WONDERLIJKE MAAR
WAARGEBEURDE
VERHALEN

Samengesteld door W. H. M. van den Hout

Loeb, uitgevers
Amsterdam

CIP-GEGEVENS
Wonderlijke maar waargebeurde verhalen / samengest. door W. H. M. van den Hout. -
Amsterdam: Loeb
ISBN 90-6213-582-X
UDC 82-31 UGI 420
Trefw. : verhalen.

Omslagontwerp: Kate Higgins, Ibiza
Druk: C. Haasbeek b.v., Alphen aan den Rijn
Brocheerwerk: Hexspoor, Boxtel

Inhoud

Inleiding
Zeven nieuwe torpedojagers varen zich tot schroot
Moorden, die door dromen werden opgelost
De op één na grootste brand van Londen
De Zwarte Dahliah
De man die zijn geheugen verloor
Regens van stenen en vliegende kachels
De minnaar op zolder
De schandaalkoningin van Engeland
De vrouw die een makke man tot moordenaar maakte
De dodelijke liefde van Graaf Köningsmarck
21 jaar levend ingemetseld
Een vrouwelijke Blauwbaard
De gigantische Stille Zuidzee oplichterij
Madame Humbert zet Parijs voor de gek
De advocaat die zelf een moord pleegde
Wat was Cleopatra voor soort vrouw?
Het lieve, lesbische doktersvrouwtje
De Lusitania zinkt... in zicht van de kust
Commander Applegate speelt commune
Remmen uit alle macht!... De spoorbrug staat in brand!
Een Doge van Venetië sterft op het schavot
Dokter Finch en zijn frigide vrouw
De Hollandse tulpenwaanzin
Hoe Napoleon III ontsnapte uit de vesting Ham
De geile dominee
521 zwarthandelaren in één klap dood
Huishoudster Anna Felser gaat een nieuw leven beginnen
Het eerste Engelse pantserschip komt met de bodem boven te liggen
De verdwenen goudschat uit de Witrussische pantsertrein
Spring dan, sukkel! (van de 17e verdieping!)

Inleiding

Ik ben een man met vele belangstellingen, en daaraan ben ik al heel wat geld kwijtgeraakt. