tot aangezicht.
„Wel?” vroeg ze, en keek van Jager naar mij en terug. „Moest U mijn hebbe?”
„Ja, eh.... ”, zei Jager. „U bent aan het wandelen met de kinderen, zie ik.”
Zij keek wantrouwend naar zijn wandelstok. Zij leek elke seconde minder op een volksvrouw.
„Heef U daar iets op tegen?”
„Neenee”, zei Jager geschrokken. „Niet in het minst. O nee. Beslist niet. Nee. Integendeel.”
„Weet U”, sprong ik in de bres. „Wij eh.... Ik bedoel: de tijden zijn moeilijk tegenwoordig en.... eh.... .”
„Daar bemoei ik me in principe niet mee”, zei ze. „Probeer die smoesjes ergens anders. U ziet er niet naar uit, of je wat te kort komt. Ik.....”
Tienduizend fletse kinderoogen staarden naar ons op. Het was heel oncomfortabel. Jager snelde weer te hulp: „Wij eh.... Wij wilden U een tientje aanbieden.”
Zij werd een beetje rood en toen een beetje bleek, en zij perste haar dunne lippen opeen: „Ik ben een fatsoenlijke vrouw. Als U me niet gauw met rust laat, roep ik een politieagent!”
De kinderen snapten hier niets van, maar drongen als een woelige zee om ons heen. Het bracht mij op een idée, om uit deze pijnlijke begripsverwarring te geraken. Ik haalde een tientje te voorschijn.
„Het zijn zulke aardige kinderen!” zei ik. „Wilt U niet voor hen iets koopen van dit tientje?”
Op hetzelfde oogenblik was het, of de wereld verging. Er kwam een ontploffing van geschreeuw en gegil, gejuich en getier.... ik werd bedolven onder kinderarmen, kinderbeenen en kinderneuzen en toen ik hijgend weer lucht kon happen, was mijn tientje verdwenen. Op den grond lag een gigantische stapel kinderen; een kluwen van kinderen, waaruit nu en dan vlechten met roode strikken, sproetige jongensarmen en onwezenlijk-lange meisjesbeenen te voorschijn kwamen. Nu en dan werd door een soort interne eruptie uit het binnenste van den kluwen een kind naar buiten geworpen, dat even rondkeek, een aanloop nam, en dan met een krijsch, met armen en beenen werkend, zich weer in de kluwen drong. Dit alles wentelde zich langzaam voort over het asfalt van den Nieuwendijk, terwijl de magere juffrouw, met in de eene hand een bos prei en in de andere hand haar tasch, links en rechts op den kluwen rondsloeg. Het had evenveel resultaat als het bewerken van een troep vechtende honden met een gummispons. Jager en ik stonden ietwat beteuterd toe te zien. Om ons heen vormde zich een haag van belangstellenden.
Achter mij stonden twee juffrouwen: „Kaak toch is!” zei de eene. „Wat een schandaal! Ik liep altijd gezegd, dat die juffrouw Mynes geen orde ken houwe!”
„En dat foor de School met den Baabel!” zei de andere.
Op dat oogenblik kreeg juffrouw Mynes, Hoofd of Onderwijzeres of weet ik wat van de School Met Den Bijbel een aanval van moedeloosheid. Zij liet haar armen zakken, zoodat slierten van de bossen prei op het asfalt van den Nieuwendijk neerhingen als specimen van een speciaal gekweekte treurprei. Zij sloeg haar oogen ten hemel en liet ze zakken en zag dan ons en achter ons de twee juffrouwen. Wat er in die ondeelbare seconden heen en weer ging tusschen de oogen van de School met den Bijbel en die van de juffrouwen achter ons, weet ik niet, maar het moet een voor mannen ongekend intens venijn zijn geweest. Het maakte in elk geval de magere juffrouw met de prei waanzinnig van woede. Zij gaf een gil, hief haar bossen prei en sprong op Jager en mij af.
Wij aarzelden geen seconde, keerden ons om en doken, met de hoofden vooruit, als levende stormrammen op de belangstellenden af, spleten hen vanéén en renden den Nieuwendijk af, zooals wij nog nooit gerend hadden. Wij stopten niet, voor we, via het Mozes- en Aäronstraatje, op de trappen van het postkantoor konden neerzijgen.
„Groote Patrijs”, zuchtte Jager en wischte zijn voorhoofd af.
„Sukkel”, zei ik. „Een vrouw kan nooit zooveel kinderen hebben.”
„Het waren er wel verschrikkelijk veel ja”, zei Jager peinzend. Toen kwam er een man met een bak met potlooden voorbij. Wij stonden onmiddellijk op en kochten ieder een doosje lucifers en betaalden hem met de man een tientje. Hij keek ons onderzoekend aan, keek de tientjes onderzoekend aan, schudde dan meewarig zijn hoofd en vervolgde zijn weg. Er stond een politieagent vlak bij. Hij kwam op ons toe en keek op ons neer: „Jullie hebben zeker geld teveel?”
Wij monsterden hem. Hij was een dikke, gemoedelijke agent.
„Heeft U kinderen?” vroeg Jager.
„Acht”, zei hij.
Wij haalden zonder verder spreken ieder een tientje uit onze zakken en geven het hem. Hij stak ze zorgvuldig weg met het onbewogen gezicht van iemand, die zich een Oostersch Fatalisme heeft eigen gemaakt.
„Wij helpen menschen, die het verdienen”, zei Jager„ „en die het goed kunnen gebruiken.”
„Tja”, zei de agent. „Dan heb je pech gehad. Die man met die bak potlooden daarnet heeft meer dan een ton op de bank staan.”
Wij keken hem ontzet aan.
„Wàt?”
De agent haalde de schouders op.
„Dat weet elke Amsterdammer. Hij zit er warmpjes bij. Zijn twee dochters zitten op de H.B.S. en tennissen elken Zaterdag.”
„Verdomme”, zei Jager. „Ik word marskramer.”
„Er moet méér en méér mars worden gekraamd”, zei ik.
Ik keek den agent onderzoekend aan. Ik begon het gevoel te krijgen, dat er geen zegen rustte op onzen Bagdadschen zwerftocht.
„Bent U misschien aandeelhouder van de Nederlandsche Bank in vermomming?” informeerde ik.
„U bent warm”, zei de agent. „Het is vandaag de laatste dag dienst. Gisteren kreeg ik bericht, dat een oudoom van mij in Amerika me drie ton heeft nagelaten.”
Er zijn natuurlijk lezers, die dit verhaal niet gelooven. Ga gerust Uw gang. Bedenk echter, ten eerste, dat de waarheid steeds véél vreemder is, dan de wildste fantasie, en twijfelt ge dan nog, steek dan Uw licht op bij de Amsterdamsche Politie. Jager en ik troffen het alleen niet bijster. Dat was alles.
Wij vroegen onze twee tientjes terug.
„O nee”, zei hij. „Waarom?”
Wij staarden hem perplex aan: „Je hebt drie ton geërfd!”
Hij schudde het hoofd en hief een listige, dikke wijsvinger: „Ik heb veel gelezen over menschen, die hun geld plotseling verliezen en heelemaal geen geld meer hebben. Als ik door een of andere catastrofe ooit mijn drie ton verlies, heb ik die twee tientjes nog.”
„Er moeten méér en meer catastrofes komen”, zei Jager.
Ten laatste kregen wij één tientje terug. Wij vervolgden onzen weg.
„Zullen we maar geen lotjes van de Winterhulp koopen?” opperde Jager, ten einde raad.
„Asjeblief niet!” kreet ik. „Je zult zien, dat we zes hoofdprijzen trekken en dan zijn we moreel verplicht om dat geld ook allemaal te verdeelen. Kom mee. Het kan zoo niet door blijven gaan. We moeten toch ooit menschen vinden, die werkelijk geld noodig hebben.”
„Ons systeem is fout”, zei Jager, terwijl we de Oudezijds-Voorburgwal opwandelden.
„O”, zei ik. „Weet jij een beter?”
Hij lachte; een superieur lachje: „Natuurlijk. We moeten iemand vragen of die menschen wéét, die behoefte hebben aan geld.”
Ik schudde het hoofd: „Wat heeft een behoeftige familie aan een tientje? Ik zou liever het heele bedrag ineens geven aan één behoeftige familie. Dat zet tenminste zoden aan den dijk.” En op dat oogenblik kregen wij beiden plotseling hetzelfde lumineuse idée. Wij zagen een aap naderen, stopten die aap en droegen hem op, naar een arm ziekenhuis te rijden. Wij zeiden, dat wij een behoeftigen man zochten, die een week geleden in een ziekenhuis was opgenomen; in een arm ziekenhuis, en dat wij alle ziekenhuizen probeerden, of hij er in lag. De aap reed ons naar een arm ziekenhuis. Wij vroegen den directeur te spreken. Hij kwam. Wij legden hem kort en simpel het geval uit. Wij deelden hem mede, dat wij ongeveer zeshonderd gulden te vergeven hadden en dat wij het hem ter hand wilden stellen. Hij keek ons sprakeloos aan.
„Maar....” zei hij en werd nog sprakeloozer.
„Tja”, zeiden wij. „Wij zien er niet bijster liefdadig uit. Dat weten we. Wij voelen ons ook niets liefdadig. Geloof ons, dokter: het afstaan van die zeshonderd pop gaat ons aan het hart. Wij zouden ze verduiveld graag achteroverdrukken. Neem ze gauw, of wij bezwijken voor de verleiding.”
„Dit is....” begon hij. „Ik heb juist van morgen een jong meisje met zwakke longen.... ”
„Goed, goed”, zeiden wij haastig. „Hier is het. Maak haar gezond.”
„Ik hoop, dat het een knap jong meisje is”, zei Jager peinzend.
Het was een verstandige dokter. Hij hing geen sentimenteele verhalen op, stak het geld weg en gaf ons een sigaar. Toen stonden we weer buiten.
„Tjonge, tjonge”, zei Jager. „Zeshonderd pop.” Wij keken droevig uit over de straat en peinsden over onze zeshonderd pop. Er was echter niets aan te doen.
„Wat hebben we nog over?” vroeg Jager. „Het begint al laat te worden.”
De aap stond nog te wachten. We klommen er in en telden ons geld na. Het viel tegen.
„Hier is dat eene tientje van dien agent nog”, zei Jager. Wij voegden het tientje aan het restant toe. Het bleef nog steeds tegenvallen.
„Zullen we dien agent gaan vragen, of hij niet wat voor ons kan missen?” vroeg ik.
„Dan arresteert hij ons wegens bedelarij op den openbaren weg”, zei Jager. „Ik ga recht naar de Zeeuwsche Hoek.”

* * *

Wij gingen binnen in de gewijde sfeer van eikenhout en leer. Willy’s gouden tanden blonken zacht, toen hij ons toegrijnsde. Er deed zich een vreemd verschijnsel voor. Tijdens onze geheele liefdadigheidstocht had de vrees voor Wiesje of Wiesje’s telefoons ons niet bekropen. Nauwelijks schoven onze broeken echter over het leer der krukken of....
Jager hief zijn glas en keek mij bezorgd aan: „De Wiezophobia bekruipt mij.”
Ik hoorde de telefoon ratelen bij Sientje beneden. Ik huiverde: „Mij bekruipt de Wiezefonitis.”
Die ziekten raakten wij de verdere avond niet meer kwijt. Telkens, als de deur aan het einde van de bar zacht krakend openging, keek ik schichtig over mijn schouder. Als de piccolo scheef de bar in kwam rennen om iemand aan de telefoon te roepen, schrompelden wij angstig ineen. En toen begon de deuren-keet. Wij wisten toen nog niet, dat het de eerstvolgende 12 uur een deurenkeet zou worden. Merkwaardig is echter, dat alles in het leven in periodes gebeurt. Als gij morgen op straat een ongeluk ziet gebeuren, kunt ge er donder op zeggen, dat binnen twee dagen voor uw neus een tweede gebeurt. En dan in geen maanden weer een. Pech komt nooit alleen.... geluk komt nooit alleen. Alles komt altijd op kluitjes. Toen wij dan ook een verwoed gestommel hoorden bij Sientje beneden, en ons daarheen begaven, en constateerden, dat de deur van het „Heeren”-compartiment niet meer kon worden geopend, hadden wij kunnen vermoeden, dat er binnen afzienbaren tijd nog ergens een deur klem zou raken. Doch daarover peinst de mensch nooit. Dit was alvast een heele afleiding. Er zat een kort aangebonden man binnen, die een trein wilde halen. Hij schreeuwde, dat het een aard had en aangezien zijn ruimte vrij groot was, gaf het een pracht van een galm. Weinig dingen galmen zoo prachtig als de tunnel van het Centraal Station in Utrecht, als er niemand in is, en als badkamers met tegelwanden en de onderaardsche toiletten van luxe bars. Iedereen beschouwde het overigens als een soort van bij de bar behoorend cabaret. Sientje alleen was in de war. Zij vond het een persoonlijke aanfluiting van haar domein.
Wij concludeerden, dat er iets in het slot was gebroken en deelden dat den man aan den anderen kant mede.
„De veer van het slot is gebroken”, riep een dikke man, met een fraai blauw pak aan, naast me.
Er kwam ergelijke taal van den anderen kant, die een heelen tijd aanhield.
„Als hij zoo door blijft gaan, breekt hij dadelijk een bloedvat ook”, zei een tweede.
Er kwam een derde man naar beneden, met een glas in de hand. Hij ging op de deur af en hamerde er op.
„Houdt U nu op met die grapjes, en doe open!” brulde hij. „Wij staan hier allemaal te wachten.”
„Nu breekt hij beslist een hartkamer”, zei de man in blauw, toen het weer stil was.
Er werd tegen de deur geschopt van binnen. Sientje hield haar hart vast voor de lak, vertelde zij ons. Daarna werd het een algemeene vermakelijkheid. Wij gaven door de deur heen goede raad. Wij vertelden hem dat de dorstdood veel erger was dan de hongerdood en allerlei verhalen over menschen, die dagenlang zonder eten konden, en troostten hem met de gedachte, dat hij een onbeperkte voorraad water had. Wij lazen hem het spoorboekje voor en citeerden hem gulden spreuken. Wij boden aan, zijn vrouw op te bellen, of zijn liefje en verweten hem, dat hij overhoofd naar zulk een plaats was gegaan en maakten alle opmerkingen, waarmede men onder zulke omstandigheden een slachtoffer het leven tot een hel pleegt te maken.
Ten laatste kwam er een ober met een boor en een zaag en nog meer gereedschap en zaagde een gat boven het slot en een gat onder het slot en ten laatste kwam de ingeslotene eruit als een snuivende stier. Jager en ik ontdekten, dat het al, laat was en dat het gewoon niet te pas kwam, in één tent te blijven verwijlen. Wij betaalden van ons poover restant geld, renden de Leidschestraat door, den Singel af en doken door de Reguliersdwarsstraat Palace in. Wij vonden, wonder boven wonder, twee krukken leeg naast elkaar en klommen er op. We zaten nauwelijks of er kwam een verward lawaai uit een verwijderden hoek. Wij letten er niet op. Verward lawaai in een hoek van Palace moet al heel erg zijn, wil de clientèle er aandacht aan gaan besteden. Maar het werd als maar sterker en bovendien hield het Miller-kwartet achter onze ruggen langzaam met spelen op. Het eene instrument na het andere stopte tot ten laatste betrekkelijke stilte heerschte. Dat valt in Palace wel op. Het meerendeel van het publiek was in het duistere einde van de tent geconcentreerd. Boven een algemeen geroep en gelach uit, klonken doffe bonzen. Wij drongen ons naar voren, en toen dat niet lukte, vroegen wij wat er aan de hand was.
„Er zit iemand in de.... U weet wel”, zei de man naast ons, „en kan er niet uit.”
„Verschrikkelijk”, zei Jager. „Het wordt gewoon een epidemie.”
Voor ons was het nieuwtje er eigenlijk al af. Alle moppen, die rond ons werden getapt, hadden wij, in anderen stijl, in de Zeeuwsche Hoek al gehoord. Wij gingen dus naar onze krukken terug en heschen ons erop. Sanny Day verscheen en ik wikkelde haar snel in een intens gesprek, vóór Jager haar zou monopoliseeren. Het gesprek begon juist goed te marcheeren, toen de portier naar ons toekwam.
„Mijnheer Waterman, telefoon voor U!”
Ik moet verschrikkelijk bleek geworden zijn, want Sanny Day en de portier grepen mij tegelijk beet.
„Laat maar”, zei ik zwakjes. „Het gaat alweer.”
Ik wankelde naar de telefoon. Ik had lust me te laten blinddoeken. Jager, de moreele lafaard, liet me alleen gaan en ging haastig met Sanny praten. Ik kwam in de cel, ging op het tafeltje met het telefoonboek zitten, zei een kort gebed en nam den hoorn op.
„Waterman”, prevelde ik, in den ergsten graad lijdende aan Wiezefonitis.
„Hallo, oude gek”, zei iemand. „Ik zit hier in Old Dutch. Ik hoorde net dat je in de stad was. Ik dacht wel, dat je daar zou zitten. Kom je hierheen?”
„Wie ben je?” steunde ik, langzaam herstellend.
„Van de Griendt.”
„Goed”, zei ik. „Goed, wij komen.”
Ik hing den hoorn zorgvuldig op, dankte Allah en alle profeten vurig, greep de kruk van de deur en....
Ik had het kunnen weten. De deur wilde niet opengaan. De kruk bewoog makkelijk genoeg heen en weer. Verdacht gemakkelijk zelfs. Maar het slot wilde niet open. Ik stak een sigaret op, ging op het tafeltje zitten, dat ditmaal onder mijn gewicht bezweek, ging daarna op de zorgvuldig opgebouwde brokstukken zitten en trommelde met mijn voet tegen de deur. Het duurde niet lang of Cor, de portier kwam, en sloeg met de knokkels tegen het paneel: „Is er iets daar binnen?”
„Zeker”, zei ik. „Ik ben het.”
„Waarom maakt U zoo’n herrie? Bent U niet lekker?”
„Doe niet zoo naïef”, zei ik. „Ik zit erin. Je weet goed, dat vanavond geen enkele deur weer opengaat, als je die achter je dicht doet. Ik heb het den heelen avond zien gebeuren. Ik twijfel er geen moment aan, of de een of andere sterrenwichelaar heeft het zien aankomen in 1734 voor Christus of zooiets. Ik ben ervan overtuigd, dat het in de voorspellingen van Nostradamus te vinden is, als we den sleutel maar konden vinden. Van Nostradamus bedoel ik. Waarschijnlijk is het een voorteeken van een komende catastrofe. Zooals splijtende bergen, wegzinkende oceanen, sprinkhanen-plagen en een vreemd huilend geluid boven in de lucht. Waarschijnlijk zal er morgen in de krant staan, dat de prijs van deursloten met type AX 114-13 met 17/84 % is verhoogd. Zie prijzenbeschikking nummer Z. G. 15381. Lonkhuizen in Zeist stuurt het je toe. Maar doe nu deze deur open alsjeblief.”
Het duurde geen minuut of de heele troep grappenmakers van binnen was naar mijn cel overgeloopen. Blijkbaar was de andere gevangene losgekomen en werd de attentie aan mij gewijd. De cyclus moppen werd nu op mij losgelaten. Ik had ze echter dien avond al twee keer gehoord. Ik kende mijn repertoire. Ik gaf dus een geweldige slag op de deur om stilte te commandeeren en begon zelf alle moppen die ik me herinnerde, dien avond gehoord te hebben, op te spuiten. Na elke mop hoorde ik Jager buiten lachen als een hyena. Hij was de eenige die lachte. Ik vertelde moppen tot ik buiten adem raakte en voegde er nog verschillende aan toe, die ik zelf bedacht. Toen ik bijna door mijn voorraad heen was, rapporteerde Jager, dat iedereen boos was weggeloopen. Ik had de attractie bedorven, zeiden ze.
Jager stak zijn zakmes tusschen de deur en de stijl, frunnikte wat, en schoof de lip van het slot terug. De veer was geknakt, dus dat was een klein kunstje.
„Wie zei, dat je in dezen tijd niet opgesloten kon raken?” zei Jager.
„We mogen wel oppassen, dat we niet op het politiebureau terecht komen”, zei ik. „Als ze daar een deur achter ons sluiten, zijn we nog niet gelukkig. Van de Griendt heeft opgebeld uit Old Dutch. We moeten komen.”
Ik rukte me los van Sanny Day, wierp een laatsten bewonderenden blik op haar haren, en ging met Jager mee, die altijd aan mijn mouw staat te trekken als ik met een mooi meisje praat. Wij arriveerden in Old Dutch, gaven den portier daar een gulden om te zorgen, dat mijn wandelstok tusschen de deur bleef en vierden het weerzien van Van de Griendt, die de vaste overtuiging bleek toegedaan, dat hij een cactus was. Hij zat in een stoel met één vinger recht omhoog boven zijn voorhoofd.
„Ik ben een cactus”, zei hij. „Ssst. Pas op. Ik prik.”
„Wie zei, dat je in dezen tijd geen cactus kon zijn?” informeerde Jager.
„Ik”, zei Van de Griendt.
„Een cactus mag niets drinken”, zei ik. „Een cactus leeft van droogte.” Ik nam zijn glas weg.
De cactus gaf een gil en rukte zijn glas terug.
„Als je drinkt, ben jij lekker géén cactus”, zei ik valsch.
Hij sprong op, met zijn vinger recht omhoog boven zijn voorhoofd en werd vreeselijk boos.
„Ik ben wèl een cactus”, gilde hij.
„Natuurlijk”, susten Jager en ik en duwden hem neer. „Natuurlijk ben jij een cactus. Een pracht van een cactus.”
„Je bent zelfs twee cactussen”, zei Jager.
„Waarachtig, man.”
„Cacteeën”, zei de cactus streng.
„Cactussen”, zei Jager. „O, wat klinkt dat verschrikkelig akelig. Poeptussen is veel netter.”
„Ik ben een poeptus”, zei de cactus.
Wij kregen het benauwd, zeiden hem, dat wij even sigaretten moesten halen en maakten, dat wij als de hazen de deur uit kwamen. Buiten, in de koele avondlucht, op het Rembrantplein, wischten wij onze voorhoofden af.
„Wie zei, dat er in dezen tijd geen gekken losliepen?” vroeg Jager.
„Ik vàst niet”, zei ik. „Hoe komt die knaap zoo?”
„Hij is een jaar getrouwd geweest met een cactus”, zei Jager peinzend.
„Was zeker geen gelukkig huwelijk?”
„O, jawel”, zei Jager. „Maar zijn vrouw betrapte hem in een broeikas met een andere cactus en liet zich prompt scheiden.”
„Heb jij trek in een glas een of ander?”
„Zie ik eruit als een man, die geen trek heeft in een glas een of ander?” zei Jager. „Laten we gaan.”
Wij zakten het trottoir af en zeilden een andere tent binnen. Wij zetten een cactus tusschen de deur en de deurstijl om de deur open te houden en dronken enkele borrels.
„Dit is mijn laatste avond nietsdoen”, verklaarde ik. „Morgen ga ik stevig aan het werk. Het is hard noodig. O, wat is dàt hard noodig!”
„Dat hééle hard-noodige”, zei Jager.
Wij zagen een oude bekende in een hoek en dronken een glas met hem en hij dronk een glas met elk van ons en vóór we het wisten was het sluitingstijd.
„Heer; we moeten nog ergens onder dak”, zei ik. „Ik ga niet naar een politiebureau met deze vreemde sterrenconstellatie.”
„Hoezoo?” vroeg de bekende.
Jager legde hem uit, dat ik geboren was onder de Cactus of het Hangslot of zulk een sterrenbeeld, en dat dezen nacht alle sloten der deuren, die achter ons dicht gingen, hermetisch gesloten bleven.
„Dus géén cel”, zei ik. „O, nee!”
Onze bekende bracht ons naar een hotel, vlak er naast. Het was een vrij groot hotel. Het zal „Palermo” wel geweest zijn. Ik herinner mij wel, dat wij alle obers uitgebreide instructies gaven, dat wij niet in het hotel aanwezig waren. Wij deelden hen mede, dat alle deuren open moesten blijven en alle cactussen verwijderd, waarop zij ernstig knikten. Daarna loodste iemand ons naar een klein vertrek op de eerste étage, waar vier knapen aan vier verschillende tafels clandestien zaten te borrelen met vier verschillende flesschen voor zich en vier verschillende vervelende gezichten.
„Kijk eens”, zei Jager. „Vier cactussen op eigen sap.”
Ik stak juist bijtijds mijn voet tusschen de deur.
„Laat open!” gilde ik. „Ik ben lijdende aan Wiezophobia.”
„Dat is de deurenphobie”, zei Jager vertrouwelijk tegen den ober. „Mijnheer Waterman kan absoluut niet tegen afgesloten ruimten. Een vreeselijke ziekte.”
Ik wrikte een opgevouwen sigarettendoosje in de kier van de deur, onder een scharnier en viel langzaam voorover, tot mijn neus bleef haken op het scharnier. Jager heesch me in mijn kraag overeind.
„Ik ben met mijn neus op een cactus gevallen”, kreunde ik klagend.
„Kom, we gaan het Groote Chineesche Cactusspel doen”, zei Jager. „Komt allen hierheen en doe mee.”
Ik herinner me absoluut niet meer, wat het Groote Chineesche Cactusspel was. Het moet verschrikkelijk amusant zijn geweest, want ik weet wel, dat wij op een gegeven oogenblik met zijn zestienen aan een reeks bijeengeschoven tafeltjes zaten en elkaars neuzen vasthielden en een vreeselijke lol trapten.
Jager was nu overtuigd, dat hij een cactus was, en priemde iedereen met zijn duim, die hij op zijn voorhoofd omhoog liet steken.
Een man van middelbaren leeftijd met zeer degelijk uiterlijk was door een scheikundig ingenieur, tegenover mij, zóólang doorzaagd met de wet van Mendeljeff, dat hij tot de slotsom was gekomen, dat hijzelf een molecuul was. Hij raasde als een molecuul door de ruimte, tegen alle muren afketsend. De ingenieur riep tegen hem, dat het alsmaar warmer werd en dat moleculen dan alsmaar harder rondraasden. De obers vingen het molecuul ten laatste op voor het zich in atomen ontbond en stopten het in bed. Jager zei, dat hij het jammer vond, dat je niet een cactus en een molecuul tegelijk kon zijn. Twee man gingen naar bed. Toen zei iemand, dat we zouden gaan kaarten. Vier man wilden bridgen.
„Doe ik niet”, zei Jager. „Ik heb een bridge-probleem voor jullie, dat niemand kan oplossen.”
Er volgde een groot gebrul.
„Ik”, vervolgde Jager, „had alle azen, alle koningen, alle vrouwen en één boer. Wat bood ik?”
„Groot Slam Sans”, zei het koor ademloos.
Jager zette de cactusdoorn weer op zijn hoofd.
„Ik deed het”, zei hij plechtig. „En ik stonk erin.”
Er viel een stilte.
„Bestáát niet”, zei de biochemisch ingenieur. „Je kunt je spel zóó neerleggen.”
„Ik verloor”, riep Jager heftig.
„Bestaat niet!” gilde iedereen. „Waaròm?”
Jager boog zich vertrouwelijk voorover en keek van den een naar den ander. Zijn stem daalde tot een geheimzinnig gefluister: „De man rechts van mij kwam uit in een geheel onbekende groene kleur.”
Er volgde een vreeselijk tumult. De biochemische ingenieur poogde Jager te worgen, maar Jager lachte en zei, dat je een cactus niet kan worgen. Hij stak zijn stekels in de boord van den ingenieur en begon te draaien en de boordeknoop van den ingenieur vloog weg en mepte een eerzaam tegen den muur toekijkend vertegenwoordiger buiten westen. Een lange, magere man en een korte dikke begonnen een duet kunstfluiten op de mondingen van leege Vermouthflesschen en de leider van een beroemd dansorkest, die ook, aanwezig was, zette alle flesschen op een rijtje, blies er op en rende met een stemfluitje van de eene naar de andere, om de complete toonladder van Bes te krijgen. Toen hij het bijna voor elkaar had, ging hij overstag. Hij kon de laatste Bes niet goed krijgen. Hij dronk telkens een glas uit de flesch, maar de toon wilde niet noemenswaard dalen. Toen vonden Jager en ik het plotseling tijd om naar boven te gaan. Een instinct zei ons, dat dat beter was. Wij herinnerden ons, dat wij de eerste trein naar Den Haag moesten hebben om vóór Wiesje thuis te zijn. Wij deelden dat aan den ober mee en die telefoneerde het extra naar beneden, naar den nachtportier die zei, dat hij er alles van wist, en tevens, dat het niet de moeite waard was om te gaan slapen. Wij legden de ober uit, dat wij dáár alles van wisten.
„Luister Bill”, zei Jager. „Toen ik nog een kleine jongen was, vond ik het verschrikkelijk flink, om een heelen nacht niet te slapen. Toen ik iets ouder was, had ik een theorie, dat je je het lekkerst voelde, als je een heelen nacht heelemaal niet had geslapen. Veel lekkerder, dan wanneer je één of twee uur had geslapen. Maar dat is niet zoo. O, nee. De ervaring heeft mij geleerd, dat je van een of twee uur slapen onnoemelijk opkikkert. Al slaap je maar in een stoel. Waterman, kom mee. Wij gaan slapen.”
De Ober bracht ons naar boven. Wij kwamen zonder veel moeite de trap op. Jager was heel voorzichtig, dat hij met zijn cactusstekel niet de lak van de wanden en de deuren schrapte. Wij hadden een aardige kamer. Twee éénpersoons bedden. Wij dankten den ober voor zijn goede zorgen, zagen hem vertrekken, trokken onze kleeren uit, hingen die met zorg over de leuningen van stoelen, bekeken onze vreemde gezichten in den spiegel en staken onze hoofden en handen onder de koude en heete kranen. Daarna vielen we in onze bedden. Jager had vreeselijke last, om zijn stekel zóó te leggen, dat er geen kans was, dat het hoofdkussen scheurde, maar eindelijk lukte dat toch. Toen sliepen we meteen.

* * *

Wij werden wakker door een ijselijk gebons op de deur. De nachtportier was daar en zei, dat het vijf uur was en tijd voor de eerste trein. Wij deden onze oogen open en waren meteen wakker.
Het is vreemd, hoe veel gauwer en gemakkelijker je wakker wordt na een feestavond, dan in normale omstandigheden. Jager had zijn stekel geheel vergeten en ik wachtte mij er wel voor, die stekel weer op te rakelen, Wij klommen eruit, stopten onze hoofden weer onder de kranen, schoten in onze kleeren en begonnen langzaam weer tiereliere te worden. Dat gaat zoo. De glazen water, die wij dronken, maakten het er niet beter op. Wij verzamelden al onze bezittingen, — mijn wandelstok, regenjas, handschoenen, — Jager zijn hoed, zijn wandelstok, en gingen naar de deur. De deur was op slot.
„Geef de sleutel eens”, zei Jager.
„Heb ik niet”, zei ik, in den spiegel een laatsten blik werpend op mijn vreemde teint. „Kan iemand mij vertellen waarom in lichtelijk benevelden toestand het menschelijk gelaat, sinds vele jaren zoo welbekend, er zoo afschrikwekkend en vreemd uitziet?”
„Natuurlijk heb je die wel”, zei Jager. „Ik heb hem zéker niet.”
Ik keerde me om: „Jij hebt de deur op slot gedraaid, dus jij moet hem hebben.”
„Je bent gek”, brulde Jager. „Ik heb niets op slot gedraaid. Ik doe nóóit deuren op slot. Zie ik eruit als iemand, die deuren op slot draait?”
Ik ging op den rand van het bed zitten en dacht na. Ik wist haarfijn, wat er in de paar uren tevoren in die kamer was gebeurd. Ik zag mijzelf binnentreden, rondkijken, mijn jas ophangen, mijn stok aan de lampekap hangen, den ober bedanken, naar de waschbak loopen, een glas water drinken. Ik wist, dat Jager eveneens een helder hoofd heeft voor dat soort kleine dingen. Wij wisten dat van elkaar en begonnen dus de kamer af te neuzen. Er was géén sleutel. Ik nam de telefoon op en belde. De portier antwoordde.
„Luister”, zei ik. „Kom even boven met den sleutel. Onze deur is op slot.”
„U heeft zèlf een sleutel”, zei hij.
„Die hebben we niet!” zei ik. „Kom alsjeblieft naar boven, want wij hebben haast.”
Ik hing den hoorn op, schoof de gordijnen op zij en tilde de verduistering op. Het Rembrandtplein lag drie verdiepingen beneden ons in het halfduister. Ik liet snel de verduistering weer vallen.
Een vrachtwagen met melkbussen rammelde buiten voorbij.
Waar blijft die pief met den sleutel toch?” bromde Jager. Hij ging naar de telefoon.
„Komt U nog of niet? Wij hebben haast!.... Nee man. Wij hebben geen sleutel.... Wel vervloekt nogan toe!”
Hij ramde de hoorn woest neer.
„De kloris beweert, dat wij maar eens goed moeten zoeken.”
Ik haalde de schouders op. Onnoodig te zoeken. Er wás geen sleutel. Wij zaten op de randen van onze bedden en keken elkaar aan.
Toen klopte er iemand op de deur: „Met de portier. Heeft U die sleutel nu gevonden?”
„Wij hèbben geen sleutel, man”, riep Jager vertwijfeld.
„Kom, kom, meneer.... Ik zou maar eens goed zoeken, als ik U was. Natuurlijk heeft U wél een sleutel! U heeft hem natuurlijk zoek gemaakt.”
Jager liep een beetje rood aan: „Als ik nu voor den donder toch zeg....”
„Ja ja, meneer, dat heb ik al vaker hooren zeggen van mijn leven. U was gisteren geen van beiden zoo bijzonder frisch, mijne heeren. Hahaha. Ik ben óók jong geweest. Ik zou maar eens goed zoeken.”
Hij slofte weg. Wij keken elkaar aan. Keken op onze horloges. Het was twijfelachtig, of wij onze trein zouden halen, ook al vónden wij onverwijld den sleutel.
„Kun jij je iets van een sleutel herinneren?” vroeg Jager. Wij keken elkaar ietwat onzeker aan: „Wij waren nogal onfrisch”, zei ik. „Je kunt per slot van rekening niet weten.”
Wij begonnen een systematische zoektocht door de kamer. Ieder van ons kent de doorsnee-tweepersoons Hollandsche hotelkamer. Er staan twee bedden, een leege kast, een tafel en twee rechte stoelen; een handweef tafelkleed met een glazen aschbak; een vaste waschtafel, een glas, een vierkleurendoek van twee katjes met een bol sajet en een donkerbruine koperdiepdruk van twee prinsjes die op het punt staan vermoord te worden in den Tower. Op den vloer ligt een klein kleedje. Als er in de kamer een vloo was geweest, getraind in camouflage en mimicry, zouden we deze vloo onverwijld hebben gevonden. Dat een sleutel, een zoo groot en lomp voorwerp als een hotelsleutel, met een gummibal eraan vast, buiten onze voorkennis en uitdrukkelijke toestemming in dat vertrek aanwezig zou kunnen zijn, was te lachwekkend om zelfs maar te overwegen. Wij besloten, concessies te doen aan eventueele geheugenzwaktes en exploreerden zelfs de bovenkant van de kast, doch vonden daar slechts een op den rand vastgekleefd en uitgedroogd mopje kauwgom, dat een vorig bewoner daar had opgeplakt. Zelfs stof lag er niet op de kast.
Er werd wéér op de deur geklopt: .„Heeren! Het is tijd voor den trein! U moet vertrekken!”
„Vervloekt, man!” schreeuwden wij. „Wij hebben alles afgezocht en er is geen sleutel!”
„Kom nou, kom nou”, zei hij. „Zoekt U maar eens goed.”
Toen werden wij boos. Verduiveld boos zelfs. Ik liep naar het raam om te kijken, of daar wellicht een uitgang te vinden was. Ik haalde de verduisteringsrol weer op en het grauwgrijze ochtendlicht stroomde binnen.
„Om ‘s hemelswil”, steunde ik. „Doe de lamp uit.”
Jager haastte zich, om het licht uit te knippen en kwam naast mij staan. Wij keken vanaf de derde étage neer op het Rembrandtplein. Ik had het Rembrandtplein van mijn leven nog niet zoo sinister gezien. Er hing een vreemd, grijs, somber licht, dat nergens vandaan scheen te komen en dat mij ten sterkste deed denken aan het soort licht, waarvan ik als kind op de lagere school meende, dat het zes maanden van het jaar boven Spitsbergen of Nova Zembla zweefde. Er daalde een fijne motregen neer.
„Hier Geen Uitgang”, zei Jager.
Wij keerden naar de deur terug. Wij waren in tijdnood. De Wiezophobia, — die gevreesde ziekte, kreeg ons geducht in haar klauwen. Was het den avond tevoren de angst voor het geratel van de telefoon geweest, die ons telkens deed inéénkrimpen, — nu was het de Wiezophobia, die ons ongeduldig deed trappelen voor de deur en reikhalzend uitzien naar het moment, waarop we met den trein naar Den Haag konden stuiven om daarna onze kleeren uit te gooien en onschuldig in bed te liggen, als Wiesje met den eersten trein uit Tilburg arriveerde. Ik onderwierp de deur aan een nauwkeurig onderzoek. Ik heb in den loop der jaren een groote ervaring opgedaan met deuren en sloten. Ik vijl sleutels bij met een vaardigheid, welke in toevallige toeschouwers de duisterste vermoedens opwekt.
„Kijk”, zei ik tegen Jager. „De scharnieren van deze deur zitten aan den binnenkant.”
„Wij helaas ook”, zei Jager, somber op den rand van het bed zittend. „Zou die trein van Wiesje Lage-Zwaluwe al zijn gepasseerd?”
„Ik kan de scharnierpinnen eruit tikken”, zei ik. Ik ging op jacht naar een spijker. De eenige spijker, die ik vond, zat in den muur en hield de twee katjes met de bol sajet omhoog. De spijker liet snel los. Het was een spijker, zoo groot als een lucifer, maar ik hoopte, dat die lang genoeg zou wezen. Jager zat geslagen op den rand van het bed, het hoofd in de twee handen. Zijn polsen lagen tegen elkaar onder zijn kin en zijn hoofd zag eruit als een zeer vreemde bloem, opbloeiend van tusschen twee kelkbladeren. Of schutbladeren. Mijn botanie is nooit zoo best geweest. Jager sloeg mij gade, terwijl ik den spijker tegen den onderkant van de bovenste scharnierpin zette, mijn Ronsonsigarenaansteker nam, die vrij zwaar is, en met vier tikken de scharnierpin eruit deed vliegen.
„Dat gaat boven verwachting!” juichte ik.
Ik bukte me en attaqueerde de tweede scharnierpin. Deze zat vastgeplakt met verf, maar na eenig geschraap met de punt van een zakmes kwam ook hier beweging in. Ik zette het mes onder den kop van de pin en na een kwart minuut was het pleit gewonnen.
„Nog één pin”, zei ik, „en de gulden vrijheid is ons!”
De derde scharnier zat vlak boven den grond. En, — ik had het kunnen weten —, die pin zat muurvast, als vastgeklonken of vastgelascht. Er was geen beweging in te krijgen. Het erge was, dat er maar vier of vijf centimeter speling bleek te bestaan tusschen den onderkant van de pin en den vloer. Ik kon dus geen ferme slagen geven. Toen bonsde iemand tegen de deur, en brulde.
„Hou op daar! Stop!”
„Ik ben zóó buiten”, zei ik hijgend, een paar tikken zijdelings tegen het scharnier gevend, om de roest los te maken.
„Hou òp daarbinnen!” bulderde de man buiten. „U maakt mijn heele hotel wakker!”
„Er moeten méér en méér menschen worden wakker gemaakt”, zei Jager somber, van den rand van het bed.
„Ik ga naar de politie!” gilde de man.
„Wacht even, dan ga ik mee”, zei ik.
Ik werd nu fanatiek, trok een schoen uit en begon met de hak het scharnier te bewerken.
„Als U niet ophoudt met burengerucht maken”, schreeuwde de man, op de deur bonzend, „haal ik de politie! Iedereen in mijn hotel wordt wakker.”
„Schreeuw dan niet zoo”, zei Jager.
Ik bonkte en rammelde tegen de deur, tot mijn ooren suisden. Ik gaf toe, dat ik een ontaard kabaal veroorzaakte. Op dat oogenblik, tusschen twee kloppen in, vernam ik een verward geroes van stemmen buiten. Ik keerde me om, luisterde, staarde Jager aan, en zag hoe een blik van onzalig genoegen zich over zijn gelaat verspreidde.
„Het IS zoo!” zei hij.
Het wàs zoo. Af en toe verstonden wij flarden van gesprekken. Mijn gebonk, — het geren op de trappen en de verontwaardigde kreten van de eerste gasten op de gang maakten de heele rest wakker. Ik stond op, wreef mijn pijnlijke kieën en liep naar het raam. Buiten, opziend naar den gevel van het hotel, stond een agent van politie. Ik gooide het raam open.
„Agent”, riep ik. „Kom eens hier! Wij zitten opgesloten en kunnen er niet uit!”
De agent liep op zijn doode gemak het asfalt over en verdween onder het naar buiten uitstekende matglazen afdak van het terras. Jager had mijn schoen genomen en zijn krachten op de deur geprobeerd. Onmiddellijk was het resultaat een vertwijfeld gebonk van buiten.
„Houdt U op of niet?”
„Doe dan verdomme die deur open.”
„U heeft den sleutel”„ riep de man. „Ik zal U aanklagen wegens diefstal van een hotel-sleutel.”
Jager ging op den grond zitten, gooide zijn hoofd achterover en begon een vervaarlijk gelach.
„Hohoho. Hahaha!.... Aanklacht wegens diefstal van een hotelsleutel! Hohoho.... ” Hij hield ineens op met lachen, gaf een allerijselijkste slag met den schoen op het paneel en brulde: „Haal de duplicaatsleutel van beneden!”
„Wij hebben geen duplicaatsleutels”, riep de ander.
„Dan bent U strafbaar”, loeide Jager. „Hotels, en andere inrichtingen, welke tegen betaling nachtverblijf verschaffen, zijn verplicht van alle kamers duplicaatsleutels te hebben.” Hij timmerde weer met den schoen op de deur. Ik heb dikwijls verhalen gelezen over tumulten in hotels. Ik heb nimmer geweten, dat het zóó makkelijk is om tumult in een hotel te verwekken. Het zit hem waarschijnlijk hier in, dat ikzelf slaap als een betonblok. Ik ga altijd veel te laat naar bed en in den loop der jaren heb ik een stijl van slapen ontwikkeld, die werkelijk een fenomeen is. Ik kan zittend slapen en ook maffen, gerold in een overjas, op een bank van een derde klas wachtkamer. Ik kan gaan pitten op den vloer bij een temperatuur van één graad boven nul en ik kan uren lang rustig onder zeil gaan, zittend aan een tafel, met mijn hoofd in de handen. Ik knikkebol niet eens.
Ik kan vrienden en geburen bezig houden met het vertoonen van de meest ijselijke slaapstaaltjes. Ik slaap met een vredigen trek op mijn gelaat onder de meest oncomfortabele omstandigheden temidden van het grootst denkbare lawaai. Ik slaap dwars door radio’s, machine-geweren en zingende menschen heen. Luchtalarmen en ontploffende bommen deren mij niet. Het eenige, wat mij snel wakker maakt is het geluid van een kurk welke in mijn buurt uit een flesch wordt getrokken. Doch genoeg hiervan. Ik wil slechts aangeven, dat ik geen objectief beoordeelaar ben van slaapvastheid. Ik schat altijd de slaapvastheid van anderen te hoog. Vandaar, dat het voor mij een fenomeen was, te bemerken, dat practisch het heele hotel op de been was en zich op de trap en in de gang verzameld. Het was een geroes en gepraat van stemmen van beider kunne.
En toen een onmiskenbaar geluid. Het geluid van een agent van politie: „Zoozoo. En wat hebben we hier?”
De man aan gene zijde en ik begonnen tegelijk te praten. Ik stond achter de deur, dus om gelijke geluidssterkte te bereiken als de ander moest ik verduiveld hard schreeuwen. Maar dát kan ik.
De eerstvolgende minuten waren vervuld van kabaal, dat tot een climax steeg, toen iedereen aan gene zijde mee begon uit te leggen en te roepen, dat ik zwijgen moest. De agent stelde toen vragen, waarop ik niet antwoordde. De man beweerde, dat ik zijn hotel in discrediet bracht, waarop Jager hoonlachend antwoordde, dat dat uilen naar Athene sleuren was. Vervolgens riep iemand anders, dat wij herrieschoppers waren, hetgeen wij volmondig beaamden, waarna wij eraan toevoegden, dat we nog veel meer herrie zouden schoppen, als de deur niet onverwijld openging. De hotelman begon met politie te dreigen en Jager gaf een dreunende slag op de deur, en zei met een Haegsch accent, dat hij verdomd moest oppassen met zijn grapjes, want dat wij studenten in de rechten waren, die er nu genoeg van hadden. Dat hij geen trucjes hoefde toe te passen, want dat die niet opgingen.
Nauwelijks hadden wij gezegd, dat wij studenten waren, of er scheen buiten een groote zucht op te gaan. De hotelman slaakte een zucht van wanhoop, — de agent een zucht van begrijpen en de menigte een zucht van vertwijfeling, vermengd met deceptie.
Er viel een stilte. Ik legde mijn oor tegen de deur. Ik hoorde iemand mompelen: „Een smid halen voor het slot”, en daarna gingen massa’s menschen de trap af.
„Wat nou?” vroeg Jager.
„Ze zijn weg!” zei ik, uiterst spijtig, dat deze rel met een sisser afliep. „Had nu niet gelogen, dat wij studenten waren.”
Jager sprong op: „Zijn ze nou bedonderd!” riep hij. „En ons hier laten zitten!”
Ik zei hem, dat er een smid gehaald werd. Ik legde hem voorts uit, dat een Amsterdamsche smid niet voor dag en dauw enthousiast de straten door rent om in een hotel twee studenten te verlossen. Integendeel. Elke rechtgeaarde Amsterdamsche smid zal zich in zijn bed omdraaien en zeggen: „Laat die knapen nog maar effe zitten. Goed voor ze.” En zelfs, al was er een ijlhoofdige smid geweest, die binnen afzienbaren tijd zou komen, dan was ik ervan overtuigd, dat hij een stuk gereedschap zou vergeten en niet terugkomen voor na het schaftuur. Leer mij loodgieters en smeden kennen. Ik legde mijn oor te luisteren en gaf twee onderzoekende slagen op de deur met den schoenhak. Er volgde geen reactie. Ik onderzocht nogmaals de scharnierpin. Die zat vaster dan ooit en verwikte of verwoog niet.
„Ik doe nóóit meer een deur achter me dicht”, zei Jager.
Het uitzicht op het Rembrandtplein was somberder dan ooit. De motregen driezelde neer. Een blauwe tram reed bellend voorbij Popularis, en verdween in de Reguliersbreestraat. En toen kreeg ik een idée. Ik bekeek de ramen. Het waren soliede stalen ramen die naar binnen toe openklapten. Ik bekeek de bedden. Er lagen in totaal vier lakens op. Ik keek het raam weer uit en schatte de afstand tot aan het gewapend glazen afdak onder me, dat aan den muur was opgehangen met duimdikke ijzeren stangen, in den gevel verankerd. Ik nam het eerste laken, legde er aan elk eind een knoop in, en legde het eene einde over de vensterbank. Ik sloot het raam op het laken en trok aan het andere eind. Het laken trok het raam hoe langer hoe vaster dicht. Het was uitgesloten, dat het ooit zou kunnen losschieten. Daarna legde ik een schuifknoop in laken twee om laken één heen en schoof de knoop naar beneden, tot die stuitte tegen den eindknoop van laken één. En zoo ging het door, tot alle vier lakens aan elkaar zaten. Ik legde onderaan nog één knoop en wierp den lakenstaart uit het raam. Het helderwitte linnen hing naar beneden langs den gevel van Palermo en reikte, voorzoover ik zien kon, tot vlak boven het glazen afdak.
Jager kwam aarzelend naar het raam toe, wierp één blik naar beneden en deinsde ontzet terug.
„Daar krijg je met geen duizend stokken langs naar beneden!”
„Dan wacht je tot de smid komt”, zei ik, legde mijn overjas, wandelstok, hoed en handschoenen bij elkaar en stak één been over de vensterbank. Er kwam een schreeuw van beneden. Er stond een heele collectie menschen, en, terwijl ik keek, kwamen zij met bosjes het hotel uit rennen. Ik zag den portier met zijn pet op, — mijn vriend de agent, — een tweede agent, — een stel werklieden met fietsen, — en een man met een singlet, waarover hij een colbertjasje droeg. Hij had het meeste praats en kennelijk was hij de eigenaar.
„U vernielt mijn lakens!” gilde hij.
„Volkomen gelogen”, zei ik.
„Ik dien een aanklacht in!” loeide hij.
„Ik dien er drie in”, schreeuwde ik, en pakte met twee handen het laken. Ik rukte er onderzoekend aan en ging achterover leunen. Alles was zoo soliede als het maar zijn kon. Mijn tweede been van de vensterbank.... en daar ging Waterman. Ik keek omhoog en zag Jagers groote angstoogen op mij gericht.
„Ik hoop, dat de smid er vóór zonsondergang is”, zei ik. „Dag.”
Het afdalen ging zeer voorspoedig. Ik bereikte den ondersten knoop in goede orde en voelde met mijn teenen. Ik voelde niets. Ik snapte er niets van en keek naar beneden. Gelukkig heb ik geen last van een buikje. Eerder het tegendeel. Ik zag mijn teenen precies dertig centimeter boven het glas van het afdak zweven.... Precaire toestand. Het glas was gewapend en zag er dik en soliede uit. Maar al had het er nog drie keer zoo soliede uitgezien, — niets ter wereld zou mij hebben bewogen, mij die laatste 30 centimeter op glas te laten vallen. Er bleef maar één ding over, en tot groote teleurstelling van den eigenaar beneden op straat, deed ik dat; ik begon langs den muur te slingeren, me met mijn voeten telkens afzettend, tot mijn amplitudo zóó wijd werd, dat ik één van de stangen kon grijpen, die het afdak omhoog hielden. Daarna was alles kinderspel. Ik sprong van het afdak op den grond en wuifde naar Jager. Jager wuifde terug en wierp achtereenvolgens naar beneden: mijn overjas, die als een reusachtige vleermuis naar beneden zeilde; mijn wandelstok die op zijn greep terecht kwam en met drie reusachtige sprongen in het bloemperk rond Rembrandt verdween, waar een agent hem opvischte; mijn hoed, die niets meer bijzonders deed dan modderig worden en mijn handschoenen, die als doode visschen op het asfalt kwakten.
Daarna daalde Jager af. Op dezelfde wijze, — zonder ongevallen. Wij trokken onze jassen en handschoenen aan, zetten onze hoeden op en wachtten wat er zou gaan gebeuren.
„Agent”, zei de man met het onderhemdje onder zijn jas, „arresteer deze heeren.”
„Waarom?” vroeg Jager.
„Wegens diefstal van een hotelsleutel”,zei de man, „of wilt U de schade vergoeden?”
„Daar trappen we niet in”, zei Jager. „Waterman, ga mee. Wenscht deze agent ons te arresteeren? Ik ga natuurlijk alleen mee, als ik gearresteerd word.”
De agent keek van den een naar den ander en kauwde iets.
„Ik heb geen uren tijd”, zei Jager. „Word ik nu gearresteerd of niet? Dat wordt de grootste mop van het laatste halfjaar. Onrechtmatige arrestatie wegens diefstal van een hotelsleutel. Agent rookt zware pijp en hotelhouder betaalt zware schadevergoeding.”
De hoteleigenaar keerde zich om en ging weer naar binnen.
„Laat ze maar loopen”, zei hij.
De menigte ging uiterst teleurgesteld uiteen.
„Agent”, zei Jager. „Ziehier.”
Hij gaf den agent een blauw briefje van een riks. Hij stak het dankbaar op.
„Roekelooze”, zei ik, op het Muntplein, terwijl we wachtten op een tram naar het Centraalstation. „Het geld van Dazel is al op! Die riks was van ons eigen geld!”
„Kom kom”, zei Jager. „We hebben ons hotel niet betaald, maar dat heeft vriend Onderhemdje vergeten. Laat die agent ons boffie deelen.”

