Feuilleton

De Witte Jas

Door

Willem W. Waterman

Alle rechten voorbehouden

Willem W. Waterman

1)

“O.Henry, oude jongen, je had gelijk. Deze koffie is…… deze koffie is on-Amerikaansch. Zij is Turksch, of Perzisch, zij suggereert het rijpe aroma der tropen…… en een teug van deze koffie vergoedt de chroomstalen tafeltjes van dit cafe en het dreunend lawaai van 42nd. Street en alles. En vandaag precies een jaar geleden en het maakt deze dag tot een feestdag die hoort bij koffie als deze, zat ik in een draaistoel op de philitefabriek van Philips in Eindhoven en hoorde ik het dreunende einde van het verhaal van de Witte Jas.

 O, ja! Jij bent de man om dit verhaal te savoureeren, O.Henry, in al zijn nuances en schakeeringen en het mannetje waarom het gaat is klein en acht-en-twintig jaar oud en iets in de schouders gebogen van het eeuwig roeren van philitemengsels over een werkbank en hij rookt Virginia-sigaretten en vertelt thuis hoe hij zijn baas heeft afgeblaft en zijn meisje is ervan overtuigd dat hij niet een van die slappe vaatdoeken is die zich door hun bazen op den kop laten zitten en vol vertrouwen wacht zij op den dag dat hij zijn loon zoover omhoog zal hebben gekregen dat zij kunnen trouwen, want daarop wachten zij al drie jaar en zij is niet knap en niet buitengewoon slim en heusch niet gek en daarom houdt zij hem vast en zijn weekloon is twintig gulden.

 En zij hebben, en haar ouders voor hen, uitgemaakt dat men met fatsoen niet kan trouwen onder de 25 gulden. Dus is het aan hem.

 In deelen van die laboratoria, O.Henry, dragen de eerste assistenten witte jassen en al wat daaronder is, niet. En die witte jas is heusch meer dan zoomaar een witte jas die aangeeft dat zijn drager 25 gulden of meer per week verdient…… het is een wit habijt, een robe van een grootmeester in de secte der laboratoriumbetreders. De man in de witte jas is arrive, hij heeft een gevestigde positie, is doorgewinterd van Philite-geur. Dit philite heeft voor hem geen geheimen en hij vertoont bij tijd en wijle aan in gapende toeschouwers de werking van de gigantische 1000-tons pers.

Karel slofte over de betonnen vloeren van het laboratorium in zijn bruine of grijsgestreepte fantasiepak, haastig opzij-geelleboogd door witte jassen en deuren openend voor andere witte jassen met reageerbuizen en dampende persproeven en grafische voorstellingen op wijd-opengehouden transparantpapieren en van dag tot dag groeide het haken en hunkeren van zijn wezen naar den dag dat hij zich nonchalant zou kunnen bewegen in een witte jas.

 En ook materieel werd die hunkering gevoed want zijn avondjes met koffie en koek bij Marietje thuis werden, eerst vagelijke en dan concreter, onconfortabel gemaakt door omsluierde vragen, gesteld van achter klikkende breinaalden of loerend over den rand van een krant:

 “Ik hoor dat Rinus van den bakker met de Paasch opslag krijgt!”

 “En witte-al, Karel, dat Dirk van Fransse tweede assistent geworden is!”

 En Karel plooide een glimlach iets scheef op zijn gezicht en voelde de glimlach iets scheef trekken bij zijn mondhoeken en hij knikte kalm en zei of zei het niet en dacht alleen maar nog steeds hetzelfde:

 “Wacht nog nog maar even……”

 En speelde harten uit in plaats van troef. En was dankbaar voor de lawaaiige scheldwoorden die volgden en de onzekerheid verdronken. Dat was in den winter.

 De tijd kwam dat de anijsmelk niet meer op tafel verscheen en de avonden dat de kachel snorde en de ruiten beslagen waren, werden minder talrijk, -want de winter liep ten einde en met het later vallen van den nacht kwamen er meer ruwe wenken en stekende opmerkingen en langzaam begon Karel ze te vreezen, die bedekte vragen en aansporingen en, apatisch als hij was, groeide zijn angst voor die opmerkingen toch zoozeer, dat overdag, in het laboratorium, hij begon te peinzen over zijn financien. En hij nam waar, zooals hij het zijn heele leven vragenloos had waargenomen, en als normaal geaceepteerd, dat anderen naast hem werden overgeplaatst of opslag kregen en van week tot week spoorden de schamperheden van zijn toekomstige schoonouders hem aan tot nadenken tot in hem de vraag zich langzaam tastbaar maakte:

 “En waarom ik niet?”