* * *

Wij arriveerden aan het station in Den Haag, renden naar een taxi en vuurden den chauffeur aan, met roekelooze vaart te rijden. Wij kwamen thuis, rillend van de Wiezophobia.
De Wiezophobia zakte. Er was geen Wies. Ze had wel opgebeld, vertelde Joop, maar Joop had gezegd, dat wij juist op sigaretten uit waren, en dat ik wel zóó terug zou zijn, omdat ik zat te schaken met Kees. Dit was een leugen van de Eerste Genialiteit. Wiesje kent mijn voorliefde voor schaken. Als ik met iemand kan schaken en op mijn bek krijg met zes pionnen en vier torens, krijgt niets mij het huis uit.
Wij dankten Joop op onze knieën, verzochten hem, aan iedereen mede te deelen, dat wij het huis de laatste 12 uur niet hadden verlaten, rukten onze kleeren uit en doken in bed, na eerst onze zakken te hebben nagezocht naar eventueele incrimineerende papieren, zooals tramkaartjes. Wij verbrandden deze en sliepen daarna als rozen.

DE HUUR, HET GAS EN DE GESLACHTE KIPPEN.

Ik werd wakker, doordat Wiesje me zacht aan mijn oor trok. Ik zag Jager in het andere bed liggen.
„Ga weg”, zei ik. „Ik hoef niet gemend te worden. Ik ben geen nachtmerrie.”
„Sta op”, zei Wiesje. „De huisbaas is hier. Het is een vrouw.”
Ik ging overeind zitten.
„Weet ik. Ze gaat gehuld in fatsoen en een bont. Ik heb slaap.”
„Wat moet ik met haar doen?”
„Wat komt ze doen?”
„Ze wil kijken, hoe het huis bewoond wordt.”
„Dan kan ze lol beleven”, zei ik. „Heeft ze een sterk hart?”
„Moet ik met haar rondloopen?” vroeg Wiesje. „Nee toch zeker?”
„Natuurlijk niet”, zei ik knorrig. „Als Huisbaze heeft ze natuurlijk een eigen kompas. Geef haar een paar man mee, om haar op te vangen als ze flauw valt.”
Wiesje ging. Ik wendde me af van Jager, die sliep als een zwijn, en viel weer in slaap.

* * *

Een kwartier of zoo later werd ik wéér wakker. Philip stond bij mijn bed. Zijn magere, kuitlooze beenen stonden recht op-en-neer onder zijn kamerjas vlak voor mijn gezichtsveld.
„Heb jij óók een huisbaas?” vroeg ik korzelig.
„Er zijn twee schuldeischers”, zei hij, valsch en met leedvermaak grijnzend.
„Zij staan buiten de deur te bellen.”
„Hartje, wat wil je nog méér?” zei ik. „Dat ze binnen de deur stonden?”
„Ze bellen hoe langer hoe harder”, zei Philip.
„Dat héél harde, weet je niet?” mompelde Jager slaperig vanuit het andere bed.
„Zet de bel af”, adviseerde ik geeuwend.
„Dat kán zoo niet langer”, zei Philip.
„Kom, kom”, zei ik. „De deur is soliede genoeg.” Ik vond een halve sigaret op het tafeltje naast me en nam een eerste en diepe haal.
„Anders gieten we kokende olie door de spuigaten”, zei Jager, op den grond graaiend naar lucifers, „of door de galmgaten of hoe die gaten heeten.”
Philip snoof en keek op ons neer: „Hebben jullie geld?”
„Natuurlijk niet”, zei ik. „Doe niet zoo naïef.”
Philip grijnslachte weer: „Dan zal je vanavond elders moeten eten. Want de eene is de man van het gas.”
„Hou de deur potdicht”, zei Jager, „dan kan ons niets gebeuren.”
„Dat hééle potdichte”, zei ik.
„Zien wij eruit als menschen met wie iets kan gebeuren?” vroeg Jager.
Philip begon te sissen en groen aan te loopen.
„Er moeten méér en méér deuren potdicht gehouden worden”, zei ik.
Philip’s oogen waren weer eens groene spleetjes: „Het is slecht voor de zenuwen van je vrouw, dat irriteerende gebel.”
„Bestel onmiddellijk een bos rozen”, ried Jager.
Philip siste en verdween.
„Er moeten méér en méér rozen gekocht worden”, zei ik. „Maar overigens wordt dit te gek. We kunnen een belegering niet lang volhouden. Ik zal maatregelen moeten gaan nemen.”
Jager begon zijn haren te kammen. Hij kamt honderd maal per dag zijn haren. Hij zat recht overeind in bed en kamde alsmaar zijn haren, tot ik er zeeziek van werd.
Ik zat overeind in bed, net als Jager, en peinsde, peinsde, met een diepen rimpel boven mijn neus.
„Verdomme!” zei ik. „Het loopt fout met de financiën. Ik ben al maanden werk achter! Nu is deze laatste, allerlaatste Dazel-rel achter den rug. Definitief achter alle ruggen.....”
„Dat hééle achter-den-ruggige, weet je niet?”, mompelde Jager, al kammende.
„Daar kun je donder op zeggen!” schreeuwde ik woest. Jager keek mij onschuldig aan.
„Zie ik eruit als iemand, die daar geen donder op kan zeggen?”
Ik werd des duivels. Ik vloog mijn bed uit en schudde mijn vuist onder Jagers korte neusje: „Vandaag ga ik definitief en onherroepelijk aan het werk. Gesnapt? En ik wil rust. Rust, hoor je? RUST!”
„Rust Roest”, zei Jager.
Ik rende naar de deur en hield mijn pyamabroek met één hand omhoog. Bij de deur keerde ik me om.
„Rust!” gilde ik.
Jager geeuwde: „Dat hééle rustige, weet je niet?”
Toen trok Wiesje van den anderen kant de deur open, met de boodschap, dat het gas niet meer branden wilde.
„Die vervloekte Philip!” kreet ik. „Nu heeft de verrader de poort voor onze vijanden, de Gemeentebedrijven geopend!”
„Bestaat niet”, zei Wiesje. „Ik heb zelf op den loer gelegen bovenaan de achtste wenteltrap en geen vijandig soldenier is de vesting binnen geweest.”
„Hemel”, zei Jager. „Dan is er maar één mogelijkheid: De gemeentewerken zijn van woede in de lucht gevlogen.”
Ik keerde terug naar mijn bed, greep mijn kamerjas en schoot in mijn pantoffels.
„Wie was die. andere knaap aan de bel?”
Wiesje haalde haar slanke schoudertjes op en kreeg een sigaret van Jager. Ik wikkelde me in mijn kamerjas en sloop de Maginot-Linie binnen. Philip stond in de gaarkeuken en smeet met pannen om zich heen. Ik ging naar het witglimmende fornuis, draaide aan de kranen, hield er lucifers bij en rook aan de pitten. Ik rook niets. Er suisde niets. Er plofte niets.
Ik keek tersluiks op en zag Philip’s blik vol leedvermaak op mij gevestigd. Jager kwam achter me naar binnen sloffen.
„Geen gas”, zei ik.
„Zouden ze het heele Gasbedrijf hebben stilgelegd om ons te neppen?” opperde Jager.
„Ze zijn er toe in staat”, zei Wiesje verontwaardigd.
„Ze hebben er hun redenen voor”, gnuifde Philip.
Wiesje ging naar de deur.
„Ik ga Toos opbellen en vragen, of bij háár het gas nog brandt.”
Ik begon, samen met Jager, aan een ontbijt met lauwe thee. Er was te weinig thee en wij moesten wachten tot het water aan de kook kwam in mijn 220 volts ketel die nu op 130 volt werkte. Het duurde een heelen tijd, toen kwam Wiesje terug.
„Overal in de stad brandt het gas in volle glorie.”
„Dan heeft die knaap”, zei ik, „een duivelsch middel gevonden om ons gas af te snijden. Hoe kàn hij dat gedaan hebben?”
Wij peinsden een heele tijd, tot wij klaar waren met eten.
Wij stonden op en gingen naar de voordeur en openden die op een kier. Wij keken door de kier, al onze hoofden verticaal boven elkaar en bekeken de straat.
Jager wees naar een rijtje van ijzeren deksels in het trottoir.
„Wat zijn dat?”
„Niets”, zei Wiesje. „Koffiemolentjes. Daar speelden we als kind al mee.”
„Hemel!” riep Jager geschrokken, „daar zitten de gaskranen in.”
Wiesje was aangekleed, dus zij liep het trottoir op en bekeek de ronde deksels met gleuven er in.
„Gossie”, zei ze en staarde.
Wij gingen in onze kamerjassen ook de straat op, en bekeken de metalen deksels. Bij één ervan was het stof in de gleuf verwijderd en er omheen verdwenen.
„Verduiveld”, zei ik. „Ze gaan ons uithongeren.”
„We kunnen natuurlijk altijd betalen”, zei Jager. „Dan sluiten ze ons denzelfden dag nog aan.”
„Wat een pan”, zei ik zorgelijk, mijn kamerjas om mijn beenen trekkend en naar de deur schrijdend. „Nu moet ik wéér eens naar mijn Directeur-Uitgever. Wéér eens naar Canossa.”

* * *

Dien middag klopte ik op de deur van mijn Directeur-Uitgever, en trad binnen, vrijmoedig lachend en daarna bescheiden kuchend.
„En?” vroeg hij, mij hoffelijk een stoel aanbiedend, benevens een sigaret. Hij bekeek mij welwillend, doch ietwat angstig, van onder zijn borstelige wenkbrauwen.
„Mooi weer”, zei ik.
„Vind je niet?” zei hij getroffen, „voor den tijd van het jaar?”
Wij stonden beiden op en keken uit de ramen naar de grijze muren aan den overkant en naar de anderhalve vierkante meter blauwe lucht en kirden samen over het ontzettend mooie weer, tot we het weer als conversatie-object volkomen hadden uitgeput. Wij gingen weer zitten.
„Hoe gaan de zaken?” vroeg ik.
„Zoozoo”, zei hij. „We mogen niet mopperen.”
Er viel een stilte. Ik besloot den knoop door te hakken.
„Mijn kinderen krijten in hun kribben”, zei ik. „Het is lastig, maar.....”
Hij zat eenigen tijd stil. Hij zat héél gelaten, als een man, die een slag heeft voelen aankomen. en nu vredig stil zit onder het bewustzijn, dat die klap nu eindelijk gevallen is.
„O”, zei hij. „En hoeveel zal dat krijten doen ophouden?” Ik calculeerde, wat ik zou willen hebben en vast niet zou krijgen, en daarna, wat ik noodig had en ook niet zou krijgen. Ik deelde het verschil, verzette de komma drie cijfers, en sprak het uit. Mijn uitgever zat een tijdje stil, bewoog dan een arm met een mat gebaar en drukte op een knop. De boekhouder trad binnen en bekeek mij met onwelwillende oogen. Hij wist, wat mijn komsten te beteekenen hadden, en hij waakte over zijn kas als een weduwe over haar eenig kind.
„Wilt U een kwitantie klaarmaken voor mijnheer Waterman voor....”
„Ja zeker”, zei de boekhouder en wierp een verwijtende blik op mij.
„De kinderen krijten enzoovoorts”, zei ik, verontschuldigend.
„Zijn ze nog niet schor?” vroeg de boekhouder en verdween.
„Wanneer komt dat nieuwe manuscript nu?” zei de Man Met De Nobele Wenkbrauwen.
„Spoedig, spoedig; zéér snel”, zei ik. „Ik ben er druk aan bezig. Dat hééle drukke, weet je niet?”
„Ik hoop het”, zei hij. „Ik had wel graag iets in handen voor het liquide kapitaal van mijn uitgeverij op Uw conto is overgegaan.”
„Ik ga er elken nacht voor zitten”, zei ik oprecht.
„Wanneer is het klaar?” vroeg hij.
De boekhouder bracht een kwitantie en geld. Ik teekende.
„Snel, heel snel”, zei ik. „Dat hééle snelle, weet je niet?”
Vervolgens ontsnapte ik.

* * *

Toen ik terugkwam van het Gemeentelijk Gasbedrijf zat alles in mijn nachtclub rond mijn bureau te staren op een vel papier.
„We hebben de huisbazin bijgebracht met vlugzout”, zei Joop.
„Haar toestand lijkt me bedenkelijk”, kraaide van Waerdenburg.
„Hier is een brief van haar”, zei Wiesje. „Juist gebracht door een jongen met een loopenden neus.”
„Er moet méér en méér geloopen worden”, zei Jager. „Speciaal door neuzen.”
Ik nam het epistel ter hand. Het was kort en geschreven in hanepoten.

„Geachte Mijnheer,

Aangezien ik van meening ben, dat het huis niet ordentelijk wordt bewoond, wil ik mij hierover beklagen. Ook over een bord: „Wie zei dat je in deze tijden niet kon lachen”, dat met draadnagels is vastgespijkerd. Er is meer en ik kan me daarmee niet accoord gaan. Evenals het slachten van kippen op zolder. Alsdat ik van meening ben, dat ordentelijke menschen geen kippen op zolder slachten en zeker de afval niet laten liggen.”

Uws hoogachtend,

mevrouw Sidderdaal.

Ik streek door mijn haren en keek ietwat verwilderd op: „Heeft iemand van jullie kippen geslacht op zolder?”
„Ik had wel aanvechtingen om Philip daar te slachten”, zei JeeCee, „maar kippen niet.”
Wiesje zei, dat nog geen onderzoek was ingesteld, daar de brief juist was gearriveerd. Wij gingen met man en macht naar den zolder. We kwamen er uitgeput aan, verdeelden ons in patrouilles en namen ieder enkele kwadraat-kilometers voor onze rekening. Het was J.P.’s patrouille, die wat vond. Er waren twee planken uit den vloer en het gat was aangevuld met een berg kippenveeren.
„Ik zie geen bloed”, zei Joop.
Wij namen den berg veeren met ontzag in oogenschouw.
„Wie zei, dat je in dezen tijd geen kippen kon krijgen?” zei Jager.
„Half Barneveld is daar gekeeld”, zei Zwemmer.
„Alléén witte Leghorns”, corrigeerde Henkie, die verstand heeft van pluim- en ander vee.
„Ik zie geen bloed”, herhaalde Joop.
„Wees niet zoo bloeddorstig”, vermaanden wij.
Ik stapte naar voren, pakte een houtje en begon in den berg veeren te morrelen. Het waren allemaal schoone veeren.
Ik schepte moed en begon met mijn handen te delven. Ik haalde kubieke meters schoone veeren op. Daarna, op den bodem van het gat, vond ik een leege beddetijk. Wij staarden er op neer en vielen bijna om van het lachen.
„Wie zei, dat je in dezen tijd geen beddetijken kon slachten?” zei Jager.
„Er moeten méér en méér beddetijken panklaar worden gemaakt”, kraaide Stannie. Wij begonnen elkaar natuurlijk met veeren te gooien en maakten een gigantische rommel. Toen de veeren in onze neusgaten en ooren zaten, kwam Philip er aan. Wij zagen hem nauwelijks door de veeren, die in wolken rondstoven. Hij gilde van woede. Hij had de kinderen op zolder laten spelen en die hadden een beddetijk geopereerd. Hij had een halve dag werk gehad met het bijeenvegen der veeren, en die in een convenieerend gat gewerkt.
„Er moet méér en méér geveegd worden”, zei Jager. Ik dacht een oogenblik, dat de Major Domus hem worgen zou. Het liep echter goed af en wij gingen ons ontdoen van veeren.

OVER MAJOR-DOMUSSEN EN KASBOEKEN.

De Major-Domus werd buitengewoon vervelend. Hij werd met den dag hinderlijker. Dat hééle hinderlijke, weet je niet? Dat hij verliefd was op Wiesje, neem ik hem niet kwalijk. Per slot van rekening ben ikzelf nog steeds verliefd. Ik heb een verschrikkelijk charmante vrouw getrouwd, en ik vind het een compliment, als vele mannen zich haasten, op haar verliefd te worden. Bovendien is het goed voor Wiesje. Vrouwen tieren welig op wat mannelijke adoratie. Zij blijven er jong van en houden een perzikdons op hun wangen en een lichte sprankeling in hun oogen.
Maar er zijn grenzen. Bij den hemel! Il-y-a des frontières. Mijne vrienden en bekenden namen mij veelvuldig in beslag. Dat is iets, wat vrienden en bekenden plegen te doen. Nauwelijks was ik echter in een of andere conferentie weggedoken, of de Major-Domus sloop met een bezorgd gelaat op Wiesje af en zei: „Je man verwaarloost je weer. Ga je mee theedrinken?”
Vervolgens deed hij een greep in de huishoudkas en fuifde Wiesje op thee met gebak en likeur na. Dan kwam hij thuis met een bos rozen of lelies of wat de pot verder schafte, zette deze in een vaas en droeg deze aan haar over met den slagzin: „Die man van jou vergeet het tòch maar.”
Dit alles, — ik herhaal het, was vrij zot. Maar het kon ermee door. Ik kon er met den besten wil van de wereld niet anders op reageeren dan met een huilend gelach. Ieder die het hoorde, hield zijn buik vast van het Homerische lachen. Als het daarbij gebleven was, zou het nooit iets anders zijn geworden dan een dankbaar verhaal over een waanzinnige Major-Domus, eminent geschikt, om tijdens de koffie na het diner te verhalen.
Maar het verhaal ging verder. De Major-Domus bleek een van de psychopaten, die zich in een situatie dermate inleven, dat zij alle contact met vaste normen en wetten uit het oog verliezen, alles naar eigen subjectieve normen afmeten, en volkomen ontoerekenbaar worden. De eerste indicatie van een verregaand abnormale geestesgesteldheid kregen wij door een opmerking van Mia. De Major-Domus smeet aan tafel als een bezetene met borden en schalen in het rond en had een gezicht als een kruising tusschen een fakir en een oorwurm.
„Philip heeft een booze bui”, zei Mia. „Willem W. heeft zeker iets liefs tegen Wiesje gezegd.”
Er was een vrouw noodig, om zoo feilloos den vinger op de psychologische plek te leggen. En vanaf dat oogenblik ontwikkelde de toestand zich snel in de richting van een conflict.
Wij zagen het allen met leede oogjes, want de Major-Domus, hoe ondraaglijk zijn humeuren ook waren, als ik in de buurt was, bestierde de bonnen met ijzeren hand. Hij kookte voortreffelijk en schopte de schuldeischers de deur uit als geen ander. Wij vermoedden wel, dat hij de kas wel eens lichtte, maar dat hadden wij over voor het bewustzijn, dat wij verlost waren van de bonnen- en financiën-ellende. Philip had een geweldige flair voor het afpoeieren van schuldeischers. Voorts vocht hij op leven en dood met den melkboer over het aantal liters en het vetgehalte en hij leverde veldslagen met den groentenpief over de kwaliteit van de andijvie. Hij waakte als een Cerberus over het aantal baden, en een rechtvaardige verdeeling aan tafel was gegarandeerd. Wij waren allen innig dankbaar, dat wij iemand aan het hoofd hadden, waaraan wij allen vrijelijk een hekel konden hebben, — dien wij vrijelijk konden uitschelden, — die vrijelijk terugschold en met straffe hand alles regeerde. Ons ingeboren gevoel voor organisatie zei ons, dat er een gevoellooze bulderhond noodig was. Broodnoodig. Dat hééle noodige, weet je niet?
Maar de Major-Domus maakte het te bont.
Op een zonnigen ochtend zou hij met Wiesje boodschappen gaan doen. Op het laatste oogenblik besloot ik, mee te gaan.
Het gevolg was een scène, ergens in de tram, die zelfs mij te bar was. Per slot van rekening vind ik het mijn goed recht, om met mijn eigen vrouw boodschappen te gaan doen.
Toen de Major-Domus dien avond aan tafel zat met ons allen, vertelde ik het verhaal in geuren en kleuren, in de hoop, dat hij wat wijzer zou worden. Hij stond echter op, werd groen en begon te sidderen. Vervolgens kneep hij in zijn hand een kopje stuk van louter agitatie en gilde moord en brand, toen een scherf hem sneed.
„Wat een bof!” zei J.P. „Nu bloedt hij misschien dood.”
„Kun je dat niet in den tuin doen?” vroeg Mia.
Wij aten rustig door en vroegen hem, niet zulke vieze roode vlekken op den grond te maken.
Maar het was ons allen duidelijk, dat het nu welletjes was.
Dienzelfden avond gooide Philip in een aanval van waanzin Jager een scheermes naar zijn hoofd.
Jager kwam lichtelijk ontdaan naar beneden: „Een gek vind ik niet erg”, zei hij, „maar een aan gefrusteerde liefdes lijdende hystericus is me te bar. De vent vermoordt ons vannacht in onze bedden. Hij snijdt onze strotten af en drinkt het bloed met wellust.”
De toestand werd critiek. De Major-Domus beende den heelen nacht het huis rond en knarsetandde in den tuin. Vele menschen deden geen oog dicht en de vrouwen sliepen allen met gebarricadeerde deuren.
Den volgenden dag ging de Major-Domus in staking. Hij sloot zich op in zijn kamer met de bonnen en de kas, en weigerde om open te doen.
Voorts zat hij den heelen dag te telefoneeren, tot ik beneden de telefoon overschakelde en overgeschakeld liet staan.
Dien avond verwijderde ik hem uit het huis. Het ging met eenig rumoer gepaard, maar dat kon ik niet helpen.
Per slot van rekening zijn er grenzen. Toen ik hem de gang door schopte, bleef hij haken aan het bord:

„WIE ZEI, DAT JE IN DEZE TIJDEN NIET KON LACHEN?”

Wij spijkerden het bord opnieuw vast en omkransten het en loosden een diepen zucht van verlichting.
De rust keerde terug. Wij keken elkaar aan. Een zware last was van onze schouders getild. Het is verbazingwekkend, te constateeren, hoe lang één ontoerekenbare gek een heel huishouden van zachtaardige menschen kan tyranniseeren. Toen hij weg was, verbaasden wij ons erover, dat we hem zoo lang hadden geduld.
„Ik snap niet, dat we niet bij het begin gezien hebben, dat de vent stapelkrankjorum was”, zei JeeCee.
„Dat is altijd zoo met psychopaten”, zei J.P. Die kunnen in het begin vreeselijk aardig en behulpzaam zijn, en dan gaan ze hoe langer hoe meer afglijden. Ze krijgen een idée fixe in hun hoofd en berg je dan maar.”
„Van wie krijg ik nu rozen?” vroeg Wiesje.
„Ik zal je een wekelijksche toelage uit de kas toekennen”, zei ik. „Ik vergeet het anders toch.”
„Wie doet er nu de kas?” vroeg Joop.
Wij zaten met zijn allen in de keuken en er viel een somber zwijgen. De kas bijhouden en de bonnen verdeelen was een vak, dat geen van ons aanlokte. En toen kreeg Jager een genialen inval: „Henkie.”
Natuurlijk! Henkie was de aangewezen persoon. Er moest één man zijn, die het kasboek bijhield en voor het kloppen van dat boek verantwoordelijk was.
Henkie studeerde Handelsrecht en Economie en dergelijke zaken, —bovendien was hij den heelen dag thuis. Er was geen twijfel mogelijk. Wij zeiden Henkie, dat hij het kasboek zou hebben bij te houden.
„Waar is het?” vroeg hij.
Wij haalden het kasboek en de kas en droegen beide in triomf naar beneden. Zij waren beide van geweldigen omvang, en maakten grooten indruk, toen zij op tafel lagen.
Henkie greep de kas, waar de sleutel nog op stak, en telde den inhoud.
„Zeventien gulden vijf en dertig.”
„Dan mogen we niet mopperen”, zei ik.
„Laten we nu het kasboek eens bekijken”, bromde Henk.
We zaten met zijn allen in de gaarkeuken, rond de groote tafel. Een warme wind dreef binnen door de open ramen. Boven in het plafond brandde een lamp en enkele vliegen zoemden om ons heen. Wij zaten allen in spanning, — onze kinnen in onze handen.
Henk sloeg het kasboek open en zocht, tot hij de pagina vond, waar het begon.

In Kas.......... .. .................................. Fl . 0.28⁵
Inkomsten Huur.................................. „ 74.—
Waterman.......................................... „ 30.—
W. en W............................................. „ 7.37

Daarnaast stond:
Uitgaven: Stofzuiger en kachel............................ Fl. 30.—
2 ons kaas.......................................... „ 0.24
3 pond rijst.......................................... „ 0.37⁵
2 bosjes radijs..................................... „ 0.10
Tube ansjovispastei............................. „ 0.35
2 ons hagelslag................................... „ 0.30
Thee en suiker.................................... „ 0.89
Wiesje postzegels en kopje koffie........ „ 1.35
Vleesch en tomatenpuree.................... „ 2.34
3 ons leverworst.................................. „ 0.60
Cigaretten........................................... „ 0.97⁵

„Fantastisch”, zei ik. „Ongelooflijk! Kun je nu ook nagaan, wat ons huishouden in de eerste maand heeft gekost?”
„Hé ja”, zei iedereen. „Kun je dat nakijken?”
„Dat is een kleinigheid”, zei Henkie en haalde een potlood te voorschijn. Wij bogen ons allen verder over de tafel heen. Henkie sloeg een blad van het kasboek om.
„Haha”, zei hij. „Hier beginnen we pas echt.”

Boven aan de pagina’s stond
INKOMSTEN:
van W. W. Waterman.......................... Fl. 275.—
UITGAVEN:
Kleed voor Wiesje’s kamer.................. Fl. 23.—

„Valt dat onder de uitgaven voor het huishouden?”
„Natuurlijk niet”, zei iedereen. „Dat is een privé-investeering van Willem W..”

Melkboer............................................. Fl. 1.86
Telefoons............................................ „ 1.85

„Wie heeft er nu getelefoneerd?” vroeg Henkie. „En waarvoor?”
„Ergens in een kroeg natuurlijk”, zei Wiesje. „Anders staat het niet in het kasboek. Alles wat we in huis afbellen, staat bij de telefoonrekening aan het eind van de maand.”
„Valt het nu onder huishoudelijke kosten, ja of neen?”
Wij delibereerden en besloten, het bedrag te halveeren. De helft viel er onder.

Wiesje terugbetaald voorgeschoten huishoud-
geld (appelmoes)………............ Fl. 0.65
Idem ………….......................... „ 1.—
Willem W. gegeven ………........ „ 50.—
Koperpoets………..................... „ 0.12⁵
Zilverpoets ……........................ „ 0.15
Joop gegeten (Dorado).............. „ 1.—

„Valt dat laatste onder huishouden?”
Joop, desbetreffend ondervraagd, verklaarde, er geen steek meer van te weten, maar dat hij een flauw vermoeden had, dat hij eens te laat was thuisgekomen, en alles schoon opgegeten vond, waarna hem uit de kas één gulden was toegekend om iets van te gaan eten.
„Dus Huishouden”, zei Henkie.

7 traproeden plus oogen.……… Fl. 2.70
Sigaretten Joop........................ „ 0.37⁵
1 citroen....................…………. „ 0.07
Wiesje gegeven........................ „ 21.35
2 pakjes kauwgom.................... „ 0.10
-------------
Totaal Inkomsten............................... Kas:Fl. 275.—
Totaal Uitgaven.................................. Kas: „ 104.23
------------------
Saldo.................................................. Fl. 170.77
==========

„Frissche morgen”, zei Henkie. „Wat is er gebeurd met die vijftig pop, die Willem W., en die eenentwintig zooveel, die Wiesje uit de kas heeft gelicht?”
„Weet ik veel”, zei ik verontwaardigd. „Daar zal ik jullie kopjes koffie in het Carlton wel van hebben betaald.”
Iedereen protesteerde luid.
„Zien we eruit als menschen, die voor vijftig pop aan koffie oplurken?” kreet Jager.
Iedereen verzekerde, dat het onmogelijk was, om voor vijftig pop aan koffie op te drinken.
„We gaan verder”, zei Henkie, voor wien het kasboek een merkwaardige fascinatie scheen te krijgen.

Kas..................................................... Fl. 170.77

UITGAVEN:
Willem W. gegeven............ Fl. 50.—
Joop terugbetaald............ „ 1.74

Wij zochten met man en macht in het kasboek van voor naar achteren, maar konden geen antecedenten vinden betreffende die Fl. 1.74. Wij besloten daarom met eenparige stemmen, dat het een huishoudelijke uitgave was geweest, door Joop voorgeschoten.

Reparatie Centr. Verw. en gas ............ Fl. 3.90
Melkboer............................................. „ 0.83
Willem W. gegeven.............................. „ 100.—
------------------
Fl. 170.77
Totaal der Uitgaven.............................. „ 156.47
------------------
Batig Saldo.......................................... Fl. 14.30
==========

„Wat is dat voor waanzin?” zei Henkie: „Aan Willem W. in totaal gegeven: Fl. 150.— op één dag?”
„Daar heb ik natuurlijk allerlei dingen van betaald”, zei ik. „Nogal glad. Allerlei dingen.”
„Van huishoudelijken aard?”
„Onder andere. Gas en electriciteit misschien en de groentenman zijn rekening en de wasch of zoo. Weet ik veel?”
„En staat dat niet geboekt?”
„Het staat notabene geboekt”, zei ik: „Aan Willem W., uitbetaald.....”
Henkie hief de handen ten hemel: „Die 100 pop kunnen toch evengoed niet aan het huishouden zijn besteed? Hoe wou je achterhalen, wat je huishouden kost, als je er dergelijke systemen op na houdt?
Kijk eens hier: Den heelen dag is er voor het huishouden uitgegeven Fl. 6.47 en het saldo is verminderd met meer dan Fl. 150.—. Dat is toch waanzin.”
„Laten we maar verder gaan”, zei ik. „Het wordt wel beter verderop.”
Henkie nam het boek op:
ZATERDAG:
KAS................................................... Fl. 14,30

UITGAVEN:
2 boeken voor Willem W.......... Fl. 6.—
Bakker.................................... „ 4.95
Melkboer................................. „ 1.75
4 diners laten komen............... „ 4.40
--------------------------------
Totaal der Uitgaven............................ Fl. 17.10
Van Willem W. ontvangen................... „ 80.—„

Waar komen die 80 pop nu weer vandaan?”
„Dat geld heb ik natuurlijk teruggestort”, zei ik.

Henkie kreeg een verdwaasden blik in zijn oogen: „Groote springende boschkatten”, kreunde hij. Dit is het meest waanzinnige systeem van boekhouden, dat ik ooit heb meegemaakt. Je haalt geld uit de kas, dat als uitgave wordt geboekt en den volgenden dag stort je het er weer in en boekt het als inkomen en geen mensch weet, waar het vandaan komt. Je moet dit kasboek aan een belastingambtenaar geven, dan krijgt hij een gilberoerte. Het Batig Saldo, zie ik, is Fl. 77.20.
„Jonge, jonge, wat is dat Saldo Batig”, zei ik.
„Dat hééle batige, weet je niet?” zei Jager.
Wiesje gaf een gil: „Als jullie nu niet ophouden met dat hééle dit en dat, word ik dadelijk waanzinnig.”
„Dat hééle waanzinnige, weet je niet?”

ZONDAG:
Geen Uitgaven.
In kas onveranderd........................................ Fl. 77.20

MAANDAG:
UITGAVEN:
Stannie krijgt van ons......................... Fl. 18.50
Wij van Stannie.................................. „ 11.95
-------------
Schuld aan Stannie............................ Fl. 6.55
Telefoon............................................. “ 0.60
Voorts................................................ 5.95
Wij aan Stannie.................................. „ 0.38
De Hi en de Hop................................. „ 0.33
-------------
Fl. 13.81
Oude verrekening............................... „ 22.41
-------------
Totaal................................................. Fl. 36.22

Huur Mei............. Fl. 60.—
Af....................... „ 36.22
-----------
Betaald............... Fl. 23.78

Henkie keek op van het boek, met een lichtelijk verdwaasden blik in zijn oogen: „Wat is dit in lieve heerenvredesnaam voor een Hi- en een Hopcalculatie?”
„Mijn maandbetaling”, zei Stannie.
„En wat is de Hi en de Hop?”
„Geen idée.

„En wat zijn die verrekende posten?”
Stannie sloeg haar hemelsblauwe oogen naar hem op.
„Hoe weet ik dat nou? Dat weet je wel als het afgerekend wordt, maar een dag later niet meer.”
„O”, zei Henk. Hij slikte, keek den kring rond, alsof hij wat wilde zeggen, maar bedacht zich en las verder:

Tomatenpuree en chocolade............... Fl. 1.22
2 mud eierkolen.................................. „ 3.20

„Wat moeten we in dit kasteel in vredesnaam beginnen met 2 mud eierkolen? Zijn die om eenmaal de centrale verwarming mee aan te maken?”
Geen mensch wist, waarvoor die eierkolen dienden. Ze waren ook niet in huis aanwezig. Ten laatste meende J.P. zich vagelijk te herinneren, dat hij iemand had hooren praten over een ruiltransactie, waarbij eierkolen betrokken waren.
„Geruild tegen een Parker vulpen, geloof ik.”
„Een vulpen voor wie?” vroeg Henk met rood beloopen oogen.
„Nu vraag je me teveel”, zei J.P.
Het volgende fragment uit het kasboek was:

KAS:
Gestort in Huishoudkas.................................. Fl. 40.—
Direct aan Wiesje.......................................... „ 10.—„

„Iemand nadere toelichtingen?”
Niemand had het vaagste idée, waar die 40 mysterieuze guldens vandaan kwamen en Wiesje evenmin, waarvoor dat directe tientje was geweest.

DINSDAG:
Kas.................................................... ........... Fl. 42.38
Van Wiesje terug....................................... .... „ 0.73

„We mogen niet mopperen”, zei Henk sarcastisch.

UITGAVEN:
Aan JeeCee meegegeven voor choc.
pastei, aspirine en vleeschwaren. Fl. 10.—
Groentenpief weekrekening................... „ 14.80
INKOMSTEN:
Onverwachte Inkomsten voor te-
ruggebrachten honingpot..................... Fl. 0.07

Henk greep naar zijn hoofd en begon als een waanzinnige te lachen: „Zeven cent Onverwachte Inkomsten voor een teruggebrachten honingpot! Sta mij bij! Hier besluit Dinsdag met de notitie:

„.... Batig Saldo door Wiesje ingepikt.”
Dit is echter met forsche hand doorgestreept en veranderd in:
„Saldo door Willem W. ingepikt.”
Er staat in rood potlood bijgekrabbeld:.... wat stáát er in vredesnaam?.... Ah!:
„Wie heeft dit veranderd?”
Leve het kasboek! Saldo door Wiesje ingepikt en zeven cent Onverwachte Inkomsten voor een Teruggebrachten Honingpot! Geef me een kop thee. Dit kasboek is zijn gewicht in goud waard op een cursus voor accountants. Ze krijgen allemaal een gescheurd middenrif van het lachen.”
„Wie zei, dat je in deze tijden niet kon lachen?” mompelde Jager.

WOENSDAG:
KAS:
Geleend van Jager.................. Fl. 5.02

„Natuurlijk! Geen tien gulden of vijf gulden. Deze kasboekexperts leenen vijf gulden en twee cent.

UITGAVEN:
Melkboer................................. Fl. 0.91
Kaas....................................... „ 0.13
Cacao..................................... „ 0.20
Thee....................................... „ 0.32⁵
Cigaretten Wiesje.................... „ 0.52⁵
Boodschappen........................ „ 2.02
Verloren.................................. „ 0.01
-----------
Totaal der uitgaven.................. Fl. 4.09⁵

„Het batig saldo ad Fl. 0.92⁵ is in het huishouden opgegaan zonder verantwoording in Kasboek.”

DONDERDAG:
KAS:
Uit de kist................................ Fl. 1.00
Uit de kist.………..................... „ 1.00
Uit de kist.………..................... „ 2.00
Restant uit kist......................... „ 0.37

„Wat is dat voor een waanzinnige Litanie?”
Ik legde hem geduldig uit: „Op mijn kamer staat een eikenhouten doosje met een gleuf en daar doen Wiesje en ik altijd ons losse metaalgeld in. Als reserve. Als er niets meer is, hebben we daar nog in.”
„Meesterlijk”, zei Henk. „In kas dus Fl. 4.37”

UITGAVEN:
Brood................................................ Fl. 0.19
Worst................................................ „ 0.60
Courant.............................................„ 0,26
2 Sibo’s............................................. „ 0.30
2 pak spaghetti……………….............. „ 0.40
13 eieren............................................ „ 0.78
7 bonnen H’mout................................ „ 0.87⁵
Wasscherij 2 X................................... „ 11.40
Willem W. gegeven............................ „ 2.10

Nog schuldig aan:
van Santen........................................ „ 0.10⁵
1 pakje „Raleigh” sig. want ‘t was
zoo warm en we hadden niets meer... „ 0.52⁵
Batig Saldo opgebruikt voor Bioscoop etcetera.

Henk keek op en staarde den kring rond met glazige oogen.
„Ik houd op met mijn studies”, zei hij zacht. „Ik ben een prul. Een nietswaardig calculator. Hier is in den vroegen morgen van Donderdag een kassaldo aanwezig van 4 gulden 37 „Uit de kist.” In den loop van den dag wordt van deze vier gulden 37 cent uitgegeven niet alleen Fl. 11.40 voor tweemaal wasch, zooals het kasboek getrouwelijk vermeldt, maar bovendien nog geld voor 7 bonnen Havermout, twee Sibo’s en 13 eieren. Er wordt van uitgegeven tien en een halve cent die we nog schuldig zijn en een pakje Raleigh cigarettten, omdat het zoo warm was en we niets meer hadden. Ruw geschat worden van deze 4 pop 37 vijftien pop uitgegeven. Maar dat belette het financieele genie, dat dit kasboek bijhield, niet, om van het batig saldo nog naar de bioscoop te gaan „etcetera.” Dat „etcetera” is zeer suggestief.” Henk trok aan zijn haren en keek droevig den kring rond: „Het is doodjammer”, zei hij mat, „dat hij van die 4 pop 37 nog niet een paar maanden huur heeft betaald of een ton clandestiene shag gekocht, toen hij toch eenmaal bezig was. Dan had hij misschien genoeg geld overgehouden om ons allemaal onze huur terug te betalen en nog mee uit dineeren te nemen ook.”

* * *

Wij waren eenigszins onthutst over de kasboek-onthullingen.
„Dit is ook een waanzin-systeem”, zei Henk. „Als je den boel hier behoorlijk wilt laten draaien, moet je personeel in dienst nemen.”
Vier menschen begonnen te gillen van den lach.
„Dacht je nou werkelijk”, zei JeeCee, „en in vollen ernst, dat éénig personeel, hoe vreemd ook, het in dit circus langer dan tweemaal 24 uur uithoudt, zonder aan het malen te slaan? Man, ze rennen na één dag de deur uit met ijlkoortsen.”
„Je moet geen jonge hit hebben”, zei Henk onverstoorbaar, „maar een oudere, stoere, onverzettelijke, domme huishoudster.”
Ik gaf een schreeuw en sprong op: „Alle Goden! Ik herinner me nu, dat wij vroeger een huishoudster hebben gehad. Die was doof als een koppel kwartels. Stokdoof! Ze interesseerde zich maar voor één ding en dat was de keuken. Zoo sterk als een paard en zoo goedig als zes Vlaamsche boerinnen.”
„Dit is te mooi om waar te zijn”, zei Wiesje, met een droomerigen blik in haar oogen.
„Waar woont dit wonder?” kreet iedereen.
„Appeltern.”
Niemand wist precies waar Appeltern lag, hoewel J.P. zwoer, dat het lag in het land van Maas en Waal. Maar dat was van minder zorg.
Wij waren het er roerend over eens, dat wij nu eindelijk het ideale plan hadden gevonden.
Ik schrok.
„Je moet er onverwijld op uit”, zei Wiesje.
„Wie, — ik? Ik moet als de hazen gaan werken!”
Men overtuigde mij, dat ik véél rustiger en tevredener zou werken, als ik een huishoudster als een kwartel in de keuken wist. Ik lichtte dus de huishoudkas, bestaande uit 17 pop 35, leende van Joop een tientje en wat er verder links en rechts te missen viel en zonderde mij, samen met Jager af in mijn bomvrij hok, teneinde onze expeditie voor te bereiden.

DE JACHT OP DE HUISHOUDSTER.

Jager en ik kwamen onmiddellijk tot de overtuiging, dat een expeditie als het doordringen in de binnenlanden van Maas en Waal, of de Overbetuwe, of wat het dan ook wezen mocht, niet een taak was, om lichtvaardig en zonder grondige voorbereiding te worden aanvaard. Een dergelijke onderneming vereischte in elk geval het rijpelijk overleg van twee gescherpte geesten.
Het was Zaterdagavond. De volgende dag zou volgens menschelijke berekening Zondag zijn; een prachtige dag voor zulk een reis. Ook al hadden wij géén reisdoel gehad, dan zouden wij er een hebben gefantaseerd of verzonnen, want van alle erge dingen ter wereld is een Zondag in Den Haag verreweg het allerergste.
Jager en ik trokken dus de nachtclub binnen en probeerden uit te visschen, waar Appeltern precies lag. Wij haalden er een atlas bij, doch konden het niet ontdekken. Dit bevreemdde ons niet. De voornaamste eigenschap van elke atlas is, dat er, behalve Amsterdam, Rotterdam en enkele andere internationaal bekende plaatsen, niets op staat. Wij hadden echter J. P.’s dure eed, dat Appeltern ergens in het Vijfstroomenland moest zijn gelegen. Wij pakten dus een liniaal en een potlood en trokken een onrechtmatigen vierhoek op de kaart met één punt bij Utrecht, een tweede bij Arnhem, de derde op de Mookerhei en de vierde bij Den Bosch. Wij gevoelden ons zeker, dat ergens in dien driehoek Appeltern moest zijn gelegen. Vervolgens bekeken wij peinzend het afgebakende gebied.
„Er loopen massa’s spoorlijnen doorheen”, zei Jager.
„Dat wel”, zei ik, „maar ze loopen nergens heen.”
Een verdere speurtocht, naar méér gedetailleerde kaarten, haalde niets uit. Mijn complete stafkaart van Nederland was en bleef weg. Wij besteedden het verdere gedeelte van den nacht aan het bijeenzoeken van uitrustingsstukken, zooals ferme schoenen, een paar solide stokken, een zakatlas (evenwel zonder het geheimzinnige Appeltern,) een kompas en nog enkele van dergelijke zaken. Voorts besloten wij, bij het krieken van den dag te vertrekken.

* * *

Wij ontwaakten te half elf, op welk tijdstip de dag reeds lang met krieken had opgehouden. Wij droegen dezen tegenslag echter op mannelijke wijze, namen een zeer hartig ontbijt tot ons, aangezien we niet wisten, waar we dien dag opnieuw voedsel zouden kunnen vinden en zonken vervolgens elk in een stoel.
„Wat nu?” zei Jager.
Wij probeerden uit te vinden, welke spoorlijn we zouden moeten hebben om zoo dicht mogelijk bij ons doel te komen, en vroegen de adviezen van iedereen. De meeningen waren verdeeld tusschen Nijmegen en Utrecht, en velen zeiden, dat we in Tiel of daaromtrent zouden moeten uitstappen. Het was Wiesje, die op een bepaald oogenblik op het heldere denkbeeld kwam, dat wij in elk geval over Utrecht zouden moeten reizen, zoodat wij zouden kunnen beginnen met onze operatiebasis tot daar vooruit te schuiven.
„Natuurlijk!” zei Jager. „Ik ken daar een meisje bij de Inlichtingen van de Spoorwegen. Dus dáár kunnen we verder vragen.” Wij pakten onze bagage op en daalden de marmeren terrassen af naar de Hall, waar een generaal afscheid werd genomen.
„Moeten we geen bonnen meenemen?” vroeg ik.
Iedereen staarde mij medelijdend aan: „Zien wij eruit als menschen die bonnen meenemen?” zei Jager.
„Hahaha”, hoonlachte de rest. „Wie neemt er nu bonnen mee naar de Betuwe? Daar weten ze niet eens wat bonnen zijn! Als je daar met bonnen komt, gooien ze je de deur uit. Het is daar een bonloos paradijs.”
Om half drie waren we in Utrecht. Wij belaagden direct de juffrouw van de Informatie. Het is een feest, om juffrouwen van den Informatiedienst van de Staatsspoorwegen te belagen, want zij zijn doorgaans verschrikkelijk mooi om aan te zien en soms hebben ze hersens ook nog. Onwaarschijnlijk, maar waar. Deze speciale juffrouw was slank, blond, met die soepele vierkante schouders, die vrouwen hebben, die slank zijn en goed gebouwd, met hun gewrichten vlak onder de huid; schouders, die mager en koel aanvoelen en toch soepel zijn. Een heel prettig gevoel, maar heel moeilijk om uit te leggen. Zij zag aan mijn oogen, dat ik haar schouders begreep. Het legde een band tusschen ons. Zij was snel, secuur en correct. Wij vroegen haar, of zij ooit gehoord had van een plaats, die „Appeltern” heette. Zij blikte of bloosde niet en zei van ja. Daarna schepten wij moed en vroegen haar, waar het lag. Zij bladerde achteloos in een Register, veegde wat aschblonde lokken achterover en zei: „Negen kilometer van het spoorwegstation Ravesteijn.”
„Goede hemel”, zei ik. „Wonderlijk zijn de Inlichtingendiensten van de Staatsspoorwegen.”
„Dat hééle wonderlijke, weet je niet?” zei Jager.
„Hoe komen we in Ravesteijn?” vroegen wij.
„Via den Bosch of Nijmegen. U kunt er thans alleen nog komen via Den Bosch. Terug kunt U heelemaal niet meer. U moet den trein nemen van 5 uur twaalf. Het is vandaag Zondag, zooals U misschien weet.”
Wij deinsden achteruit, bogen tegelijkertijd, volkomen perplex van een dergelijke service, en zonken neer in de wachtkamer.
„Dus: Ravesteijn”, zei Jager. „Onthoud nu goed! Ravesteijn! Ik zat een tijd peinzend te kijken. Ik herinnerde me vage informaties uit den tijd, dat Drika Ekster onze huishoudster was.
„Luister, waarde Jager. Ik meen me te herinneren, dat er van Ravesteijn naar Appeltern géén bus loopt, maar wel een van Oss naar Appeltern.”
„Onmogelijk”, zei Jager. „Waanzinnig. Juffrouw zei, dat Ravesteijn de dichtstbijzijnde halte is.”
Ik zuchtte: „Mijn geheugen faalt niet in dergelijke zaken. Het is mij nu zeer helder. Oss ligt misschien wat verder van Appeltern af dan Ravesteijn, maar er loopt een bus. De Informatorische Registers der Staatsspoorwegen letten alléén op de belangen der Staatsspoorwegen. De dichtstbijzijnde halte is Ravesteijn. Uit. Of de reiziger daar uit den trein wordt gegooid met tusschen zich en Appeltern negen kilometer vulkaan of zes mijl kokend water, gaat de Staatsspoorwegen niets aan. De reiziger heeft zijn spoorkaartje gekocht en alles wat de Staatsspoorwegen aan hem verdienen kunnen, is verdiend. Hij moet zelf maar zien, hoe hij verder komt. Ik weet niet, of er vanuit Ravesteijn een bus loopt. Ik weet wèl, dat er sinds menschenheugenis vanuit Oss een bus loopt, de binnenlanden in. Oss moeten we uitstappen!”
Dit was echter een dusdanige revolutionnaire theorie, dat Jager, deerlijk geschrokken, weer naar zijn blonde juffrouw toog: „Loopt er vanuit Oss of Ravesteijn een bus naar Appeltern?”
De juffrouw haalde haar prima schouders op en keek ons verongelijkt aan. Per slot van rekening was zij Informatie Staatsspoorwegen en niet Informatie Ossche Bussen of Ravesteijnsche Trekschuiten. Zij wist het niet en zij kon ons ook geen enkele methode aan de hand doen, om er achter te komen. Jager wilde een afspraak met haar maken, om haar te onderwijzen in het geven van service aan het publiek, maar dat ging niet door. Bij gebrek aan eenig betrouwbaar nieuws werd dus besloten, op mijn vaag informatorisch kompas te varen.
Wij brachten een ongezelligen tijd door in de wachtkamer. Onze beperkte financieele reserves lieten geen ijs- of andere orgiën toe, hetgeen zeer triest was, want de Utrechtsche Restauratie-keuken is uitstekend. Wij bepaalden er ons dus toe, met onze stokken tegen onze schoenen te tikken, shagjes te bouwen en tegen elkaar te zeggen, dat de verschieten zoo somber waren.
„Het verschiet is wèl somber”, zei ik. „Jonge, jonge, wat zijn die verschieten somber!”
„Dat héél sombere, weet je niet?” zei Jager.
De eerste étappe van den tocht verliep naar wensch. In Den Bosch ontdekten we, dat we honger hadden, maar er was geen tijd om wat te eten. Bovendien hadden we practisch geen bonnen bij ons.
„Laten we wachten, tot we in Oss of Appeltern zijn”, ried Jager. „Dan kunnen we ons te pletter eten.”

* * *

Wij reden dus het traject Den Bosch-Oss met ziedenden geeuwhonger en stegen in Oss uit. Niemand, die van boven den Moerdijk naar Oss gaat, en vreemde is in dit oord, komt er binnen, zonder met de eene hand zijn koffertje en met de andere zijn portefeuille goed vast te houden en ondertusschen rond te loeren naar het eventueel blikkeren van messen in de vuisten van Toon de Soepen, Platte Hendrikken of Gladde Gerritten. Er stonden op het perron echter niets anders dan allemaal gewoon uitziende menschen met veel vrouwen en nog veel meer kinderen, waaronder een opvallende hoeveelheid heel kleine meisjes, die net als groote menschen waren aangekleed met gesteven jurken, dophoedjes op en taschjes in de hand. Iemand in den trem had ons gezegd, dat er een bus zou staan voor het café tegenover het station. Er stond geen bus.
Dus gingen wij het café binnen, — iets wat wij na verloop van tijd in elk geval zouden hebben gedaan. Er zaten vier of vijf kwartetten Kruis te jassen, Harten te jagen, Zwart te Pieten, of Pan te doeren. Zij smeten de kaarten die zij uitspeelden, op tafel, dat het dreunde, en hadden allemaal groote sigaren in hun monden, waar zij omheenkeken.
„Kunt U ons ook zeggen”, vroegen wij beleefd, „waar de bus naar Appeltern staat?”
„Jao zeker”, zei een man in hemdsmouwen, die deel uitmaakte van het luidruchtigste kwartet, „in de garage.”
„Hahaha.... Hohoho”, brulden vier mannen en twee vrouwen in een anderen hoek.
„Hahaha”, stemden wij beleefdheidshalve mee in. „Weet U ook, wanneer hij de garage uitkomt?”
„Mergenvruug om zes uur”, zei de man in hemdsmouwen, en drukte een kaart op tafel met zijn duim, alsof hij die kaart er voor eeuwig op vast wou plakken.
„Hahaha”, gierde alles.
Het was een reuzenlol en wij lachten dapper mee. Het werd zoo leuk, dat wij een glas bier bestelden.
„Weet U het zeker?” vroegen wij.
„Nou, zeker....”, zei de man, weer een troef uitspelend. „Ik mot ‘m zelf rijje, zie je.”
Het gelach bereikte nu waarlijk oorverdoovende afmetingen. Wij dronken snel ons bier, voor het dak rond onze ooren zou neerstorten.
„Weet U”, zei ik, „wij moeten nog naar Appeltern vandaag.”
Alles was nu uitgelachen en onze woorden werden ernstig overwogen.
„Da zal-oe nie meevalle”, zei de man met de hemdsmouwen. „Ge kent ‘t best een fiets hure. Op Zondag loopt er geen bus.”
„Prachtig, prachtig!” zeiden wij opgetogen. „Wij huren een fiets.”
„Er moeten méér en méér fietsen worden gehuurd”, zei Jager, afwezig in zijn bier starend.
„In de straat om den hoek. Bij Luurkens. Een paar honderd meter verder. Zeg mar, dat ik oe gestuurd heb.”
Wij vloekten over deze pech, omdat we langzamerhand een machtigen honger voelden en tijdens het wachten op de bus hadden willen eten. Het leek ons echter beter, eerst een fiets te bemachtigen. Wij betaalden dus ons bier en hobbelden over de kinderkopjes de bochtige straat door. Luurkens zelf kwam in hemdsmouwen naar voren met zijn mond vol lucht van uien. Maar hij had geen fietsen te huur.
„‘k Heg-er altijd”, zei Luurkens. „Maar uitgerekend vandaog geen.”
„Da’s jammer”, zei ik. „Jonge, jonge, wat is dàt jammer!”
„Dat hééle jammere, weet je niet?” zei Jager.
„Maor probeer verderop eens. Bij Daalderop. Zeg maor dat ik-oe gestuurd heb.”
Wij vonden, na verloop van tijd, de fietsenstalling van Daalderop, die verdekt was opgesteld achter twee scheeve varkenshokken en legden aan Daalderop Jr. uit, dat wij door het café naar Luurkens en door Luurkens naar hem waren gestuurd. Hij snapte het niet. Wij vertelden het verhaal opnieuw, met veel détail en hij luisterde met groote aandacht toe.
„Da’s nou jammer”, zei hij. „Vaoder heb net nie één fiets hier. Anders he’k er altijd zat.”
Wij informeerden, wat er wel de reden mocht zijn van deze laagconjunctuur in fietsen.
„De wielrennen in Den Bosch”, zei hij. „Daor gaot alles heen wà fietse ken.”
Wij verwenschten zwijgend wielrenners en wielrennen en vroegen hem, of hij wellicht eenig ander middel van vervoer wist te krijgen, een Vliegende Hollander of een autoscooter.
„Een rietuig”, zei hij. „Met peerd.”
„Liefst met peerd, ja”, zei Jager.
Wij ontrukten hem koortsachtig naam en adres en renden naar buiten, nog steeds naam en adres prevelend. Hier vingen wij een jongen op klompen, gaven hem een kwartje en prevelden hem naam en adres in het oor, met de opdracht, ons daarheen te brengen. Hij deed het. Het was een café. Alles scheen te kloppen.
Wij gingen naar binnen en gaven onzen wensch te kennen, met paard en wagen naar Appeltern te worden gebracht. „Da gao nie”, zei de waard. „Maor wel tot Megen. Tot het veer.”
Jager begon te gillen, maar de waard legde uit, dat dat practisch niets scheelde, want van het Appelternsche veer in Megen tot Appeltern was vier minuten loopen.
Wij begonnen in de gaten te krijgen, dat wij voor deze oorden veel te snel reageerden, dat hier een afwachtende en lichtelijk fatalistische houding ons beter te stade zou komen. Wij kregen de toezegging, dat er over een half uur een rijtuig zou komen. De koetsier moest eerst door een jongen van huis worden gehaald en een ander pak aantrekken.
Intusschen biljartte Jager solo onder de koele blikken van minstens veertien man, die allemaal op stoelen tegen den muur zaten en geen stom woord zeiden, maar hem met walging aanblikten. Zij waren allen ongetwijfeld meesterlijke biljarters, die hem de meest voor de hand liggende stooten met groote virtuositeit zagen missen. Ondertusschen onderhandelde ik over eten.
„Wij hebben verschrikkelijken honger. Kunnen wij iets eten?” De waard was bezig, de zinken toonbank af te vegen en hij bleef enkele minuten lang bezig, die toonbank af te vegen.
„Er is niks meer in huis”, zei hij dan.
Dat soort verhalen ken ik.
„Hahaha”, grijnsde ik. „Natuurlijk. Maar wij hebben alle twee heusch ontzettenden honger. We komen heelemaal van Den Haag af.”
Dit maakte eenigen indruk op hem. Waarom, dat mag de hemel weten, maar alleen het woord „Den Haag” heeft een magische klank in dorpscafé’s. Het is het eenige goede, dat ik aan Den Haag heb kunnen ontdekken. Het is ongeveer alsof je zegt, dat je van New-York af bent komen zwemmen op een dieet van water en komkommer.
„Ik zal eens achter vraoge”, zei hij en legde den lap weg. „Ge het toch bonne, hé?”
Ik slikte mijn grijns plotseling in en staarde hem aan met de grijns nog halverwege mijn slokdarm.
„Bònnen?” zei ik.... „Ha! Haha! Bonnen?”
Hij nam zijn lap weer en begon te vegen.
„Zie ik er uit als iemand die van den Rijkscontrôledienst is?” vroeg ik.
Het had niet het minste effect. Hij bleef het zink afvegen.
„Zonder bonne ken ik oe niks gèève.”
Ik liep op lichtelijk wankele beenen naar de biljarttafel en nam Jager in den arm.
„Bestaat niet”, zei Jager. „Beneden den Moerdijk willen de menschen niet eens bonnen hebben.”
Wij gingen samen naar de toonbank. Ik was ernstig bevreesd, dat onze goede waard door het zink heenvegen zou.
„Wij hebben wèl broodbonnen”, zei Jager.
Ik wierp hem een zijdelingschen, verwijtenden blik toe. Dit was bonnen-capitulatie.
„Agge droog brood wilt ete”, zei de man.
Jager ging terug naar de biljarttafel en stootte van louter woede met den onderkant van de keu. Ditmaal maakte hij zijn bal. Ik bleef alleen achter met den waard.
„Stommelingen, die wij zijn. Wij hebben àl onze bonnen vergeten, op een paar broodbonnen na.”
„Tja”, zei hij. „Da’s nie zoo best.”
„Dat hééle onbeste”, zei ik, en wierp een keurenden blik op zijn pezigen nek. Ik had hem graag een kwartiertje geworgd.
„Leggen de kippen óók al niet meer”, informeerde ik. Zijn vrouw stak haar hoofd om den hoek van de deur en riep. Zij verdwenen beide uit het gezicht. Ik was op dat moment overtuigd, dat er onder de toonbank een schelknop in den grond was, waarop hij trapte, als zijn vrouw hem moest komen roepen.
„Jij bent me ook een kloris”, zei ik tegen Jager, „met je verhalen over Bonlooze Paradijzen. Lucifer en Beëlzebub zijn vrijgevige knapen, vergeleken bij dezen waard, die als een Gabriël met een vlammend zwaard over zijn voorraadkist waakt.”
Jager mikte langen tijd op een stoot en trok af. De bal snorde zesmaal het biljart rond en bleef in het midden liggen, als een bezetene om zijn as draaiend. Jager smeerde krijt op zijn pomerans, alsof hij het vak had geleerd van Pieter Stastok.
Hij lachte een wijzen glimlach: „Wacht maar, tot we in Appeltern zijn. Oss is ook nog lang niet het platteland. Laten we nog maar even wachten met eten.” Ik ging mee biljarten en trachtte de blikken vol dédain van de knapen rond ons te negeeren. Na een half uur zagen wij door de ramen een man naderen, die liep te slapen en werd voortgeduwd door een paard met gebogen kop. De kolonne stopte op de plaats achter het café. De man ontwaakte, toen het paard hem niet meer voortduwde, keerde het beest om en schoof het tusschen de twee boomen van een wrak rijtuig dat stond te wachten. Wij betaalden ons bier en de huur van het biljart, gingen naar buiten en legden den koetsier uit, dat wij aan de veerpont van Megen moesten zijn.
„Da ken”, zei hij.
Wij stegen in en vertrokken in draf. De tocht begon en verliep uiterst voorspoedig. Weliswaar vielen telkens de ruiten uit het voertuig, maar zij waren vervaardigd uit oude autoruiten, dus zij bleven intact, al kwam er wel eens een barst bij. Onze honger nam met de minuut toe. We lieten de laatste teekenen der beschaving, zooals een met een hangslot afgesloten benzinepomp van de Shell en een booglamp aan een telefoonpaal op een kruising van landwegen achter ons. Jager wees mij vijf minuten later op een leeg cartonnetje van Chief Whip, dat in het stof van den weg lag. Het was het laatste teeken van civilisatie. Daarna waren Jager, de koetsier, het paard en ik alleen temidden van de maagdelijke wildernis. De zon hing al laag boven den horizon. Het naard draafde kalm door. Onze magen knorden gestadig voort en alle onderdeelen van het rijtuig rammelden regelmatig. Wij werden alsmaar slaperig, tot wij eindelijk insliepen, met de armen om elkaar heen en de hoofden op elkaar’s schouders.

* * *

Wij werden wakker door een ongewone stilte. Het rijtuig stond stil boven op een dijk en aan onze voeten lag de Maas. Het kan natuurlijk ook de Waal geweest zijn. Of de Zuiderzee.
„Thalatta, Thalatta!” zei Jager, die H.B.S. heeft gehad, slaperig, „dat hééle Thalattige, weet je niet?”
„We willen betalen”, zei ik, die Gymnasium heb gehad.
We klommen met man en macht uit het rijtuig en de koetsier wees ons met een wijdschen zwaai van zijn zweep de rijke landouwen, het breede water, de grazende buffels en de pont, die juist onder vroolijk motorgesnor den anderen oever verliet.
Aan den overkant van het water zagen wij een kraal, bestaande uit enkele boerderijen en een vierkant wit veerhuis, dat op een hoogte was gelegen. Jager en ik waren ongelooflijk blij. Onze leege magen kleefden als uitgedroogde wijnzakken tegen onze ruggegraten. Ik gaf den koetsier de hem toekomende vijf gulden plus een gulden voor winterpeenen voor het paard; we dankten hem en bleven wuiven tegen hem en het paard, terwijl zij in draf over den kruin van den dijk reden; zwarte silhouetten tegen de vuurroode avondlucht, tot zij in snellen draf van den dijk afvielen en uit het gezicht verdwenen. Wij waren doodmoederziel alleen met Thalatta, de Maas, de pont en veel wind en den zonsondergang.
Het duurde een heelen tijd voor de pont zich, rammelend aan zijn kettingen en pokkepokkend met zijn motor, naar onzen oever had getrokken. Er stonden twee fietsers en een man met een geit op de pont. Zij sleepten zich eraf en wij stapten vief erop, de geit ontwijkend, die nijdig naar mijn wandelstok beet.
„Goeden avond”, zeiden wij tegen den pontbestuurder. Hij knikte ons minzaam toe, hetgeen ons verbaasde, want hij was ambtenaar en hoefde als zoodanig noch minzaam noch beleefd te zijn.
„Best weertje”, zeiden wij.
Hij knikte instemmend, wachtte tot een jeugdige boer met een fiets de pont op was, draaide aan een wiel en de pont begon het ruime sop weer te kiezen. Het was mateloos vredig op het water. Wij keken verlangend naar de huizen aan den overkant.
„Leuk plaatsje, dat Appeltern”, zei ik.
De pontbaas en de andere boer keken ons ietwat bevreemd aan, maar knikten dan voorkomend, en zeiden dat zij het een heel leuk plaatsje vonden.
„Hoever zou het nog loopen zijn naar Appeltern?” vroeg Jager, die altijd conversatie wil maken, hoe zinloos ook.
„Een uurtje”, zei de pontbaas. „Over deusen daik, jao”, zei de jonge boer. „Maor over genen daik is ‘t drei ketiere.”
Dit leek ons sterk en wij zeiden dat. „Kom”, zei ik. „Hoe kàn dat nu? Het lijkt me niet meer dan vijf minuten, hoog uit.”
De pontbaas en de jonge boer bekeken mij opnieuw met eenige bevreemding en schudden dan het hoofd: „Een uur zeker”, zei de pontbaas, „en dan motte straf doorloope.”
„Drei ketiere over genen daik”, zei de eene jonge boer.
Jager en ik keken naar het kerkje en de kluit huizen voor ons. Wij peinsden over luchtspiegelingen en Fata Morgana’s.
„Afstanden bedriegen”, zei ik tegen Jager.
„Boeren ook”, zei Jager.
Wij keken nogmaals en maakten in den geest allerlei reserveeringen voor onze stadsche oogen en voor het volksche wandeltempo. Dit alles overbrugde niet een verschil tusschen vijf minuten en een vol uur.
„Ik maak me sterk”, zei ik boud, „dat ik van hier naar die kerk loop in vijf minuten hooguit.”
„Da ken ook best”, zei de pontbaas. „Maar daa ies ok Appeltern nie. Da daor ies Moasbommel.”
„Jager en ik vielen van schrik bijna overboord.
„Agge in Appeltern mot weze, hadde naor het andere veer gemotten”, zei de pontbaas. „Da’s een paar kilometer verderop de Maas.”
De pont liep op den wal. Jager ging prompt in het gras liggen en sloot zijn oogen: „Hier wil ik sterven. Ik loop niet meer. Is me dat een land. Je hebt een kameelkaravaan of een gemotoriseerde divisie noodig om ergens te komen. En dan nog een stel verduiveld betrouwbare gidsen. Tjonge, tjonge, zoo betrouwbaar. Dat héél betrouwbare, weet je niet?”
Ik had den zedelijken moed niet om hem verwijten te maken. Ik voelde me ook deerlijk somber. De pontbaas kwam achter ons in het gras zitten en spuwde over ons heen als een mortier van 8. Zijn elevatie was voortreffelijk.
Toen ging Jager plotseling overeind zitten.
„Zie je dat?” zei hij. „Roeibooten!”
Aan onze voeten lagen drie groote, stalen roeibooten, frisch groen geverfd, met op hun steven de woorden: „Rijkswaterstaat.”
„Pontbaas”, vroegen wij, „kunnen wij zoo’n boot huren? Dan zakken we de Maas af, zooals onze voorouders de Kaninefaten of de Comanchen. Dat vereischt een minimum aan energie.”
„Desnoods zwem ik”, zei Jager. „Maar ik loop geen stap meer.”
„Ze zijn niet van mijn”, zei de pontbaas, spuwend met een elevatie van 65 graden. „Kende het best aon den veerbaos vraoge. Dáor ies ‘t vierhuis.”
Wij keken angstig om, maar het veerhuis was nog steeds vlakbij. Het was wit en lag hoog. Het zag eruit als de geïdealiseerde, welkome herberg in een teekenfilmpje. Wij liepen er aan alle kanten omheen, ontdekten den ingang en kropen erdoor. Het was een helsch lawaai binnen. Veertig opgeschoten boerenjongens waren aan het biljarten op één biljart met twee keuen, die aan beide einden geen pomerans hadden. Zij klemden allen een glas bier in de hand en lachten constant door om dingen, die wij totaal niet vernamen, begrepen of konden ontdekken. Aan tafeltjes langs de ramen zaten keurig geordende Oudere Boeren, — vier per tafel —, met glazen bier voor zich. Zij speelden met kaarten en zij moesten oogen met X-stralen hebben om te kunnen zien wat er onder de zwarte verf op die kaarten stond.
„Snap jij, wat er op die kaarten zit?” vroeg ik. „Zouden ze alleen maar vuil zijn?”
„Kan niet”, fluisterde Jager terug. „Dan worden ze nooit zoo mooi egaal zwart.”
„Ze kunnen al in Napoleon’s tijd begonnen zijn”, zei ik.
Jager liep het biljart rond en keek tersluiks over enkele schouders heen. Hij kwam terug met een gedecideerd gezicht.
„Het zijn zwarte kaarten. En ieder geeft aan de kaarten in zijn hand de waarde, die hij zelf wil hebben. Dan zit het spel vol verrassingen.”
Wij deden zoo bescheiden en kalm mogelijk en vroegen een biertje aan de tapkast. Wij wilden geen ruzie of herrie en wenschten niet „stadsch” te doen. Wij gingen dus in een hoekje staan, grinnikten niet en lachten niet, maar keken ernstig en bedaard.
Vervolgens zakten wij terug naar de tapkast en vroegen naar den veerbaas.
„Dao bin iek”, zei de waard. Hij was een aardige man met vriendelijke oogen. Wij legden hem uit, dat wij uit Den Haag kwamen en werden prompt geattaqueerd door een verloren vrouw bij de tapkast, die zei, dat ze familie had wonen in Den Haag, een zekere Japikse.
„O, hoe heerlijk”, zei ik.
„Verschrikkelijk heerlijk”, zei Jager, die van honger kortaangebonden begon te worden. „Tjonge, tjonge, hoe heerlijk. Dat hééle heerlijke, weet je niet?”
„Vindt U niet?” zei ze getroffen. „Kent U hem niet?”
„Zien wij eruit als menschen die Japikse.”... begon Jager.
Ik schopte hem tegen zijn schenen en zei bedroefd van nee.
„Hij woont toch in Den Haag”, zei ze.
„Onbegrijpelijk”, zeiden wij en schudden onze hoofden.
Hierna wendden wij ons weer tot den veerbaas, en legden hem uit, dat wij van verre kwamen, nog heelemaal naar Appeltern moesten, dat wij gilden van den honger en besloten met te vragen, of wij een van de Rijkswaterstaatbooten konden huren of krijgen. Hij begon met achttien glazen bier te tappen en het schuim eraf te vegen met een lat en het had er alle schijn van, of hij ons niet gehoord had. Jager wilde opnieuw een verhaal af gaan steken, maar ik weet iets meer van het platteland af en zette mijn hak op zijn teenen, hetgeen hem afdoende van het spoor bracht. Toen ons geduld afdoende op de proef was gesteld, boog de veerbaas zich naar ons over: „Wannier kum dieje boet teruug?”
Ik zette mijn hak wederom op Jagers teenen.
„Morgenvroeg”, zei ik, stak mijn hand in mijn zak en haalde mijn persoonsbewijs te voorschijn. „Wij zullen onze persoonsbewijzen hier laten als onderpand, en.....”
Hij tapte bier en schudde het hoofd: „Ken ik oe vertrouwe?”
„Zien wij eruit als menschen die niet te vertrouwen zijn?” informeerde Jager. Ik trachtte zijn teenen te vinden, maar hij leunde scheef tegen de tapkast met zijn voeten een heel eind weg.
Ik herhaalde: „Wij zullen onze persoonsbewijzen hier laten als.....” Hij schudde opnieuw het hoofd: „Iek vraog of ik oe ken vertrouwe.”
„Wij moeten meer en meer vertrouwd worden”, zei Jager, en dronk meer en meer bier om zijn honger te stillen. Ik dacht koortsachtig na. Ik had niets méér bij me om in onderpand te geven dan een Parker, mijn geliefde Ronson-aansteker, één gouden en één schildpadden manchetknoop, en.... Natuurlijk! Mijn stamkaart. Ik legde die op de tapkast.
„Overigens zullen wij er heusch niet met een boot van den Rijkswaterstaat vandoor gaan”, zei ik.
„Dà bedoel iek”, zei hij. „Dus iek ken oe vertrouwe?”
„Mateloos”, zei Jager.
„O ja”, zei ik. „En hier zijn onze persoonsbewijzen, hier is mijn stamkaart en.... .”
Hij schoof ze terug met een ongeduldig gebaar.
„Die heb iek nie noedig.”
Wij staarden hem aan en staarden elkaar aan, maar hij ging door met biertappen: „Als lek oe vertrouwe ken, heb iek toch oew persoonsbewaize nie noedig!”
Wij waren met stomheid geslagen door den prachtigen eenvoud van deze redeneering. Wij gevoelden ons, tegenover dezen man, als twee vuige Westersche materialisten tegenover een Geschoolde in een Hoogere Oostersche leer. Wij betaalden nederig onze biertjes, die een akelig kil gevoel veroorzaakten in onze leege magen, en hoorden, dat we maar tegen den pontbaas moesten zeggen, dat het goed was. Wij hadden niet den moed om nog om eten te vragen. Je moet nooit het onderste uit de kan willen hebben. Trouwens, Jager zei, dat wij snel in Appeltern zouden zijn, in het hart van het Bonloos Paradijs.

* * *

Wij kregen een van de drie groote stalen schuiten, wierpen ons elk in een riem en zakten de Maas af in de stralen van de zon, die heel laag boven den dijk hing te drijven. We roeiden honderd slagen, tot we in de as van de rivier lagen, streken dan gelijktijdig onze riemen en keken elkaar aan.
„Heb jij ook zoo’n gevloekten, monumentalen, waanzinnigen honger?” fluisterde Jager heesch.
„Verschrikkelijk”, zei ik. „Goden, goden, wat heb ik een honger! Jager was te ver weg om te zeggen: „Dat héél hongerige, weet je niet?....” Hij pakte zijn riem weer op en begon te trekken. Wij slingerden wat heen en weer over de rivier, want het vak roeien hadden we in lang niet gedaan en met aan elke riem één man roeien, als je met zijn tweeën bent, is véél lastiger, dan koers houden, als je achter elkaar zit met twee stel riemen. Wij gilden: „Stuurboord best” en: „Bakboord slippen”, tot we in een toestand waren om elkaar met de riemen de hersens in te slaan. Daarna ging ik in den kop van de boot zitten en keek verlangend in het water en naar de visschen en Jager sloeg op zijn doode gemak verder, ditmaal in de as van de rivier. Wij passeerden een tweede pont en daarna een vervallen werf en arriveerden bij een kerk. Dit moest Appeltern zijn. Wij bonden de boot vast aan een steigertje, namen ieder een roeispaan op onzen schouder, aangezien wij moeilijk het heele dorp konden gaan vragen of wij het konden vertrouwen, klommen moeizaam tegen den dijk op en zagen een café. Wij stoven er binnen, met onze roeispanen geveld en keken rond.
Er zaten tien man achter glazen en achter de tapkast stond een aardig meisje. Verder was er niets dan een biljart en zand op den vloer.
„Ha”, zei ik. „Is dit niet het café van Toon Gremmen?”
Het meisje achter de tapkast knikte.
„Lief kind”, vervolgde ik. „Woont hier ergens de familie Ekster?”
„O ja”, zei ze. „Achter de kerk.”
Ik voelde mij opkikkeren. Mijn geheugen functionneerde dus nog.
„En is deze kerk niet van een pastoor, die veel op jacht gaat en zijn hond, als het beest niet gehoorzaam is, een schot hagel achter zijn bips geeft?”
Zij knikte. Jager gaf mij een stomp.
„Ter zake!” zei hij. „Ter zake!”
Wij stoven naar buiten, vonden een kleinen jongen op klompen boven op den dijk, gaven hem een kwartje en vroegen hem waar Ekster woonde, maar dat was volkomen mis, want hij was meteen zoo druk bezig te peinzen, wat hij met een heel kwartje doen zou, dat onze vragen zelfs niet tot hem doordrongen.
Wij namen dus ons kwartje terug, wegens niet geleverde tegenprestatie, waarna hij onmiddellijk zulk een keel opzette, dat er een heele opstoot ontstond, en ik mezelf met moeite ervan weerhouden kon, hem een mep te geven met een roeispaan, dat zijn stuurboord voor de rest van zijn leven „Best” bleef staan. Jager gaf hem het kwartje ijlings terug, waarna twee dikke boerinnen ons zeiden, dat we ons moesten schamen, een kind een kwartje af te nemen. Daarna wilde de moeder weten, hoe het kind aan een kwartje was gekomen en de vader stoof het café uit en greep flink in, door meteen het kwartje in te pikken. Toen verdwenen wij in de richting van de kerk.
We wandelden er tweemaal omheen met roeispanen en al en vroegen een boer, die vlakbij over een hek een pijpje hing te rooken, of hij wist, waar Ekster woonde.
Hij was het zelf, maar het duurde een heelen tijd, voor hij dat toegaf. Toen ontlokten we hem op het laatst de bekentenis, dat Drika in Batenburg een dienst had aangenomen, waar ze „heele goeie schik” had. Mijn hart zonk met een plof in mijn schoenen.
„O”, zei ik. „Kunnen we hier vannacht ergens slapen?”
„Nee”, zei hij. „Misschien bij Toon Gremmen.”
Het begon al wat donkerder te worden. Een geweldig stuk roode zon hing nog boven het weiland in de verte. Wij dankten hem en renden terug naar het café, waar we met koele blikken werden bekeken tengevolge van de kwartjes-affaire. Wij brieschten en brulden nu langzamerhand van den honger. Onze knieën waren slap en wij werden kortademig van honger.
„Lief kind”, hijgde ik. „Kunnen we hier iets te drinken krijgen?”
„Alcoholvrije cider”, zei ze.
„Wàt?” gilden wij.
„Wij hebben niets anders. Bier is op.”
Wij keken rond. Op alle tafels stonden glazen alcoholvrije cider.
„Maar iets te eten natuurlijk wèl”, zei Jager. „Wij kraaien gewoon van den honger. Een paar eitjes met brood is al genoeg.”
Zij schudde het hoofd: „Er is geen stuk brood in huis. Vader is ziek.”
„Beterschap”, zeide ik knarsetandend. „Maar er is toch wel iets te eten!”
„Zondagsavonds is er nooit iets.”
„Geen kaas? Geen eitje? Geen overgebleven aardappels?”
Wij klemden ons aan onze roeispanen vast, om niet om te vallen van den honger.
„Ook niet zonder bon?” reutelde ik.
Zij haalde haar wenkbrauwen op: „Zonder bon? O nee. Zonder bon nooit.”
Ik kneep mijn handen ineen en verzamelde mijn laatste krachten: „Zeg, o, zeg mij.... Kunnen we hier vannacht slapen?”
Zij keek ons met wijd open oogen aan: „Anders hebben wij wel eens een bed vrij, maar nu is vader ziek en de andere bedden zijn bezet. Nee, dan moet U in Megen zijn. In Megen kunt U eten en slapen. En dan moet U wel opschieten, want een kwartier na zonsondergang gaat de pont niet meer.”
Wij vlogen het café weer uit en den dijk op.... naar de pont toe. Het kwam nu op snelheid aan, dus wij lieten de boot de boot en begonnen te wandelen. Loopen ging altijd nog sneller dan roeien in een klein model monitor van den Rijkswaterstaat.
Wij namen dus onze roeispanen over onze schouders en stoven voort over den grintweg, met links van ons een wei en rechts van ons een wei. De dijk maakte een slinger, en de weg, dat zagen wij, liep kaarsrecht en sneed een stuk van de bocht af. Het eenig verschil tusschen den weg links en de wei rechts was, dat in de wei rechts een paard stond, dat ons belangstellend bekeek en met zijn staart zwaaide.
„Dag paard”, zeiden wij.
Een beetje kortaf, want wij hadden haast en waren een beetje buiten adem. Het paard kwam langzaam naar het hek toe, wandelde even met ons mee en zei: „Goeden avond.”
Wij schrokken ons te pletter, stonden stofstijf stil met onze roeispanen over onze schouders en keken het paard aan. Het beest herkauwde het een of ander en zwaaide met zijn staart.
Ik keek van het paard naar Jager: „Zei jij iets?”
Jager slikte iets weg en zei schor: „Dat wilde ik net jou vragen.”
Wij staarden elkaar aan, keken weer naar het paard en liepen tegelijkertijd snel door.
„Oververmoeidheid”, zei Jager. „Honger-hallucinaties. Net als Charley Chaplin in „Gold-Rush”, weet je niet?”
Het paard wandelde kalm aan den anderen kant van het hek met ons mee en keek af en toe over zijn schouder. Het stond plotseling stil, stak zijn kop over het prikkeldraad en zei: „Ken je me niet meer?”
Ditmaal was er geen twijfel mogelijk. Wij staarden het dier aan met het klamme zweet op ons voorhoofd. De wind was gaan liggen. Het laatste brandende avondrood hing in de verte boven de weiden. De geheele omgeving lag zielloos verlaten. Het paard grijnsde duivelachtig, liet al zijn gele tanden zien, zwaaide langzaam met zijn staart en pruimde.
„Jullie komen toch uit Den Haag?” vroeg het paard.
Mijn knieën knikten. Het koude zweet liep over mijn rug. Mijn adem ging snel en ik betreurde het oogenblik, dat ik mij in deze verlaten streken gewaagd had, waar medicijnmannen nog hun sinistere beroepen uitoefenen en de Zwarte Kunst nog welig tiert. Ongetwijfeld was de vader van het jongetje met het kwartje een medicijnman geweest en had hij het paard tegen ons opgehitst.
„Ik heb verleden jaar de rennen op Duindigt gewonnen”, zei het paard.
Dat was ons teveel. Wij gaven beiden een luiden gil en zetten het op een loopen, zoo hard wij loopen konden met onze lange roeispanen. Wij keken op noch om. Wij klemden onze roeispanen vast, zetten onze tanden op elkaar en renden, renden, zooals ik me niet herinneren kan, ooit geloopen te hebben.
Wij waren bij het veer vóór we het wisten; zegen neer tegen het kleine veerhuisje, luidden de bel om beurten, tot de klepel afbrak, hijgden, haalden onze zakdoeken te voorschijn en wischten onze voorhoofden af. Jager sloeg alarm op de bel met den, afgebroken klepel. De pont naderde over het halfdonkere water.
Er kwam één man af. Een boer. Hij liep met de handen op zijn rug en rookte vredig een pijpje. Wij keken schichtig om en schoten in paniek de pont op, met wankele schreden. De boer keek ons scherp aan en nam de pijp uit zijn mond en zei: „Hard geloopen, zeker?”
„Jaja”, zeiden wij hijgend, „Jaja. Jaja. Dat wel. Gaat de pont nog niet weg?”
Hij knikte, trok aan zijn pijpje, en wees dan met den steel over zijn schouder: „Heeft een paard wat tegen jullie gezegd, daarginds?”
Wij lieten onze zakdoeken zakken, keken hem verstard aan en grepen dan ieder een van zijn schouders: „Ja!” kreten wij. „Weet U daar wat van? Vertel het ons!”
Hij schudde wijs en een tikje bezorgd het hoofd: „Heeft hij je verteld, dat hij verleden jaar de rennen op Duindigt heeft gewonnen?”
Wij knikten stom en hingen aan elk woord, dat van zijn lippen kwam.
Hij schudde weer het hoofd, keek ons droevig aan en loosde een diepen zucht: „Dat liegen kan ik hem maar niet afleeren”, zei hij. „Altijd moet hij opscheppen. Hij was maar tweede.”
De pont vertrok. De boer stond op den wal, droevig zijn hoofd schuddend.