 En men zei hem dat hij een goeie sul was en niet zooveel moest nemen en van zich afbijten. Men zei hem dat ze over je heen liepen als je je niet liet gelden en elken avond opnieuw maakte hij het plan voor den donder niet over zich heen te laten loopen en er volgden weken dat hij elken morgen natte handpalmen kreeg als de zoemer hem ontbood naar de kamer van zijn chef en dan bonsde zijn hart onder zijn huid en maakte zijn keel dik en dicht zoodat hij moest hoesten voor elk antwoord en nimmer zweeg zijn chef lang genoeg om hem zijn moed te laten verzamelen en telkens weer sloot hij de matglazen deur achter zich met een sidderend slap gevoel in zijn knieen en de woorden:

 “Morgen….. wacht maar. Morgen!”

 En ’s avonds waren daar weer de toespelingen en blikken door bolle brilleglazen van bolle moederoogen over flitsende breinaalden en niemand zei iets ronduit van man tot man en Marietje zat stil en zei heelemaal niets, maar zuchtte af en toe en het was een vreeselijke opluchting als ze samen eruit gingen en stonden in het poortje in den achtertuin, want samen spraken ze alleen maar over hun spaarduiten en over wat voor gordijnen ze hebben zouden in de mooie voorkamer. Een palm in een koperen pot met ringen en kleine leunstoeltjes met gebogen houten leuningen en gordijntjes met veel franje, en in de bevriende duisternis was het vanzelfsprekend dat Karel zijn opslag krijgen zou, het kon alleen nog even duren. Maar binnenshuis in de vochtige warmte en het lampekappenlicht was de atmosfeer drukkend en zwijgend en dreigender dan ooit.

 Dikwijls stond Karel op de fabriek voor de kast waarin na werktijd kwamen te hangen de lange witte jassen van de eerste assistenten en hij veegde langs de vuile mouwen en voelde het witte linnen en na verloop van tijd wist hij welke jas van wie was, wie katoen droeg wie zachtglanzend linnen; en met de ontevredenheid die in de kamer van Marietje’s ouders rondwarrelde als een ontastbare wolk van vijandigheid, groeide zijn bewondering en hunkering naar het dragen van een witte jas, — de jas die Marietje beteekende en een gelukkige wereld: een dikke schoonmoeder met gunstige bolle oogen die koppen koffie schonk en een joviale schoonvader in zijn hemdsmouwen met een dikke sigaar uit een builtje en hij zou verwelkomd worden en kunnen vertellen van laboratorium en van de streken van Gijs en Dirk zonder fronsen te moeten zien en samengeknepen lippen en….. O, vervloekt!”

 Morgen zou hij er de baas over aanschieten, — Beslist. De knoop doorhakken. Maar de baas keek altijd barsch en keek nooit op van zijn verwarde papieren en altijd ratelde er een der telefoons als hij juist zijn keel had geschraapt om geluid te geven.

2)

De zomer was loom dat jaar en had veel zon en late zwoele avonden en Karel zwierf veel rond met Marietje op de fiets en ze verlangden intens naar elkaar en droomden over een blijde toekomst….. die vlakbij was….. zoo vlakbij…… vlak achter de loonsverhooging die nu, gauw, toch komen moest. Ze zaten uren achter een ijsje in de Italiaansche salon als de purperen zonsondergang stroomde van de huizendaken aan den overkant. Bij het naar huis loopen in de violette nachtlucht vol beloften, stond overal, scheef tegen de sterren, dansend op de neonlichten van Philips en op het gezicht van Marietjes moeder: “Opslag…… Waar blijft-ie? Waar blijft je witte jas? Dan kun je trouwen inplaats van erover te kletsen!”

 Soms, na een lange avond van steken en spanning, kwam iets heel kleins, ergens diep in Karel omhoog, — een glimp van een neiging om iets op tafel te slaan en weg te loopen, maar nimmer was het meer dan een vage gedachte aan wat zou kunnen, maar ouders had hij niet meer en het was vanzelfsprekend dat zijn schoonouders zijn leven inperkten want zijn thuis was een opklapbed dat nooit werd opgeklpt en een waschtafel met kom en lampetkan waarin ’s winters het water bevroor; steeds hooger werden rondom hem de netten die gaandeweg alle vreugde wegsmoorden uit zijn leven en alles steeds meer inperkten tot zijn geest, angstige hond, heen en weer rende, gevangen tusschen Marietje-trouwen-OPSLAG-witte-jas! — wacht nou maar! wat-zal-ze-nou-weer-zeggen — Morgen zal ik het vragen — MORGEN!