* * *

Wij arriveerden in Hotel de Wrakke Wagen in Megen om vijf voor elf. Het was er vol menschen en rook in de gelagkamer.
Wij strompelden binnen en hielden ons overeind aan de tapkast en presenteerden onze roeispanen.
„Kunnen we iets eten en slapen?”
De waardin keek ons critisch aan en schudde het hoofd: „‘k Hèb niks te ete. En bedde zijn der nie meer.”
Ik trapte Jager op zijn teenen om hem te doen zwijgen en bestelde twee bier. Vervolgens hing ik een tragisch verhaal op, dat we heelemaal uit den Haag waren komen roeien om familie te zoeken, stichtte op plaats en uur een familieband tusschen ons en de familie Ekster en verzon, dat de familie Ekster juist afwezig was en dat wij nu, arme zielen, hongerig en dakloos rondzwierven.
Haar ruime hart opende zich na dat tragische verhaal, zooals ik hoopte, dat het doen zou: „Hè je bonne?”
Wij knikten heftig van ja.
„Broed mee kaes ken ik oe geve. Maer slaope zulde motte doen bai de Eirwaorde Zusters.”
„Al was het bij de Eerwaarde Duivels”, zei Jager.
Ik gaf hem een trap, maar het was bijna te laat. De waardin keek hem onderzoekend aan en ik kon slechts ons brood met kaas redden, door familierelaties uit te vinden met twee fictieve zusters van mij, die in kloosters zouden zijn. Jager wilde wat goed maken en zei: „Er moet méér en méér bij de Eerwaarde Zusters geslapen worden.”
Ik verklaarde, dat Jager licht in het hoofd was, omdat hij als kind door een Zigeunerin tegen een ander kind was omgeruild.
„Ga nou eerst naar de Zusters plaats bespreken”, zei de waardin ietwat koel, „en kom dan terug om te eten.”
Wij zetten onze roeispanen in een hoek. Ik ging met Jager naar buiten en bezwoer hem, tot elken prijs en onder alle omstandigheden zijn muil stijf dicht te houden bij de Eerwaarde Zusters. Ik legde hem uit, dat ons speciaal soort van humor door minder raar opgevoede menschen niet wordt verstaan en voorzeker niet door Eerwaarde Zusters. Hij beloofde het en ik trok aan de lange smeedijzeren belstang van het klooster. Na verloop van tijd kwam de portieres. Ik vertelde het verhaal, dat ik aan de waardin had medegedeeld. Ik schermde met twee gefantaseerde zusters en toen ik klaar was, vroeg zij zacht en beleefd, in welke kloosters die zusters waren.
Ik wist zoo gauw maar één klooster en dat stond in Tilburg. Ik wist niet zeker, of het een nonnenklooster was, maar ik hoopte er het beste van en goochelde dus snel beide zusters in dat klooster. Daarna vroeg zij mijn naam. Ik zei die. Daarna keek zij Jager onderzoekend aan en vroeg zijn naam.
„Pardon”, zei Jager. „Ik ben doofstom.”
Hij heeft mij nooit een afdoende verklaring kunnen geven voor dat antwoord. Hij zei, dat hij zóó vervuld was van mijn bezweringen, absoluut niets te antwoorden, dat hij dat meteen eruit flapte. De portieres was een hoffelijke vrouw en zei, dat zij het de Moeder Overste zou gaan vragen. Wij waren ook hoffelijk en hoewel ik het antwoord kon vermoeden, bleven wij wachten en namen het in ontvangst met de koele beleefdheid, waarmee een diplomaat een oorlogsverklaring in ontvangst neemt, terwijl het gedonder van de kanonnen al een half uur in zijn ooren klinkt.
Wij keerden terug naar de Waardin en sloegen ons met waanzinnige vaart door vier sneden brood met kaas heen en vertelden, dat de Zusters geen plaats hadden. Zij had met ons te doen, dat was duidelijk, maar het was even duidelijk, dat zij inderdáád geen bed over had, anders was zij beslist wel vermurwd.
„Maar dat wordt een krankzinnige toestand”, zei Jager. „Wij moeten toch èrgens slapen.”
„Tja”, zei de Waardin.
Intusschen waren enkele verlate cafégangers in een kring om ons heen komen staan en bekeken ons nieuwsgierig.
„Alle andere hotels benne vol”, zei er een.
„Ge moet bai de Eerwaorde Zusters gaon”, ried nummer twee.
Ik veegde de broodkruimels bij elkaar en hield ze zoo lang mogelijk in mijn mond.
„Tja”, zei de waardin. „‘t Is me wat tegenwoordig.”
„Wel, dan gaan we op het politiebureau slapen”, zei Jager, die een kaaskorstje opknabbelde. Hij keek scheel van den honger.
Een man achter ons zei: „Er is hier geen politiebureau.”
„Dàn bij den veldwachter”, riep ik.
„Die zal-oe zien aankomen”, schreeuwde een andere stem.
Er volgde een groot gelach.
„Dan ga ik na twaalven over straat loopen”, riep Jager. „Dan pikken ze ons op en zijn we vanzelf onder dak.”
„Geen kwestie van”, zei dezelfde stem. „Geen mensch pikt oe op.”
Wij hadden dit absoluut zeker als laatste en absoluut effectief red middel in petto gehouden en keken ontsteld om.
„Dat zullen we dan eens zien”, zei ik. „Wij gaan om klokke twaalf op straat eenvoudig de Carmagnole dansen en zingen en lallen dat het een aard heeft.”
„Ge kunt hier tot zonsopgang lallen en zingen”, zei de man, „en het eenigste wat ge krijgen kunt, is een nachtspiegel naar oewen kop. De veldwachter ligt in zijn bed.”
Er volgde zulk een homerisch gelach, dat ik vreesde, dat de lampen naar beneden zouden komen.
Jager en ik staarden elkaar ontsteld aan. Een land als dit hadden wij nog niet meegemaakt.
Toen nam de waardin het woord weer: „Tja”, zei ze. „As ‘t nou nie anders ken, dan zelde maar genoege motte neme met wat ik oe aonbieje ken.”
Wij sidderden even en dachten eerst met angst aan het stroo naast de varkens, daarna met vreugde aan het hooi van den hooizolder.
„Ik heb een bed zonder lakens”, zei ze.
Wij staarden haar zonder begrijpen aan: „Pardon?”
„Ja”, zei ze. „Ik ken het ook nie helpe. Maar als het nou moet dan zelde gullie wel motte. Ik heb een bed zonder lakens. Wij verzekerden haar schor, dat wij, als het dan moest, genoegen zouden nemen met een bed zonder lakens en gingen met haar mee de huiskamer binnen.
Wij kregen koffie en vertelden moppen en kregen daarna de man een gekookt ei en meer brood. Ik vertoonde mijn electrisch scheerapparaat en Jager zijn blonde haren en daarna gingen wij tevreden naar bed. Zulk een bed! Het bestond uit zes op elkaar liggende kapokmatrassen en toen ik er, als eerste, in viel, sloot het kapok zich over me en dreigde mij te verstikken. Jager groef zich ijlings naar beneden en kwam mij te hulp en samen bonden wij het gevecht aan tegen het kapok. Ten laatste speelden wij het klaar, met behulp van opgerolde dekens, een geul boven ons open te houden, waardoor wij adem konden halen....
Daarna vielen wij, hongerig, maar vredig, in slaap.

* * *

Het moment, waarop wij wakker werden, is nog in mijn memorie gegrift als een der schoonste oogenblikken van mijn leven. Door de geloken gordijnen kwam een fel gouden zonlicht naar binnen. Het raam, dat wij den nacht tevoren hadden opengezet, liet een warmen wind naar binnen en de geuren van bloesems. Een droomerig gezang uit een kerk vlakbij klonk mateloos vredig en melodieus. Wij lagen een tijd wakker, met aan elken kant van ons een kapokberg.
„Ik had nooit gedacht, dat ik nog eens met genoegen zou liggen luisteren naar kerkgezang”, zei Jager.
„Je bent een heiden”, antwoordde ik. „In de St. Jan in Den Bosch, waar ik ben opgegroeid, zijn ze heel wat vromer. Daar slapen tienduizenden menschen elken Zondag onder kerkgezang. Zelfs onder de preek.”
Wij vochten ons een weg omhoog tegen den kapokberg en vielen twee keer terug in den afgrond, maar raakten eindelijk toch op den beganen grond. Wij dansten rond, en keken uit het raam, met de gordijnen zedig rond onze nekken en zagen niets dan zon, stapels en plassen zon. Wij doken fluitend en zingend in onze broeken, stopten onze hoofden in den waschbak, goten elkaar lampetkannen water over het hoofd en daalden eindelijk de trap af, in het beste humeur, dat we in jaren hadden gehad.
„Goeden morgen”, zei ik en zette een hak op Jager’s schoen.
Jager zweeg getrouw.
„Der is niks te eten”, zei de waardin, die onze hongerige oogen zag. „Maar ge kent wel een kop koffie krijge. Is da goed?”
„Zien wij eruit als menschen, die geen koffie willen?” zei Jager.
„Graag”, zei ik. „Graag!”
Wij liepen de leege gelagkamer in.
„Heeft ze iets tegen ons?” vroeg Jager.
„Waar blijf je met je bonloos Paradijs?” grouwde ik.
„Ik snap er niets van”, verklaarde Jager. „Als dit de binnenlanden niet zijn, wat dan wèl?”
Wij gingen terug, dronken onze koffie, betaalden wat wij schuldig waren en keken bezorgd naar het weinige geld, dat ons nog restte.
„Met dat beetje geld moeten we nog een massa doen”, zei Jager. „Tjonge, tjonge, wat een massa.”
„Dat héél massale”, zei ik bezorgd. „En nu hebben we niet één bon meer over en ik ben al gek van den honger.”
„Dat héél gekke”, zei Jager.
Doch er was niets, wat op dien prachtigen ochtend ons humeur ernstig kon verstoren. Wij namen afscheid van de waardin, namen onze roeispanen op en gingen op weg naar het Megensche veer. Wij zaten op den grasberm bij den oprit van de pont en wachtten, tot de pont over zou steken. Wij neurieden samen een lied over eten en vertelden elkaar, dat we zoo’n heerlijken honger hadden.
„Eén ding is me niet duidelijk”, zei Jager peinzend. „Je hoort overal altijd verhalen van menschen, die uitgelachen worden, als ze midden in de Betuwe of den Achterhoek of waar ook met bonnen aankomen. Ik ben mijn heele leven lang ziek gezanikt met verhalen over de hartelijkheid van plattelandsmenschen. De ervaringen, die we hier opgedaan hebben, zijn anders. Een troep aan den bedelstaf gekomen multimillionnairs kan niet schraapzuchtiger zijn dan deze luiden hier.”
Ik snapte het ook niet heelemaal, maar ons gesprek hield op, doordat de pont op den wal liep. Samen met een paard, een kar en wat menschen met fietsen gingen wij er op. Toen greep Jager mijn arm: „Die man ken ik.”
Het was een streng uitziende man met een dikken buik, een woesten knevel en een knuppel in de hand, die eruit zag, of hij hem met een hakmes ruw had gehakt uit een knoestigen eikenstam.
„Ik kèn hem”, zei Jager.
„Daas niet”, zei ik zenuwachtig. „Maak geen keet.”
Ik kèn die afwijkingen van Jager. Overal en altijd ziet hij menschen, die hij kent. Het is hoogst lastig.
„Het zal de vader zijn van een van je ouwe liefjes”, zei ik.
Maar Jager was niet van het spoor te brengen. Hij liep op den man toe, die barsch stond. te staren over de Maas, en tikte hem op den schouder. De man keerde zich met een ruk om en keek op Jager neer, of hij hem elk oogenblik zijn kop kon afslaan, zooals men een bloemetje van een madeliefje afslaat. Niet dat ik Jager’s hersens met een madelief zou willen vergelijken. O, neen, maar....
„Pardon”, zei Jager met een arm om zijn roeispaan geslagen, „heb ik U niet eens ontmoet in Westzaan?”
De heele pont hield den adem in. Het paard voor de kar keek nerveus om. De dikke man liep violettig aan.
„Neen”, brieschte hij. „Ik heb U nimmer ontmoet in Westzaan. Ik ben nooit van mijn leven in Westzaan geweest.”
Er viel een pijnlijke stilte. De heele pont luisterde gespannen mee. Het eenige geluid was het zachte kabbelen der golfjes tegen den stompen onderkant van de pont. Zelfs de motor liep gedempt.
Jager krabde zijn hoofd en legde één vinger bedachtzaam tegen den zijkant van zijn neus.
„Nu U het zegt”, zei Jager, „ben ik ook nooit in Westzaan geweest.”
Er volgde een doodsche stilte.
Ik hield mijn hart vast. De dikke man vrat zijn snor op en omklemde zijn knuppel. Ik vreesde de volgende minuut een afgeslagen madelief in den vloed te zien ondergaan. Jager krabde perplex zijn hoofd.
Dan lichtte zijn gezicht plotseling op: „Ik weet het al”, zei hij. „Dat zijn natuurlijk twee andere heeren geweest.”
De pont liep met een schok op den kant, en ik schoot haastig den beganen grond op. Jager volgde mij.
„Als je nou niet ophoudt met waanzinnig doen”, zei ik, „kun je verder alleen reizen. Ik ben in staat je hier aan je lot over te laten.”
Jager verbleekte: „Wat? Hier in deze ijselijke wildernis. Met één roeispaan?”
„Hier”, zei ik hardvochtig.
Hij beloofde beterschap en wij stapten snel voort naar Appeltern. Het paard van den vorigen avond was verdwenen. Waarschijnlijk in de kluisters gezet voor zijn leugenachtigheid. Wij floten een ganzenmarsch en arriveerden voorspoedig voor het cafétje van den vorigen avond. Van den dijk af zagen wij onze boot nog liggen. Wij gingen het café binnen en ordonneerden een glas bier. Het lieve kind van den vorigen dag betrad de gelagkamer. Er waren twee jonge knapen op klompen aan het biljarten.
„Goeden morgen, schoone roos”, zei ik. „Kunnen wij twee bier krijgen?”
Zij keek mij lief aan en bloosde en tapte twee bieren. Het was het eenige, wat wij konden krijgen, hoewel we langzamerhand in een stadium kwamen, waarin we gingen gillen, als we maar een glas bier zagen.
„Kan ik hier ergens voor grof geld een fiets huren?” vroeg ik. „Ik moet snel naar Batenburg heen en terug.”
Ge kunt het gelooven of niet.... Er wàs geen fiets te huur. Voor geen geld. Wij probeerden eerst de twee knapen in de gelagkamer. Hun fietsen stonden voor tegen den gevel. Zij deden het niet. Ik vroeg op den dijk. Niemand voelde er iets voor. Niemand wist een fiets te huur of te leen. Naar hun gezichten te oordeelen, konden zij zich na veel moeite herinneren, wat fietsen waren en die duivelsche machines waren in het dorp beslist niet aanwezig. En ik moest en zou in Batenburg komen. Ik ging naar de pastorie en spoot Latijn op en vroeg den pastoor te spreken. De pastoor was er niet. Ik hield de pastoorhuishoudster aan de praat en ontdekte, dat de terugkeer van den pastoor ook niet zou helpen, want hij had geen fiets. Hij had een auto, waar hij niet in mocht rijden.
„O”, zeiden wij.
Maar zij gaf ons een tip. De koster was thuis en wij hadden een goede kans daar een fiets te krijgen, als wij zeiden, dat de pastorie ons gestuurd had. Wij stoven naar het huis van den koster, bedwongen onzen lust om aan de bel te rukken en tingelden bescheiden. Een man, die onmiskenbaar de koster was, deed open. Op dat oogenblik schoot mij een vlieg in mijn keel en ik kreeg een woeste hoestbui.
Jager klopte me op den rug, maar het werd steeds erger. Ik wenkte hem het woord te doen en veegde de tranen uit mijn oogen. Jager liet mij los en maakte een buiging: „De vrouw van den pastoor stuurt ons hierheen”, begon hij, „met de boodschap....”
Wij kregen géén fiets. De deur bonsde harder dicht dan noodig was. Ik ging mismoedig in het gras zitten en wischte mijn oogen af. Ik zat daar vijf minuten en durfde niet op of om kijken. Jager snapte blijkbaar niet, wat er fout was, maar stond verslagen te kijken. Ik verweet mezelf, dat ik zoo suf was, om iemand, onbekend in religieuze porseleinwinkels, mee op pad te nemen.
Ten laatste stond ik op, een grimmige vastberadenheid om de kaken.
Wat donder; stroomde het bloed van generaties Watermannen dan voor niets door mijn aderen! Ik zóú een fiets vinden en huren, al moest ik de onderdeelen bij elkaar stelen en monteeren!
Wij werden in het volgende uur de schrik van het dorp. Wij slopen om boerderijen heen en bezorgden eerzame boerinnen zenuwtoevallen voor hun fornuizen. Wij werden moderne Robin Hood’s, stopten fietsers op den weg door versperringen te bouwen uit onze roeispanen en deden hun oneerbare voorstellen betreffende hun rijwielen. Wij werden wanhopig en kregen een wilden blik in onze oogen, hetgeen onze kansen nog kleiner deed worden. Iedereen weigerde. Iedereen klampte zich aan zijn fiets vast. Wij wuifden met ons laatste briefje van tien, maar het hielp geen steek. Als wij met assegaaien hadden gezwaaid en Hottentotsch gesproken, hadden wij precies evenveel sympathie kunnen verwekken.
Het werd later en later en onze honger werd erger en erger. Wij vervloekten alle idioten, die fabels in de wereld brengen, betreffende de hartelijkheid en hulpvaardigheid van menschen op het platteland.
Ten laatste, moe, afgemat, wild van den honger en bijna verslagen, keerden wij, bezweet en bestoft door de barre zon terug naar het cafétje waar we onzen tocht waren begonnen.
Tegen den gevel stond een fiets. De fiets van een trekker, beladen met de stokken van een kampeertent, — veldflesschen, — tasschen; o, onmiskenbaar de fiets van een trekker.
Wij betraden de koele gelagkamer en zagen den trekker; een boven-Moerdijksche, stadsche trekker. Hij droeg een kort blauw manchester broekje, een lumber-jacket en lage sokken.
Hij las een krant en dronk bier.
„Hallo”, zei ik.
Hij keek op en grijnsde.
„Een rijksdaalder, als ik op jouw fiets heen en terug mag naar Batenburg”, zei ik.
„Hier is het sleuteltje”, zei hij. „Een biertje is genoeg.”

* * *

Ik zal het verder verhaal van leed kort maken. Ik stoof naar Batenburg. Ik vond onze huishoudster op het aangegeven adres. Maar ik kreeg haar niet alleen te pakken. De boer draaide om haar heen, met een stok in zijn vingers, als een broedsche klok om haar ei. Ik had hem meteen door. Hij had mij door. Hij wist, dat hij een juweel van een huishoudster had, en zou haar verdedigen tot zijn laatsten droppel bloed.
Ik zag meteen, dat het spel verloren was. Slechts over zijn lijk zou ik Drika Ekster loskrijgen.
„Best weertje, hè?” zei ik.
„Wat?” gilde Drika, met haar hand bij haar oor.
„Best weertje”, brulde ik.
Ik werd treurig. Zij was nog doover geworden intusschen. Welk een heerlijkheid. Dat héérlijke doove. Het personeel bij ons móést doof zijn, wilde het niet de eerste veertien dagen Matah Glap worden.
„O ja, best weertje”, zei ze.
„Ik kwam je maar eens opzoeken”, riep ik.
Zij hief haar hand naar haar oor.
„Ik kwam je maar eens opzoeken.”
De boer stond achter haar. Ik zag de sardonische uitdrukking op zijn gezicht. Ware hij een Amerikaan geweest, hij zou beslist gezegd hebben: „O, Yeah?”
„Het gaat je goed, hé?” loeide ik.
„O ja”, zei ze. „Ja. Het gaat me best. Ik heb hier goeie schik.”
„Ja”, zei de boer, valsch grijnzend. „O ja. Ze heeft hier beste schik. Hééle beste schik.”
„Dat hééle schikkige”, mompelde ik mechanisch.
Drika en ik zaten ieder op een punt van onzen stoel, aan weerskanten van de glimmende tafel. Ik kuchte.
„Nou”, riep ik. „Dan zal ik maar gaan.”
„Nou al?” zei Drika. „Je bent groot geworden.”
„Ja”, zei ik.
De boer grijnslachte. Als hij gesproken had, had hij beslist gezegd: „Maar nog niet droog genoeg achter zijn ooren.”
Ik schudde handen en stapte met vreugde weer in het zonlicht.
Ik leverde de fiets af en fuifde den trekker op zooveel bieren, als hij hebben wou. Hij nam er drie en geneerde zich. Hij was een aardige kerel. Daarna werden wij ons opnieuw en zeer intens bewust van een razenden honger. Het was met dat al bij tweeën geworden en wij hadden den dag tevoren al heel weinig gegeten en niet ontbeten. Laat niemand mij meer iets over boerendorpen in de Betuwe vertellen. Wij waren omgeven door koeien. Overal waar wij keken, zagen wij gigantische kudden koeien. Graan stond te velde in vierkante geografische mijlen. Maar niemand, niemand kon ons zelfs maar aan één kadetje zonder bon helpen. Het duurde volle vijf kwartier, vóór ik een bakkerij ontdekte, waar zij met brooden aan het knoeien waren. Onze neusgaten sperden zich. Het water liep ons in den mond. Ik zag Jager loerend rondkijken naar een steen, om den bakker den schedel mee te verbrijzelen. Ik legde een hand op zijn schouder: „Sttt! Dat kunnen we altijd, nog!”
Maar wij hadden geluk. De bakker was in dienst geweest. Hij was soldaat geweest, net als wij, en had onder echte menschen verkeerd. Met hem konden we praten. Wij bezwoeren hem, dat wij hem bonnen zouden sturen, zoodra we thuis waren en boden aan, geld in onderpand te geven. Hij leverde ons een gloeiend heet en dampend brood, voor een bedrag in onderpand, zóó exhorbitant hoog, dat wij er in Den Haag ons bonloos van buiten Westen hadden kunnen eten.
Wij namen het brood en renden ermee den dijk op, onderweg groote brokken er af brekend.
„Nu boter!” zei Jager. „Het barst hier van de koeien.”
Inderdaad, dat deed het. Maar daar bleef het bij. Het was niet, vóór ik bij de familie Ekster binnenging en het geval snikkend uitlegde, dat ik een kans ontwaarde om aan boter te komen. Ik kreeg een half pakje, beloofde de bon per post te sturen, en stortte een bedrag in onderpand, waarvoor wij in Den Haag... Jager schoot den tuin in met een schaal en plukte aardbeien met sidderende vingers. Ik geloof niet, dat ik ooit van mijn leven zóó iets lekkers heb gegeten, als die eerste sneden heet brood met boter, belegd met aardbeien. Wij aten, tot het brood schoon op was. Toen was onze eerste honger gestild. Wat er over was van de boter, vermaakten wij aan de familie Ekster. Vervolgens namen wij afscheid. Wij hadden een bus te halen. Wij gingen. Met onze roeispanen. Wij klommen in de boot en roeiden de Maas op. Een vredig gevoel daalde over ons, terwijl wij aan de lange Rijkswaterstaatsriemen trokken.
„Brrr, wat een land!” zei Jager. „Zijn dàt Hollanders?”
„Nederlanders”, zei ik peinzend. „Dit zijn de bewoners van het door jou zoo genoemde Bonlooze Paradijs.”
„Het zijn rare Paradijs-vogels”, zei Jager. „ Ik dacht, dat jij zoo goed met boeren kon opschieten?”
„Kan ik ook”, zei ik. „Maar deze deden zoo raar.”

DE PERIKELEN VAN ZONDER SPOORKAARTJE REIZEN.

Wij leverden de boot keurig af en ik liet er mijn handschoenen in liggen, omdat wij als gekken naar de bus in Megen moesten rennen. Wij haalden die juist op het nippertje. Wij betaalden de bus, hotsten weg, en bekeken onze handen die smerig waren, onze haren, die recht overeind stonden, onze boorden, die zwarte vegen vertoonden en onze oogen, die hol stonden van den honger. Wij zeiden tegen elkaar in de hotsende, schokkende bus, dat wij in geen tijden zulk een heerlijke twee dagen hadden gehad. Wij méénden het. Wij herhaalden het, tot we in de hall van het station in Oss stonden, vuil, bezweet, doodmoe, maar gelukkig.
Toen moesten we kaartjes koopen, en wat we vaag onderweg reeds hadden vermoed, maar nimmer uitgesproken, bleek, toen we het tarieflijstje boven het loket controleerden.
„Alle Goden!” zei Jager. „Hoeveel geld heb jij nog?”
Ik zocht ijlings in alle zakken en vond iets aan de orde van één vijftig.
„Plus een kwartje”, zei Jager.
Wij keken elkaar aan en daarna naar de tarieflijst. Jager keek bedenkelijk.
„Zullen we iemand om geld telegrafeeren?”
„Nee”, zei ik. O, nee. Ik móét en zàl vanavond in Den Haag zijn. Het wordt nu werkelijk te gek. Het is de eene rel na de andere geweest. Vanaf Amersfoort is er geen dag voorbijgegaan zonder een rel. Dat loopt volkomen mis. Nu ben ik, alles bij elkaar, drie dagen bezig met reuzelol te hebben en op een huishoudster te jagen. Dat kan zoo niet goed blijven gaan. Ik geef alsmaar geld uit en verdien geen cent!”
Ik stond wanhopig in het midden van de stationshall. Met den terugkeer in, de beschaving keerden ook alle eischen en verwijten des dagelijkschen levens terug.
„Ik móét nu vanavond aan het werk. Absoluut, kerel! Ik kan het geen dag meer uitstellen!
„Tja”, zei Jager. „Ik moet ook terug naar Den Haag. Ik heb allerlei afspraken.”
„Laten we dan beginnen”, opperde ik, „met een kaartje naar Den Bosch te nemen. Dan kunnen we in Den Bosch zien, wat we verder doen.”
Wij namen twee kaartjes Den Bosch en verzamelden met zorg het overgebleven geld.
Natuurlijk zagen wij in Den Bosch geen mensch dien wij kenden. Bovendien kraaiden en blaften wij van den honger. Wij voelden ons niet in staat, om kalm, met een glas bier vóór ons, te wachten, tot er een van onze vele kennissen over de perrons zou dwalen. Wij zaten naast elkaar op een bank en voelden onze buiken elke minuut harder knorren en kenden maar één wensch en één verlangen: zoo snel mogelijk thuis te komen, waar we voedsel konden krijgen.
„Maar wat donder”, zei Jager, „er zijn massa’s kerels, dat weet ik zeker, die zònder kaartje reizen. Kunnen wij óók doen.”
„Nee”, zei ik. „We kunnen de Staatsspoorwegen niet bestelen.”
„Koe”, zei Jager. „We kunnen het geld later toch opsturen. Een soort van gewetensgeld.”
Ik leefde eenigszins op. Dit was inderdaad een mogelijkheid.
„Als we éérst maar in dien trein zitten”, zei Jager. „De rest komt vanzelf wel.”
„Hoe komen we er in Den Haag uit?”
„Als twee listige knapen als wij, er in Den Haag niet op een of andere manier uitkomen”, zei Jager. „Ik hèb het al. Het is doodeenvoudig. Je zorgt alleen, dat je op het eerste traject niet gesnapt wordt. Van hier tot Gouda. In Gouda ren jij den trein uit, het perron over, stuift op den conducteur af. Je hijgt, of je ik weet niet hoe hard geloopen hebt en zegt: „Conducteur.... conducteur, mag ik een kaartje tot Den Haag?”
„O ja? En dan zegt hij: „Waarom hebt U aan het loket geen genomen?”
„En dan zeg jij: „Ik ben er haastig doorgerend, omdat ik dezen trein moest halen”, en klaar ben je!”
Ik dacht hier over na, en, inderdaad! Het was volkomen uitvoerbaar. Ieder mensch kon destijds biljetten nemen in den trein.
„Dat biljet kost een kwartje extra.”
„Ja”, zei Jager. „Hoeveel hebben we?”
Wij telden. Precies weet ik het ook niet meer. Wij legden al ons losse geld op de bank tusschen ons in en telden het drie keer, want wij kunnen geen van tweeën rekenen, en tenslotte namen we de gemiddelde uitkomst. Het was beneden de gulden. Jager dacht na: „Wat kost een kaartje Gouda-Den Haag?”
„Dan komen we er niet. We moeten minstens één kaartje hebben! Met dat kaartje gaat één van ons eruit en koopt twee perronkaartjes, gaat weer het perron op en met die twee kaartjes komen wij eruit.”
Wij peinsden langen, langen tijd. Toen gaf ik plotseling een schreeuw.
„We moeten ook geen biljet in Gouda nemen, maar in Voorburg.
Voorburg-Den Haag kost één dubbeltje. Met toeslag is 35 cent.”
Wij juichten. We hadden de oplossing gevonden. Het eenige, wat we verder nog te doen hadden, was: de conducteur uit zijn vingers blijven.
De Electrische kwam aanstuiven en ik stond even te kijken: „Waar kunnen we nou het beste gaan staan?”
„Ergens in het midden natuurlijk”, zei Jager. „Begint zoo’n conducteur vooraan of achteraan te knippen?”
Wij hadden geen van tweeën het flauwste benul. Wij hadden daar nooit op gelet.
„Dus middenin staan”, zei Jager. „Dat is de strategische positie. Komt hij van voren, dan kunnen we naar achteren en omgekeerd. Staan we aan één einde, dan jaagt hij ons in een hoek dood.”
Dit was gezond redeneeren. Wij kienden dus uit, waar de buik van den trein zat en klommen er in ter hoogte van zijn navel. De trein vertrok onmiddellijk. Prompt begon mij het angstzweet uit te breken. Waarom, dat mag de duivel weten, want als je naar den conducteur gaat en zegt: „Pief, ik heb geen kaartje en geen geld, maar ik moet snel daar en daar heen”, gebeurt er totaal niets. Hij noteert je naam en adres of ze noteeren het bij het eerstvolgende station en daarmee is de sok af. Op het betalen na.
Maar neen. Jager en ik stonden met knikkende knieën op een balkon. Onze harten bonsden in onze shirts. Wij staarden, met de ruggen tegen elkaar leunend, ieder één eind van den trein af. Ik loerde de gangen door naar voor en hij naar achteren. We waren zóó nerveus, dat we elkaar niet vertrouwden en steeds omkeken.
„Kijk toch niet steeds om!” snauwde Jager. Ik houd heusch den staart van den trein wel in de gaten.”
„Ik hoop het.”
„Wat doen we nou, als hij komt?” vroeg Jager schor.
„Zie jij al wat?”
„Nog niks”, zei Jager. „Jij?”
Wij loerden en zwegen enkele oogenblikken.
„Wat doen we nou als hij komt?” vroeg Jager weer.
„Hem tegemoet loopen. Heel eenvoudig. Je wacht, tot hij een meter of tien van je af is en passeert hem, alsof je op weg bent naar het toilet.”
„Ik kan er beter nu al vast op gaan zitten”, zei Jager.
Ik schold hem voor een lafaard.
„Wat is het volgende station?”
„Zaltbommel.”
„Zijn we er nog niet?”
„Nog lang niet.”
„En wat komt er dan nog, vóór Utrecht?”
„Geldermalsen, Kuilenburg en dan Utrecht.”
Jager steunde zacht; gaf dan plotseling een gil: „O, hemel, daar komt hij!” kreunde hij, en klemde zich aan mij vast.
Ik keerde me om en loerde. In de verte, aan het einde van de slingerende gang, die door het midden van den trein liep, en als een slang zich kronkelde, met de bochten in de spoorbaan mee, zagen wij en profiel den gevreesden man met de conducteurspet, links en rechts kaartjes knippend. Onze eerste aandrang was, om er als de hazen vandoor te gaan, naar den kop van den trein, maar even later snapten wij, dat er geen haast bij was. De man was zóó ontzettend ver weg. Dus gingen wij ieder aan één kant van de glazen deur staan en loerden om beurten om den houten rand heen. Hij naderde ijselijk langzaam. De trein was niet vol, maar alle plaatsen waren bezet. Wij, waren zóó ingespannen aan het loeren, dat we geheel onverwacht, tot onze onnoemelijke opluchting, bemerkten, dat wij Zaltbommel binnenliepen. Wij trokken vuile zakdoeken te voorschijn en wischten onze voorhoofden af.
„Allemachtig, wat een vak”, zei Jager. „Wij leiden wel een zenuwsloopend leven op deze manier.”
„Dat wel”, zei ik. „Laten we nou slim zijn en buiten de deur kijken, waar hij instapt!”
Wij namen ieder een balkon, staken onze hoofden buiten de kleine schuifraampjes in de deuren, en zagen tenslotte hoe de conducteur heelemaal achterin er in klom, toen de trein vertrok. Wij loerden weer om beurten door de glazen ruit in de schuifdeur.
„Ha”, zei Jager opeens, toen we al in volle vaart voortstoven op onze tweede étappe. „Het is heel eenvoudig. We loopen een klein eindje door en blijven dien conducteur voor, tot de trein in Geldermalsen stopt. Dan gaan we eruit en loopen over het perron terug naar het allerachterste stuk. Daar is hij al geweest en daar zitten we veilig achter zijn rug.”
Ik stond verstomd over dit meesterstukje van strategie. Natuurlijk!
Dàt was de oplossing!
Ik keerde mij opgewekt om en gaf een gil van schrik. Want in de gang vóór mij, op twee compartimenten afstand, naderde een tweede kaartjesknippende conducteur. Jager kreeg een lijkbleek gelaat en mijn knieën knikten.
„Als ratten in de val”, reutelde ik.
„Nog niet”, zei Jager. „Kom mee.”
Wij hadden snel gezien, dat de kopconducteur veel dichter bij was dan de staartconducteur. Wij haalden dus voordeel, waar dat te halen viel: in de richting van den staartconducteur. Het zou nu een wedstrijd worden. Wàt zou het eerste gebeuren? Zou de trein, in Geldermalsen binnenloopen, zoodat we konden ontsnappen, of zouden wij geplet worden tusschen twee conducteurs?
Wij constateerden met wanhoop in het hart, dat de trein nog steeds voortstoof met een snelheid als de Siberische express en geen enkele aanstalte maakte om te gaan stoppen. Wij liepen door de smalle middengang, conducteur achter ons, conducteur vóór ons. En toen, o, vreugde! Toen waren wij op een groot balkon met een geverniste deur met: „vrij” erop. Jager dook als een haas op de deur af, schoot naar binnen en klapte de deur met een bons dicht. Het witte schuif je verdraaide: „bezet.”
Ik deed twee stappen en stond voor de tweede deur, eveneens met „bezet.”
Een lichte duizeling overviel mij. De race werd er nu een met vier variabele factoren in drie dimensies. Eerst de twee naar elkaar toerennende conducteurs, waarvan ik de snelheid trachtte te schatten. Ten tweede was er de tijd, die nog verstrijken moest vóórdat de trein in Geldermalsen zou binnenloopen en tenslotte de tijd, die verstrijken moest, vóór de bewoner van „bezet” uit zijn hol te voorschijn zou komen. Ik ging naar het raam en keek er uit. Koeien en weiland. Geen woning of emplacement in zicht. Ik loerde om den hoek van de deur. De staartconducteur was twee compartimenten verwijderd. Ik keek naar het bordje „bezet.” Toen schoot me een afgrijselijke gedachte door het hoofd: „Zou die man daarbinnen óók zonder kaartje reizen?”
Op hetzelfde oogenblik wist ik absoluut zeker, dat het zoo was. Er kwam een magisch fluïdum van achter die geverniste deur uit. Die deur was zóó hardnekkig, zóó streng en onverbiddelijk gesloten; die deur had zulk een rustig air, dat ik me met een zinkend hart overtuigd voelde, dat zij niet vóór Geldermalsen zou opengaan.... Ik vervloekte Jager, den vuigen schurk, die zijn veege lijf had gered, en mij hier onverdedigd ten prooi liet aan twee conducteurs.
Nog steeds geen spoor van een emplacement. Ik had nimmer geweten, dat er zulk een gigantisch aantal kilometers lag tusschen Zaltbommel en Geldermalsen. Ik werd des duivels. Ik trok mijn voet achteruit en gaf een trap tegen de deur, dat het hout kraakte. Ik zou het den vent betaald zetten! Maar geen enkele reactie was het gevolg.
De kop-conducteur was anderhalf en de straatconducteur één compartiment weg. Ik wandelde naar de andere deur en gaf daar een welgemikte trap tegen. Ziezoo. Nu kon Jager óók het zweet van zijn voorhoofd wisschen. Toen kwam er een groote, zware man aan, met een rood hoofd en een knuppel in de hand. Hij ging naar mijn hok en vergenoegde zich met de mededeeling: „bezet”, maar rammelde aan de kruk. Daarna rammelde hij aan Jager’s kruk. Vervolgens kwam hij terug, zag in mij blijkbaar een medeslachtoffer en zette zich in de rij. Onmiddellijk daarop kwam een derde erbij. Een kantoorbediende, aan zijn rug en gezicht te oordeelen.
Hij keek naar ons en trok daar ongetwijfeld een conclusie uit, want hij rammelde niet aan krukken en ging uit het raam staan kijken. Ik ging opnieuw naar de deur en rammelde ostentatief aan de kruk. Geen antwoord.
„Staat U hier allang?” vroeg de dikke man.
„Ontzettend!” zei ik. „Schandaal!”
„En dié daar?” vroeg hij, naar Jager’s cel wijzend.
Ik aarzelde. Mijn loyaliteit won het van mijn wraakzucht: „Die nog maar pas”, zei ik. „Maar hier zit natuurlijk zoo’n vent in zonder kaartje.”
„Pardon?” vroeg de kantoorbediende, die iets had gehoord, maar niet wist waar de klepel hing.
„Het is een schandaal!” kreet ik. „Daar zit natuurlijk zoo’n vent in, die zonder kaartje reist.”
„Daar moet iets aan gedaan worden!” riep de dikke man. „Waar is de conducteur?”
„Ja, voor den duivel!” brieschte ik. „Waar is de conducteur?”
„Daar komt hij aan”, riep de kantoorpief.
„Ga mee!” zei ik. „We gaan ons beklagen.”
Ik stapte op hooge beenen de gang, door, met den dikken man en den kantoorbediende achter me aan. Ik tikte den conducteur op zijn geuniformde mouw en wenkte hem stil en bescheiden.
Hij keek verrast op en volgde ons gedwee naar het balkon.
„Conducteur”, zei ik. „Dit is een schandaal! Ik sta hier van Zaltbommel af. Niemand komt er uit. Wij hebben aan de kruk gerammeld, geschopt en geslagen. Daar zit natuurlijk een vent in, die zonder kaartje reist. Daar moet maar eens een eind aan worden gemaakt.”
„Hoor, hoor!” zei de kantoorpief. Ik had den dikken man nu voldoende opgedraaid en hij begon uit zichzelf af te loopen: „Ik sta erop, dat U die zaak onderzoekt. Dat zonder kaartjes reizen raakt mij niet, maar dit.... eh.... Het is een schandaal!”
„Het is ergerlijk, conducteur”, zei de kantoorpief, die ik onder normale omstandigheden met liefde een pak slaag had gegeven voor zijn geestelijk welzin, maar wien ik nu als volgeling noodig had.
„Tja”, zei de conducteur. Hij krabde onder zijn pet en bekeek de deur met twijfelend oog. Wij wachtten in stilte. Hij deed een stap voorwaarts en rammelde aan de kruk. Stilte.
Ik keek uit het raam. Koeien en gras.
De ambtelijke bal was nu echter aan het rollen gebracht. Breng een ambtenaar met een auditorium of een publiek eenmaal aan den gang en niets zal hem meer doen stoppen, vóór hij een afdoend goed figuur heeft geslagen.
Vanaf het oogenblik, waarop de conducteur, voor ons aller oogen, aan de kruk had gerammeld en was genegeerd, moest en zou hij zijn autoriteit doen gelden en weten, of daar een kaartjeslooze achter die deur zat of niet, — al moest hij met „zaag en bijl”, (zooals het heet in de treinen van den Hollandsch IJzeren Spoorweg), het geheim des kuischen étui’s te weten komen, of met dynamiet zich een weg banen door den stalen zijwand. Desnoods zou het heele rijtuig worden afgekoppeld en op een zijspoor gezet, maar er moest en zou.... Hij rammelde opnieuw. Met nadruk nu.
Stilte.
Klikketiklak-klikketiklak zeiden de wielen. Rikketi-klikketi-rikketiklak over een wissel. Rikketiklik-rikketiklak.... rikketiklak.
„Ziet U?” zei ik. Dat is al een kwartier zoo. Beslist zoo’n vent zonder kaartje.” Er kwam een jongeman bij met plus-fours en een bol gezicht. Ik begon hem op te draaien.
Hij liep na enkele slagen al af. „Is het hier nou wéér zoo?” gromde hij. „Het wordt steeds erger, conducteur. Er moet maar eens een eind aan komen!” Toen kwam de conducteur van den kop, die zich door zijn reizigers had heengewerkt, er óók bij. Plus een juffrouw, die zich snel en kiesch terugtrok. Er kwam echter wel een vader met een weenend kind. Het was voor mij nu niet meer noodig om den boel op te draaien. De lawine was aan het schuiven gegaan en schoof uit zichzelf verder. Dat vond ik eigenlijk wel zoo prettig, want alles bij elkaar vond ik het een onkiesche geschiedenis. Wat me echter bovenmate intrigeerde, was, wie met een dergelijke onverstoorbaarheid achter die deur zat. Het was een koor van verontwaardigde kreten. Het kind huilde steeds harder. Men rammelde nog eens aan de kruk en de twee conducteurs keken elkaar ontsteld aan, bij dit volkomen negeeren van hun autoriteit. De conducteurs werden kwaad. Wat drommel, zooiets kan een conducteur toch niet nemen? Het kind weende in vele toonaarden, ergens in driegestreept.
„En die daar?” zei de tweede conducteur, naar het hok van Jager wijzend.
„Dat is in orde”, zei ik. „Die is er pas in. Maar deze! Toppunt gewoon!”
De eerste conducteur balde zijn vuist en bonsde op de deur.
„Open, in naam der wet!” riep hij.
Rikketi-klikketi-bons-bons, zeiden de wielen.... Roppeti-rikketi-taktak. Het emplacement van Geldermalsen! De trein remde snel af en schoof onder de stalen overkapping. Toen ging de deur open. Uit het hok kwam de hoofd-conducteur, kenbaar aan zijn rooden band.

* * *

Ik verdween als de hazen. Ik gleed als olie weg naar achteren en stopte niet, voor ik één compartiment van den achtersteven van den trein verwijderd was en bleef daar uit het raam staan kijken. Twee étappes had ik achter mij, twee moesten er nog komen. Ik voelde mij moe en uitgeput. De zedelijke steun van Jager was mij ontvallen. Wat zou er met hem gebeurd zijn? Wellicht was hij reeds door twee woedende conducteurs in stukken gereten of duizendmaal opgeschreven in die dikke notitieboeken, die elk conducteur bij zich heeft, bijeengehouden door een elastiek. De staart-conducteur stond heelemaal achter bij den staart. De hoofdconducteur was in het midden ingestapt. De kopconducteur was blijkbaar overcompleet bevonden, want ik zag hem het perron afsjokken en niet meer te voorschijn komen. Zijn dienst was waarschijnlijk afgeloopen. Of hij moest strafregels schrijven.
De trein trok aan en het helle daglicht vlood weer naar binnen door de breede ramen. De staartconducteur schoof zijn deur dicht en.... begon tot mijn matelooze ontzetting systematisch opnieuw te werken, de nieuwe menschen controleerend. Over een halve minuut zou hij bij mij zijn! Ik durfde geen enkel risico nemen, stak mijn handen in mijn broekzakken, met zooveel nonchalance als ik bij elkaar kon scharrelen en begon weer den trein op te promeneeren, naar den kop toe. De griebels liepen over mijn rug. Ik verwachtte elk oogenblik een hand in mijn nek te voelen, en een barsche stem te hooren.
„Waar is Uw kaartje?”
Maar er gebeurde niets. Ik passeerde één balkon.... twee balkons.... en toen naderde in de verte, breed uit, op zijn doode gemak, de hoofdconducteur, kenbaar aan zijn roode sjerp. Ik stopte waar ik stond. Dit was te veel. Ik vroeg mij af, of de Staatsspoorwegen niets anders te doen hadden, dan millioenen conducteurs de treinen op en af te laten galoppeeren. Terug kon ik niet. Maar de hoofdconducteur naderde zoo langzaam en onafwendbaar als het noodlot zelve. Ik zag zijn blikken van verre op mij gevestigd.
Er was geen ontkomen aan. Toen, in het toppunt van wanhoop, kreeg ik een idée. Ik keek onderzoekend de rij menschen langs en begon langzaam vooruit te loopen; elk onschuldig reiziger een doorborenden blik gunnend, en onderwijl een lied fluitend. Van compartiment tot compartiment vorderde ik. Hij naderde snel. Nog twee coupé’s.... Daar zag ik zijn groote schoenen in mijn beeldvak komen. Ik keek op, zag hem en een verraste glimlach gleed over mijn gelaat.
Ik zei geagiteerd: „Pardon chef. Heeft U verderop in den trein een dame gezien? Een blonde dame met een jas van tijgervel? Maar ze kan ook haar jas hebben uitgetrokken. Dan heeft ze een gele jurk aan.”
Hij dacht even na en schudde het hoofd.
„Ze móét in dezen trein zitten!” zei ik wanhopig. „En ik móét haar absoluut hebben. Ik ben in vliegende haast dezen trein gaan halen. Ik heb haar naar dezen trein gebracht en zij heeft al mijn distributiepapieren in haar taschje!”
Vijf menschen rondom begonnen luid te lachen. Het gezicht van den hoofd-conducteur begon breed te lachen. Eén man vertelde, dat hij een dame in een tijgerjas op het perron in Zaltbommel had gezien.
Ik was blij verrast: „Heeft U haar niet in zien stappen?.... Voorkant van den trein.... O, prachtig. Ja, verduiveld! Ze heeft zelfs mijn rookerskaart bij zich. Ik had al een honger als een paard, toen ik afscheid nam. Ik ga gauw kijken. Dank U hartelijk!”
Groot gelach. Vele schimpscheuten. Ik liep snel verder den trein door, welwillend nagekeken door den Hoofdconducteur, terwijl mijn hartslag weer langzaam op gang begon te komen.
Ik zocht bijna den heelen trein af. Tot mijn niet geringe opluchting kon ik geen dame in een tijgerjas ontdekken. De eenige, die ik ontdekte, was Jager, die vóór mij uit plotseling zijn helblonde haren en zijn verschrikte gezicht om een deurstijl stak.
Toen waren we in Culemborg. Mijn keel was droog en mijn stem reutelde. Ik sloeg alle voorzichtigheid en economie in den wind, ging naar een karretje en kocht een fleschje limonade, dat ik op de plaats leegklokte. Ik voelde me wat beter na dat fleschje. Met smart in het hart gaf ik den jongen vijf cent tip. Ik kón niet meer missen. Ik nam mij zeker voor, den eerstvolgenden keer, dat ik op dat traject reisde, het dubbel goed te maken. Ik prentte zijn gezicht in mijn geheugen en stapte in.
De trein trok snel aan. Vierde étappe. Culemborg-Utrecht.