 Dien Zaterdag was hij de laatste in het verlaten laboratorium. De nazomerzon viel naar binnen door de hooge ramen waarop de stofspikkels scherp te zien waren en er is ter wereld niets rustiger dan een fabriek die gewend is aan gerinkel van schellen en geloop door lange gangen en gedreun van machines, als er alleen nog maar de eeuwige zon is en een man. En die zon viel in de open hangkast bij het raam en maakte de twee overgebleven jassen van menschen met vacantiewit, witter dan wit, met zilver-glanzende stijfselplekken en in scherp contrast vegen van Philitepoeder, rood en zwart en bruin.

 Karel hing tegen den rand van het blank eiken bureau en keek naar de jas en in hem was er iets wat hem vastbond aan dit kantoor waar alles vertrouwd was en kameraadschappelijk en bekend en voor hem vreesde hij het weekeinde, angstig, met moeder en vader van Marietje die steeds weer raspten op dezelfde plek die rauw was, zoodat hij al ineenkromp als hij maar vreesde dat die plek zou worden geraakt.

 Hij staarde naar de twee witte jassen en in zijn onderbewustzijn kookte het voort……

 Met een ruk duwde hij zich van het bureau af en greep de kleinste der twee jassen en vouwde haar op en een mouw slierde er uit en hij schudde haar los en rolde haar beter op en klemde de rol onder zijn arm en liep snel naar buiten waar de zon een heet kussen legde op zijn bloote hoofd en hij reed langs den geeuwenden portier een groet schreeuwend en zijn jas voelde hij, hagelwit, onder zijn arm, zoo groot als een heele fabriek.

 Dien avond waren alle sinistere sluiers weggevaagd en zijn droomen werden reeel. Er was veel koffie met dikke vellen en Groningsche koek en hij kreeg een extra plak met veel gember en er was de dikke sigaar, even dik als in zijn droomen uit een builtje en Jantje had ze moeten halen uit het winkeltje om den hoek en Marietje zat met de handen in haar schoot, heel stil en ttevreden en Karel’s wangen gloeiden en hij vertelde de goede verhalen van kantoor die hij zoolang had moeten verzwijgen en iedereen lachte erom zonder bijgedachten. De witte jas was er nu. Nu kon de oplslag niet lang meer uitblijven. Karel er ook van overtuigd, drijvend op hooge golven van opluchting.

 Maandagochtend reed hij naar kantoor, de witte jas onder zijn regenjas en hij kwam Marietje tegen hij liet de wittemouwrandjes zien onder het gabardine en zij lachte zooals zij in geen maanden had kunnen lachten. Karel passeerde haastig den portier en rukte zijn regenjas uit, binnen, en hing de witte jas aan de haak en slenterde nerveus rond tot de anderen binnen kwamen, een voor een.

 Elke Zaterdag hingen er jassen in de kast. Nu eens drie, dan vier, soms een. En steeds nam Karel Zaterdag een opgerolde jas mee. En Marietjes moeder waschte die en in den nacht hing zij te drogen in den tuin of op zolder als het regende en op Zondag streek Marietje ze en op Maandagmorgen vroeg reed Karel haastig naar kantoor, de jas opgerold in een tasch onder zijn arm of verborgen onder zijn regenjas.

 De weldadige rust aan zijn zenuwen duurde kort. De vragen begonnen weer. Eerst als kwinkslag. Dan als mop bedoelde ernst. Ter wereld is er niets meer gemeen-priemend dan een venijnigheid gezegd als een mop, met een zure glimlach. En spoedig verdween alle schijn van grappenmakerij en alles was bijtender dan ooit te voren, tot Karel voelde dat zijn schoonouders spijt hadden van de extra plak koek met gember en de dikke sigaar aan hem verknoeid.

 Marietje, in nog staand vertrouwen, spoorde hem nu aan:

 “Zit er dan achterheen. Gij zijt een lamme goedzak gij, lobbes!”

 Woensdag kreeg hij zijn kans. De chef ging met vacantie en de zoemer gonsde en toen Karel binnenkwam zat hij uit het raam te kijken.