* * *

Dit traject, — ik wist het, — was het langste. Op het oogenblik, dat de trein vertrok, was de Hoofdconducteur nergens te ontdekken. In Utrecht zouden wij over moeten stappen. Ik kon dus alle schepen achter mij verbranden als het noodig was. De staartconducteur was achteraan ingestapt. Ik was niet van plan om gewaagde experimenten uit te halen en nam plaats op een klapstoeltje op het balkon en bij de twee bekende hokjes. Alles was daar nu rustig.
Beide barometers wezen: „VRIJ.”
Door op mijn stoeltje voorover te buigen kon ik, zonder in de gaten te loopen, beide kanten van den trein overzien. De Hoofdconducteur was niet te ontdekken. De staartconducteur naderde weer langzaam in de verte.
Ik zuchtte diep. Deze man werkte met een ijver, een betere zaak waardig. De tusschendeur vloog open en Jager kwam er door. Zijn haren zaten in de war en zijn oogen stonden wild: „Ben jij al gesnapt?”
„Nog niet”, zei ik somber.
„O”, zei hij, wierp een schichtigen blik vooruit en achteruit den trein door en dook het hok aan stuurboord in.
Ratelend schoot de schijf om: „bezet.”
Jager was geliquideerd. Ik speelde even met de gedachte, snel het andere hok te bezetten, maar in gedachten zag ik een lange reeks van menschen zich ophoopen tusschen hier en Utrecht. En de staartconducteur was, na zijn ervaring tusschen Zaltbommel en Geldermalsen, niet een man, die attent moest worden gemaakt op geverniste deuren, die de hardnekkige geslotenheid hadden van kluispoorten.
Neen! Alles liever, dan mij opsluiten in zulk een hok!
Ik houd niet van posities, waarin elke mogelijkheid tot manoeuvreeren is afgesneden. Ik verkies posities, waarin men zich bewegen kan en snel van taktiek veranderen.
De spoorbrug lag reeds lang achter ons.
Rikketi-klik. Rikketi-klak.... Koeien en weiden.... Koeien en klak. Rikketi-wei. Langzaam maar zeker naderde de staartconducteur. Ik was al van plan om op te staan. En toen bleef hij staan. Het was een heele afstand en ik durfde mijn oogen eerst niet gelooven.... Maar ja! Hij was naarstig in een boek aan het schrijven. Iemand moest een verlengbiljet hebben of zooiets. Mijn hart zong. Er wàs nog een kans!
Rikketi-klak.... rikketi-pikketi.... rikketi-klak. Een wissel. Rikketiklak.
Een ander rhyhtme. Hoe kòn dat?.... Tipa-tiboem-tipa-tiboem-tipatiboem. Hij is nòg aan liet schrijven. Daar heel in de verte ligt Utrecht. Hoera!
Toen kwam de Hoofdconducteur eraan, vanuit den kop van den trein. Hij keek niet links of rechts. Hij bemoeide zich niet met kaartjes, in zicht van de haven. Hij stevende tusschen de banken door met voor zijn doen groote snelheid. Ik bleef rustig op mijn klapstoeltje zitten. Hij ging natuurlijk zijn ondergeschikte om een sigaret vragen. De tusschendeur schoof open.
„Ha, mijnheer. Bent U daar? Ik heb die dame met de tijgerjas gevonden. De Hoofdconducteur; de trein; het heele heelal maakte één halven slag naar rechts, hing ondersteboven te draaien en kwam langzaam weer recht te staan. Ik slikte en zei schor: „Pardon?”
Zijn gezicht straalde van voldoening, vermengd met een weinig wrevel over zooveel botheid van mijn zijde.
„Die dame met de tijgerjas! Ik heb haar gevonden. Die uw distributiebescheiden heeft meegenomen. Maar ze weet van niets.”
„Hoe kàn dat nou?” zei ik volkomen verdwaasd.
„Ze heeft een gele jurk aan ook, mijnheer, dus zij moet het wel zijn.”
Ik steunde zacht en besloot, dat, als ik in Holland ooit iets te zeggen kreeg, een verbod zou uitvaardigen tegen het dragen van tijgerjassen in combinatie met gele jurken. Waarom, van alle denkbare milliarden kleerencombinaties moest een wildvreemde juffrouw bij snikheet weer een tijgerjas aantrekken over een gele jurk?
„Maar ze heeft Uw distributiebonnen niet”, zei de conducteur. „Ze wist van niets. Ze was ook niet naar den trein gebracht.”
„Kom kom”, zei ik. „Haha. Vrouwen zijn altijd dwaas. Of ze dacht misschien, dat U haar voor den gek hield.”
Rikketi-klik.... rikketi-klak.... Pang-pang. Rikketi-klik.
Utrecht’s schoorsteenen werden langzaam grooter. Maar zoo langzaam; zoo héél langzaam. Dat hééle langzame, weet je niet?
„Ik snap het niet”, zei ik in een desperate poging om tijd te winnen. „Ik heb den heelen trein nagezocht.”
„Ze zat in de tweede klas”, zei de conducteur.
„Hoe kan dat nou?” kreet ik. „Ik heb een derde klas kaartje voor haar gekocht. Weet U wel zeker, dat het de goede dame is?”
„O ja”, knikte hij. „Ze had een tijgerjas aan en een gele jurk, maar ze zei dat ze Uw papieren niet had. Gaat U niet even mee?”
Ik had hem met pleizier den schedel verbrijzeld om dan zijn cadaver stil tusschen twee schuifdeuren naar buiten te laten glijden. Hij stond te schuifelen en een glimp van wantrouwen kwam in zijn oogen. Ik kon met geen redelijkheid langer weigeren of treuzelen.
„Het wordt hoe langer hoe raarder”, zei ik en volgde hem. Terwijl ik langzaam achter hem aan liep, verlangend uitkijkend naar de schoorsteenen van Utrecht, overpeinsde ik, dat hij geen idée had, hóé raar de situatie binnen één minuut wel zou kunnen worden.
Hij opende een tusschendeur met een stuk ijzer en wij bevonden ons in de tweede klas. Ik overwoog, op mijn teenen stil terug te rennen, maar dat ware slechts uitstel van executie geweest. Trouwens: hij keek om.
„Het volgend compartiment”, zei hij; stond stil, schoof een deur open en grinnikte naar binnen. Ik sloot mijn oogen, vouwde de handen een kort oogenblik ineen en zette mij geestelijk schrap voor den schok. Dan stapte ik vooruit.
„Dag Toos”, zei ik.
Zij keek stom verbaasd: „Dag Willem W..... Hoe kom jij hier?”
„Jaha!” zei ik. „Haha. Dàt moest je eens weten. Stout meisje. Hahaha. Je bent me óók een mooi kind.”
De conducteur grinnikte en de medereizigers, die van dien misselijken conducteur met zijn grijnzende gezicht natuurlijk het heele verhaal van de distributiebonnen in geuren en kleuren hadden gehoord, grinnikten ook.
„Ja”, zei de conducteur, op zijn hakken op en neer wippend, „de dame zegt, dat ze van geen distributiebonnen afweet.”
Ik kneep het van-de-handsche oog snel eenige malen op en neer. Een man van middelmatig intellect zou, — ook zònder dat —, gesnopen hebben, dat er ergens een schoen wrong. De mannen in de coupé snapten allen, dat er ergens verschillende schoenen wrongen. Zij waren alleen zeer geïntrigeerd en duivels benieuwd om uit te visschen, wáár hem precies deze schoenen wrongen.
Ik knipperde dus nogmaals waarschuwend met mijn eene oog en zei: „Weet ie nog, lieve, lieve kind, hoe ik je naar den trein heb gebracht?”
„Gos, ja”, snaterde zij. „Dàt is lang geleden. Dat was nog vóór Kerstmis.” Ik onderdrukte een reutel en knipperde nogmaals met mijn oog.
„Gossie”, riep ze. „Je hebt een vliegje in je oog!”
„Wat ben jij een grappenmaker”, zei ik knarsetandend. „Hahaha. Ja.... Haal hem er maar even uit, wil je?”
Het is teekenend voor de onbegrensde fantasie van vrouwen, dat zij inderdaad een vliegje vond en verwijderde.
„Zoo; is het nu beter?”
„O ja”, zei ik. „Veel beter.”
„Dat gekke geknipper met zoo’n oog staat zoo idioot”, zei ze.
Ik begreep niet, dat eenig man dit wezen niet reeds lang met een vleeschbijltje had vermoord. Ik had zin, mijn voorhoofd af te wisschen, maar na mijn tweedaagsch avontuur leek mijn zakdoek meer op een poetslap dan iets anders.
Zij keek mij onderzoekend aan: „Wat is dat voor een gek verhaal over distributiebonnen? En hoe wist je, dat ik in dezen trein zat?”
Ik begon het verduiveld warm te krijgen onder mijn boordje.
„Luister, poesje”, zei ik. „Ik heb altijd je gevoel voor humor bewonderd, maar wat betreft mijn distributiebonnen scherts ik niet. Ik rammel, kraai en briesch van den honger. Houd nou op met die flauwe mop over die bonnen en geef ze hier.”
„Maar....”, zei ze en haar wenkbrauwen, ijle boogjes, rezen omhoog. „Ik snap niet.....”
Ik haalde geresigneerd de schouders op: „Goed. Best. We gaan dadelijk samen eten. Dan zullen ze wèl te voorschijn komen, denk ik. Haha.”
„Hahaha”, zei de heele coupé.
Klikketi-klak, zeiden de wielen. Utrecht!

* * *

Ik vond Jager terug. Hij had het zwaar te verduren gehad onder de spanning. Hij liep sloffend en wischte nog steeds zijn voorhoofd af. Wij legden Toos ons predicament uit.
„Gos, wat gek”, zei ze. „Ik heb nog net twee dubbeltjes bij me. Is dat niet grappig?”
Wij verzekerden haar grimmig, dat het vreeselijk grappig was en vertelden haar nogmaals al onze wederwaardigheden van het laatste jaar dat wij tusschen Den Bosch en Utrecht in een trein hadden doorleefd.
Wij vertelden het tweemaal. Éénmaal gewoon en éénmaal achterstevoren en toen begonnen we het waarachtig leuk te vinden ook en vonden het hoe langer hoe leuker.
„Is het eigenlijk geen pràchtmop?” lachten wij. „Hahaha. De dame in de tijgerjas en de gele jurk. Hahaha. Stel je voor. Hohoho!”
„Hihihi”, zei ze. „Maar wat had dat verhaal over die distributiebonnen nu te beteekenen? Ik heb toch geen bonnen van jou?”
Ik hoop niet, dat het mij kwalijk wordt genomen, maar wij zijn opgestaan en hebben haar laten zitten.
Wij hebben zelfs haar twee dubbeltjes niet opgevraagd.

* * *

Wij constateerden met groote vreugde, dat de trein naar Den Haag stampvol was. Wij stonden op een balkon, met de armen tegen onze rompen geperst en zweefden bijna met de voeten van den grond. Wij maakten ons intens gehaat, door met groot gejuich elken nieuwkomer te verwelkomen. Jager en ik hadden posities vlak bij de deur.
„Vol, vol!” brulde de compacte massa op het balkon om ons heen, naar adem snakkend. „Vol!”
„Welnee”, zeiden wij, „U kunt er nog makkelijk bij, hoor. Heeft U koffers? Geef maar hier. Niet meer koffers? Jammer.”
En wij persten en wij drukten, tot de massa nog íéts verder ineen zeeg. Jager en ik stapten uit en schudden wat met den trein, tot het geheel wat beter kwam te liggen en nog een beetje zakte en toen ontdekten wij, dat er nog ruimte voor twee menschen over was. Wij riepen er twee aan, die langs den trein renden en sleurden hen erin.
Jager en ik hadden een doodelijken angst gekregen voor alles, wat conducteur was. Wij wenschten geen enkel risico te nemen. De trein kon ons niet vol genoeg zijn. Indien mogelijk, wenschten wij den trein zóó vol te hebben, dat er geen conducteur meer bij kon. Wij bereikten ons doel. Met een lichten schok kwam de trein in beweging. Zijn inhoud was zóó vast opeengepakt, dat wij absoluut geen moeite hoefden te doen om te blijven staan. Als er iemand op ons balkon een vloo had gehad, was het arme dier een vreeselijken dood door verplettering gestorven. Het was uitgesloten, dat een conducteur van vleesch en bloed zich door die massa kon heenwringen. Tot Woerden toe ging alles prachtig. Wij kregen zelfs eenige ruimte.
Door het schokken en schudden van den trein ging alles een beetje beter in elkaar passen. Ellebogen kwamen beter te liggen in lendenen en enkele buiken deukten een beetje in onder den gestadigen druk.
Het eenige verbijsterende aan dezen tocht, en van elken tocht in een stampvollen trein, is het mysterie van de voeten.
Het is een onbetwistbaar feit, dat de dwarsdoorsnede van de menschelijke romp qua oppervlakte veel grooter is dan de som der oppervlakten van zijn schoenzolen. En toch staat de heele vloer van een trein vol met voeten. Hoe het mogelijk is, begrijp ik nog steeds niet, maar veertig menschen op een treinbalkon hebben minstens honderdvijftig voeten met tweeduizendzevenenveertig teenen. Als ik mijn voet maar een centimeter verdraaide, kwam ik in conflict met teenen rechts of links. Ik trok hieruit de conclusie, dat de menschen om mij heen in hellenden stand op het balkon stonden en dat er ergens op den vloer, achter de onmiddellijke omheining van voeten, groote open plaatsen moesten wezen. Ik stak dus mijn voeten voorzichtig tusschen enkele beenen door en begon den vloer verderop te peilen. Dit werd met de minuut noodzakelijker, want ik begon, tengevolge van een vreemde en langzame verschuiving der reizigersmassa, zelf in hellenden stand te verkeeren. Doch waar ik ook peilde, overal haalde ik monsters voeten op. Na elke peiling, die mislukte, bewoog er ergens een hoofd, dat woedend begon rond te kijken. Het werd voor mij op den duur een onderhoudend tijdverdrijf, uit te visschen, welke voeten bij welke menschen hoorden. Dit gaf tot de meest verbijsterende resultaten aanleiding. Ik vond vóór mij op den grond een voet, welke een juffrouw achter mij een kreet deed slaken. Ik achtte dit niet mogelijk en trapte nogmaals; nu iets harder. Haar kreet was ook iets harder. Ik trachtte te ontdekken, hoe haar beenen gekronkeld zaten, maar ik kon het niet ontwaren. Voor deze fenomenen geef ik geen verklaring; ik neem hen slechts waar en geef hen door. Ik hield er mee op, toen ik op eenigen afstand een geheel nieuwen voet ontdekte en hier een trap op gaf, waarna ik zelf een kreet slaakte.
„Hèhèhè”, zei een dikke man achter me. „Ik zal blij zijn, als ik er in Woerden uit kan.”
„Hoor!” zei een stem achter me. „Die dikke meneer daar gaat er in Woerden uit.”
„O, maar wij gaan er óók in Woerden uit!” kraaiden zestien of zeventien juffrouwen uit alle windstreken.
Ik ving Jagers blik op. Wij keken elkaar ontzet aan en verbleekten. Dit was volkomen mis. De trein was juist zoo aardig vol.
„Gaat U er allemaal in Woerden uit?” vroeg Jager angstig aan de verzamelde massa.
Een instemmend koor antwoordde.
„Waarom in ‘s hemelsnaam?” vroeg Jager.
Er viel een korte stilte.
„Omdat wij naar Leiden moeten”, zei de dikke man. „Wij hebben ons jaarlijksche uitje gehad van de Vereeniging Voor Vreemdelingenverkeer. We zitten met zeker tweeduizend man in dezen trein.”
„O”, zei Jager. „Maar U kunt toch veel beter over Den Haag reizen?”
„Over Den Háág?” vroeg de dikke man.
„Tuurlijk”, zei Jager. „U rijdt ineens door naar Den Haag, stapt in den trein naar Amsterdam en stapt uit in Leiden.”
„Ik stap altijd uit in Woerden en neem het treintje naar Leiden”, zei de dikke. „Ik heb nooit anders gereisd van Utrecht naar Leiden.”
„U lijkt wel gek, om met zoo’n vies klein stoomtreintje te gaan”, zei ik. „Het is toch veel comfortabeler om met een electrischen trein te reizen. Véél comfortabeler.”
„Tjonge, tjonge, hoe comfortabel”, zei Jager zachtjes tegen mij, „dat hééle comfortabele, weet je niet?”
„Maar dan moet ik in Den Haag van Staatsspoor naar Hollandsche Spoor loopen”, zei de man.
„U kunt de Blauwe Tram nemen”, ried ik haastig, „die vertrekt vlakbij Staatsspoor. Blijf toch in dezen trein, man.....”
Op dit punt in de besprekingen ontstond er een gemor onder de andere reizigers. Wij hadden ons toch al niet bijster bemind gemaakt, door in Utrecht het compartiment zoo grondig vol te stoppen.
„Laat die meneer er toch uit in Woerden, als hij er graag uit wil”, bromde een mannenstem achter mij.
„Het lijkt waarachtig wel of U het prettig vindt om in een stampvollen trein te staan”, zei een verhitte dikke burgerjuffrouw. Toen liep de trein in Woerden binnen. Ik had juist een schildering willen geven van de ellende van het reizen in kleine locaaltreintjes, maar het was te laat. Een ware exodus uit den trein begon. Tweeduizend menschen werden door onzen trein uitgebraakt op het smalle perron en bestormden den er tegenover liggenden trein naar Leiden. Jager en ik poogden nog den dikken man tegen te houden, maar er was geen stoppen aan. Hij volgde de roepstem van zijn kudde. Met satanische voldoening zagen wij hem nog duwen en slaan, pogend in den stampvollen trein naar Leiden te komen, toen onze trein, met den lichten schok, electrische treinen eigen, het tweede traject van zijn reis aanving.
Wij stonden alléén op het balkon. Huizen en boomen begonnen in snel stijgend tempo voorbij te vliegen. Wij waagden een blik in de compartimenten achter ons. De helft van de plaatsen was onbezet. Wij keken onbelemmerd vijftig meter van den trein door.
„Verschrikkelijk”, kreunde Jager, een sigaret rollend van peukjes, die hij uit zijn zak haalde.
Ik zeeg neer op het klapstoeltje op het balkon en loerde rond den gevernist-houten rand van de deur: „Kunnen we geen kaartje nemen vanaf Woerden?”
Jager dacht na en schudde somber het hoofd: „Die twee kwartjes toeslag breken ons den hals. We moeten op een of andere manier minstens Gouda zien te bereiken.”
„Kunnen we niet buiten aan den trein gaan hangen?” stelde ik voor, schichtig van voren naar achter kijkend.
„Lieve, lieve Directeur van den Hollandschen IJzeren Spoorweg”, bad Jager devoot, „zorg dat de conducteur me niet pakt en ik zal nooit, nóóit meer zonder kaartje reizen.”
Op dat oogenblik zag ik, van achteren af, de gevreesde gestalte van een conducteur naderen. En op hetzelfde moment schoot mij de oplossing door den geest.
„Jager”, riep ik. „Ga naar dien conducteur toe en vraag één biljet van Woerden naar Gouda! Vraag hem, hoe duur de reis tweede klas is en hoeveel menschen er nu in zoo’n trein kunnen alsie heelemaal vol is en ik weet wat al niet, maar hóúd hem aan de praat! Intusschen arriveeren we in Gouda en dan zien we wel weer verder.”
Dit plan lachte Jager, zooals ik wel verwacht had, ten zeerste toe. Hij verloor metéén zijn schichtig uiterlijk en begon met een glimlach van veilige rust het geld uit zijn zak te tellen. Ik graaide wat ik nog bij me had te voorschijn en gaf het hem. Het was 15 cent. Hij graaide en graaide en telde.... en zijn gelaat betrok. Mijn hart zonk met een plof in mijn schoenen.
„Wat?” ... begon ik.
Hij keek me aan. Ik zag hem verbleeken. Hij werd groen: „Ik heb een gulden verloren. Kan niet anders!”
Hij graaide door al zijn zakken heen, met steeds wanhopiger gebaren. Ik loerde rond den rand van de deur. De conducteur naderde met werkelijk onheilspellende snelheid.
„Vlug!” zei ik. „Weg. Maak, dat je weg komt. Ga verderop.”
Jager bukte, schoot het gangetje in en richtte zich een paar passen verder pas weer op; een geheel onnoodige en vreemde manoeuvre.
Ikzelf stond op, prevelde enkele schietgebeden en keek om den rand van de deur. Het was een dikke, gemoedelijk uitziende conducteur. Hij was vlakbij....
Ik slikte tweemaal.... en toen stopte de trein. Vraag niet waarom, of hoe. De trein stopte gewoon. Ik opende de rechterdeuren en keek, of ik een signaal kon ontdekken. De lijn maakte een bocht naar links en ik zag er geen. Maar ik aarzelde geen seconde, sprong uit den trein en rende als de hazen langs de wagens naar achteren. Ik rustte niet, vóór ik het laatste portier van den laatsten wagen had bereikt. Ik greep de handvaten, opende de deur, heesch mij op en zeeg hijgend neer op het klapstoeltje, dat daar op het halve balkonnetje was aangebracht. Ik liet mijn hoofd achterover tegen den rand leunen en sloot mijn oogen, in innige dankbaarheid. Ik was overtuigd, dat de Directeur van den Hollandschen IJzeren Spoorweg ons innig gebed had verhoord en op voor ons duistere, maar effectieve wijze, den trein had laten stoppen.
Toen ging de schuifdeur open en door de deur kwam.... de dikke conducteur. Hij keek mij aan en grijnslachte.
Ik keek hem een oogenblik in het gelaat en sloot dan de oogen met een vermoeid gebaar, zooals menschen doen, die weten dat het volgende oogenblik hun een wissen dood zal brengen. Ik was strijdensmoede. Ik had uit het portier kunnen springen en een wilden ren beginnen over de spoorbaan met den dikken conducteur schreeuwend achter mij aan....
Ik had er de spirit niet meer voor. Ik zat daar, gelaten afwachtend, wat er met mij zou gebeuren; mijn hoofd achterover leunend en de oogen gesloten; mijn armen over de borst gekruist. Ik hoorde een metalen gerinkel.
„Ook dàt nog”, dacht ik. „Zelfs de schande der handboeien.” Met verrassende helderheid schoot mij het feit door het hoofd, dat elk conducteur van de Staatsspoorwegen tevens Onbezoldigd Rijksveldwachter is.
Ik opende de oogen, juist op tijd, om den conducteur te zien verdwijnen door het kleine deurtje, dat geen kruk heeft, en toegang verschaft tot de bestuurscabine aan elk eind van elken electrischen trein. De deur ging dicht.
De trein kwam weer op gang.

* * *

Ik had twee minuten noodig, om mijn sidderende knieën te bedwingen. Daarna stond ik langzaam op en wandelde den trein door om Jager op te zoeken. Midden in den trein stopte ik. Op den stoffigen grond, voor mijn voeten, lag een half spoorkaartje. Ik gevoelde me als een van dorst versmachte, die een veldflesch vindt in de woestijn. Ik hield tweemaal de handen voor de oogen en keek driemaal. Het was geen fata morgana. Het lag er nog. Ik raapte het op. Het was een retourtje van Utrecht naar Den Haag. Ik bekeek het wat nauwkeuriger. Het was een kaartje van zes dagen geleden.
Ik slingerde een luiden vloek naar het hoofd van menschen, die spoorkaartjes verliezen en zoo onschuldige medereizigers de ijselijkste decepties bezorgen. Maar ik wierp het kaartje niet weg. Ik stak het in mijn zak. Het zou me te pas kunnen komen om in Den Haag aan de contrôle af te geven. Daarna zocht ik een comfortabel klapstoeltje uit op een frisch balkon met riant uitzicht en, verzonk in gepeinzen. Ik was nu zoo ver, dat ik practisch elk bedrag zou hebben betaald voor een geldig spoorkaartje. Ik dacht er over na, hoe heerlijk het moest zijn, om een buidel geld op zak te hebben, dan den trein door te loopen en links en rechts menschen aan te schieten met de vraag of zij geneigd waren, hun kaartje voor drie- of vierdubbelen prijs over te doen. Ik kwam zoover, dat ik enkele menschen, die mij passeerden, berekenend aan begon te kijken.
Ik kwam tot de overtuiging, dat een dergelijk plan in elk geval zou afstuiten op de verschrikkelijke degelijkheid van den doorsnee-Hollander. Als iemand mij met een dergelijke vraag onverwacht zou aanschieten, zou ik, binnen drie seconden op zijn laatst, begrijpen hoe het land lag, en mee helpen om een plan de campagne op te stellen. De gemiddelde Hollander echter kijkt je eerst een tijdlang aan met een onbewogen gelaat, laat je dan je vraag herhalen, zet dan een gezicht, waarop duidelijk te lezen staat, dat hij twijfelt aan al je verstandelijke vermogens plus aan driekwart van de verstandelijke vermogens van de voorvaderen tot en met de zesde voorgaande generatie, — doet vervolgens een stap achteruit, omdat hij zich niet kan indenken, dat iemand het dubbele van den prijs voor een spoorkaartje zou willen geven en vermoedt, dat hij op de een of andere manier zal worden beetgenomen en eindigt met een intens gevoel van wantrouwen en een vaag vermoeden, dat hij, door zijn kaartje te verkoopen, betrokken zal raken in moordaanslagen, oplichterijen, zes brandstichtingen of een ernstig geval van treinvredebreuk.
Toen kwam er een jongetje van zestien jaar voorbij met blond haar, in een kampeerbroek. Hij keek mij aan en ik keek hem aan.
„Luister, Bill”, zei ik. „Ik reis zonder kaartje. Doe me een lol en leen me jouw kaartje even. Ik breng het direct terug.”
Hij aarzelde geen seconde, vischte zijn kaartje uit zijn achterzakje en gaf het mij.
„Ik zit dáár”, zei hij en wees naar voren.
„Tot direct”, zei ik en liep naar achteren.
Ik stevende met licht gemoed op de deur af, waarachter ik wist, dat de
conducteur zat, en klopte erop met het handvat van mijn wandelstok. De deur ging onmiddellijk open.
„Conducteur”, zei ik, „ik wilde U het volgende vragen: eh.... Heeft U tijd?”
Hij keek blij verrast, en zei, dat hij zwom in tijd.
„Kijk”, zei ik. „Ik heb hier een kaartje naar Den Haag. Nu wil ik doorreizen naar Leiden. Moet ik dan in Den Haag naar het loket om een nieuw kaartje te koopen, of kan ik bij U terecht?”
Hij straalde van vreugde. Alle conducteurs stralen altijd, als je je laat kennen als iemand, die erop uit is, op geen enkele wijze de wetten en verordeningen der Staatsspoorwegen te overtreden, en als iemand, die de autoriteit van den conducteur onvoorwaardelijk aanvaardt; voorts als iemand, die naar de Wijze Woorden van den Conducteur wil luisteren, alsof die Woorden gesproken worden door een Feilloos Orakel.
Er volgden vijf minuten van explicatie, die ik ademloos aanhoorde. Hij vertelde op waarlijk brillante wijze, wat ik allang wist en ik knikte verheugd en begrijpend.
Daarna stak hij de hand uit om mijn kaartje in ontvangst te nemen, voor een verlengbiljet.
Ik liet het hem zien. Ik wilde, dat hij het zien zou, terdege zien, en niet vergeten, dat hij het gezien had. Maar ik trok het terug en zei, dat ik in Den Haag vanaf het perron eerst iemand wilde opbellen, bij wie ik misschien moest logeeren. Was die iemand niet thuis, dàn pas zou ik doorreizen naar Leiden.
„Ziet U”, zei hij. „U moet toch het station uit, want U moet van Hollandsche Spoor vertrekken en U komt aan op Staatsspoor.”
Ik dankte hem hartelijk voor zijn uiteenzetting, stak het kaartje van den kampeerder weg in mijn portefeuille en vertrok in de beste stemming. Ik zocht den kampeerder op, gaf hem zijn kaartje terug en vertelde hem het verhaal.
De trein minderde vaart. Ik ging op een ander klapstoeltje zitten op een ander balkon, zette de schuifdeuren open en genoot van de frissche lucht.
Gouda!

* * *

Een halve kilometer voorbij Gouda zag ik Jager aankomen door de loopgang. Hij zag er verhit en verward uit. De laatste uren en hun zenuwspanning hadden niet nagelaten, hun stempel op hem te drukken. Er waren kringen onder zijn oogen en de blauwe oogen zelf keken loerend rond. Zijn wangen waren ingevallen en zijn bewegingen waren abrupt en trekkerig, zooals bij menschen, die chronisch alcoholist zijn of hebben geleden aan shellshock. Hij drukte zich tegen den wand van den trein en keek op mij neer en zei schor: „Heeft-ie jou al gegrepen?”
Ik floot opgewekt tusschen de tanden en wipte met mijn éénen voet: „Zie ik eruit, als iemand die gegrepen is?”
Ik schudde vermanend het hoofd: „Jij krijgt last van je zenuwen”, zei ik. „Foei, Jager. Je bent nu al over je toeren heen.”
Hij loerde om den rand van de deur, trok snel zijn hoofd terug en keek van louter agitatie loerend naar buiten door de deuren.
„Jij was in Utrecht anders ook niet zoo frisch meer”, gromde hij. „Jij hebt het allerminst reden om nerveus te zijn”, zei ik verontwaardigd. „Jij hebt al het geld in je zak en ik heb niets. Als ik gevangen word, ben ik hopeloos de slons. Maar zie je dat aan mij? Ik heb sterke zenuwen.”
„O”, zei Jager kreunend. „Dáár komt-ie weer. Ga mee!”
„O, nee”, zet ik. „Welneen. Ik blijf brutaalweg zitten. Dat is de beste politiek. Jouw zenuwen zijn er niet sterk genoeg voor. Ik blijf zitten, fluit een deuntje, draai met mijn wandelstok en kijk precies of ik een tweede-klas-kaartje heb, maar voor mijn pleizier in de derde zit. Het is een kwestie van suggestie. Ik denk héél intens: „Ik heb een tweede-klas-kaartje. Ik hèb een tweede-klas-kaartje en kijk den conducteur vriendelijk lachend aan. Hij lacht terug en loopt door. Geen háár op zijn hoofd, dat eraan denkt, dat ik, uitgerekend ik, geen kaartje zou kunnen hebben. Maar je moet er natuurlijk sterke zenuwen voor hebben.”
Jager staarde mij enkele seconden lang sprakeloos aan.
„Dat wil ik zien”, zei hij nijdig.
„Best, best”, zei ik. „Maar ik waarschuw je. Je kent de oude filosofische waarheid, dat niemand de strikt persoonlijke eigenaardigheden van een ander kan copieeren. Ik waarschuw je. Ieder moet een geheel eigen systeem vinden, dat strikt in harmonie is met zijn eigen karakter en persoonlijkheid. Anders is er een disharmonie; een valschheid, die onmiddellijk door derden wordt aangevoeld. Ik waarschuw je.”
Jager loerde weer om den rand van de deur en dan naar mij.
„Je beduvelt de kluit”, zei hij. „Je hebt een of ander listig trucje, dat je mij niet wilt vertellen.”
Ik haalde de schouders op: „Jij dacht listig te zijn, door al het geld bij je te steken en mij zonder een cent in den trein te laten spartelen. Haha. Blijf hier en wacht af. Je zult zien, dat het werkt.”
Ik kruiste mijn beenen, — wipte met mijn rechterschoen, — tikte met mijn wandelstok tegen mijn anderen schoen, — legde mijn hoofd achterover en floot variaties op: „Mijn Blauwe Hemel.”
Jager stond enkele seconden lang onzeker te kijken en zette zich dan op het tweede klapstoeltje. Het is een vreemde eigenschap van Jager, dat hij absoluut niet wenscht te aanvaarden, dat een ander iets kan, wat hij niét kan. Hij kruiste dus eveneens zijn beenen, wipte met zijn eene schoen, tikte met zijn wandelstok tegen zijn anderen schoen, legde zijn blondgelokte hoofd achterover en floot variaties op: „Basin Straat Blauw.”
De deur schoof krakend en piepend opzij. De conducteur kwam erdoor, keerde zich om, sloot keurig netjes de deur weer, en keek op mij neer. Ik knikte tegen hem. Hij herkende mij onmiddellijk, lachte, tikte aan zijn pet, en keerde zich tot Jager.
„Mag ik Uw kaartje?”
Ik leunde mijn hoofd achterover tegen den wand, tikte met mijn stok tegen mijn schoen en floot „Dame.... wees zoet.” Jager werd groen en begon verwoed in al zijn zakken te zoeken. De conducteur stond er geduldig bij, de handen langs zijn uniform hangend, de tang gulzig wachtend in zijn rechterhand.
„Hé.... waar hèb ik dat ding nou toch?” mompelde Jager.
De conducteur zei niets en wachtte. Het zwijgen van een conducteur in dergelijke gevallen is véél welsprekender dan welke woorden ook. Het is ook vele malen dreigender.
„Pardon”, zei ik, ophoudend met fluiten en mij welwillend in de affaire mengend. „Uw kaartje was toch al geknipt?”
Jager keek op en beschikte gelukkig over de tegenwoordigheid van geest, dien ik van hem verwachtte.
„Natuurlijk was het al geknipt”, zei hij ongeduldig. „Daarom ben ik juist zoo nijdig. Hoe kan dat ding nu kwijt zijn?”
„O, was het al geknipt?” zei de conducteur.
Ik herinnerde hem eraan.
,Wij zaten tegenover elkaar tusschen Woerden en Gouda”, zei ik. „Wij zijn samen in gesprek geraakt. Ik heb U mijnheer’s kaartje zien knippen. Herinnert U zich niet?”
„Dat onthoud je allemaal niet”, zei de conducteur. „Maar dat verandert. Zoekt U nog maar eens goed, mijnheer, anders krijgt U moeilijkheden in Den Haag.”
„U heeft het natuurlijk in Uw portefeuille gestoken, Mijnheer”, zei ik.
„Daar heb ik zoojuist het mijne ook in gestoken.”
Jager staarde mij onthutst aan, uit het veld geslagen door zooveel grenzelooze brutaliteit. Hij zocht dan zijn portefeuille na: „Ik snap er geen steek van.”
„Zoekt U nog maar eens goed, Mijnheer”, ried de conducteur.
„Het zit soms op de gekste plaatsen, Mijnheer”, zei ik tegen hem. Wilt U gelooven, Meneer, dat ik eens de grootste moeilijkheden gehad heb, Meneer, en dat ik het weken later terugvond, Meneer, in den omslag van mijn broek, Meneer?”
Na met al dat „Ge-Meneer” de atmosfeer van de tweede-klas-coupé vol handelsreizigers volmaakt te hebben getroffen, was de scène perfect. De conducteur vertrok, na voor mij aan zijn pet te hebben getikt. Jager liet zijn armen slap langs zijn lichaam vallen en staarde mij verdwaasd aan: „Heb jij dien vent gehypnotiseerd?”
Ik haalde nonchalant mijn schouders op.
„Pah!” zei ik. „Tenue. Savoir-Faire. De oude feodale instelling met moderne compensaties.”
Toen stopte de trein in Voorburg.
„Ezel!” zei ik, „als je niet zoo eigenwijs was geweest, had je hier eruit kunnen gaan en hijgend over het perron naar den conducteur rennen en vragen of je een biljet mocht hebben naar Den Haag. Kosten één dubbeltje plus één kwartje.”
„Verduiveld. Wat nu?” zei Jager. „Hoe komen we het perron af en de uitgang door?”
„Komt tijd, komt raad”, zei ik.
De trein stopte in Den Haag. Wij stapten uit en mengden ons tusschen de massa. Ik overwoog snel. Mijn vingers speelden met het halve, zes dagen oude retourtje in mijn zak.
„Jager”, zei ik. „Ik zal je een bekentenis doen. Ik hèb een kaartje!”
Jager stond stil en een trek van intense walging verspreidde zich over zijn gelaat: „Schoft”, zei hij. „Je had een geheimen geldvoorraad!”
„Jager”, kreet ik. „Acht je me daartoe in staat? Tot zulk een achterbaksche en burgerlijke tactiek?”
Hij overwoog dit even.
„Nauwelijks”, zei hij dan.
„Geloof het, of niet”, zei ik. „Ik heb het niet gekocht. Neem het; koop twee perronkaartjes en haal mij af. Vlug. Ik heb zin om een kop koffie te drinken in het Carlton.”
„Maar hoe?.”... vroeg Jager verbijsterd.
„Schiet op”, zei ik. „Ik zal dadelijk wel uitleggen.”
Ik gaf hem het retourtje en duwde hem in de massa, voor hij bij zijn positieven kon komen. Daarna maakte ik als de hazen, dat ik uit het gezicht van den uitgang kwam. Als er iets met dat zes dagen oude retourtje gebeurde, wilde ik niet binnen gezichtsafstand van Jager zijn. Ik wandelde dus heen en weer op het perron voor de dubbele deuren van den ingang en wachtte.... wachtte.... Vijf minuten later, op den kop af, kwam Jager enthousiast de ingangsdeuren door. In zijn hand had hij twee perronkaartjes. Wij gingen den uitgang uit, zonder dat er een vuiltje aan de lucht was en renden naar een tramhalte.
„Alles goed gegaan?” vroeg ik.
Jager schudde het hoofd: „Er zijn toch nog méér menschen, die de Staatsspoorwegen willen beduvelen. Ik liep den uitgang uit en ik was er een paar meter vandaan, toen ik ineens achter me een groot geschreeuw hoor van: „Meneer, meneer!” Ik kijk om en de contrôle-pief hangt uit zijn hokje en roept in mijn richting: „Mijnheer.... Mijnheer! U heeft een oud kaartje afgegeven!” Ik keer me om en een oogenblik dacht ik, dat hij mij bedoelde en ik zeg: „Wat? Wie? Ik?”
„Nee, nee, meneer”, zegt de contrôle-pief. „Die andere meneer daar.”
Ik stond stil, midden op de straat en staarde Jager ademloos aan: „O”, zei ik. „En toen?”
„Wel”, zei Jager. „De man achter me ging te keer als een bezetene. Hij zei, dat het niet mogelijk was en dat het van een ander moest zijn, maar ze lieten hem het kaartje zien. Het was een retourtje van zes dagen oud.”
„O”, zei ik weer. (Net als Huizinga).
De tram kwam er aan en wij vochten ons erin.
„Snap je nou het lef van iemand om aan de contrôle een oud kaartje af te geven?” zei Jager. En dan nog zoo brutaal ontkennen óók nog.”
Ik schudde het hoofd: „Onbegrijpelijk.”
„Maar vertel eens”, zei Jager. „Hoe kwam jij aan een spoorkaartje, als je het niet gekocht hebt?”
„Ik heb het gevonden”, zei ik.
De tram startte en wij vielen met een bons tegen elkaar aan, hangend aan de leeren lussen.
„In den trein?” vroeg Jager.
„Op den grond”, zei ik. „Maar het was geen goed kaartje. Het was een retourtje van zes dagen oud.”
Ik lachte me te pletter. Iedereen in de tram dacht, dat ik gek was. Jager heeft mij een volle minuut lang verstard aan staan kijken. Hij heeft de rest van den dag niet tegen me willen spreken

DE GROOTE ZWEMMER-REL.

Het was na onzen terugkeer van de vruchtelooze jacht op de Huishoudster, dat de zaken snel bergaf begonnen te gaan. Dat bergaf gaan stond niet in direct causaal verband met het feit, dat wij geen huishoudster hadden kunnen krijgen; liet was het zich voltrekken van een noodlot, dat vanaf den eersten dag onvermijdelijk en onontkoombaar geweest was.
Daar was allereerst de volslagen onmogelijkheid voor mij om eenig werk te doen van eenig belang. In de eerste dagen had ik dit met ongenoegen geconstateerd. In de dagen daarna met ergernis. Vervolgens spijkerde ik, zooals reeds vermeld, een bord op mijn deur.
In de navolgende weken doorliep ik alle stadia van emotionaliteit. Ik besteedde eenmaal een vol uur na het diner om uit te leggen, dat het voor een schrijver volkomen onmogelijk is, te werken, als hij elke tien minuten wordt lastig gevallen. Toen dat niet hielp, ging ik in de logica één praemisse achteruit en begon, met na de lunch een half uur uit te trekken om een lezing te geven over het feit, dat het voor mij a priori noodzakelijk was om te werken en daardoor het geld te verdienen dat weer gebruikt moest worden ter liquidatie van schulden etc. Toen ik dit punt voldoende erin had gehamerd, meende iedereen, dat ik vreeselijk om geld verlegen was en ‘s avonds kwamen ze een voor een stiekum aan mijn kamerdeur kloppen om te vragen, of ze me konden helpen met een riks of een tientje of wat er verder beschikbaar was.
En ik herhaal: als het het één niet was, was het het ander. Ik bracht weer een nieuw bezoek aan het Canossa van mijn Directeur-Uitgever, die ditmaal vrij grimmig keek en niet geneigd was tot lachen. Ik schroefde hem een poot uit van niet geringe afmetingen, maar zelfs deze poot bleek niet in staat om den honger van alle wolven en beren aan de deur te stillen.
En dat was niet het ergste. Er waren veel verschrikkelijker dingen, — zaken van welker abstract leven wij nimmer de mogelijke geboorte hadden vermoed. Zij ontstonden uit het Niet en groeiden in gestadig sneller tempo, zot zij als grijze spookbeelden rondom ons stonden. Het waren de spookbeelden der irritabiliteit.
Gastheer onervaren of ervaren gastheer of gastvrouw: Er is heden ten dage niets meer tusschen Hemel en Aarde, op het wijde terrein van het verleenen van gastvrijheid en het samenwonen en samen-leven, dat wij niet hebben ervaren. Gij, overvarenen; gij kunt het U niet volledig indenken. Gij, ervarenen, zult begrijpend glimlachen en Uw hoofden schudden, in Uw eveneens bitter verworven wijsheid.
Wij ontdekten met schrik en ontsteltenis, dat het mogelijk is, door menschen geïrriteerd te worden over belachelijk kleine nietigheden. Wij ontdekten dat het mogelijk is, bijna te gaan gillen van wanhoop over het simpele feit, dat iemand niet eten kan zonder af en toe luid te smekken, terwijl hij voorts de beste vriend op God’s aardbodem is.
Wij ontdekten, dat alle verstandelijke redeneeringen worden weggevaagd als stof voor den wind zoodra de duivel der irritabiliteit te voorschijn komt. Wij moesten eerst ervaren, dat het mogelijk is, met het koele verstand iemand een aardigen, geschikten, prettigen en in het algemeen puiken vent te vinden; ervaren, dat wij honderden malen onze rede, ons verstand, konden laten herhalen, dat die en die zulk een voortreffelijke vent was.... om dan gewaar te worden, dat wij hem met liefde konden doodslaan om één bepaalde manier van hongerig rondkijken, wat voor eten er op tafel zou komen.
Op het oogenblik ben ik een man met een obsessie. Ik ben geworden tot een man met een eigendoms-complex. Als ik niet oppas, ben ik over tien jaar een zonderling, die ‘s nachts om drie uur stil uit zijn bed opstaat en met een zaklantaren de trap afsluipt, om zijn boeken te gaan natellen. Wiesje is bevangen door een diefstal- en bonnenwaanzin. Wiesje gelooft, evenals ik, steeds, dat er op onverklaarbare wijze distributiebonnen zijn verdwenen.
Wiesje en ik zijn op het oogenblik, allebei en collectief, sleutelmaniakken en sloten-fetischisten geworden.
En het zijn onze dierbare vrienden en kennissen en de vrienden en kennissen van onze vrienden en kennissen, die ons zoover hebben gekregen.
Ik zal meer specifiek zijn.
Vanaf mijn jongste jaren heb ik een hekel gehad aan sloten. Vanaf haar jongste jaren heeft ook Wiesje een hekel gehad aan sloten. Waarom immers hadden wij sloten noodig? Groote hoeveelheden geld hadden wij nimmer in huis; groote voorraden van het een of ander evenmin en als wij vrienden over den vloer hadden, konden zij ons huis gebruiken alsof het het hunne was.
Past op, gij onervarenen, voor deze theorie. Nimmer is ter wereld een meer valsche doctrine ooit geponeerd. Het is veiliger een inbreker van naam, een nacht vrijelijk in Uw huis te laten dwalen, dan Uw vrienden en bekenden een maand lang los over den vloer te hebben. Het eerste komt op den duur veel goedkooper uit. Het is mogelijk, gij lezer, dat gij behoort tot de klasse van gedegen burgerlieden, in wier huis alles een vaste plaats heeft; in wier huis een paar sokken, een handdoek of een boek op dag en uur meteen worden vermist. Ik wilde welhaast, dat dit bij ons zoo was geweest.
Voordat wij in Amersfoort kwamen wonen, was ik als soldaat in het leger. Ik bezat, uiteraard, burgerkleeren, welke in kisten en koffers waren opgeborgen. Bij deze kleederen bevonden zich een donkerblauwe tweed overjas en een groen varkensleeren regenjas, welke ik uit Amerika had meegenomen en waarop ik mateloos trotsch was. Die jas hing tot over mijn kuiten en het was een jas, waarop iedereen meteen jaloersch werd. Ik had wollen shirts van Diks en een witten Emerson hoed van groote allure. Ik bezat een dubbele zeiltrui van Denig, die mijn trouwe vriend was als ik zeilde en een lumber-jacket van prachtige snit. Ik had twee andere truien; een witte en een blauwe en enkele paren manchetknoopen van schildpad in verschillende tinten; van crème-wit tot diep-blauw. Ik wensch erop te attendeeren, dat geld „an und für sich”, zooals onze Oosterburen het in hun solide taal gelieven te noemen, mij weinig liefde inboezemt. Maar aan eenmaal gekochte voorwerpen hecht ik mij met groote hardnekkigheid. Als ik een overhemd bezit van een diepe, warme, crème-kleur, ga ik van dat overhemd houden als een moeder van haar eenig kind. Ik kan mij verluchtigen in de warme, zachte kleur van dat hemd. Ik kan er een diep-blauwe jasmouw overheen leggen en met half geloken oogen de vreugdevolle sensatie van die combinatie ondergaan.
Ik zal een briefje van 25 verliezen over den rand van een boot of uit het raam van een trein en er geen spier bij vertrekken of geen andere sensatie gevoelen dan een vluchtige spijt. Maar laat ik een paar leeren veters missen, die ik in een paar brogues van Manfield had willen doen en ik word des duivels.
En dan praat ik niet eens over speciale gramofoonplaten of boeken, die ik heb opgescharreld in een tweedehandsch donker zaakje ergens op een gracht in Amsterdam....
Geld is een potentie; een ruilmiddel, dat iemand in staat stelt zich iets aan te schaffen. Als ik 25 pop mis, mis ik alleen de potentie om dingen te knopen tot een waarde van 25 pop. Maar als ik een persoonlijk stuk eigendom mis, verlies ik iets, waaraan ik gehecht ben; een ding, dat ik wensch te behouden; waaraan dikwijls herinneringen zijn verbonden.
Laat ik beginnen met te constateeren, dat ik op een gegeven oogenblik tot de ontdekking kwam, dat mijn blauwe tweed overas, mijn groene varkensleeren regenjas, mijn „Diks”-overhemden, mijn truien, mijn lumber-jacket en mijn Emerson van groote allure waren verdwenen. En.... dàt was het erge: ik bemerkte dat niet ineens. Ik herinnerde mij plotseling, met een schok, dat ik ooit een blauwe tweed overjas had bezeten. Ik rende de trappen op en keerde mijn kisten om en rommelde in kasten. Maar mijn overjas was weg. Den volgenden dag of de volgende week miste ik mijn stellen manchetknoopen. En het beperkte zich niet slechts tot kleeren. Het is erg genoeg, in dezen tijd kleeren kwijt te raken. Zelfs oude overjassen, waarvan de mouwranden versleten zijn en de randen van de zakken dun, zijn hun gewicht in goud waard, omdat er prima jassen voor de kinderen gemaakt kunnen worden van die solide, vooroorlogsche stoffen. Er waren veel erger dingen. Op een gegeven moment wilde ik draaien de Rhapsodie in Blue.
Ik doorliep mijn platencollectie, die niet onaanzienlijk is. Nu is de Rhapsodie in Blue een groot model plaat. Ik hoefde niet lang te zoeken. Zij was weg. Ik was ernstig boos. Ik vermoedde, dat iemand die plaat gebroken had en de stukken had verdonkeremaand. Zooiets kan voorkomen. Enkele dagen later herinnerde ik me een tweede plaat. Weg. Ik bezat ergens een catalogus van mijn platen die bijgehouden was tot den dag der mobilisatie; eind Augustus. Ik liep dezen catalogus na. Alléén van mijn oude collectie, dus voor zoover het controleerbaar was, miste ik zestien platen, waarbij enkele der beste. Ik belegde een stille conferentie met Wiesje. Zij bekende mij, dat zij als spoorloos verdwenen had moeten afschrijven: 1 gabardine regenjas, waarvan de kleur niet deugde, zoodat het haar weinig kon schelen; één doorschijnende gummiregenjas, één bijbehoorend paraplutje, één van mij met haar verjaardag gekregen ring, één varkensleeren tasch compleet met inhoud, ettelijke paren kousen, één step-in, onbepaalde hoeveelheden ondergoed en een paar schoenen.
„Maar dat is waanzin!” riep ik. „Wat voor maat schoenen heb je ook weer? 35 of 36?”
„35”, zei Wiesje, met rustigen trots.
„Wie kan dat dragen?” kreet ik.
Wiesje haalde haar schouders op. In onzen geheelen kring van vrienden en kennissen was niet één vrouw capabel om schoenen van maat 35 te dragen. Vervolgens keken wij elkaar aan en begonnen dan luid te lachen. Het is een van onze groote verdiensten, dat wij om de meest verschrikkelijke dingen kunnen lachen. Het is zoover gekomen, dat wij zelfs lachen om dingen waarom heelemaal niet kòn worden gelachen. Ik geloof, dat ik nog zal lachen, als ik ooit voor een Chineesch executie-peloton zou komen te staan, alleen maar om het idée, dat wij, Westerlingen, zelf zoo stom zijn geweest om de kerels met geweren te leeren omgaan.
„Maar dat wordt toch te gèk!” zei ik. „Is er een kleptomaan onder onze vrienden en bekenden?”
„Allah zal het weten”, zei Wiesje. „Ik snap het niet.” Ik snap het nog stééds niet. Het duurde een paar weken, voor wij wel en deugdelijk, zooals het in de schuldbekentenissen heet, tot het inzicht waren gekomen, dat er periodiek van onze dingen plachten te verdwijnen. En daarna duurde het weken, vóór wij onze levenslange instelling langzaam begonnen te wijzigen. Er is heel wat voor noodig, om van de rotsvaste overtuiging, dat het mogelijk is, alles overal te laten rondslingeren, over te gaan tot het angstige inzicht, dat iets, wat nu op tafel in de hall wordt neergelegd, over drie uren spoorloos kan zijn verdwenen.
Ieder van ons, die boeken in eigendom heeft, kent dat nerveuze gevoel: „Goden.... waar is dàt en dàt boek gebleven?”
Ik ken het van menschen, bij wie ik kom. Zij staan plotseling stil voor de kast met rij boven rij van boeken en kijken hun vrouw aan en die kijkt terug en een blik van intens gevoel vliegt tusschen hen heen en weer.
„Vervloekt! Waar is dat boek gebleven? Wie heeft het?”
Niemand weet het. Het is gewoon.... weg. En gij, lezer, die dat gevoel kent, stel U datzelfde gevoel van woede voor, als het zich uitstrekt over alle bezitsobjecten. Over sokken en dassen; kleeren en gramofoonplaten; over wandelstokken en parapluies; over een Zeiss-fototoestel, een tweedeklas treinabonnement, een Ronson-sigaren-aansteker, een toiletgarnituur en een Siemens electrisch klokje. Stel U voor, dat gij mist een paar Zaalberg dekens en een schemerlampje met een brocaten kapje. Schrik niet. Niets is te gek. Gij mist alle riemen, die gij eens hadt om Uw broeken op te houden, en daarna een fleschje voor-oorlogsche brillantine. Stel U voor, gij, blonde met mistig-grijze oogen, dat Uw potje nachtcrême van Antoine spoorloos is verdwenen, of dat op magische wijze de doos met het eenige soort poeder van Max Factor dat werkelijk bij Uw gebruind zomerteint past, uit huis is verdwenen.
Ziet ge; elk van die dingen apart is, om met de vuist op tafel te slaan, maar in successie en na elkaar komend, bezorgen zij U een complex.
Ik herhaal: het is met mij nu zoover gekomen, dat ik niet kan nalaten, steeds weer, mijn oog te laten gaan over mijn rijen boeken, speurend, of ze er alle nog wel staan. Een hopelooze taak. Een middel er tegen scheen niet te vinden. Ik heb nimmer kunnen achterhalen, hoe en door wie al deze dingen verdwenen zijn. Van niet één kleinste onderdeel heb ik ooit den nieuwen eigenaar kunnen ontdekken. Ik ben er zeker van, dat het gros wordt geleend. Ik waarschuw U allen, die open huis houdt: bereid U voor op een ervaring, parallel aan de mijne. Zoolang ge er tenminste geen staf van personeel op na houdt, dat alles wegsluit en opbergt of zoolang gij geen huis hebt, zoo groot, dat Uw gasten en vrienden niet in Uw woonkamer komen.
Ik geloof niet, dat iemand iets meeneemt met de flagrante bedoeling het te stelen of te verkoopen. Men neemt het mee, omdat het op dat moment noodig is. Men leent het. Men leent sokken en een overjas; gramofoonplaten en boeken en een step-in voor een vriendin, die wij niet eens kennen, maar die weer een vriendin heeft, die naar een fuifje moet en maat 35 schoenen heeft. Men leent manchetknoopen en een Zeiss-fototoestel en in het algemeen juist díé dingen, die leuk, aardig en exceptioneel zijn. Ik zeg: in het algemeen. Want ik kan U ook het voorbeeld geven van een oude, kapotte, uitgescheurde en gevlekte leeren actetasch, die ik toevallig, héél toevallig, op Maandag in mijn vingers kreeg in den tweeden wijnkelder en weer in den hoek legde met de geestelijke bemerking: Daar kan de schoenmaker twee paar schoenen voor Willem-Peter en Charles-Paul uit maken.
Maar die tasch was Woensdag weg.
Zij was uit den tweeden wijnkelder verdwenen en bleef verdwenen. Niemand had haar gezien of aangeraakt. Maar die tasch was weg. En evenzoo verdween een oude militaire overjas van mij. En een parapluie, waarvan een balein was gebroken.
In het algemeen echter zijn het steeds de beste overhemden, — de nieuwe sokken, — de kostbaarste boeken en de beste gramofoonplaten, die verdwijnen. De vrienden leenen een witten Emerson-hoed, die in heel Holland niet te krijgen is, maar de oude gevlekte C. en A. hoed aan den kapstok laten zij hangen. Zij laten een keurenden blik over de toilettafel gaan en achten de Jane Moore, de Houbigant en den Max Factorpoeder niet goed genoeg. Maar zij stelen de laatste doos Antoine mee. Want die is niet meer te krijgen.
En ik, die eens een man was van wien alles geleend kon worden in elke hoeveelheid, op alle uren van den dag of nacht; ik zet nu een keel op, als een van mijn vrienden mijn electrisch scheerapparaat gebruikt. Ik blijf om hem heen draaien tot hij klaar is; ik praat met hem en friemel aan de radio en neem eindelijk het ding persoonlijk in ontvangst, doe het weer in zijn étui en leg het weg in de kast. Ik, die eens de vrijgevigste man in Holland was.
Ik wéét dat ik dit complex heb, maar ik kan er niets tegen doen.
Dit, wat betreft de vaste eigendommen, maar nu....
Toen wij in Amersfoort begonnen met het opzetten van het plan, om tezamen te gaan wonen, leek de theorie zoo perfect. Nietwaar? Ieder gaf ons zijn distributiekaarten en wie voor een kortere periode kwam, gaf bonnen naar rato.
Waer werd een grootere fictie ter waereld ooit gevonden!
Wij gingen zonder hamstervoorraad den oorlog in. Ik ben er tot op den dag van heden dankbaar voor. Wij zouden er zelf geen vijftigste van hebben geconsumeerd.
Binnen drie maanden werden wij van vroolijke lieden tot menschen met een voedsel- en bonnen-complex. Toen de Major Domus ons verliet, maakten Wiesje en ik op een verloren middag ergens rustig in een café den algemeenen bonnen- en voedseltoestand op. Die was meer dan ontstellend. Wij hadden een voorraadje suiker gehad in een kist. De kist was leeg. Wij hadden enkele pakjes thee. Die waren verzwolgen. Wij waren een volle maand suiker ten achter. Wij maakten er ons niet bijster druk over. Dat alles was aangewend ten algemeenen bate. Op was op.
Maar in de weken daarna, toen de mysterieuze verdwijningen van voorwerpen ons nerveus en attent gingen maken, begonnen wij dingen op te merken, waar wij tevoren niet ernstig over zouden hebben gedacht.
Er kwamen menschen voor één of twee dagen, die verdwenen, zonder een bon te geven. Er kwamen menschen voor één week die met een trotsch gebaar broodbonnen stortten en enkele vleeschbonnen gaven, maar niet peinsden over kaas, jam of boter.
De verhouding was steeds zoo vreeselijk unfair. Het is op den dag van heden nog zoo. Wij hebben steeds en altijd menschen over den vloer. Elk van die menschen komt één dag, of drie dagen, of een week. Elk van hen ziet zichzelf enkele dagen komen en redeneert: „Die paar dagen extra suiker, die ik gebruik, merkt geen mensch. En dat beetje kaas en jam evenmin.”
Accoord.... accoord. Normaliter is dat zoo. Maar vanuit ons standpunt bezien, ziet de zaak er heel anders uit. Behalve onze vaste bewoners waren er gemiddeld vijf tot zeven menschen los over den vloer. En elk van hen redeneerde als boven. Het resultaat was, dat zij per maand vijf tot zeven kilo suiker deden verdwijnen en zeven potten jam (en doorgaans waren het er veertien van elk en geen zeven) en wat dies meer zij. En ook dat was lang niet het eenige. Van Waerdenburg leed, — dat bleek ons alras —, aan een honger-complex. Hij was steeds bang, dat hij te weinig te eten kreeg. Nu lijden vele menschen in dezen tijd aan een dergelijke dwangvoorstelling. Zij moeten op alle tijden en in zoo groot mogelijke hoeveelheden eten. Zij rennen elk uur een cafetaria binnen en eten gigantische hoeveelheden van de meest walgelijke voedselsoorten. Zij slaan bergen melk-, boter- en eierlooze pannekoeken naar binnen en eten zich een apoplexie aan stamppot van schijngehakt met lawaaisaus.
Van Waerdenburg at zich ook een apoplexie. Aan onze tafel. Hij was voor het overige geen ongeschikte vent. Maar zoodra hij in de buurt van voedsel kwam, hield hij op mensch te zijn, en werd hij een vreetmachine. Het ergste was, dat zijn onderkaak op en neer bewoog in een vreeswekkend snel tempo en bij elke beweging naar boven knapten zij. Als wij ‘s morgens aan het ontbijt zaten, zat hij te eten, met zijn mand vol, in razend tempo knappend, een tweede snee brood op zijn bord en zijn oogen star gericht op de derde, die hij daarna nemen zou. Hij at en hij knapte en knapte en at in steeds sneller tempo, tot ons allen het gillen nader stond dan het lachen.
Zwemmer was een tweede, die ons merkwaardige koopjes leverde. Hij was, zooals hij ons had medegedeeld, Inspecteur bij den Distributiedienst. Hij at des middags in de stad en niet bij ons. Voor hem moest dus een speciale bonnenregeling worden getroffen. Wij deelden hem in den aanvang mede, dat hij zijn bonnen kon houden, maar dat hij aan het einde van elke week ons de bonnen, die hij overhield, ter hand moest stellen.
Dit nu vonden Wiesje en ik, in alle bescheidenheid, een zeer redelijk voorstel. Het was zelfs zóó redelijk, dat wij er de grootste ruzie over kregen met den Major Domus.
Wij ontdekten alras, dat het voorstel veel te redelijk was geweest. De eerste week kregen wij geen enkele bon. De tweede week evenmin. De derde week maakten wij aan het ontbijt lichte toespelingen. Hij las het ochtendblad en reageerde niet. De vierde week attaqueerde Philip hem rechtstreeks bij het avondeten. Hij bezwoer, dat het nonchalance was en dat hij onverwijld zijn achterstand zou inhalen. Hij deed het niet. Daarna gaf Philip hem geen eten, als hij thuiskwam. Wiesje en ik vonden het wel een beetje grijs, maar het was billijk, — dus wij zwegen. De verhouding tusschen ons en Zwemmer was in deze phase getreden, toen de Major Domus op gewelddadige wijze het huis verliet.
Drie dagen later ontdekten wij, dat Zwemmer elken nacht, als hij om twaalf uur thuiskwam, de keuken in sloop en at, wat hij eten kon. Wiesje en ik werden des duivels, want elken Donderdag en Vrijdag liepen wij met hongerige magen rond, omdat het brood van de week op was.
Wij zetten dus elken avond, als wij eraan dachten, het brood en de boter achter slot en grendel. Drie dagen later kwam Jager ons berichten, dat hij Zwemmer erop had betrapt, dat hij om twee uur ‘s nachts bezig was, aardappels te schillen en te koken en groenten idem dito.
Dit maakte ons volkomen sprakeloos. Hoe iemand de brutaliteit kon hebben om meer dan een maand lang geen bon te geven en toch nog.... Maar op Zwemmer kom ik dadelijk terug. Met Zwemmer hebben wij korte metten gemaakt.
Maar de anderen! De vaste inwoners gaven weinig last, wat bonnen betreft. Wij schroefden hen metéén hun complete kaarten uit en sloten die op in de geldkist, door den Major Domus ingewijd. Maar de logeerenden. O die vervloekte logeerenden! De eerste dagen van de week aten zij zich op het Jaarbeursplein in Utrecht te pletter aan poffertjes tot hun bonnen op waren en de laatste dagen van de week kwamen zij bij ons eten zonder bonnen. Zij fleschten ons op alle mogelijke manieren. Zij hadden huiden als olifanten en borden voor hun kop zoo dik als pantserplaten. Ten einde raad weigerden wij aan een ieder voedsel, die niet meteen bonnen kon geven. En toen ontdekten zij een geheel nieuw systeem. Zij gaven voor één dag bonnen vooruit met royaal gebaar en bleven drie of vier dagen en poetsten dan stil de plaat. Of zij gaven voor één dag bonnen en vraten voor drie. Of zij bleven twee dagen, gaven voor twee dagen bonnen en stalen een brood mee in hun koffer.
Wiesje en ik naderden het punt, waarop onze zenuwen overgevoelig begonnen te worden. Niets was er meer veilig. Wij konden geen broodbon laten liggen ergens op een tafel of een kwartier later was die bon verdwenen. Wij hadden knapen te logeeren, die hun koffer pakten en met een openhartigen glimlach tegen ons zeiden: „En nu krijgen jullie nog een héélen stoot bonnen van mij.”... en de deur uitliepen en niet meer terug kwamen. Of zij zeiden: „Mijn bonnen krijg je direct van Kareltjeʼʼ, en Kareltje wist van niets. Wij werden ernstig boos. Per slot van rekening waren wij dat huis niet begonnen als winstgevend object. Ik riep op een avond de heele bende bij elkaar in de nachtclub en stak een ernstig vertoog af, waarbij ik erop wees, dat het zóó niet langer door kon gaan. Ik wees erop, dat ondanks alle fraaie calculaties de grap mij altijd nog ettelijke honderden per maand kostte.... uit mijn privé-zak.
Ik maakte alle betrokkenen erop attent, dat ik gastvrij was tot ende met, maar dat ik er niets voor voelde om in distributietijd systematisch te worden geflescht. Ik legde van alles uit. Ik weet niet meer, wàt ik al niet uitlegde. Zij knikten allen instemmend. Maar het hielp geen zier.
En toen kwam de groote Zwemmer-Rel.

* * *

Voor een juist begrip van de Groote Zwemmer-Rel is het noodig, terdege te weten en te onthouden, dat Zwemmer een praat-virtuoos was van groote allure. Ik was samen met hem in het leger geweest. Ik was in de compagnie, waarbij hij sergeant-majoor-administrateur was. Hoe het leger ooit een blunder heeft kunnen maken, om iemand als Zwemmer, die in burgerleven trompettist was in een orkestje en daarbij nog conférencier, uitgerekend sergeant-majoor-administrateur te maken, is mij een raadsel. Maar het feit lag daar. De kapitein, Zwemmer en ik, gingen dikwijls met ons drieën op pad, als drie zéér ongelijkwaardige musketiers.
Bij dergelijke gelegenheden leerden wij Zwemmers klets-begaafdheid kennen. Hij kon een vol half uur lang een geheel café ademloos doen luisteren. Hij fascineerde een zaal vol met honderden menschen, tot je een speld kon hooren vallen. Hij praatte iedereen, maar dan ook iedereen van de sokken. Ik heb reeds eerder vermeld, dat hij de eenige man ter wereld was, die mij mijn bed uit kon redeneeren. Hij kwam gewoon naast mijn sponde staan met zijn hoed achter op zijn hoofd en zijn regenjas loshangend, met in zijn lange dunne vingers een vloeitje en een propje shag. En terwijl hij dat shagje bouwde, praatte hij. Hij praatte en praatte en zijn woorden werden tot een volkomen fascineerenden band, die niemand bij machte was door eigen wilskracht te verbreken en waarmede hij mij uit bed trok. Hlij had dezelfde gevloekte macht als de mythologische Sirenen. Hij had een zilveren tong. Hij praatte niet bepaald overredend, of argumenteerend of nadrukkelijk. Hij praatte eerder aarzelend en monotoon, maar zonder pauze. Hij vaas een volkomen genie op praatgebied.
Ik kan het U niet duidelijk maken. Het was volkomen uniek. Ik vraag U nederig, het voetstoots te willen gelooven. Het was hoofdzakelijk om deze volkomen unieke gave van het Woord dat ik hem met zulk een gejuich had verwelkomd en binnengehaald.
Doch nu: De Groote Zwemmer-Rel.
Ik wil eerlijk bekennen, dat wij allen verheugd waren, een Inspecteur bij den Distributiedienst in ons midden te hebben. Ik wil óók eerlijk bekennen, dat wij allen visioenen zagen van schoenbonnen en toewijzingen voor een broek en een overjas. Niet, dat wij zelfs maar dachten over misdadige mogelijkheden als het verkrijgen, op onrechtmatige wijze, van schoenen- en/of kousenbonnen. Zoo iets ware verre van ons. Maar een kind weet, dat men bij den distributiedienst allereerst naar het einde van de stad moet om aan te vragen een Formulier B/Z-841 ter aanvraging van een Formulier X/G 16/32-A. Heeft de aanvrager eindelijk na enkele weken een Formulier X/G 16/32-A verkregen, dan moet hij een dag of twee uittrekken voor het invullen ervan. Ik heb zelf eens zoo’n formulier ingevuld.
De eenige twee vragen die eraan ontbraken waren:

a) Zijt gij inmiddels overleden?*
b) Zoo ja, waarom neen?[1]

Is zulk een formulier eindelijk ingevuld, dan wacht men een Publicatie in de krant af om den dag te ontdekken, waarop men het mag inleveren. Als eindelijk de lang verwachte dag is aangebroken, levert men het in en ontvangt in retour: niet een bon. O, neen. Men krijgt een Ontvangstbewijs vol met stempels en kruisjes en handteekeningen, hetwelk men zorgvol opbergt in den binnenzak. Men gaat naar huis met een zingend hart en lichten tred; het laatste verklaarbaar, want intusschen is ook het laatste paar zolen tot den draad versleten. Maar eenmaal thuis zittend, en weer nuchter wordend, bekruipt het individu de nuchtere realisatie van den waren stand van zaken. De koele, moeizame weg die is afgelegd, heeft hem alléén zoover gebracht, dat hij een aanvraag heeft mógen inleveren. Het is overigens geen gek systeem. Menschen, die werkelijk niet in de allerdringendste noodzaak verkeeren, houden dien langen, moeizamen martelgang niet vol. Zij bezwijken onderweg. Zij geven het op. Zij plegen Harakiri met de losse, van spijkers voorziene zool van een kapotte schoen, of hangen zich op aan het laatste paar veters, het eenige, wat, samen met een flardje bovenleer, intusschen van hun laatste paar schoenen is overgebleven. Zij worden Matah Glap en maken amok. Zij rennen de straat over op hun kousenvoeten, met een leest in de hand en slaan iedereen den kop in, die een paar gezoolde schoenen aan heeft, of zij krijgen schoenenkolder, beslaan hun bovenleer met biefstukken van den slager op den hoek en trekken lallend de straat over, zingend: „Ouwe Taaie....”
Zooals ik zeide: alleen zij die werkelijk dringend, allerdringendst, een paar schoenen broodnoodig hebben, stooten door tot de laatste defensielinie: het inleveren van het Formulier X/G 16/32-A. Ik zelf behoorde tot deze lieden. Heb ik U in den loop van dit boek nog niets verteld betreffende de belevenissen met mijn laatste paar schoenen? Het is een kort, doch mateloos droef verhaal. Ik was op weg naar een studio in Hilversum. Ik moest staan in een vollen trein. Mijn schoenen waren deerlijk oud. Een zool was zoover door- en afgesleten, dat ik met een deel van mijn voet, zoo groot als een rijksdaalder, den kouden grond beroerde. Van mij werd letterlijk de oude mop bewaarheid, dat ik, als ik op een cent trapte, kon voelen of die kruis of munt lag. Op het eerste perron in Utrecht bleef het voorstuk van mijn zool. haken achter een ijzeren luik en scheurde los. De rest volgde, toen ik in den Hilversumschen trein stapte. In dien trein vond ik een zitplaats. Tot Hilversum ging dus alles goed. Maar toen ik eruit ging. Mijn hemel! Bij elken stap flapperde het stuk zool onder aan mijn voet. Ik was gedwongen, mijn rechtervoet bij elken stap veel honger dan normaal op te tillen, om mijn loshangende zool niet dubbel te laten slaan. In een minimum van tijd stonden er op het trottoir aan den anderen kant enkele menschen reikhalzend te kijken. Zij dachten ongetwijfeld, dat ik een geheel nieuw soort van hink-stapsprong had uitgevonden. Ten einde raad zette ik koers naar het Hof van Holland. De portier daar is een goede vriend van mij. Ik leende van hem een veter, bond dien om mijn zool en knoopte de einden boven op mijn neus, — den neus van mijn schoen natuurlijk —, vast. Daarna zette ik koers naar de Avro-studio. Toen ik honderd stappen gedaan had, — honderd fiere stappen —, was ik voor de lunchroom van Maison Ielcke. En mijn veter was doorgesleten. Ik vervloekte luid den portier van het Hof van Holland en de kwaliteiten van oorlogsveters en ging verder in Hink-Stap-Sprong. Jackie Bulterman reed mij achterop en informeerde vol medegevoel naar mijn toestand. Hij viel bijna van zijn fiets van het lachen toen hij zag, wat het was.
Den heelen middag liep ik de lange gangen van Studio A door als wijlen Teun de Klepperman. Bij elken stap flopte mijn losse zool op den rubbervloer. Ik kreeg bijna een zenuwinzinking. Ik durfde me op het laatst bijna niet te verroeren. Ais ik een studio uitmoest, ging ik achterwaarts naar de deur, mijn rechtervoet over den grond sleurend. Ik kwam in een toestand, waarin ik mij mateloos gelukkig voelde, als ik alleen maar níét hoefde te loopen.
Toen ik om vijf uur de studio verliet, was ik den waanzin nabij. Ik liep over den ‘s-Gravelandscheweg, over het grintige voetpad, en bij elken stap schepte mijn zool met zijn fijne spijkertandjes een handvol grint op en strooide die vóór mij over den weg.
Toen Eddie Christiani mij, gillend van het lachen, passeerde, was mijn geduld uitgeput. Ik bukte mij, greep mijn losse flappende zool vast, gaf een ruk, en slingerde hem de zool achterna. Ik hoop tot op den dag van heden, dat Bulterman of hij of een der lieden die dien dag om mij gelachen hebben, den volgenden dag met zijn fietsband midden over die spijkerzool is gereden. Ik hoop vervolgens, dat deze knaap, als dit zoo is, dit ooit onder oogen krijgt. Ik hoop voorts, dat....
Doch laat ik verder gaan. Ik stapte over straat, als bevrijd van een zwaren last. Het was een heerlijk gevoel, met een blooten voet over straat te loopen, terwijl niemand er iets van zien kon. Mijn eene kousevoet, die van onderen snel een bloote voet werd, was keurig afgedekt met een bruin leeren Manfield kapje. Het kapje hield ik in de gaten onder het loopen door. De hak bleef keurig zitten, — daar had ik gewoon geen kind aan. Ik vreesde één moment, dat de leeren kap, die mijn voet bedekte, omhoog zou gaan kruipen, maar die vrees bleek ongegrond. Weliswaar vertoonde mijn rechterschoen een vreemden kartelrand in het rond. Weliswaar was de rechterneus merkwaardig breeder dan de linkerschoenneus. Maar alles was beter, dan rond te loopen met een hink-stap-sprong, fonteinen van grint opwerpend en een geluid makend als het flappende leeren voorschoot van een Vrijmetselaar.
Ik dineerde met die keurige leeren kap over mijn rechter teenen heen, en ik vergat mij slechts één oogenblik toen ik tijdens het lezen van de krant mijn beenen onder mijn stoel had getrokken en mijn voeten op de teenen liet rusten. Ik keek om naar de klok en zag een ober met een trek van ongeloovige ontzetting naar mijn voetzolen staan kijken. Ik ving zijn blik op.
„Tja”, zei ik. „Het spijt mij. Ik heb een ongelijk paar schoenen aan. Ik kon de andere zool met geen mogelijkheid er onder uit krijgen.”
De reis terug naar Den Haag verliep zeer voorspoedig. Op het Bezuidenhout, ter hoogte van de kruising van de Blauwe Tram, zag ik een oude kennis. Ik bleef met hem staan praten. Hij zag totaal niets van mijn vreemden schoen. Hij bood mij een sigaret aan. Hij had nog steeds niets in de gaten. Wij praatten wat, en lachten een massa en rookten de heele sigaret op. Ten laatste gooide ik de peuk op straat en zette er gedachteloos mijn rechtervoet op. De gil, die ik gegeven heb, moet ontzettend geweest zijn, want de Blauwe Tram stopte ervoor en het Bezuidenhout zag zwart van de menschen.

* * *

Maar dit alles toont aan, dat ik, en buiten mij ook anderen, intense behoefte hadden aan een schoenenbon. Nu meenden wij, dat het een inspecteur van den Haagschen Distributiedienst mogelijk zijn moest, het proces van Formulier via Formulier over Aanvrage tot Bon aanmerkelijk te bekorten. Zwemmer liet ook doorschemeren, dat hij het zóóver zou kunnen schoppen, dat hij de ingevulde aanvraagformulieren mee kon nemen van diegenen van ons, die werkelijk géén schoenen meer hadden en die een week of zoo later terug zou komen met evenzoovele schoenenbonnen A.
En op dat punt begint eindelijk de Groote Zwemmer-Rel. Wij zagen hem zelden. ‘s Morgens was hij doorgaans de deur uit vóór wij aan de ontbijttafel zaten. Hij was altijd een buitengewoon vroeg opstaander geweest. Het was een van zijn onverklaarbare afwijkingen. Toen hij een paar weken bij ons was, en elken avond trouw om één uur ‘s nachts aardappels begon te schillen en groente ging koken en opvrat wat er te vinden was, zonder dat wij ooit één bon zagen, toen kwam een onzer op het idée om hem al onze stamkaarten mee te geven.
„Verduiveld”, zei Stannie ineens, in de krant neuzend. „Wij zijn wel gek, eigenlijk. Waarom gaan we allemaal op separate dagen naar het distributiekantoor om onze papieren te halen? Laten we alle kaarten aan Zwemmer meegeven. Die zit er den heelen dag en die haalt alles tegelijk.”
Dit nu was een meesterlijk plan. Toen Zwemmer om half twaalf thuis kwam, vroegen wij hem, of hij al onze kaarten zou willen halen. Hij straalde van bereidvaardigheid en stak het heele pak stamkaarten in zijn zak.
Wij vroegen hem, of hij misschien honger had. Hij kreeg een trek van afkeer op zijn gelaat en verklaarde, dat hij geen eten in welken vorm ook meer zien kon. Daarna ging hij naar bed. Om een uur in den nacht lagen wij allen óók in bed. Ik lag te lezen tot twee uur in den nacht; toen hoorde ik een bekend geluid. Ik ging naar beneden. Zwemmer was in de keuken bezig aardappels te schillen en groenten schoon te maken.
Den volgenden morgen had Zwemmer voor ons allemaal Aanvraag- formulieren voor schoenenbonnen meegebracht en een heelen dag was het heele huis rustig, terwijl iedereen met gebarricadeerde deuren, een natte doek om het hoofd en een pot sterke koffie bezig was, zijn formulier naar waarheid te beantwoorden. Twee dagen daarna nam Zwemmer alle formulieren mee.
Er verliepen tien dagen. Sommigen van ons liepen op pantoffels naar den slager en den bakker om den hoek wegens gebrek aan schoeisel. Periodiek vroegen wij Zwemmer om onze schoenenbonnen. Hij maande ons aan, nog even geduld te hebben. Wij hadden nog wat geduld. Toen kwam de Dinsdag van de week, waarop de Distributieperiode afliep.
„Zwemmer”, zeiden wij, toen wij hem ‘s avonds zagen, „denk je eraan, dat je onze kaarten niet vergeet! Anders hebben wij Vrijdag niets te eten! En je hebt onze stamkaarten nu al twee weken. Vergeet ze niet!”
Hij zei, dat wij ons geen zorgen hoefden te maken. En wij gingen gerust slapen. Per slot van rekening is men Inspecteur bij den Distributie-dienst, of men is het niet. Woensdag zagen wij hem den heelen dag niet. Dat kwam meer voor. Hij zwierde vrij veel de stad rond. Jager kwam Woensdag-nacht naar mij toe, toen ik juist een vel schoon papier in mijn schrijfmachine had gedraaid en deelde mij mede, dat hij verdenkingen koesterde jegens Zwemmer.
„Let op mijn woorden”, zei hij. „Er is iets mis met dien, knaap. Hij heeft op onze formulieren schoenenbonnen gehaald en die bonnen verkocht. Op het salaris van Inspecteur van den Distributiedienst kun je niet zulke verduiveld kromme sprongen maken als hij maakt.”
„Allemachtig”, zei ik. „Springt hij dan zóó krom?”
„Verschrikkelijk krom”, zei Jager. „Je hebt geen idée, hoe krom hij springt. Dat hééle kromme, weet je niet?”
Ik knikte begrijpend.
„Jammer van onze schoenenbonnen”, zei ik. „Maar ik begin al aardig verhoornde voetzalen te krijgen. Gaat best. En als ik eens in jaquet ergens heen moet, kan ik mijn tennisschoenen aantrekken.”
„Als ze maar keurig wit zijn, gaat het best”, zei Jager.
„Nietwaar?” zei ik. „A la guerre, comme à la guerre.”
„Dat heele guerrige”, zei Jager.
Den volgenden dag was Donderdag en de dag werd gekenmerkt door het niet verschijnen van Zwemmer. Dien avond dronken we koffie zonder suiker, wat ons allen des duivels maakte en dat was de schuld van Zwemmer, want je kunt altijd op je algemeene kaart een kilo suiker vooruit krijgen.
„Hij is er met onze kaarten vandoor!” zei Jager somber. „Let op mijn woorden.”
Wij dachten.
Wij vonden het alles bij elkaar onverklaarbaar en raar. Maar het wilde er bij ons niet in, dat er iets niet in orde zijn zou.
„De luie straal heeft die kaarten natuurlijk nog steeds vergeten te halen”, zei JeeCee. „Wie doet er mee eenentwintig?”

* * *

De Vrijdag kwam, maar geen Zwemmer. Wij zaten aan een ontbijt zonder suiker en zonder kaas en zonder ik weet niet wat. Het was de laatste dag van de maand-periode. Ieder huisgezin weet uit bittere ervaring, wat dat beteekent. In elk huisgezin staan estafettes klaar om de krant met de publicatie der nieuwe bonnen zonder een seconde verlies binnen te brengen. Nauwelijks zijn de nieuwe bonnen gelezen, of nieuwe estafettes rukken uit naar de zuivel- en kruidenierswinkels om in recordtijd te halen wat er te halen valt. Wij hielden dien Vrijdag geen estafettes. De krant kwam binnen met de lijst van nieuwe bonnen. Wij kregen visioenen van kilo’s suiker en gigantische stapels brood en potten jam en kilo’s peulvruchten, macaroni, vleeschwaren en boter. Maar wij hadden geen bon. Niet één bon!
Wij zaten allen in somber en onheilspellend zwijgen rond de dinertafel van half acht, waarop een schaaltje bruine boonen prijkte, geflankeerd door een potje sambal en een pot mosterd. Wij namen ieder van drie tot vijf boonen en bedekten deze met sambal.
Wiesje en Joop zijn de eenigen onder ons die van bruine boonen houden, maar de moordlust op onze gezichten, zoo zeiden zij, benamen hun allen eetlust.
Wij ruimden de tafel af in volkomen zwijgen en rookten pijpen.
„Er is iets mis met dien knaap”, zei Jager. „Er is iets rot in Denemarken. Dat hééle rotte, weet je niet?”
Niemand sprak het tegen.
„Hij is al drie dagen onder water!” zei JeeCee. „Wisten we maar, waar hij uithing.”
Om half negen keken we allemaal flets van den honger.
„Als dat zoo nog één uur doorgaat, ben ik zóó wanhopig van honger, dat ik in staat ben om een bonloozen schotel stamppot in een cafetaria te eten”, zei J.P. schor.
„Zoover is het met mij nog niet”, zei Bob, die van louter honger geen accoord meer hooren kon en gewoonweg alles transponeerde in honger-mineur, „maar ik zou wel trek hebben in een van Stannie’s malsche kuiten à la jardinière.”
Stannie bekeek, opzij hangend in haar stoel, haar gebruinde kuiten met verlangenden blik en ging door met nagels vijlen.
Om negen uur stonden Jager en ik precies tegelijkertijd op, schoven onze stoelen achteruit en trokken onze riemen een gaatje aan. Iedereen keek op.
„Wat gaan jullie doen?” vroeg Wiesje geschrokken.
„Zwemmer zoeken”, gromde ik.
„Of sterven in de poging daartoe”, zei Jager.
„Naald in een hooiberg”, snoof J.P.
„Onzin”, zei ik. „Er is maar een beperkte hoeveelheid kroegen in Nederland. In één daarvan moet hij zijn.”