 “Voncke, als ik dadelijk weg ben, breng dan alle papieren die ik op een stapeltje hier op tafel leg naar ingenieur Tervuuren.”

 “Zeker, mijnheer,” zei Karel en bleef staan en dwong zijn knieen tot rust en slikte, slikte……

 Met een schok werd de chef wakker uit de film van kasteelen aan de Loire, die afliep langs de ramen.

 “Mijnheer, ik wou u eens vragen……”

 “Wel, Voncke?”

 “Ziet u mijnheer, ik ben al zes jaar op de afdeeling mijnheer ziet u en ik wou gaan trouwen…..”

 “Dat is een loffelijk streven, Voncke, mijn hartelijke gelukwenschen. Je lijkt mij een goed echtegenoot en een rechtvaardig vader!”

 Een scheef lachje en een zinkend gevoel van machteloosheid in je maag……, er is geen houvast……

 “Jawel mijnheer, maar ziet u, ik kan niet trouwen……, wij kunnen niet trouwen voor ik opslag heb en daar wachten we nu al twee jaar op en ik heb toch als ik zoo zeggen mag mijnheer goed gewerkt en er is nooit een kwaad woord gevallen.”

3)

“Ja, maar,” zei de chef met groot handgebaar, “als het aan mij lag, Voncke, direct! Oogenblikkelijk! Maar ik kan er op het oogenblik absoluut niets aan doen. Dat bepaalt, zooals de zaken er nu voorstaan, de afdeeling Arbeid.”

“O, de afdeeling Arbeid.”

“Juist, Voncke. Ik zou daar maar eens gaan praten. Ik kan niets doen. En Voncke, vergeet je de papieren niet?”

“Neen mijnheer. Zeker niet mijnheer. Prettige vacantie mijnheer.”

Deur dicht. De moord mijnheer. Verrek mijnheer. Wat een mop mijnheer. Nou dan maar naar Arbeid toe.

* * *

“Ja, kijk eens Voncke, daartoe zijn wij heusch niet ongenegen, maar de moeilijkheden waarmede het concern juist nu te kampen heeft, maken strikte bezuiniging noodzakelijk en daarbij komt dat we verhoogingen steeds moeten overleggen met de afdeelingschef en die is op het oogenblik met vacantie.”

Het concern was voorloopig gered want de afdeelingschef bleef een maand met vacantie tot diep in den herfst. Die maand hield Voncke zich staande met: "Als de chef maar eenmaal terug is. Snap dat dan toch!"

De chef kwam terug. De eerste dagen van September had hij het ontzettend druk. de week daarop vreeselijk druk. Dan gewoon druk.

En Karel waagde den sprong.

Verstrooid knipperende oogen:

"Wat, Voncke? Ja, o ja!"

Telefoon. Toen, minuten lang, een gesprek over de fabrieksdaken heenkijkend over viscositeit en druk per cm2 en uitzetting. Klap. De hoorn neer.

"Ja, Voncke, ik zal het met de afdeeling Arbeid opnemen hoor. Dan hoor je wel nader!"

"Jawel mijnheer, Dank u wel mijnheer."

Zacht de deur dicht.

De volgende weken...... Zou hij nu iets zeggen? Ja!...... Neen. Hij belt om mij. Zou ik het nu hooren? Neen niets. Daar gaat de telefoon binnen. Zou het Arbeid zijn? hoor ik niet "Voncke" zeggen?......

Je wordt er gek van. Daar loopt Veraart van Arbeid door de gang. Ja! Hij gaat naar binnen...... Maar de chef zegt niets. Ondraaglijk. dat kan zoo niet. Je wordt er gek van. Bij Marietje zaniken ze mijn kop kapot. Het gaat scheef zoo.O gottegottegot. Zoo meteen komen ze er noch achter van die witte jas als ze erover wauwelen tegen kennissen en dan verzuip ik me. Ja dan verzuip ik me.

 Naar de afdeeling Arbeid gaan? Maar hij zou het met Arbeid opnemen heeft-ie immers gezegd. Gaat daar niet mijn bel?"......

Vrijdagmorgen, achter in November, een brief van een notaris uit Purmerend.........., plotseling overleden zijnde aan u als naaste erfgenaam mede heeft nagelaten de som van twaalfhonderd gulden.

Meer dan een stroohalm. Een soliede, droge dennestam. Niets zeggen bij Marietje. Vrijdagavond naar Purmeren. Zaterdag: "Marietje!...... IK HEB ZE! De 25 gulden!"

Op tafel de twee papiertjes, voor de eerste maal intact en nog wat los geld na aftrek van pensioenfonds en ziekenzorg. hard controleerbaar geld. de koek. en de koffie en de sigaren. Mijnheer de baron is nu weer thuis! Trouwen! Als de wiedeweerga. En spaarcenten tellen. En al het linnen is al een jaar lang gemerkt. En huisjes kijken.

En het leven heelemaal is een roes en enkele glaasjes bier af en toe en toch zorgen dat ze niks merkt. Geen spaarbankboekje...... dat krijgt ze in haar vingers. En niet in je zak houden. In een stalen kistje. Onder in het bureau op kantoor, in een la met een Lipsslot erop. Niemand weet het.

De opluchting. De vreeselijke, onnoemelijke opluchting of er iets uiteen gebarsten dat je heeft verstikt.

Tegen dien tijd...... tegen dien tijd heb ik immers werkelijk opslag."

Trouwen. En samenzijn met Marietje heelemaal. Een gezellig huisje vlak bij Dirk die van de zomer is getrouwd. En Marietje is dolblij en alles loopt opperbest.

"Karel is een bestejongen." zegt Marietje tegen moeder over de koffie 's morgens als de moeder aankomt met haar mand bij het naar de markt gaan. "en handig is-ie ook, dat he'k oe altijd wel gezegd! Als ter niks meer in huis is heeft-ie altijd wel een paar gulden over om van naar de bioscoop te gaan.

Die had Karel wel eens. En hij had ook nog wel eens een paar kwartjes om een glas bier te drinken met Willemse of Piet. Want wat maken een paar kwartjes uit op twaalfhonderd gulden?

Maar Karel had zijn weinige spaarcenten waar hij altijd een beetje beschaamd voor was geweest aangedikt met een brok van zijn geheime voorraad om meubeltjes te koopen en een stel heele mooie handweefovergordijnen en een zware koperen bloembak met ringen en een palm erin, de palm waar ze altijd van hadden gedroomd en die traplooper waar Marietje zoo gek op was geweest…

Die paar gulden voor de bioscoop nu en dan of de taartjes en voor de wieg en de kinderwagen een tijd later en die fuif toen Karel zoogenaamd tantieme kreeg en ook die kwartjes voor die glaasjes bier…. Die doken er aardig in en de tweede huwelijkswinter ging voorbij en de tweede zomer en er restten nog maar een goeie honderd gulden. Karel had minder dikwijls een paar gulden voor de bioscoop en dronk minder biertjes en verminderde zijn wekelijksche aftrek van zijn kapitaal tot zeven gulden… zes gulden…. Vijf vijftig. En hij drinkt heel geen biertjes meer en rookt een merk goedkoopere sigaren op Zondag en gaat prakkizeeren over iets waarover hij in geen tijden heeft gedacht: Opslag!

Er zijn nog zestig gulden nu. Twaalf weken. Drie maanden. Opslag moet komen in die drie maanden.

Kleine Mientje kreeg uitslag. Hardnekkig. Ze waren wel in het ziekenfonds maar er zijn altijd extra uitgaven en Marietje was gewend geraakt dat er altijd geld genoeg was op een of andere manier, waar zij nimmer over nadacht, om de uitgaven te dekken en ze wist niets van rekenen. En Karel maakte haar verwijten en Marietje kreeg huilbuien en liep naar haar moeder en schold hem voor Griek en vrek en kinderbeul en Karel vloog op en schreeuwde en het was een volle week lang kat en hond tot Mientje aan de beterende hand raakte. Maar Karel stelde het betalen van de extra’s uit tot de bakker en de slager en de melkboer lastig werden en Marietje het op haar zenuwen kreeg en hij betaalde en de rust in huis keerde terug. En Karel op kantoor, telde…. En er waren 35 gulden.

Zijn chef zou het opnemen met de afdeeling Arbeid maar ja het slechte afzetgebied door de internationale toestand en de order van de directie tot rigoureuze bezuiniging….

4)

En de afdeeling Arbeid verwees hem terug naar den afdeelingschef en zijn kapitaal was vijftien gulden.

Dien Zaterdag stopte hij weer twee rijksdaalders uit het kistje in zijn loonzakje en draaide het slot dicht en sloot de lade en ging langzaam weg.