* * *

Wij begonnen bij het Carlton. Systeem en hersens gebruiken is alles bij dergelijke tochten. Jager en ik kennen dat soort tochten. Wij schoten Harry aan.
„Harry”, vroegen wij. „Heb jij mijnheer Zwemmer vandaag gezien?”
„Neen”, zei hij ontsteld. „Ik heb den geheelen dag op hem gewacht, want ik heb hem gisteren tachtig gulden geleend en die zou hij vandaag terug brengen.”
Wij keken hem langen tijd nadenkend aan.
„Ook gij, Brutus”, zei Jager, een ontoepasselijk citaat passend gebruikend.
Wij draaiden om op onze hakken en klommen op lijn 6. Wij stapten uit op de Heerengracht en gingen, tegelijk, zonder bewust overleg, als door één instinct gedreven „Sandeman” in. Koos stond achter de bar en schurkte met den achterkant van den kraag van zijn witte jasje langs zijn achterhoofd; een gebaar, dat even onverbrekelijk met Koos is verbonden als de driesteek en de hand tusschen 2e en 3e jasknoop met Napoleon.
„Dag mijnheer Waterman”, zei Koos. „En wat zal het wezen?”
„Driemaal”, zei ik, „en laten we erom gooien. Jij begint. Heb je dezer dagen mijnheer Zwemmer nog gezien?”
„Tja”, zei Koos. „Dat is me ook een bak. Is dat niet die mijnheer met die groote neusgaten en een roode das?”
Ik trok een pijnlijk gezicht bij het noemen van de roode das. Koos was te zeer in de war om het op te merken.
„Hij was eergisteren hier”, zei hij. „Hij pokerde met een dikken mijnheer. Hij verloor nog al wat en kon niet betalen, maar hij zei: „Koos.... je kent me toch wel? Ik ben een vriend van mijnheer Waterman. Ik ben Zwemmer.” En toen dacht ik: „O, dan zit het wel goed. O, dat zit wel goed”, dacht ik.
Ik zuchtte lang en diep: „Hoeveel?”
„Zestig en nog wat”, zei Koos. „Ik heb het hier staan.”
Ik gooide de steenen met een somber gezicht: „Twee azen in éénen. Ik laat ze staan. Hóé dikwijls heb ik je nou niet gezegd, Koos.....”
„Ik weet het, ik weet het”, zei Koos en gooide drie negens in éénen. Ik zat stil en keek neer in mijn glas en liet mijn intuïtie werken. Ik poogde aan niets te denken. Ik zette mijn hersens stop en trachtte me net zoo te voelen als Zwemmer zich voelde en ineens kwam in mij op, wat ik hoopte, dat er op zou komen: de herinnering aan een klein, smal kroegje. „Koos!” riep ik. „De schade. Snel.”
Lezer: ik vraag U wederom niet, het te gelooven. Het is volkomen ongeloofwaardig. Jager en ik snelden de straten door van Den Haag en arriveerden voor een klein, haveloos kroegje met één raam en één deur ervoor een uitsmijter. Er kwam een geweldig lawaai uit en een onbeschrijfelijke lucht van rook en zelfgestookte drank. Ik grijnsde tegen den uitsmijter en ging naar binnen met Jager op mijn hielen. Wij schouderden ons langzaam en zonder deining te maken door het tumult heen. Er viel een borrel over mijn jas en een gillende juffrouw met rood haar dook vlak voor me omhoog en raakte mijn kin met een kruin, waar de haren anderhalven centimeter zwart waren.
Aan het einde van dit Zwarte Hol van Calcutta was een lange, smalle bar. Aan ons einde van den bar zat Zwemmer met een regenjas aan en een hoed op zijn hoofd. Hij zat heelemaal in elkaar gedoken met zijn kin bijna op de koperen rail van den bar. Uit een Weduwe in zijn witbleeke hand kringelde een rookspiraal omhoog. Aan elken kant van hem zat een juffrouw. Ik hief mijn wandelstok en porde hem zacht in zijn ribben tusschen twee knapen door, die tusschen ons in stonden. Hij keek op, bracht met moeite zijn oogere in focus en zag mij. Ik wenkte met mijn vinger. Hij kroop zoet van zijn kruk af.
„Luister Bill”, zei ik. „Waar zijn onze distributiestamkaarten?”
Een van de juffrouwen klom van haar kruk af en kwam schuin naast ons staan. Zwemmer had moeite zijn hoofd recht op zijn schouders te houden en lalde, dat het allemaal in orde zou komen.
„Harry”, zei ik. „Ik wil die kaarten plus de stamkaarten. En nu en hier of ik bel de recherche op. Vertel me geen verhalen. Ik ben als de dood voor dat gepraat van jou. Als je eenmaal begint te praten, ga ik dadelijk zoet als een lam naar huis zonder kaarten en dan heb je mijn laatste tientje nog uit mijn zak gepraat ook — Jager! Handel met mij zooals Odysseus met de Sirenen. Als Zwemmer tegen me gaat praten en ik vertoon teekenen, dat ik van de sokken gepraat word, stop dan onmiddellijk jouw vingers in mijn opren.”
„Dan stop ik mijn vingers in jouw ooren.”
Zwemmer verzekerde, dat hij vóór tien uur in den ochtend alles in orde zou hebben. Het woord „recherche” had hem een heel eind ontnuchterd. Hij praatte en praatte en Jager stak prompt zijn vingers in mijn ooren.
„Hèb je die kaarten?” vroeg ik.
„In mijn zak”, zei hij. „Hemel, man. Je hebt geen idée....
Jager stopte mijn ooren weer dicht.
„Je hebt ze verpatst”, zei ik. „Ik zweer je, vader, dan ben je de klos! Ik wil nu en hier die kaarten of ik laat je oppikken.”
Hij werd met de minuut nuchterder en praatte en praatte.... „Morgen vóór negenen, heb je ze. Heusch, man.... .”
„Jager!” kreet ik. Mijn ooren zaten weer dicht.
„Moet je ze halen? Antwoord met ja of nee.”
„Ja”, zei hij.
„En de stamkaarten?”
„Ga ik metéén halen. Morgen vóór negenen.”
Ik floot tusschen mijn tanden. Bonnen is één ding. Maar de stamkaarten óók nog.
„Als je ze morgen vóór negen bij mij kunt brengen, kun je ze zéker vanavond nog halen, of je staat te liegen. Ik zal meegaan en ze mee ophalen. Ja of nee?”
„Morgen vóór acht uur”, zei hij.
Ik draaide me om en ging naar buiten. De eene juffrouw stak haar snavel er telkens tusschen, maar in dergelijke tenten, stampvol met halfdronken knapen, moet je als vreemde niet met juffrouwen keet schoppen. Vooral niet, als de juffrouwen tot de meubileering behooren. Zwemmer kwam ons na. Hij haalde me in op het trottoir voor den ingang.
„Ik vind het een smerige streek van je”, zei hij.
Ik stond stil en keek hem perplex aan.
„Pardon?”
„Het is gewoon onsportief van je”, zei hij. „Onsportief. Om naar de recherche te gaan. Bah!”
„Hemel”, vroeg ik geschrokken aan Jager, „zou ik werkelijk onsportief zijn?”
„Dien slag komen we niet makkelijk te boven”, erkende Jager.
„Ik ben verdomd onsportief.” zei ik. „Je weet niet half, hoe onsportief ik ben.”
„Dat hééle onsportieve, weet je niet?” zei Jager.
„Ik ben bàr onsportief”, zei ik. „Als jij morgen mijn vrouw en kinderen vermoordt en mijn huis in brand steekt, ben ik gewoonweg onsportief genoeg om het bij de politie aan te geven. Sterker. Ik heb zoo vervloekt weinig gevoel voor humor, dat ik er niet eens om zou lachen.”
„Het is anders een beste bak, als iemand je distributiepapieren verkoopt”, zei Jager.
„Ik lach me te pletter”, zei ik. „Je weet niet half, hoe erg ik me te pletter lach.”
„Dat hééle platte, weet je niet?” zei Jager.
„Ga je nu mee in een taxi die kaarten ophalen?” vroeg ik. „Eenmaal, andermaal.... .”
Wij gingen terug naar Koos en belden de recherche op. Na een kwartier kwam er een rechercheur in een groote Ford. Wij gingen naar het kroegje en keken het door. Zwemmer was natuurlijk weg. De twee juffrouwen waren óók weg.
„Hij is er niet meer”; zei de rechercheur.
„Hoe bestaat het”, zeiden Jager en ik.
Wij gingen weer naar buiten en reden wat rond. Wij gaven den rechercheur sigaretten en hij reed ons nog langer rond op dezen prachtigen avond. We reden anderhalf uur en wij zagen geen Zwemmer.
„Ik geloof niet, dat het veel uithaalt”, zei de rechercheur.
„Wij ook niet”, zeiden wij, „maar het is best leuk weer eens in een auto te zitten.”
Hij schreef het geval op in een groot notitieboek en wij werden terug gereden naar Koos. Ditmaal gooide ik drie negens in éénen en Koos twee azen.
„Wat doen we nou?” vroeg Jager.
„Gaan slapen”, zei ik. „De vreeze des Heeren is Zwemmer in zijn kuiten geschoten, daar kun je donder op zeggen. De vent geeft nooit die kaarten terug, als wij niet met de recherche dreigen. En ik wilde per sé met een echten rechercheur binnenkomen, omdat die juffrouwen als uitkijkduiven voor hem fungeeren. Hij weet nu al, dat de politie er voor hem is geweest.”
„De vent is gewoon gek geworden”, zei Jager. „Net als de Major Domus en Dazel. Hij dacht, dat wij zóó daas waren, dat we het een beste bak zouden vinden, als hij onze kaarten verkocht of zooiets.”
„Of zooiets”, zei ik. „Die opmerking, dat het niet sportief was, deed werkelijk alle deuren dicht. Ik was bijna gaan gillen van den lach, maar dat was het stomste geweest, dat we hadden kunnen doen. Dan had hij wéér gedacht, dat wij het een beste bak vonden. De menschen snappen nooit, dat je vreeselijk hard om iets kunt lachen, terwijl je razend nijdig bent. Het gevoel voor humor schijnt los van alle andere geestelijke functies te werken.”

* * *

Ik werd om half acht in den ochtend uit mijn bed gehaald voor de telefoon. Zwemmer hing aan de lijn. Hij praatte aan één stuk door en bad, de bloedhonden van zijn spoor te halen. Hij praatte dermate overtuigend, dat ik op het punt stond hem een dag uitstel te geven. Ik werd op het nippertje gered, doorat Wiesje kwam meeluisteren en juist op tijd den haak neersloeg en de verbinding verbrak. Vijf minuten later belde hij weer. Ditmaal stonden Wiesje en Jager links en rechts van me.
„Je signalement is overal verspreid”, zei ik. „Eerst mijn kaarten, dan kan ik de aanklacht nog intrekken. Adie.”
Om half negen belde hij wéér op. Over de bloedhonden. Ik bleef in mijn bed. Ik liet zeggen, dat ik weigerde de bloedhonden terug te roepen.
„Eérst de kaarten, zegt hij”, riep Jager door de telefoon. „Breng die nou terug, Zwemmer, voor je eigen bestwil. Waterman is langzamerhand des duivels. Waterman ligt te zieden in zijn bed!”
Dat lag ik. Ik brulde van den honger en er was geen bon in huis. Om half elf kwam Zwemmer opdagen met een groen gezicht, verwilderde haren, twaalf stamkaarten en twaalf stellen bonnen. Hij wilde naar mij toe, maar ik draaide juist op tijd de deur op slot en brieschte door de paneelen heen, dat ik eerst mijn andere kaarten wilde hebben. Jager en JeeCee waren bij mij. Zij hadden strenge opdracht, mij te beletten, te verzachten. Als zij de geringste neiging tot compromissen bij mij bemerkten, was het aan hen om mij onverbiddelijk den mond te snoeren. Ik hield als een krankzinnige vast aan het ééne thema: „Eerst mijn kaarten terug. Dan roep ik de politie van je spoor. En opschieten, want ze zoeken je overal. Eerst mijn kaarten terug!.....”
Hij belde op om half één. Of ik naar ‘t Goude Hooft kon komen. Daar zou ik de rest krijgen. Ik trapte er niet in. Ik stuurde JeeCee, J.P. en Jager. Wij stopten Jager watjes met olie in zijn ooren, zoodat hij totaal niets kon hooren. Hij had strenge instructies om in ‘t Goude Hooft alleen maar zijn hand uit te steken en te zeggen: „De kaarten? De kaarten? Heb je de Kaarten?”
„En om ‘s hemelswil!” zei ik, toen zij weggingen. „Ga niet met den vent praten. Laat hem níét tegen je praten, want hij kletst je radicaal van de sokken. Laat hem vijf minuten tegen je oreeren en je bedenkt samen met hem een plan om die twaalf kaarten die ik nu thuis heb, uit mijn vingers te krijgen.”
Zij vertrokken en Jager werd bij het oversteken al haast te pletter gereden door een Duitsche vrachtauto, die luid toeterde, wat hij niet hoorde.
Mijn zorgvuldige instructies waren onnoodig. Zwemmer verscheen heelemaal niet in ‘t Goude Hooft. Hij was waarschijnlijk als de dood, dat wij daar met de politie zouden verschijnen en hem inrekenen, hoewel hij een sukkel was, want dat was een soort vuile streek, die we hem zeker níét zouden leveren. Hij verscheen onverwacht om half twee aan de deur. Hij was groener en wilder dan ooit. Zijn jas was gescheurd en zijn haren zwierden wild om zijn hoofd heen. Hij had alle ontbrekende stamkaarten en bonnen op één stamkaart en één stel bonnen na. Ik stopte snel watjes met olie in mijn ooren en riep Bob en Mia als secondanten te hulp. Hij beweerde, dat hij de laatste kaart om twee uur kon krijgen. Dan pas zou de man in kwestie thuis zijn. Ik deed mijn regenjas aan en nam Bob, Mia en Wiesje mee. Ik hield de watjes in mijn ooren. Ik bleef voor geen enkel argument vatbaar. Tot mijn stomme verbazing had ik om tien over twee mijn laatste kaart en bonnen in handen. Er was eenig geschreeuw binnenshuis, terwijl wij wachtten, maar hij kreeg ze los. Als al die knapen, aan wie die kaarten waren verkocht, ook zoo slim waren geweest, om watjes in hun ooren te doen, had Zwemmer ze zeker nooit losgekregen. Ik vermoed, dat hij geducht met de politie had geschermd. Ik liet Zwemmer loopen en vertelde hem uit wraak, dat er heelemaal geen politie op zijn spoor was en ging terug naar huis.
De dag daarop ontdekten wij, dat Zwemmer nooit zelfs maar één dag in dienst was geweest van den Distributiedienst. Toen wenschte ik, dat ik de politie wél op zijn spoor had gezet. Maar misschien was het toch beter zoo. Hij had ze waarschijnlijk tóch van de sokken gekletst en samen met een Hoofdinspecteur en een brigade agenten een bonnen-afhaaldienst georganiseerd.

WAARIN WIJ EEN KLEIN HUIS HUREN.

Het was na de groote Zwemmer-Rel, dat Wiesje en ik, eerst aarzelend, maar allengs met meer overtuiging, in privégesprekken begonnen te praten over de zoete zaligheid van met zijn tweeën alleen zitten in een huis van normale grootte. Wiesje en ik alleen; samen met Willem-Peter en Charles-Paul. Wij begonnen te droomen over avonden, samen gesleten in een rustige, — niet al te kleine —, maar voorzeker ook niet al te groote kamer. Ik kreeg visioenen van nachten, waarin ik stil en ongestoord zou kunnen werken aan werk, dat noodzakelijkerwijze moest worden verricht om de wolven van de deur te houden.
Wij kwamen zoover, lezer; ik schaam mij welhaast, het te bekennen, dat wij iets aantrekkelijks begonnen te zien in het burgerlijk ideaal van een huis met zeven kamers en een badkamer, in welk huis af en toe, na voorafgaande invitatie of briefkaart, iemand schuchter komt logeeren. Wij herinnerden ons het beroemde Indische gezegde: „Gasten en visch blijven maar drie dagen frisch.” Wij kwamen in een situatie, waarin wij elken dag ons eigen huis ontvluchtten, om in vredesnaam samen ergens alleen te zijn. Wiesje’s zenuwen, zoowel als de mijne, waren op. Ik erken het ruiterlijk. Ik kan meer lawaai verdragen dan verreweg de meeste menschen. Ik ben tolerant. Herstelt: ik was tolerant geweest als weinig anderen. Ik was het niet meer. Ik had het gevoel, — zooals Wodehouse zegt in een van zijn boeken —, dat mijn zenuwen aan alle kanten een vollen centimeter buiten mijn huid uitstaken en kronkelden aan de einden. Het is een zeer verklaarbare reactie. Prik iemand elke vijf minuten heel zacht op een plaats van zijn huid en den eersten keer zal hij erom kunnen lachen. Na enkele uren gaat hij het vervelend vinden. Na een dag is hij doodsbang voor dien prik. Hij wordt hyper-gevoelig. Hij krijgt een prik-complex. Na een paar dagen is hij zoover, dat hij het uitgilt, als iemand maar met zijn vinger naar die plaats wijst. Zoo verging het Wiesje en zoo verging het mij. In den beginne merkten wij het niet eens, als iemand een stuk brood at, ‘s avonds laat.
Na enkele maanden lang ervaren te hebben, hoe zelfs onze eigen rantsoenen onder onze neuzen werden opgegeten; hoe menschen het huis uitslopen zonder bonnen te geven; na enkele maanden, herhaal ik, werd ik al wild, als ik iemand in de provisiekast zag snuffelen, of er zelfs maar begeerig naar kijken.
Eén week na den Zwemmer-Rel hakten Wiesje en ik den knoop door.
Wij zaten in een stil, verdoken hoekje van Château-Bleu; zeker, dat niemand ons daar kon vinden, en genoten van de rust.
„Ik verdom het langer”, zei Wiesje.
„Ik doe mee”, zei ik.
„Laten we het lekker samen verdommen”, zeiden wij.
Wij namen een extra kopje koffie op dit abstract besluit. Want een abstract besluit was het. Het feit lag daar, dat wij het verdomden; maar wat voor maatregelen moesten wij treffen om den toestand te rectificeeren? Wiesje, zoowel als ik, zijn te tolerant. En tolerantie is maar al te vaak een heel net woord voor moreele lafheid. Noch ik, noch Wiesje, hadden den moed, om op een goeden avond, na het eten, de bende te vertellen, dat wij er tabak van hadden. Dik tabak. Dat héél dikke tabak, weet je niet?
Wij hadden hen dan moeten vertellen, dat zij ons mateloos irriteerden en — dit tot onze verontschuldiging —, dàt leed wilden wij hen niet aandoen. Wij wilden niet tegen van Waerdenburg zeggen, dat zijn knappende kaken ons stapelgek maakten. Wij verkozen niet Jan mede te deelen, dat wij gingen slaan, als wij nog één keer moesten luisteren naar zijn smekkend eten aan tafel. Wij weigerden Piet uit te leggen, dat hij nu eens moest afleeren om met alle deuren te smijten en altijd alles neer te smakken in plaats van neer te leggen. Wij vonden het onprettig tegen Klaas te moeten zeggen, dat wij hem een aardige vent vonden, maar dat hij moest ophouden met zijn vriendinnetjes mee naar binnen te sleepen buiten onze voorkennis. Wij wilden hen allen, collectief, niet kwetsen door hun te verwijten dat zij.... enfin.
Dus moesten wij een goede smoes verzinnen. Maar een héél goede.
„Weet je wat”, zei Wiesje. „We zeggen, dat we het financieel niet bolwerken kunnen.”
„Dat heeft nog de verdienste”, zei ik grimmig, „dat er een gigantisch fond van waarheid onder zit. Ik heb al deze maanden geen letter geschreven. Mijn inkomen wordt nihil op zoo’n manier.”
„O, maar dit is een prachtig spel!” riep Wiesje, plotseling begeesterd. „We laten alles afsnijden. Gas, water en electriciteit. Ik geef ze practisch niets meer te eten. Moet je eens kijken! Ze zijn zóó weg.”
Dit leek mij ook een verblindende flits van genie. Wat was simpeler dan dit? Het kostte ons niets. Integendeel. Wij hielden er nog geld op over. Wiesje en ik namen een derde kopje koffie en ik haalde de electriciteitsrekening, die ik den volgenden dag had willen betalen, uit mijn zak. Het was een indrukwekkend bedrag. Voor een electriciteitsrekening dan altijd.
„Kijk eens”, zei ik, „dat hebben we alvast schoon verdiend. Wordt niet betaald.”
„Laten we den maar een ticje cognac in de koffie laten doen”, zei Wiesje. „Dat kan er makkelijk af.”
„Hoera!” juichte ik. „Er ligt thuis nog een gasrekening. Ook al verdiend. En de telefoon laat ik ook rustig afsnijden. Niemand betaalt toch ooit eenig interlocaal gesprek.”
„Alleen Stannie”, zei Wiesje.
„Stannie is zoet”, zei ik.
En aldus werd besloten.

* * *

De twee weken, die daarop volgden, waren de meest verbijsterende van ons leven. Het leven is vol van onverwachte complicaties. De oplossing had ons zoo ijselijk simpel toegeschenen. Ha! Na drie dagen kwam inderdaad een man met een pet, een tang en een loodje en sneed onzen electriciteitsmeter af. Wiesje en ik hadden enkele pakken kaarsen in voorraad gehaald en die opgeborgen in een kast, waarvan ik den sleutel permanent in mijn zak hield en met de man één kaars zaten wij ‘s avonds te lezen.
De eerste avond de beste kwam iedereen bij ons zitten, want wij waren uiteraard de eenigen die licht hadden. Wiesje en ik hadden ons bij voorbaat verheugd op de booze gezichten en woeste uitroepen van menschen die hun schenen stootten tegen kisten en stoelen. Maar we werden deerlijk teleurgesteld. Men verklaarde om strijd, dat het verschrikkelijk gezellig was zoo’n kaars. De vrouwen vonden het licht allerijselijkst flatteus en de mannen rookten hun pijpen, boomden honderd uit, kakelden ons gek en verklaarden, dat het zoo heerlijk praten was bij een kaars omdat het vlammetje de gedachten zoo concentreerde. Wiesje en ik lachten echter in onze vuistjes tot onze vuistjes er pijn van deden en zeiden tegen ons zelf, dat de lol er wel af zou gaan, als zij een paar dagen in het donker zaten.

* * *

Maar de lol ging er niet af. Iedereen accepteerde het als heel gewoon. De menschen, die studeerden, kochten zaklantarens of pakken kaarsen en van Waerdenburg zelfs een complete petroleumlamp en alles ging gewoon zijn gang. Alleen kwam er een nieuwe complicatie bij, doordat bleek, dat wij twee pyromanen of vuuraanbidders onder de inwonenden hadden. De eerste was van Waerdenburg, die elken avond in den aschbak op zijn kamer van houtjes, papiertjes, stukjes carton en stompjes kaars vuurtjes stookte. De ander was Ernest, die elken avond de trap op ging met een opgerolde krant, waarvan hij één punt in brand stak, als bij een toorts. Kwam hij op zijn kamer, dan smeet hij de brandende krant het raam uit in den donkeren nacht, omdat hij, (zooals hij tegen twee woedende menschen van de luchtbescherming verklaarde, die zoo’n fakkel op hun helm hadden gekregen) het zoo’n leuk gezicht vond, als die vlammende krant naar beneden dwarrelde.
Wiesje en ik zagen dit alles aan en ondergingen het met een grimmigen trek op onze gezichten.
„Wacht maar”, fluisterden wij tegen elkaar in ons geheime hoekje in Château-Bleu, en tegen Henk Alsems, tegen wien wij onzen nood hadden geklaagd, „wacht maar. Eerstdaags wordt het gas afgesneden en dan kunnen ze geen warm eten of geen thee meer krijgen.”
Wiesje en ik zaten samen dikwijls thuis in die dagen, in een leege kamer aan de straat in de vensterbank en verkneukelden ons op het moment, waarop de man van het gas zou komen, een koffiemolentje in het trottoir optillen en met een langen sleutel de hoofdgaskraan afdraaien.
Doch wat de Gemeentelijke Gasbedrijven ook bezielde; er kwam maar geen man om het gas af te snijden. Het was om razend te worden. Maand-in, maand-uit, als wij simpelweg vergaten het gas tijdig te betalen; als het giropapier met het bedrag erop zoek was geraakt, of als iemand, dien wij met het geld naar het postkantoor hadden gestuurd het eenvoudigweg vergeten had, of het geld even geleend, dan werden wij op dag en uur en seconde afgesneden, en moesten wij estafettes beginnen naar het Gasbedrijf om den boel weer aangesloten te krijgen.
En nu; nu wij baden en smeekten om alsjeblieft afgesneden te worden, nu bleef het gas in irriteerend-breede stroomen uit de kranen vliegen.

* * *

Op een donkeren avond lichtte ik zelf met behulp van een mes en een zaklantaarn het koffiemolentje op de straat op, om te kijken, of ik met een combinatietang niet zelf de kraan zou kunnen toedraaien, maar het scheelde een haar, of een agent van politie arresteerde me op de plaats. Hij dacht zeker, dat ik bommen wilde leggen of iets dergelijks. Ik geef toe, dat het een zonderling verdacht tafereel is, iemand op een keurig Haagsch trottoir in het holst van den nacht met een combinatietang te zien peuteren in het ingewand der aarde. Het erge was, dat ik hem onmogelijk kon vertellen, hoe de vork in den steel zat. Was het in Amsterdam gebeurd, ik had den agent een sigaret gegeven en hem het verhaal verteld. De agent zou zich niet alleen een buikpijn gelachen hebben, maar mij waarschijnlijk hebben geholpen om die kraan dicht te draaien. Ik was er mij echter van bewust, dat ik een Haagschen agent voor mij had. Had ik hem dit verhaal verteld; hij had mij voorzeker onverwijld gearresteerd en als losloopend krankzinnige opgebracht.
Den volgenden morgen belde ik de Gemeentelijke Gasbedrijven op. Ik kreeg de afdeeling Afsluitingen of Aansluitingen of Wanbetalingen of hoe dat heet en onmiddellijk herkende ik de stem van den man aan den anderen kant. Hij herkende mijn stem ook onmiddellijk. Wij waren oude vrienden geworden in die maanden. Ik vroeg hem, of ik niet altijd prompt het verschuldigd bedrag ad Fl. 3.— had betaald, als boete na afsluiting en hij zei van ja: ik was altijd een goede klant geweest. Ik vertelde hem daarna, dat ik het daarom niet aardig vond, dat ik dezen keer zoo lang moest wachten, tot ik werd geholpen met afsluiten:
„Per slot van rekening gaan oude klanten voor, niet waar?”
„Mijnheer”, zei hij. „Namens Gemeentebedrijven bied ik U mijn nederige excuses aan. Wij zullen onmiddellijk iemand sturen om U te helpen.”
En bij den hemel.... Hij dééd het. Er kwam dienzelfden middag nog een man met een kar en Wiesje en ik, die uit een bovenraam hingen, trappelden van pleizier, toen wij hem den koffiemolen in het trottoir zagen openen en ons vervloekte gas afsluiten.

* * *

Dien avond was er geen warm eten. Er was geen thee en er was geen koffie. Wiesje en ik brouwden drankjes achter een gesloten deur op mijn ouden kampeer-primus met een liter petroleum, dien ik een vriend van mij, die een reederij heeft, had uitgeschroefd. Den dag daarop weigerde de telefoon. Dat verwekte eindelijk eenige deining, tot onze groote vreugde. Bepaalde inwonenden kwamen ons het ontstellende nieuws mededeelen en verklaarden, dat zij best zonder electriciteit en gas konden, maar bij den hemel niet zonder telefoon. Wiesje en ik namen deze slagen echter blijmoedig op en wij verwierven ons in die dagen een matelooze reputatie voor gelijkmoedigheid van humeur, blijmoedigheid en andere Christelijke deugden, ook bij de ergste tegenslagen. Wij hoorden Ernest en van Waerdenburg beiden op verschillende tijdstippen peroraties houden, waarin Wiesje en ik ten voorbeeld werden gesteld als een hoogtepunt waarnaar allen dienden te streven. Zij raakten zoover in hun bewondering voor onze welhaast ongelooflijke verhevenheid boven aardsche en strikt materieele tegenspoeden, dat zij tot onze ontzetting aanboden om uit een collecte de rekeningen van electriciteit, gas en telefoon te betalen.
Het was van Waerdenburg, die na het sombere, door enkele kaarsvlammen verlichte avondmaal, opstond en namens de goegemeent onder doodsche stilte en na langdurig geschraap en gekuch met krakende stem plechtig dit aanbod overbracht.
Wiesje en ik zaten perplex. Ik protesteerde haastig, dat wij dat niet konden aannemen, want dat ik financieel geen kans zag, dat ooit terug te betalen. Zij brulden allen verontwaardigd, dat geen van hen zelfs maar wenschte daar ooit iets van terug te zien. Op dat moment liet de aangeboren listigheid mij volkomen in den steek. Ik zat vast en kon niet voor- of achteruit meer. Zelfs Wiesje, listige Wiesje, die een geboren diplomate is, zat met haar mond vol met prachtige tanden.

* * *

Er viel een langdurige en suizende stilte. Ik zag aan de gezichten tegenover mij, die tactvol andere kanten uitkeken, dat iedereen de meening was toegedaan, dat de aandoening ons het spreken belette. En toen was het Wiesje, die wat zei: „Ja, weet je, eh.... Het is niet alleen die paar dingen, weet je. We komen er heelemaal niet uit. Onze uitgaven zijn veel hooger dan onze gemeenschappelijke inkomsten.”
„Ongelooflijk”, kraakte van Waerdenburg. „Jullie zijn me óók een fraai span. Had dat eerder gezegd. Hoe lang is dat al zoo?”
„O, een paar maanden”, zei Wiesje zonder blikken of blozen.
„Wat kom je per maand te kort?” vroeg Henk, die, zooals gezegd, econoom is.
Ik zag een vluchtig schaamrood naar Wiesje’s kaken stijgen. Slechts ik, die Wiesje goed kende, kon dat vage schaamrood waarnemen, want Wiesje is niet een vrouw, die ijlings bloost. Maar het besef, dat wij onder deze omstandigheden er minstens enkele honderden per maand op moesten overhouden, was ons toch bijna een beetje te bar. Ik zag Wiesje aarzelen. Ik zag haar denken: „Laat ik maar een beetje hoog bedrag noemen.”
„Driehonderd gulden”, zei ze en ik zag aan haar lippen, dat ze snel een schietgebed deed na een dergelijke gillende leugen.
„Dan betalen we allemaal vijftien gulden in de maand meer”, besliste van Waerdenburg. „Is iedereen daarmee accoord?”
Ik ging van ontzetting bijna door den grond, toen links en rechts portefeuilles werden te voorschijn gehaald en postchéques geschreven. Het leven is vervuld van grimmigen humor. De mensch krijgt altijd dàt in zijn maag gesplitst, wat hij niet wil hebben. Toen wij geld noodig hadden, konden wij het niet krijgen. Nu wij alle moeite deden, om de menschen kwijt te raken, ramden zij de guldens met honderden in onze kelen.

* * *

Den volgenden dag zaten Wiesje en ik wéér in Château-Bleu.
Het was nu zoover met ons gekomen, dat wij een physieke benauwdheid voelden binnen de muren van ons eigen huis. Wij hadden geen privé leven meer over. Wij waren een deel geworden van een geweldige, snorkende, voortstuivende machinerie, die we zelf hadden geschapen, en die wij blijkbaar buiten machte waren door eigen wil weer tot stilstand te brengen. Ik herinnerde mij plotseling, dat Philip, onze gesmade Major Domus, heel in den beginne eens iets dergelijks had gezegd. In dien tijd, — ik herinnerde het mij nu heel duidelijk —, hadden wij daar ijselijk om gelachen. Goden, goden, wat hadden wij dáárom gelachen. Het verhaal ging van man tot man en ieder die het hoorde, ginnegapte luid: „Ik voel me hier”, aldus sprak Philip in den beginne, „of ik zit in een hijgende en snuivende stoommachine, die op volle snelheid dwars door een heuvelachtig terrein rijdt, kuil in, berg op, met groot gesis, geblaas, gerammel en in het algemeen een luide stampij.”
Wij erkenden nu, dat Philip, — althans wat dàt betreft —, gelijk had. Voor ieder ander was het natuurlijk een feest. Wij konden ons werkelijk indenken, dat zij met geen stok uit ons huis waren weg te slaan. Er was geen tweede bouwwerk in Holland, waarin zooveel werd gelachen; waarin op elk uur van den dag of den nacht zooveel te beleven viel; waarin niemand ooit minder op zijn vingers werd getikt. Per slot van rekening betaalden zij, wat van Waerdenburg eens noemde: een permanente Kermis annex Non-Stop-Variété. Zij allen konden gaan en komen als zij wilden. Kregen zij allen hun 60 pop per maand en voor dat bedrag hadden zij er genoeg van, dan lette niets hen om een koffertje te pakken en elders te gaan studeeren, werken of rusten. Ik geloofde, dat de heele fout in wezen bij Wiesje en mij zetelde. Wij keken elkaar ernstig aan, tegenover elkaar gezeten aan het kleine tafeltje en knikten, vol zwijgend begrijpen: „Ik geloof” zei Wiesje, „dat wij, ondanks alles, toch een hinderlijken ondergrond van burgerlijkheid in ons moeten hebben, anders zouden wij dit toch prachtig vinden.”
Ik peinsde hier langen tijd over. Het was geen geringe beschuldiging om tegen jezelf uit te vaardigen of te hooren uitvaardigen.
„Nee”, zei ik dan. „Het ligt anders, geloof ik. Het zou mij niets kunnen schelen om een idioot huis te hebben vol met rare menschen, als die menschen zoo verstandig waren om je ten eerste in je privé leven met rust te laten en ten tweede: als ze met hun pooten afbleven van wat niet van hen was. Ik bedoel dit: Als ik me terugtrek in mijn vertrek en ik hang een bordje op de deur, geef ik daarmee te kennen, dat ik alleen wensch te zijn en wil werken. Dan moet dat gerespecteerd worden. Ikzelf zal het niet in mijn hersens halen, om anderen lastig te vallen. Ik ga nooit ergens logeeren, omdat ik er een geweldigen hekel aan heb, anderen tot last te zijn, wat je persé na den eersten dag al bent. Dan wil ik ook, dat anderen mijn particuliere domeinen eerbiedigen. Weet je: het is in wezen het gevoel, dat je de macht om te beslissen over eigen doen en laten kwijt bent. Dàt is het!”
„Vandaar ook het idée van de machine die je meesleurt”, zei Wiesje, met heldere grijze oogjes.
Wij keken elkaar peinzend aan: „Een machinerie, die wij zelf geschapen hebben”, mompelde ik. „De meest groteske en lachwekkende dingen die ter wereld worden uitgevonden of geschapen, zijn steeds te herleiden tot het ondergeschikt worden van een mensch aan iets, wat hij in den aanvang zelf heeft geschapen. Herinner je je Charley Chaplin in: „Modern Times?” Ken je de bekende uitspraak van den man die zei, dat elk politiek stelsel dat zichzelf overleeft, tegen het einde een kluchtspel wordt? Het is de door den mensch zelf gebouwde vorm, die hem ten laatste gaat domineeren en.... .”
Wiesje kreunde zacht: „Móét je weer filosofie op me loslaten?”
Ik boog het hoofd: „Pardon. Mijn filosofie was anders prima. Goden, goden, wat is mijn filosofie prima. Dat hééle prima-e, weet je niet?”
„Er moet minder en minder gefilosofeerd worden”, zei Wiesje. „Wij hebben dus zelf, met eigen handen, deze hijgende en snuivende machine geschapen, waarin het voor ons onmogelijk is, na te denken of een moment rust te hebben, waarin het jou onmogelijk is te werken.... .”
….. „een machine, die het geld, dat ik verdien, opslokt als wijlen de afgod Baäl; een machine, die ons meevoert en die wij niet bij machte zijn, uit eigen wil weer stop te zetten.”...
Op dit punt in onze overwegingen begonnen we beiden nog ernstiger te kijken. Dan legde Wiesje met een gedecideerd gebaar haar boek neer: „Dat zullen we dan toch de gloeiende hier en daar eens zien.”
„Tja”, zei ik. „We moeten gewoonweg een klein huis huren.”
Ik stopte en de bekende griebels begonnen me weer eens over den rug te loopen.
„Een klein huis”, herhaalde ik. „Dat wil zeggen een werkkamer voor mij en een zitkamer voor ons en een speelkamer voor de kinderen en.... .”
„Maar zonder kamer en suite”, riep Wiesje.
„Zonder kamer en suite”, bevestigde ik.
„Als het kàn, met een open haard ergens.”
„Accoord. O, ja. Met een open haard ergens.”
„En één logeerkamer voor menschen die komen.”
„En de kinderen op een bewaarschool.”
Wij begonnen daar dan te droomen van de heerlijke, balsemende rust, die ons deel zou worden. Wij zagen onszelf, nadat ik een heelen dag had gewerkt, voor den open haard zitten, met lange poken knoeiend met de houtblokken, genietend van ons laatste pakje echte thee.
„Vervloekt nog an toe, ja!” bromde ik. „Weet je nog dat pakje thee, dat ik toegestuurd kreeg van een van mijn weinige bewonderaars? In twee dagen hadden ze het opgezopen.”
„En niemand brengt óóit eens wat voor ons mee!” klaagde Wiesje. „Ik kan des duivels worden. Iedereen hier in Holland pikt wel eens iets extra’s op. Door te ruilen of te handelen of van familie. Alléén bij ons is het een droppel op een gloeiende plaat. Ik verdom het verder.”
En wij begonnen opnieuw te droomen en het opnieuw te verdommen. Wij droomden dat wij een haas kregen van den poelier en dat wij samen dien haas volgens alle regelen der kunst ophingen en elken halven dag betastten en beroken, tot hij goed was en hem daarna met zorg en liefde en een staartje wijn braadden en weer daarna gezamenlijk opaten, met alleen het geluid van de radio en tegenover ons Willem-Peter en Charles-Paul, die elk aan een poot kloven. Wij droomden over de heerlijkheid, om zulk een haas alléén met zijn tweeën op te eten, in plaats van hem te zien vermalen door de gretige kaken van onzen afgod Baäl, het alles verslindende monster, dat wij zelf hadden ter wereld gebracht.
Gij, lezer, die waarschijnlijk heel Uw leven hebt doorgebracht in den kring van een rustig gezin en nimmer wilde plannen hebt opgevat of ten uitvoer trachtten te brengen; ik wanhoop aan de mogelijkheid, U duidelijk te maken, in wat voor psychischen toestand wij ons bevonden. Hebt gij wel eens een gast in huis gehad; één gast maar, die bleef hangen, dagen nadat het blijde „Welkom” van zijn gastheer reeds lang was verworden tot een knarsetandend en moeizaam dulden? Of hebt ge wel eens een gast gehad, één gast maar, die zijn positie als gast overschreed en wat hij noodig meende te hebben, snaaide uit Uw linnenkast, graaide uit Uw broodtrommel of snuffelde uit Uw bureau? Weet ge nog, hoe des duivels ge dan werd? Vermenigvuldig dit gevoel tot het stijgt tot vijfentwintigvoudige sterkte en rek het uit over een periode van vijf maanden, gedurende welken tijd het groeit en groeit tot een monumentale obsessie.
Ge kunt vagelijk en verstandelijk begrijpen, dit het een obsessie van niet geringe afmetingen zijn moet. Ge zult het nimmer werkelijk kennen, evenmin als ge waarschijnlijk reëele doodsangst of vlammende haat werkelijk kent.
Ik kan U echter verzekeren, dat het voldoende is, om iemand stapelgek te maken. Ik verzeker nogmaals en ik overdrijf niet, dat wij ons eigen huis ontvluchtten en wekenlang practisch leefden binnen de muren van het Carlton, naar huis slechts terugkeerend om te slapen en onze post uit te zoeken op een van de vele kamers, waar de een of andere gedienstige geest die achteloos had neergegooid.
„Maar er moet toch een methode zijn, om die menschen kwijt te raken” zei Wiesje wanhopig. „Je wilt me toch niet vertellen, dat enkele tientallen menschen week-in, week-uit, genoegen nemen met wonen in een grootsch opgezette ruïne, zonder heet water, zonder gas, zonder electriciteit en zonder telefoon!”
„We kunnen het water af laten snijden”, begon ik. Maar daarvoor was Wiesje niet te trappen. Zij schudde haar hoofdje gedecideerd: „Alles, Willem W. Maar dat niet. Dat kan niet.”
Er schoot me een gedachte door het hoofd: „We betalen eenvoudig onze huur niet meer. Dan worden we er vanzelf uitgegooid.”
Wiesje keek me medelijdend aan en legde troostend een hand op mijn pols: „Weet je niet meer, dat je een waarborgsom van 3 maanden....” Ik kromp ineen. Inderdaad! Eerst zou die waarborgsom worden opgeteerd en dan.... Alleen al het visioen van nog drie eindelooze maanden van ellende was volkomen ondraaglijk.
„Onmogelijk!” riep ik. „Bestaat niet. Ik houd het geen drie weken meer uit; laat stáán drie maanden.”
„Ga dan een ander huis huren”, ried Wiesje, „dat zoo klein is, dat er geen mensch mee kan.”
„En domweg verhuizen?”
Zij knikte: „Domweg verhuizen zonder waarschuwing. Het is de eenige manier.”
Het was inderdaad de eenige manier. Alléén zoo konden we definitief verbreken en in scherven doen vallen wat we zelf hadden helpen opbouwen.
Ik sloeg met de hand op tafel: „Morgen ga ik er op uit.”

* * *

De grootste geheimhouding was echter geboden; dat zei ons instinct ons. Wij wenschten geheel op eigen initiatief ons huis uit te zoeken. Ik twijfelde er geen oogenblik aan, dat wij zouden belanden in een soort van openluchttheater, een leege schouwburg, of in een vervallen pakhuis, als de bende er één vleug van in de gaten kreeg en zich er mee kon bemoeien. De eenige, die ik onvoorwaardelijk kon vertrouwen; die op waarlijk bewonderenswaardige wijze een geheim kon bewaren, was Joop. Joop is een rare snuiter, die nooit een deur dicht doet, maar altijd alle deuren dichtsmijt. Ik heb wel eens vermoed, dat hij zielsgelukkig zou zijn als conducteur bij de Staatsspoorwegen; alleen al om bij elk station langs den trein te mogen rennen en een voor een alle portieren met een dreunende bons dicht te smakken. Voorts zet hij nooit iets neer. De zwaartekracht schijnt voor hem een abnormale fascinatie te hebben. Alles wat voorbestemd is door hem op de tafel of op den vloer te worden geplaatst, laat hij twintig tot dertig centimeter boven tafel of vloer los. Dit gold voor alles. Hij was mateloos consequent. Hij deed het met zijn schoenen, als hij ging slapen; met kolenbak en de ringen van fornuizen; poken, aschbakken, borden, Chineesche porceleinen schalen; vorken, lepels en baksteenen. Als er iets brak, was hij steeds stomverbaasd en bovendien geërgerd, dat men tegenwoordig zulk schandalig onsolied materiaal afleverde.
Voorts scheen hij het een onverantwoordelijke verkwisting van energie te vinden, zijn schoenen met de voeten erin op te tillen, als hij liep. Hij trok zijn beenen onder het loopen op bij de heupen en liet zijn voeten over den grond naar voren slieren, tot zij de gewenschte nieuwe positie hadden bereikt.
Als ik fabrikant van vloerkleeden was, zou ik hem beslist hebben gesubsidieerd. Maar overigens was hij een prima knaap.
Ik nam hem in vertrouwen. Hij scheen te begrijpen, waar de schoen ergens wrong. Hij ging met mij den volgenden ochtend mee op jacht naar een huis. Dat was vruchteloos. Dien middag gingen hij en Wiesje er op uit, onder het mom van een tocht naar de bioscoop. Zij kwamen een uur later terug. Zij wilden mij spreken, maar dat lukte een uur later pas. Wij zaten eerst in mijn privé-hol. Dat was natuurlijk volkomen fout. Na vijf minuten zaten er acht man. Daarna verlieten wij, een voor een, het vertrek. Ik ging eerst en bleef om den hoek van de derde wenteltrap staan loeren. Die trap werd zelden gebruikt, omdat er middenin drie treden aan ontbraken en het gevoel voor humor van onze inwonenden reikte niet zoo ver, dat een van hen zich een gebroken nek wilde vallen om de anderen vertier te verschaffen. Na drie minuten kwam Joop er nonchalant uit. Ik siste en wenkte hem. Drie minuten later voegde Wiesje zich bij ons. Wij slopen door de gangen, met Joop als verkennende voorhoede. Wij meenden in het derde boudoir op de tweede étage een leeg vertrek te vinden, maar toen we goed en wel gezeten waren, kwamen Reinier en Henkie, het onafscheidelijke paar, binnen met een kist, waarin zij een versterker van eigen maaksel hadden gemonteerd. Het kwam niet in hun hoofden op, dat wij daar wel eens konden zitten, omdat wij alleen wilden zijn.
Wij ruimden het veld en belandden op zolder. Joop liet het valluik met een klaterenden klap dichtvallen en daarna gingen we met zijn drieën op het luik zitten. Wij verbaasden ons wederom, dat wij niet éérder op zulk een, verbluffend simpele idée waren gekomen.
„Wij hebben een huis gehuurd”, zei Wiesje ademloos. Ik keek haar aan en schudde toen het hoofd: „Bestaat niet.”
„Man!” kreet Joop opgetogen. „Een huisje! Jé van hèt! Het heeft beneden een kleine hall met een grooten baksteenen open haard en een centraal trappenhuis. Op de étage liggen maar twee kamers; een voor en een achter, met ertusschen weer een kleine hall. De kamers daar hebben van die dubbele filmdeuren, weet je niet? Heelemaal van glas en openslaand.”
„Hoe groot is het?”
„Beneden twee kleine kamers, hall en keuken. Eerste étage twee heel groote kamers. Derde étage één groote voorkamer, twee kleine achter met een balkon op het Zuiden, en nog een badkamer.”
,O, het is een vreeselijk leuk huis”, zei Wiesje, met een droomerigen blik in haar oogen.
„Wanneer kunnen we het huren?”
„Het is al gehuurd, man. Het stond leeg. Je zult het niet gelooven, maar wij waren in dat woningbureau; Hoksbergen, geloof ik, dat het heet, op de laan van Nieuw Oost Indië. Hij had niets. Op dat oogenblik komt er een knaap binnen en zegt dat hij een huis te huur heeft aan te bieden. Wij rennen er samen met hem heen, stuiven terug en teekenen een contract. Hier is het. Ik heb één maand huur voorgeschoten.”
„En is dat huis leeg?”
„Ga maar mee kijken. Het is een beetje vervallen, maar het heeft ook een anderhalf jaar lang gemeubileerd leeg gestaan. Onbewoond dan.”
Wij rukten het luik open, renden alle trappen af en vlogen de deur uit, voor iemand ons kon volgen, die toevallig ook een luchtje wilde gaan scheppen.
Ik zal U zeggen: Het huis vereenigde alle gewenschte eigenschappen in zich. Het was volkomen anders dan anders. Als je op de hall stond, op de bovenste verdieping, kon je naar beneden kijken naar de hall gelijkvloers. Ik ken open haarden. Eén blik zei me, dat deze uitstekend was geconstrueerd. Enkele aangestoken natte kranten bewezen, dat het ding trok als de hel; dat het alle rook door zijn schoorsteen verwerkte en een maximum aan hitte uitstraalde. De keuken was ouderwetsch. Het behang was ontworpen door iemand die leed aan chronische hypochondrie. De voorkamer was behangen met pakpapier van effen bruin. Daarboven zat een meterhooge strook van groene bloemen op een hardblauw fond. Alle verf was groen of bruin, van de kleur, die op veemarkten veel wordt aangetroffen.
Als wij liepen, vielen plakken kalk met doffe ploffen uit het plafond. Alle achterkamers hadden enorme bruine vlekken, waar het regenwater was ingeloopen. In de hoeken op die kamers werden heele plakkaten stuc alleen overeind gehouden doordat er behang tegenaan zat.
„Over bouwvallen gesproken.”. . mompelde Wiesje.
Doch het kon ons niet deren. Als wij op dat oogenblik een door bruine beren of Neanderthalmenschen recentelijk ontruimd hol hadden moeten betrekken, zouden wij het een paleis hebben gevonden, zoolang wij zeker wisten, dat wij er alléén in zouden kunnen wonen. Ik kreeg van Joop drie sleutels en stak ze alle drie met een vastberaden gebaar in mijn zak.
„Laat het schoonmaken”, beval ik. „En bel vanuit het Carlton in alle stilte een verhuizer op. Deze week nog wil ik verhuisd zijn.”

DE VREEMDE HISTORIE VAN „HOU’s EFFE VAST!”

Wiesje en ik zaten om zeven uur in den avond van dien historischen dag, den dag waarop een klein huis was gehuurd, met zorgelijke gezichten bij Worch in het Annastraatje. Wij zaten getweeën op de beroemde bank in den hoek, onder het groote schilderij, en hielden de hoofden dicht bij elkaar. De kansen dat iemand ons daar vinden zou, waren uitermate gering. Wij hadden de man een kippepoot, gegeten met een fleschje wijn, van het restant van het tekort op onze maandrekening.
Wij confereerden verhit, gebogen over ons kleintje koffie. Dat verhitte had totaal niets uitstaande met dat fleschje wijn, zooals een ieder begrijpen zal, die zich indenkt dat wij dat eene fleschje tezamen hadden gedeeld. Dat verhitte was een direct gevolg van den omvang van het probleem dat wij op moesten lossen. Wij hàdden nu een huis. Joop zorgde voor de schoonmaak en de verhuizers. Hij had ons een kwartier tevoren opgebeld en medegedeeld, dat wij overmorgen in den ochtend den verhuiswagen zouden kunnen verwachten..... Maar hoe, hóé dit aan onze inwonenden mede te deelen?....
„Als jij ze met een of andere smoes eens meelokte naar Amsterdam of Amersfoort?” opperde Wiesje.
Ik schudde mistroostig het hoofd: „Er blijven er altijd een paar thuis.”
Wiesje wilde daarna opium door het eten doen, maar wij wisten niet, hoe aan voldoende opium te komen. Dat was trouwens allemaal slechts uitstel van executie geweest. Wij peinsden een vol uur lang en stonden eindelijk vrij somber op en gingen terug naar het Bezuidenhoutkwartier.

* * *

Het was prachtig weer buiten. Duizenden mooie vrouwen liepen rond in kleurige kleeren. De menschen keken allen opgewekt, zij het ietwat hongerig. Wij slopen zwijgend door de opgewekte massa’s heen. Het besef, dat wij binnen tweemaal 24 uur aan onze inwonenden kond zouden moeten doen van het feit dat wij gingen verhuizen en dat wij geen van hen mee wilden hebben, woog als lood op onze gemoederen.
Wij gingen het huis binnen, slopen naar boven en zochten troost en toevlucht in de kamer waar de kinderen sliepen. Wij maakten hen wakker en praatten met hen. Zij stelden het zeer op prijs, vertelden ons verhalen en snaterden luid.
Maar hun opgewekt gesnater gleed langs ons heen. Wij zaten in de nissen van de vensters, onze armen om onze knieën en keken somber naar buiten.
„Papa is moe”, zei de kleine Charles-Paul na eenigen tijd.
„Dat hééle moeie, weet je niet?” zei Willem Peter, die een merkwaardig zuiver instinct heeft voor de gevoelswaarde van zonderlinge uitdrukkingen en woorden, door volwassenen gebruikt.
„Mama heeft hoofdpijn”, zei Charles Paul even later.
Zij zwegen een tijdje en bestudeerden ons.
„Stil knapen”, zei ik. „Wij moeten praten.”
Maar al dat praten baatte ons niets. Wij konden geen enkel middel vinden om ons hebben en houden uit dit huis weg te krijgen zonder dat het in de gaten liep en dus stonden we voor de noodzaak, aan te kondigen, dat wij in een klein huis gingen wonen.... waarin wij alléén wilden zitten. Dat zitten bij de kinderen, in den laatsten rooden gloed van een ondergaande zon, gaf ons een zekeren moreelen steun. Wij vóórvoelden als het ware de rust, die ons deel zou worden over twee of drie dagen, als wij eenmaal verhuisd waren. Wiesje haalde de primus en kaarsen en wij zetten thee op den snorrenden primus, op een tafeltje met twee kaarsen. De kinderen schenen te voelen dat wij zedelijken steun van noode hadden want zij kakelden weinig, keken ons met verstandige oogen aan, en dronken hun thee in stilte.
Wiesje en ik confereerden verder. Zij luisterden mee vol begrip en medegevoel.
„Gaan wij in een ander huis wonen?” vroeg Willem-Peter ten laatste.
„Een héél klein huisje, weet je niet?” zei Charles-Paul. „Nèt zooals het nestje van den uil.”
„Mogen wij dan mee?” vroeg Peter.
„Natuurlijk”, zeiden wij. „Maar praat nu niet zooveel. Papa en mama moeten denken en praten.”
En wij praatten en dachten en peinsden, maar de nacht bracht geen oplossing. Wij hielden ons dus onledig met het alvast inpakken van de kinderkleeren.

* * *

Wij stonden vroeg op den volgenden morgen, want er viel bar veel te doen. Dat opstaan ging lang niet van harte. Binnen anderhalf uur zouden wij hebben te verklaren, waarom wij lakens en dekens van alle bedden rukten, waarom wij de handdoeken bij elkaar zochten en het keukengerei inpakten....
Wiesje en ik daalden de tweede wenteltrap af in lange broeken en truien en slopen naar de keuken. Op vier meter afstand van de deur stopten wij. Door de koele betonnen gang klonk helder de bazuinstem van Charles-Paul. Charles-Paul heeft een borst als een biervat. Als hij loopt, draagt hij zijn armen zoover naar achteren, dat zijn ellebogen elkaar achter zijn rug schijnen te raken. Te oordeelen naar zijn borstkas kan hij maar twee dingen worden, later: bokser of zanger. Naar zijn stem te oordeelen wordt hij zanger. Zijn stem gaat door een metersdikken betonmuur heen.
„....papa heeft het zelf gezegd”, trompette hij. „Wij gaan morgen verhuizen
en in een héél klein huisje wonen. Net als het nestje van den uil.”
„En mogen wij dan niet mee?” vroeg de stem van Jager.
„Nee”, zei Willem-Peter, met pret in zijn stem, dat hij letterlijk leelijke woorden citeeren kon: „papa zegt dat dat gedonder maar eens uit moet zijn.”
„Hahahaha”, lachte de heele bende, die blijkbaar vond dat dit weer een geheel nieuw soort van rare mop van mij was. Dan kwam de stem van Mia: „Maar waarom heeft mama jullie kleeren ingepakt? Waar is jouw gele trui?”
„Die heeft mama ingepakt”, schalde Charles. „Gisterenavond. Toen het donker was, weet je niet? Wij gaan verhuizen.”
De angstige stem van Joop: „Jongens. Niet praten. Eten!”
„Mama en papa pakken vandaag alles in”, zei Peter. „In groote kisten. En dan komt er een hééle groote wagen en daar gaat alles in.”
„En dan gaan we in een héél klein huisje wonen”, bazuinde Charles-Paul. „Net als het nestje van den uil.”
„Heeft papa dat gezegd?” vroeg van Waerdenburg krakend.
Wiesje en ik stonden in de betonnen gang, volkomen gefascineerd. Wij waren ten prooi aan heftige conflicteerende emoties. Eensdeels een hevige paniek; een vlammende ontzetting. Tweedens een morbide nieuwsgierigheid, zooals zich meester maakt van menschen, die voor hun oogen een catastrofe zich langzaam zien ontwikkelen en wier sensatiezucht hen niet toelaat, zich te verwijderen of in te grijpen. Ik geloof dat er ergens ook nog een vaag leedvermaak tusschen zweefde ook.
Willem-Peter, de oudste van de twee, is zeer precies en accuraat. Charles-Paul is de dichterlijke fantast van de twee.
„Jullie mogen niet mee”, zei Peter. „Mama en Papa en wij gaan in een klein huis wonen. Papa heeft het gisteren gezegd.”
„Waar is dat huis dan?” vroeg J.P.
„Hier vlakbij”, zei Peter. „Joop heeft het gevonden.”
Er volgde een groot rumoer. Iedereen wendde zich tot Joop in deze verwarring en wenschte inlichtingen.
„Is dat zoo?” vroeg Jager. „Heeft Willem W. jou een huis laten huren?”
Er volgde een korte stilte. Joop overwoog blijkbaar, dat het doelloos was, voor die paar korte uren nog te liegen.
„O, ja”, zei hij nonchalant. „Gisteren gehuurd. Wist je het niet?”
Er viel een diepe stilte. Dan kwam de stem van Paul: „Papa doet de voordeur op slot en spijkert de ramen dicht. Met heele groote spijkers. Dat jullie er niet in kunnen.”
„Mogen wij dat huis niet binnen?” vroeg Henkie nog steeds ongeloovig.
„O, nee”, zei Willem-Peter. „Als jullie willen komen, zei papa, moet je eerst een brief schrijven en beloven dat je niet langer dan twee dagen blijft.”
„En dan doet mama al het eten in een kast en de kast op slot”, zei Paul. „Met een heelen grooten sleutel.”
„En papa doet al zijn gramofoonplaten in een kist”, zei Willem-Peter.
„En jullie zijn allemaal van de ratten gebeten”, juichte Paul.
De twee kinderen, die heusch wel een auditorium gewend waren, hadden zelden 22 man zóó aan hun lippen zien hangen als dien ochtend. Het succes steeg hen naar het hoofd. Wiesje en ik stonden van ontzetting aan den grond genageld. Uit de keukendeur kwam Joop, met een rood hoofd. Hij trok een gezicht tegen ons, rende voorbij en snelde de wenteltrap op.
Kinderen hebben, — dat wist ik —, voor sommige dingen een volkomen fonografisch geheugen. Maar ik wist niet, dat een fonografisch geheugen zulk een verschrikkelijk iets kon zijn. Zij lachten en snaterden en staken elkaar de loef af met brokstukken van gesprekken: „Jager, jij pakt altijd papa’s sokken weg”, zei Willem-Peter.
„Mag jij dat wel zeggen?” zei Ernest streng.
„En jij bent een leeghoofdige snateraar”, zei Charles-Paul.
„Van Waerdenburg, eet niet zooveel”, kraaide Willem-Peter. „Jij bent een Danieden-vat.”
„Billetje”, zei Paul.
Hierop barstten beiden in een verschrikkelijk gelach uit.
Wiesje en ik slopen ijlings door de gang terug en de tweede wenteltrap op. Wij durfden onder deze omstandigheden de keuken niet betreden.
Wij kwamen boven, in de voorzaal en vonden daar Joop. Wij stonden stil en keken elkaar aan. Dan barstten ook wij alle drie in een vreeselijk gelach uit: „Ze hebben het wel grondig gedaan”, zei ik.
„Zie je”, zei Wiesje. „God, die zelfs voor het kleinste muschje zorgt, brengt ook voor ons de redding.”
„Joop”, zei ik. „Doe me een lol. De aap is nu toch uit de mouw. Breng hen aan het verstand, dat wij allebei een zenuwinzinking nabij zijn en dat wij een klein huis hebben gehuurd enzoovoort.”
„O, goed”, zei Joop.
„Ik ga voor elk van de kinderen een groot stuk chocola koopen”, zei Wiesje.

* * *

De houding van de inwonenden dien ochtend was merkwaardig gereserveerd. Zij hielpen ons op de meest correcte wijze met inpakken. Zij muntten uit door voorkomendheid. Maar tegen den middag kwam er een verandering in den toestand. Eén voor één kwamen ze naar ons toe en begonnen een gesprek. En weer, — merkwaardig maar waar —, liet iedereen merken, dat hij het volkomen met ons eens was. Ieder deelde mede, dat hij al lang had gevonden, dat de rest het te bont maakte.... De ervaring die ik had opgedaan toen ik het bord:

WEET U WEL HEEL ZEKER DAT U WELKOM BENT?

op mijn deur spijkerde, deed ik opnieuw op. Wij verzekerden iedereen, onder vier oogen, dat hij natuurlijk een prima knaap was, maar dat al die anderen ons gek maakten en tegen den avond waren we met elkeen weer de beste vrienden. En wij lógen niet eens. Stuk voor stuk waren het de beste knapen, die denkbaar waren, maar collectief waren zij voldoende om een bataljon zenuwartsen ongeneeslijk krankzinnig te maken.
Om negen uur dien avond waren wij klaar met inpakken. Er hoefde maar provisorisch gepakt te worden, — het was een verhuizing van nog geen kilometer afstand. Buiten hing een heerlijke warmte in de lucht. Wiesje en ik namen een bad om het vuil en het stof van ons af te spoelen en daarna kwam mijn groote vriend Jager op mij toe en fluisterde iets over een afscheidskopje koffie op het terras van het Carlton.
„Wij alléén, met zijn drieën”, fluisterde hij. „Laat al die andere vervelende knapen maar zitten.”
Ik rommelde in mijn zakken om den staat der financiën op te nemen. Ik vond drieenzestig cent. Wij daalden de marmeren terrassen af en kwamen op straat, nadat we verschillende lieden, die we niet mee wilden hebben, waren ontdoken, door ons achter trappilaren en marmeren beelden te verstoppen.
Op straat woei een warme, geurige voorjaarswind.
Wij staken het gladde Haagsche asfalt over naar het Carlton. Het terras was stampvol met Hagenaars.
„Er bestaat ter wereld geen vreeselijker tafereel, dan een terras vol met Hagenaars”, zei Jager luid. De Hagenaars hoorden het, maar snapten er niets van. Wij gingen naar binnen. Noodgedwongen. Gerard, de ober, die ons van vroeger kende, kwam op ons af met een blijden grijns.
„Koffie”, zeiden wij.
„Er moet meer en meer koffie gedronken worden”, zei Jager.
De koffie kwam snel. Dat was in de tijden, dat koffie in café’s nog gedronken kon worden, zonder dat de rillingen je over den rug liepen. Koffie in café’s tegenwoordig is heelemaal niet bedoeld om te worden gedronken. Het is eenvoudig een symbool, iets wat je bestelt en waardoor je het recht koopt aan een tafeltje te kunnen zitten. Ik heb deze zinlooze fictie reeds lang opgeheven. In stationswachtkamers, waar een mensch gedoemd is, te gaan zitten, bestel ik koffie, geef order dat die niet hoeft te worden gebracht en betaal den ober meteen. Maar de koffie uit het Carlton in die dagen was de beste koffie uit heel Den Haag.
Wij genoten dus van deze koffie en van de rust en zetten vervolgens geïnteresseerd onze kopjes neer. Want terwijl wij dronken, was er een man binnengekomen. Dat is op zichzelf niets vreemds. Het is zelfs een kenmerkende eigenschap van café’s en restaurants dat er mannen plegen binnen te komen. Maar deze had een eigenaardigheid. Hij liep eenigszins onzeker naar een verlaten tafeltje vlak bij het onze, ging zitten en begon uit alle zakken van zijn jas briefjes van duizend te voorschijn te halen.
Zelfs dit, ik geef het toe, is geen verschrikkelijk fenomeen. Ik zou het zelf niet kunnen doen, maar ik heb het anderen zien doen. Het verbijsterende was echter, dat deze man, na ettelijke briefjes van duizend te hebben te voorschijn gehaald, deze in een grooten kring rond zijn stoel op den grond ging leggen.
Wij bogen ons dus in onze stoelen voorover en begonnen dit geheel nieuwe spel met ongeveinsde belangstelling gade te slaan.
Het Carlton heeft groote zonneschermen en die waren neergelaten. In het café was het dus halfduister. Achter ons speelde het driemans Hongaarsch Ensemble, dat van zijn leven nooit paprika had gegeten, laat staan een poeszta gezien, zonder eenig enthousiasme. Onze Haroen al Raschild had het restaurant practisch voor zich alleen. Hij legde eerst met groote zorg een handvol briefjes van duizend in een halve maan voor zich neer, graaide daarna in zijn broekzak en garneerde de halve maan met briefjes van honderd.
Hij hield een halve handvol over, streek ze glad en keek op. Hij zag mij.
„Hou’s effe vast”, zei hij.
Ik hield ze vast. Met eenig ontzag. Ik heb zoo bij tijd en wijle dronken menschen gezien van mijn leven. Ik wil zelfs zoover gaan, te bekennen, dat ik zelf wel eens dronken ben geweest. Maar deze man was dronkener dan eenige dronkeman bij mijn kennis of in mijn herinnering. Hij had de dronkenschap tot iets grootsch verheven. Hij was zoo volkomen en monumentaal in de olie, dat zijn bewegingen bijna normaal waren. Ik gevoelde mij zeker, dat een lucifer, bij zijn adem gehouden, een verwoestende explosie zou hebben veroorzaakt.... Hij was als een beeldhouwwerk van Rodin: „Le Buveur.”
„Wie zei, dat je in dezen tijd niet dronken kon worden?” vroeg Jager.
Le Buveur zat met één oog dicht en bewoog als een slaapwandelaar. Ik, met mijn handvol briefjes van duizend en honderd, keek en bewoog eveneens als een slaapwandelaar.
Inmiddels was het Hongaarsch Ensemble op de hoogte gekomen van deze nieuwe attractie. Het was altijd een eigenschap geweest van dat vervloekte ensemble, dat het meer lette op wat er in het café gebeurde, dan op de toonaarden waarin het speelde. Het besloot dus, den ongelijken strijd om de algemeene aandacht, te staken. De violist, fiedelend op zijn viool, de cellist, cellend op zijn cello en de accordeonist, accordeoneerend op zijn accordeon, kwamen dichterbij. Een minnekoozend paar hield op met min te koozen en staarde met uitpuilende oogen.
„Gimmes effe terug”, zei onze vriend.
Ik gaf hem zijn pakje honderdjes terug. Hij raapte zijn duizendjes bijeen van den vloer, frommelde ze tot een bal in elkaar, schoof ze in zijn linkerjaszak en de honderdjes in zijn rechterjaszak.
„Ober”, zei hij, met één oog schuin omhoog loerend. „Ik wil een glas bier.”
George is de ober, die altijd strak kijkt.
„Het spijt mij, mijnheer”, zei George. „Wij gaan sluiten.”
Dit is natuurlijk een argument, dat tegen een dronken man nooit gebruikt kan worden. Maar ditmaal hinderde het niet. Hij knikte wijs en bedachtzaam en zag dan plotseling den man met het jammerhout en den man met de cello. Hij zeeg slap achterover in zijn stoel en liet zijn armen, met de groote handen aan het einde, slap op den grond vallen.
„Oh.... Paris! Wien! Musik!” riep hij. „Jandomme. Ik wil muziek. Muziek wil ik. Veel muziek. Hier!”
Hij stak enkele verfomfaaide briefjes van honderd vooruit. De orkestleden begonnen als razenden te fiedelen. In hun koortsachtigen ijver om den Maecenas ter wille te zijn, speelde de accordeonist met vliegende haren: „J’ai deux amours.” De man met het jammerhout viel aan op een variatie van een Weensche wals en de cellist zaagde „Le Cygne” van Saint-Saëns den hals af. Overigens zat iedereen met een zwanenhals naar al dat geld te staren. Al fiedelend kwam het Ensemble minzaam lachend naderbij, de oogen op de biljetten gericht. Vervolgens stak de zonderlinge man het geld weer in zijn zak.
„Eén bier”, zei hij. „Hou’s effe vast.”
Er viel niets meer vast te houden, en het orkest fiedelde weer achteruit, nu iets minder minzaam lachend. Inmiddels was er een heele kring van belangstellenden gekomen. Wij kregen waar voor ons geld. Wiesje, Jager en ik zaten eersten rang.
Onze vriend boog zich voorover en begon nu uit alle zakken briefjes te trekken. Het meest verbijsterende was, dat hij eruit zag als een tuinder in niet al te besten doen. Hij droeg een pak van het blauw, dat boeren graag dragen en dat een suggestie van rood of purper in zich heeft. Zijn hoofd was verweerd door de zon en zijn haren waren in geen weken geknipt. Hij droeg een zwaren gouden zegelring en een groot zilveren horloge aan een dikken ketting over zijn vest.
„Wie zei, dat je in dezen tijd geen geld kon verdienen?” zei Jager.
„Wat zou dat voor een knaap zijn?” fluisterde ik.
„Een zwarthandelaar”, bromde Jager.
„Dan moet hij toch heel Holland zwart verkocht hebben”, zei Wiesje, „kijk eens.”
Het Ensemble, dat de laatste minuut zonder veel animo had gefiedeld, hield nu geheel op. Er viel een gewijde stilte, als in een kathedraal. Eén voor één werden rij na rij, briefjes van duizend waaiervormig op den grond gelegd.
„Zullen we eens aanbieden Halma of Lotto met hem te spelen?” zei Jager. „Er moet meer en meer Halma en Lotto gespeeld worden.”
„Hij is aan het kwartetten”, zei Wiesje.
Jager boog zich tot ons over: „Het is natuurlijk een soort patience. Hij moet om beurten briefjes leggen met de handteekening van Trip en van Rost van Tonningen.”
„Ik kàn het niet langer aanzien”, kreunde Wiesje, toen het vijfde rijtje van duizend gulden-biljetten begon. „Dadelijk knapt er iets in mijn brein.”
Onze vriend scheen een speciale voorliefde voor mij te hebben. Hij keek plotseling op, glimlachte mij teeder toe, graaide alles bij elkaar en zei: „Hou’s effe vast!”
Ik slikte tweemaal en stak sidderend mijn handen uit. Hij bedacht zich toen echter, schoof alles links en rechts in zijn zijzakken en riep: „Eén bier! Ober!”
„Ik ga”, zei Wiesje met verstikte stem. „Ik denk alsmaar aan dien snoezigen zomermantel, dien ik gisteren niet kon.... .”
„Gerard”, zei ik. „Hou’s effe vast.”
Er viel niet veel vast te houden. Ik telde kwartjes en dubbeltjes.
„Het spijt mij, Gerard”, zei ik, „ik ben auteur en geen zwarthandelaar.”
„O”, kreunde Jager, „daar begint hij wéér. Ik kàn het niet langer aanzien!”
Wij stonden op, gaven onze plaatsen eersten rang af aan andere ademlooze toeschouwers en wandelden langs een nieuwe rij briefjes van 1000 naar de draaideur. Maar onmiddellijk sprong Rockefeller Jr. op en greep mijn arm: „U gaat nog niet weg, hè?”
„Ja”, zei ik vastberaden. „O ja. Ik ga thuis mijn geld natellen.”
„Hou’s effe vast”, lalde hij, „ik ga mee.”
Ik schrok heftig: „Alsjeblieft niet. Leid me in vredesnaam niet in bekoring. Als mijn vingers thuis toevallig in contact komen met een stomp voorwerp.....”
„Er moeten méér en méér stompe voorwerpen komen”, zei Jager.
„Laten we dat maar doen”, zei Wiesje. „Als hij dadelijk hier de tent uitkomt en hij valt in handen van slechte vrouwen.....”
„Soms wou ik, dat ik een slechte vrouw was”, zei Jager peinzend.
„Nietwaar?” grijnsde onze vriend, vier handbreedten boven onze hoofden starend met zijn eene open oog. „Hou’s effe vast.”
Wij hielden hem vast. Dat was maar goed ook.
„Ga mee Harry. We zullen je koffie geven.”
Ieder namen we hem bij een arm en zoo kregen we hem zonder ongevallen de draaideur door. Door alle breede ramen van het Carlton keken menschen ons benijdend na. Wiesje keek schichtig om naar de hoofden: „Ik weet wat al die menschen van ons denken.”
„Foei”, zei ik.
„Hou’s effe vast”, lalde de zwarthandelaar.
„Kunnen we hem niet vermoorden?” fluisterde Jager.
„Dat staat zoo slordig”, zei ik, „en misschien heeft-ie er wat op tegen ook.”
„Hoeft-ie toch niets van te weten”, zei Jager.
Wiesje knikte wijs: „Wat niet weet, wat niet deert.”
„We kunnen het hem vragen”, zei ik.
„Maar dan moet hij eerst nuchter zijn.”
„Anders zegt hij nog nee ook”, zei Jager.
Wij wandelden de breede straat over in den rooden avondzonnegloed en stopten voor de massale poort van ons huis. Ik stak den sleutel in de deur. Onze vriend kreeg last van dwangvoorstellingen en begon als een gek op de deur te slaan.
„Hei”, riep ik. „Ben je nou gek geworden? Wil je wel eens gauw stil zijn en geen keet schoppen!”
Hij keek mij gekwetst aan: „En ik dan?”
Wij stonden perplex.
„Hou me effe vast”, zei Jager.
Ik opende de deur en leidde hem in huis, door de marmerorgie, waarvoor hij ongevoelig bleek, de groote voorzaal in. Aan de piano zat Bob. Hij speelde de prélude van Rachmaninoff bij het licht van twee flakkerende kaarsen met de haren wild over zijn voorhoofd.
Onze vriend Harry stond stil, staarde de onmetelijke ruimte rond, uitte een wilden schreeuw en danste door het vertrek. Op dat oogenblik waren wij ervan overtuigd, dat hij het idée kreeg, dat hij in een specialen hemel voor dronken menschen was terecht gekomen. Het moet ook iets wonderbaarlijks zijn voor een dronken zwarthandelaar om terecht te komen in een ruimte waarin het eenige zichtbare beeld is een gigantische zwarte piano, waarop twee kaarsen en waarachter een waanzinnige met rollende oogen zit te spelen. Boven zijn hoofd zag hij overvoede engelen met sjerpen en flarden en bossen rozen, die in elkaars bipsen schenen te knijpen. Door het vertrek verspreid stonden nog wat stapels kisten, waarin wij dien middag glazen en boeken hadden gepakt. Hij danste rond, speelde met de vlammen van de kaarsen en wierp kushanden naar de engelen, klom op en over de kisten heen met de behendigheid van een dronken klipgeit en bonkte met twee vuisten over de toetsen van de piano.
Hij bezorgde ons een heidensche hoeveelheid last en wat we ook probeerden, een vol kwartier lang, hij was niet uit die zaal weg te slaan. Maar zooals altijd, is de eenvoudigste oplossing die, welke je het laatst ziet. Wij kregen hem zonder eenige moeite mee naar beneden door het verbluffend simpele middel, met de twee kaarsen weg te wandelen. Hij liep zoet achter de vlammetjes aan.
Beneden, in de gaarkeuken, zetten wij hem neer en schonken koffie. De koffie was gloeiend heet. Hij zette den kop aan zijn mond en dronk dien leeg zonder een spier te vertrekken. Wij schrokken ons een aap, maar er gebeurde niets. Hij zat in zijn stoel, blies in de richting van de twee kaarsen, die wij op tafel hadden gezet om hem zoet te houden en speelde braaf met zijn vingers door de vlammen.
„Hemel”, zei Ernest geschrokken. „Hij is een fakir.”
De fakir keek ons beminnelijk aan en zei: „Hou’s effe vast.”
„Luister Bill”, sprak ik, „hoe heet je?”
„O, nee”, zei hij listig. „Vandaag niet.”
„Kom nou”, lokte ik. „Hahaha. Vandaag niet. Hoe héét je?”
„Eenentwintig”, sprak hij triest.
„Geef hem maar wat te eten”, adviseerde Bob.
Dit leek ons een gezond denkbeeld. Wij gaven hem van wat er in huis was. Hij wilde het niet, stond op en vond een grooten bak met broodpap van de kinderen. Hij at den bak leeg met vervaarlijke snelheid met behulp van een grooten sauslepel. Maar het hielp niets. Zijn ééne oog bleef gesloten en hij zong zacht op één toon over Weenen en Parijs, terwijl hij staarde in de vlam van de kaars.
„Hij is heelemaal niet in de olie”, zei Bob na eenigen tijd. „Hij doet maar alsof.”
Wiesje snoof: „Ik geef je de gloeiende verzekering, dat hij wèl in de olie is.”
Wiesje heeft een oog voor die dingen.
Daarna begon het ons te vervelen. Wij vroegen nog twee keer zijn naam waarop hij rustig „Eenentwintig” antwoordde, pakten hem daarna op en brachten hem naar den vierden wijnkelder. We sleepten daar een veldbed heen, trokken zijn schoenen uit, legden een kussen onder zijn hoofd en trokken de deur van den vierden wijnkelder dicht. Via den derden, tweeden en eersten wijnkelder bereikte ons zijn zacht gesnork.
„Wij hebben als vaders over hem gewaakt”, zei JeeCee. „Hij mag het wel op prijs stellen.”

* * *

Den volgenden morgen droomde ik, dat het Sinterklaasochtend was en dat ik een klein, elegant, opvouwbaar bankbiljettenpersje had gekregen, dat alsmaar biljetten van duizend drukte en ook nog een klein rose marsepeinen worstje. Het worstje kwam hoe langer hoe dichter bij. Ik deed mijn oogen open en zag Stannie naast mijn bed. Zij beroerde mij met een rose teen.
„Ga weg”, zei ik boos. „Ben je gek geworden? Wie eet er nu marsepein ‘s morgens. Je weet dat ik nooit gewekt wil worden. Staat het huis in brand?”
„Het huis is vol met Duitschers”, zei Stannie. „Hoor maar.”
Ik ging met een schok recht overeind zitten en luisterde. Uit het trappenhuis galmde omhoog een gestamp van laarzen en een heen en weer gepraat van onmiskenbaar Duitsche stemmen.
„Wat is er?” vroeg Wiesje slaperig uit het andere bed.
„Het huis gonst van de Duitschers”, zei ik geschrokken. „Hoor maar.”
Uit het trappenhuis stegen duidelijk verstaanbaar de woorden „ Furchtbar”, „Schrecklich” en „Tadellos” op.
„Het is natuurlijk niet de Maginot-Linie, die wij in het sousterrain hebben, maar de Siegfried-Linie”, zei Wiesje nog steeds slaperig.
„Kan niet”, zei ik. „Dan zouden ze hem wel eerder gemist hebben.”
Alles bij elkaar was het vreemd genoeg om mij wakker te houden en zelfs uit mijn bed te krijgen. Ik sloeg een kamerjas om, trok pantoffels aan, nam mijn kompas en kijker, schoot de zon, zette koers in Noord-Noord-Oostelijke richting en arriveerde na verloop van tijd bij de deur. Ik overschreed de gang en begon de statietrap af te dalen naar de hall beneden. Ver beneden mij ontwaarde ik een zestal mannen in Duitsche uniformen, waartusschen twee Hollandsche agenten van politie en.... zoowaar! Mijn vriend „Hou’s effe vast.”
„Goedemorgen”, zei ik, en kwam verder naar beneden.
Doodsche stilte. Iedereen keek omhoog, naar mij en ik keek naar iedereen. Op dat oogenblik kwam een zevende Duitscher in uniform de trap van het sousterrain opstuiven.
„Dort unten im Keller liegen noch zwei.... Ganz nackt!” riep hij.
„Foei, foei”, zei ik vermanend, doch met een lichte sensatie, dat mijn hoofd in de war was.
Het bleef stil in de gang.
„Goeie morgen”, zei ik nogmaals, en stond nu halverwege de trap.
Mijn dronken vriend keek omhoog en vroeg schor: „Wie bent U? Hoe heet U?”
„Eenentwintig”, zei ik oolijk.
„Hoort U erbij?” vroeg hij. „Woont U in dit pakhuis?”
Ik kreeg den indruk, dat onze vriend niet alleen geestig was in het beantwoorden van vragen, maar ook in het stellen daarvan. Ik heb een groote bewondering voor menschen, die geestig kunnen zijn in den prillen ochtend.
„Hou’s effe vast”, zei ik „Haha!”
Er volgde geen contact. De politieagenten keken mij merkbaar koel aan.
„Wat doet U hier?” vroeg de eene agent.
„Zie ik eruit als iemand die iets doet?” vroeg ik. „Ik doe niets. Ik sta op de trap. Ik woon hier.”
„Waar zijn mijn schoenen?” vroeg Eenentwintig.
Ik keek naar zijn voeten. Zijn teenen staken door groote sokkengaten.
„Ben ik jouw schoen’s hoeder?” vroeg ik. „Wat is er in ‘s hemelsnaam aan het handje?”
„Deze man”, zei de tweede agent, „beweert, dat hij veertienduizend gulden kwijt is. Hij werd vanmorgen wakker in den kelder van een vervallen pakhuis en was beroofd van zijn portefeuille en van zijn schoenen. Toen is hij de straat op gerend en heeft de Duitsche politie in den arm genomen.”
„Aardig van hem”, zei ik.
Toen kwam Wiesje de trap af, gevolgd door JeeCee en Stannie.
„Was U er ook bij?” vroeg 21.
„Waarbij?” vroeg Wiesje.
„Bij de diefstal”, snauwde 21 ongeduldig.
„Welke diefstal?” vroeg Wiesje. „Er zijn er zooveel.”
Dit nu leek mij geen bijster beste opmerking. De zevende Duitscher in uniform wilde licht in de zaak brengen.
„Dort unten im Keller liegen noch zwei”, riep hij. „Ganz nackt.”
„Foei, foei”, zei ik mechanisch.
Toen kwamen Bob en Jager en Ernest en van Waerdenburg en ik weet niet meer wie al de trap af. Willem-Peter en Charles-Paul daalden voor hen uit naar beneden, hun goudblonde krullen verward om hun hoofden en hun badjasjes aan, hetgeen hen merkwaardig veel deed lijken op twee van den hemel neder komende cherubijntjes. Bob had zijn eeuwige guitaar bij zich en speelde er zacht op. Het was of er een schare engelen naar beneden kwam. Het was heel plechtig.
„Met zang en dans en snarenspel”, zong JeeCee zachtjes. Zij waren allen in bad- of kamerjassen van de meest vreemde kleuren. Tegen den plechtigen achtergrond van wit marmer was het een vreeswekkend gezicht. De hall en het trappenhuis, ontdaan van kleeden en schilderstukken, leverden een rein en hemelsch tafereel op met al dat naakte marmer.
„Dort unten im Keller liegen noch Zwei. Ganz Nackt!”, zei de Duitsche politieman, in de overtuiging blijkbaar, dat daarin de oplossing van het Geval der Waanzinnige Hollanders moest worden gezocht. De ex-dronken 21 kreeg zijn spraak terug. Hij blikte op tot de heerschare op de trap en vroeg: „Was.... Was U er allemaal bij?”
„Zien wij eruit als menschen die er niet bij waren?” vroeg Jager.
„Bij de berooving van dezen meneer”, zei de eene agent, die heel dik was en fraai rossig haar had.
„Verduiveld nee”, zei Jager verontwaardigd tegen ons. „Waarom hebben jullie mij niet erbij gehaald? Altijd alles stiekum doen!”
„Wat is er gebeurd?” vroeg ik waardig.
„Deze meneer”, zei de andere agent, die lang en mager was, met een intelligent gezicht, „zegt, dat hem veertienduizend guldens zijn ontstolen plus een paar schoenen.”
„De schoenen lijkt me sterk”, zei JeeCee, „maar de veertienduizend pop is best mogelijk. Hij zat tenminste dertigduizend pop uit te tellen op den vloer van het Carlton gisterenavond.”
„Wie.... ik?” gilde meneer 21.
„Ja, jij”, zei J.P. „Ga maar vragen. Er stonden honderd menschen omheen.”
De dikke agent keek lichtelijk verdwaasd rond, haalde een zakdoek te voorschijn en begon zijn voorhoofd af te vegen. Het is voor een dikken agent ook niet alles om, rustig op surveillance, in alle vroegte in zulk een geval verzeild te raken. De Duitschers luisterden aandachtig mee, maar konden er blijkbaar kop noch staart van maken en oordeelden wijselijk, dat de speciale krankzinnigheden van Hollanders maar door andere Hollanders moesten worden uitgezocht. Ze namen tenminste afscheid en verdwenen, niet nadat de zevende Duitscher den langen agent bij den mouw had getrokken en hem vertrouwelijk had toegefluisterd: „Dort unten im Keller.....”
„Ganz nackt”, zei de agent, begrijpend knikkend.
Wij bleven alleen, onder ons, met den dronken meneer 21 en de twee agenten. Van beneden, uit het sousterrain, kwam plotseling en zonder waarschuwing het oorverdoovend lawaai van een gramofoon. De agent schrok zichtbaar.
„Blijven wij zoo staan?” vroeg ik. „Dan gaan wij maar wat kampliederen zingen intusschen.”
„Er moeten méér en méér kampliederen gezongen worden”, zei Jager.
„Nee, nee”, zei de lange agent en haalde een opschrijfboek te voorschijn, met een hoop losse papieren erin en een elastieken band er omheen. „Nee, alstublieft niet. Geen gezang. Maar U mag dit huis niet verlaten. U kunt verder rondloopen. De recherche is al gewaarschuwd.”
„Er moet meer en meer recherche gewaarschuwd worden”, zei Jager.
Er ging een groot gejuich op.
„Prachtig”, zei Ernest. „Dan kunnen ze tegelijk uitzoeken wie van de schoften hier in huis mijn nieuwe paar blauwe sokken heeft gestolen.”
Wij daalden en masse de trap af naar de gaarkeuken, waar de zon in warme, gouden banen binnenstroomde door de breede lage ramen. Wij boden den dikken agent, die ons volgde, een cigaret, die hij weigerde, en een kop koffie, wat hij óók weigerde. Wij bewezen hem, dat de koffie niet vergiftigd was, door uit denzelfden pot te drinken en daarna bezweek hij. Inmiddels ging ik in mijn werkkamer kijken, wie of daar in vredesnaam....
Ik trof Reinier en Henkie aan, die gramofoonplaten draaiden met den volumeregelaar wijd open.
„Hei”, brulde ik gestreng. „Hebben jullie naakt in de nissen liggen slapen? Zet die gramofoon zachter.”
„Eénentwintig”, antwoordde Henkie.
„In ernst”, zei ik, wenkbrauwfronsend.
„Wij hebben keurig onze pyjamabroeken aangehad en lagen onder lakens”, zei Reinier. „De dekens waren ingepakt. Hoezoo?”
„Heeft één van jullie veertienduizend pop gestolen?”
„Zien wij eruit als menschen die een miezerige 14.000 pop stelen?” vroeg Henkie.
Reinier ging op den rand van een nis zitten: „Even nadenken. Dien laatsten keer? Nee. Toen waren het twee ton. En daarvóór, Henkie?”
„Het parelsnoer van Lady Vera”, zei Henkie, bezig een nieuwe naald te zoeken op den grond.
„Och ja, natuurlijk”, zei Reinier. „Neen. Geen veertienduizend pop vandaag, Willem W..”
Ik ging naar de gaarkeuken terug, juist op tijd om agent nummer twee naar beneden te zien komen.
„Heeft U de recherche al gewaarschuwd?” vroeg ik.
„Inderdaad”, zei hij barsch, posteerde zich voor de deur en keek ons om beurten doorborend aan.
„Wiesje, meer koffie”, zei ik. „We krijgen bezoek.”
Wiesje maakte tramelant, dat zij het huis niet verlaten mocht om brood te halen. Jager kneep Willem-Peter en Charles-Paul in hun mollige bipsen, zoodat zij begonnen te krijschen en wij zeiden, dat de arme schapen geen eten hadden. De dikke agent bood aan om brood te gaan halen. Dàt was nog eens een agent! Wij gaven hem een boodschappenmandje mee en een enveloppe met bonnen en hij vertrok onder groot gejuich.
„Daar gaat hij met het geld in zijn klein warm knuistje”, zei Stannie.
„Goed uitkijken voor je oversteekt”, riep ik vermanend.
„En gauw terugkomen en niet met vreemde mannen meegaan”, zei de andere agent.
Toen was het juridisch ijs gebroken. Wij gaven den langen agent koffie en cigaretten, welke laatste hij zorgvuldig opborg. Intusschen had niemand een vriendelijk woord over voor den ongelukkigen 21, die in een hoek zat en een triest tafereel vormde met zijn sokken vol gaten en zijn groen dronkemans gezicht.
„Denk je werkelijk, dat hij 14000 pop kwijt is?” vroeg Wiesje.
„Waarom niet? Hij kan wel twee ton zijn kwijt geraakt, voor hij het Carlton binnenzwaaide. Weet jij veel, waar hij geweest is? Daar kunnen we nog lol van beleven. Als de recherche dit heele kasteel na wil gaan zoeken om te kijken of we het ergens hebben verstopt, hebben ze werk voor den boeg.”
„Als ze alles maar weer netjes op zijn plaats zetten”, zei Wiesje.
Toen kwam de agent terug met het mandje met brood. En nauwelijks hadden we de fourage in ontvangst genomen of er klonk een luid gejuich uit de voorzaal boven. Wij repten ons de wenteltrappen op en kwamen juist op tijd om de dubbele vensters te openen en een wuivend welkom te heeten aan zes rechercheurs, die langzaam uit een glinsterende Lyncoln-Zephyr klommen en twee andere rechercheurs, die hijgend van hun fietsen stegen. Wij zetten Charles-Paul en Willem-Peter in hun badjasjes op de vensterbank en lieten hen meejuichen. Henkie opende een raam van het sousterrain en liet een gramofoonplaat op zijn hardst spelen. Het lawaai spoot de straat over en kaatste terug van den woudrand van het Haagsche Bosch. De rechercheurs stonden alle acht als aan den grond genageld. Zij wisten kennelijk niet, of zij hun revolvers moesten trekken of om een gros dwangbuizen telefoneeren. Zij kwamen allen binnen en werden door de beide agenten voor verdwalen behoed. Zij omsingelden onzen dronken fakir en namen hem mee naar den vierden rooksalon, en wij daalden weer af naar ons ontbijt in de gaarkeuken.
De dikke agent ging met ons mee. Wij gaven hem brood met jam en brood met kaas, want agenten behooren, samen met taxichauffeurs en obers tot een zeer prettig slag menschen, en alles tezamen hadden wij een droom van een morgen. De zon scheen hoe langer hoe harder en Willem-Peter en Charles-Paul roffelden met hun lepels hoe langer hoe luider, en wij praatten hoe langer hoe méér dooreen.
Toen klonken er vele schreden op de trap. De recherche kwam op volle oorlogssterkte naar beneden met mijnheer 21 voorop.
„Zoo”, zei de rechercheur, die voorop liep. „Vertel nu eens, waar je geslapen hebt.”
Zij verdwenen met hun allen in den vierden wijnkelder.
Zij waren gauw weer terug ook. Met 21 en een portefeuille. Toen werd het heelemaal een feest. 21 telde zijn geld na. Het was er allemaal. Hij vond zijn schoenen en trok die aan. Wij gaven hem een kam en hij kreeg op zijn bliksem van de recherche. Wij gaven de rechercheurs brood met kaas en zij vertelden ons verhalen uit de onderwereld en alles tezamen bleef het een pracht van een morgen.
Tot besluit brachten wij de justitie de trap op en stonden vijftien man sterk voor de open vensters om de Lincoln-Zephyr toe te wuiven toen hij vertrok. Willem-Peter en Charles-Paul wierpen serpentines uit en Henkie draaide „Banditenstreiche” op de gramofoon.
En, wat wij nimmer voor mogelijk hadden gehouden: de Haagsche rechercheurs lachten! Zij verwrongen hun gezichten in afgrijselijke plooien door de ongewoonte.... Maar zij lachten. Zij wuifden terug. Zij namen mijnheer 21 mee.
„Wie zei, dat je je in deze tijden niet te pletter kon lachen?” vroeg Jager.

* * *

Om half twaalf werd er gebeld. Wiesje begon te rennen naar de voordeur. Jager en ik demonteerden een lekkende kraan, zetten er een nieuw leertje in en monteerden het zaakje weer met hennep. En toen kwam Wiesje terug van de voordeur, kreunend onder den last van een bos bloemen, zoo groot, dat ze er niet overheen kon kijken.
„Van mijnheer 21”, zei ze. „Als dank. Hij gaf het af en liep hard weg. „Hou’s effe vast”, zei hij.
Het waren twee honderd anjers. We verdeelden ze in bossen van 25 stuks. Wij bekeken ze peinzend.
„Daar kunnen we ons nieuwe huis mee inwijden”, zei ik.
„Zou dat nu werkelijk een zwarthandelaar zijn geweest?” vroeg Wiesje peinzend, „hij was toch wel aardig.”
„Zwarthandelaar in Anjers natuurlijk”, zei Jager.
Toen kwam de verhuiswagen.

Teekeningen en omslag:
FRANZ METTES

Uitgave: A. W. BRUNA EN ZOON - UTRECHT K 2372

TITELS DER HOOFDSTUKKEN.

Wij gaan in een huis Kampeeren.
Waarin wij een GROOT huis huren.
Over een Inspecteur van den Distributiedienst, over Voltaire en
over Courtisanes.
Waarin wij wederom één Inwonende sterker worden.
Het eerste grommen van een Verren Donder.
Merkwaardige Gebeurtenissen rond een Rijsttafel.
Waarin Dazel een waanzinnige weddenschap afsluit.
Waarin deskundig een Poot wordt Uitgeschroefd.
Waarin wij lijden aan Wiezophobia en Wiezefonitis.
De Huur, het Gas en de Geslachte Kippen.
Over Major-Domussen en Kasboeken.
De Jacht op de Huishoudster.
De Perikelen van zonder Spoorkaartje Reizen.
De Groote Zwemmer-Rel.
Waarin wij een klein huis huren.
De vreemde historie van: „Hou’s Effe Vast!”

[1] Doorhalen, wat niet toepasselijk is.