Zijn kennissen merkten op dat hij al wekenlang stil was en bleek werd. Aan tafel thuis at hij weinig en hij lachte bijna niet meer en als hij het deed was het luid en overmoedig en elke Zaterdag als de bakker en de slager werden betaald zat Karel op de tafel te trommelen met zijn korte vingers en als Marietje lachend de voordeur sloot en terugslofte naar de keuken met brood of vleesch in haar handen vloog Karel op en hij rukte de achterdeur open en liep haastig het huis uit.

Dan zat hij een heelen middag in het cafe waar hij zoovele glaasjes bier gedronken had achter een glaasje en zei niets en staarde naar de blinkende klikkende biljartballen en zijn hersens draaien eeuwig rond in hetzelfde kringetje.

Toen hij begonnen was op zijn nagels te bijten en vergissingen maakte op kantoor, toen hij 's nachts woelde in zijn bed, elken nieuwen nacht 24 uur dichter bij den dag dat het uit zou moeten komen... toen werd hij op kantoor opgebeld door een notaris uit Eindhoven en hij moest op kantoor komen en de tante van dien oom uit Purmerend was gestorven het het was vreeselijk ingewikkeld met geen gemeenschap van goederen en zoo meer maar hij kreeg tweehonderd gulden in de palm van zijn hand.

De ontzettende angst had hem zijn lesje geleerd. Er waren geen bioscoopjes en geen biertjes. Er gingen, met wiskunstige precisie, elke Zaterdag 5 guldens in het loonzakje en uit 200 gulden kunnen precies 40 maal 5 guldens worden gehaald.

O Henry, oude kerel, je sigaar is uitgegaan...  Ik weet dat ik geen bijzonder verteller ben em Multatuli zul je wel niet kennen, maar hij zei eens: "Ik weet dat mijn verhaal eentonig is..." Het spreekt voor de dramatische kracht van de intrigue dat je tot nu toe vergeten hebt aan deze afgodische koffie te denken.

Peter, ja, nog twee koffie.

Hier is vuur. O, Henry. Je bent er daas van, oude jongen... lichtelijk daas, jij, die zooveel van deze verhalen geschreven hebt. O, dit is een mooi verhaal. het blijft zelfs in de lucht hangen. het eindigt niet eens. Maar je snapt het verdere, onvermijdelijke verloop. Jij, O, Henry, beter dan ik kun jij je indenken de slapelooze nachten, de weken van hoofdbreken, de koude rillingen en de vlagen van wanhoop van dien vent die met onafwendbare zekerheid den dag ziet naderen waarop uit dat ijzeren kistje geen vijf gulden te voorschijn meer zullen komen. Jij voelt, beter dan iemand anders ter wereld de demonische grijns van het noodlot dat tweemaal achtereen Karel Voncke oogenschijnlijk redde... om hem uiteindelijk met temeer genot in een zooveel te dieper put te kunnen trappen.

Hoe dit verhaal eindigt?

Het sleept zich eerst nog een eind voort juist zoals Karel Voncke zich voortsleepte elken avond zijn kistje tellend: rekenend met stompjes potlood op stukjes papier in de W.C., op het papier van een pak dat hij moest wegbrengen, op de witte randen van kranten die hij las. En de datum, de uitkomst van de rekensom was steeds dezelfde en elke Zaterdag was hij vijf guldens dichter bij den dag der verdoemenis.

Op het laboratorium herkende niemand hem meer en wilde niemand hem meer kennen. Men fluisterde dat hij kanker had, een leverkwaal, een hartkwaal, dat hij erfelijk belast was met krankzinnigheid... en op kantoor was hij nog het meest normaal. De atmosfeer thuis was eerst langzaam en dan steeds sneller gegroeid tot iets uit Dante's Inferno. Dat jarenlange piekeren... het had een groef geslepen in zijn hersens en geen oogenblik had hij den moed met de vuist op tafel te slaan en zijn vrouw de waarheid toe te schreeuwen en met voldoening te zien hoe haar mond open zakte in ontzetting en de brooden uit haar handen over den grond rolden...

Zijn geest was geslepen in een groef en sleep zich steeds dieper. De grootste dreiging voor hem was: zijn schoonouders, de menschen van de koek en de koffie en de sigaren en zijn moreele vrees voor hen was zoo groot dat hij wekenlang rondliep met de gedachte aan het plan om een pas te laten maken en er tusschenuit te knijpen naar het buitenland... maar hij had nu te weinig geld meer over en, het meest funest van alles: tweemaal was hij op het laatste nippertje gered... zou er ook nu niet iets komen opdagen?

Hij werd een man met een geldcomplex. Zijn vrouw, die elke Zaterdag argeloos zijn loonzakje aannam met de vijf extra guldens erin en klakkeloos die vijf guldens uitgaf aan brood en suiker en koffie die zij ‘s morgens oplebberde met haar moeder met sneden koek… hij haatte zijn vrouw en hoe minder zij begreep van zijn woede uitvallen op Zaterdag en hoe meer hij voelde dat hij nooit, nimmer de moed zou hebben zich uit te storten en op te luchten door haar alles toe te brullen, hoe meer hij haar haatte.

Haar stommiteit en uiligheid en haar stompzinnige uitgeverij van dat geld… het maakte hem razend, keer op keer tot hij opvloog en dreunend de deur achter zich dicht smeet.

Op andere dagen vroeg hij waarom ze niet kon rondkomen van twintig gulden, dan konden zij vijf gulden opzij leggen en zij liep huilend naar haar moeder en die kwam met haar terug en schold hem uit . “Wat dacht hij wel? Wilde hij dei vijf gulden soms verzuipen? Sparen deden ze toch al in het pensioenfonds! Of dacht hij dat hij een wees had getrouwd zonder een cent mitgift of een vondeling?”

En Karel zweeg en mokte en als de schoonmoeder weg was grauwde hij zijn woede uit tegen Marietje en tegen Mientje die zat te huilen op de pot midden in de kmaer met een snotneus en tegen de kat die voor zijn voeten liep en die hij miauwend de deur door schopte.

Beter dan ik, O, Henry, voel jij die man aan. In de laatste week nadat hij zijn laatste troef heeft uitgespeeld --- als je tenminste die bleeke schim met gebogen schouders en ingevallen wangen een man kunt noemen.

Stiekum heeft hij zijn fiets verkocht, Zaterdag tevoren, voor vier gulden vijftig en twee kwartjes heeft hij geleend en bijgepast en tegen Marietje gezegd dat zijn fiets gestolen is.

Zeven dagen respijt… zeven lange dagen… en ontzettend korte dagen. Nu is het Vrijdag --- Vrijdagavond en hij loopt rond.

Het regent, regen over Eindhoven, over betonnen kisten van fabrieken en schoorsteenen en vuile lange rijen van lage huizen en een gedrocht van een stationnetje en de vele lichten van Philips schijnen door de regen rood, en groen, en gelig en het is niet grootsch genoeg om mooi te zijn. Het accentueert alleen maar de karakterlooze, vreugdelooze leelijkheid van rijen huizen zonder sfeer of naam, inspiratie of gedachte die een grauw en sinister decor vormen voor de ellende van dien eenen man.

5)

Wel, O, Henry, Zaterdag had hij geen vijf gulden. En hij probeerde ze bij elkaar te leenen en vroeger had hij misschien gekund maar nu, chagrijnig misbaksel als men hem vond, stiet hij op een:

“Ik heb ze niet, man!”

Hij was het laatst de fabriek uit. Motregen. Geen fiets. Jaskraag omhoog. Het spel is uit. Onherroepelijk uit. Had het nou de vorige week maar laten barsten sufferd. Had je je fiets nog gehad. Ik ga me verzuipen. Bij God ik ga me verzuipen dan ben ik er van af.

Waarom kunnen ze me niet met rust laten! Waarom konden ze me mijn gang niet laten gaan… Ik moest en zou trouwen of barsten en breken. Wel, de zaak is gebarsten. En gebroken, Haha! Lach niet, stomkop. Ik verrek ‘t om naar huis te gaan. Ik ga bier drinken. Wat kan ‘t schelen… de zaak is nou toch kapot.”

Hij gaat bier drinken.

O. Henry, hij drinkt bier en klare en weer bier en droogt zijn kleeren naast een kolomkachel, terwijl de herfst bladeren als bruine bootjes zeilen door de stroomende goten.

En hij wordt warm van binnen en beziet alles door een warm waas en lacht zich gek. Haha! Wat zal ze opkijken! Geen kopje koffie meer met moeder lebberen… “Moe… Kijk eens die prei,  achttien centen op de markt.. en dat jurkje voor Mientje 76 cent bij de Wolbaal.. geen geld he? Geen geld! Juist zoo.. Betalen, Jaap!”

Geld terug.

Geen geld. Weinig geld. We gaan ze verrassen. “Tot kijk Jaap!”

De deur bonkt achter hem dicht tegen de leeren schokbreker. Jaap kijkt hem na en schudt het hoofd en draait de lichten op in het schemerdonkere cafe.

Karel sjouwt naar huis door de killen regen. Elke drop regen in zijn nek maakt hem meer nuchter. Zoo nuchter dat hij verbaasd staat als hij in zijn huis geen licht ziet. Klink rammelt. Deur op slot.

Regen ruischt. Duisternis. Goten klokken. Regenpijpen maken muziek als marimba’s. Jij kent onze Hollandsche regenpijpen niet, O. Henry. Ik ken ze en ik ken jouw marimba’s. Het is een wonder.

De achterdeur? Op slot.

Waar is ze zou weer? Kom je drijfnat thuis… daar is ze op den loop. Bij d’r moeder natuurlijk. Koffie lebberen.

Door den regen naar het Stratumscheind.

“Moeder, is Marieke hier?”

“Nee, den heelen dag niet hier gewist”.

“Thuis is ze nie ziede”.

“Zeide gij dan nog niet thuis gewist?”

Hij mompelt en verdwijnt in de regen en snijdt alle vragen af.

Wat kan de regen schelen, natter dan nat kunde niet worden.

Huis even donker. Straatlantarens blikkeren in de plassen waarin groote bellen drijven. Een bakfiets met regen trommelend op de klep. De man erop heeft een cape om. Regenpijpen zingen vloeibare tonen. Alles dicht.

“Buurman, witte waar Marieke is?”

Van die verhalen wor’ je ook niks wijzer. ‘t Is mijn huis. Ik sla een ruit in. Achterdeur heeft kleine ruitjes. Een steen. Het ruijte valt in rinkelende stukken.

Alles opgeruimd. Geen briefje, geen vuil goed, geen Mientje, niks. De pot staat schoon midden onder de tafel. Het is een emaille pot. Hij trapt het ding in een hoek en zakt in een stoel.

De klok slaat elf als hij wakker wordt. Stijf en steenkoud. Nog kletsnat. Geen Marietje. Het huis is koud en vochtig.

“Laat ze ophoepelen ik ga naar bed”

Zondag. Geen Marietje. Woede. Opluchting. Ten laatste wilde woede dat de jarenlange tijd van onzekerheid en spanning die ten einde scheen nog meer wordt bereikt. Zondagavond. Geen Marietje. Bier drinken. Het regent niet meer. Om twaalf uur in bed, half gekleed. Geen Marietje. Verlossende gedachte:

“Zou ze ‘t in de gaten hebben gekregen. Zou iemand ‘t haar verteld hebben? Dat zou prachtig zijn. Dan weet ze ‘t en is nijdig vooreerst niet terug. Ik lach me gek als ‘t zoo is… Maar nee… dat kreng heeft weer iets anders. God weet ‘t is ze ergens potverteren met ‘r moeder en die zegt niks.”

Maandagmorgen. Hoofdpijn. De regen valt weer over straten. Vreemd verlaten als je een half uur te laat komt voor de fabriek. War zit toch die meid...”

O. Henry… die man is precies aan het allerlaatste draadje van zijn zenuwen toe… Tot elf uur toe mauwen en geeuwen met een bleek gezicht en een baard van twee dagen en holle oogen.

Om elf uur is er telefoon voor Voncke. De portier.

“Voncke? Er is een brief voor je bij mij”.

Voncke in draf erheen. Weer van een notaris? Dat zou te goed zijn, bijna te goed om waar te zijn!

Tien minuten later vliegt de deur open dat zij met een klap tegen den betonwand ketst. Voncke springt naar binnen en staat stil in het midden van het vertrek, starend op een brief in zijn hand. Het holle, het nerveuze, het gevaarlijke is uit zijn gezicht weg. Hij geeft een schreeuw en begint een plotselinge rondedans op een been.

“Hoera!” brult Voncke… “Wat een bof!”

Men glijdt van stoelen, loop toe door de open deur.

Voncke klopt iedereen op den schouder en zijn oogen, vol tranen, staan zwak van vreugde.

De chef rukt de deur van zijn kamer open en ziet Voncke als het middelpunt van de lawaaiige groep.

“Voncke… wat is er te doen?”

“Hij heeft de honderdduizend getrokken!” roept iemand.

“Is dat zoo Voncke? Gefeliciteerd hoor”.

Voncke schudt van neen en steekt den brief vooruit.

“Wat dan?”

Voncke slikt en slikt nogmaals;

“Hier is een brief van mijn vrouw: ze is weg. Ze is er vandoor…..”

EINDE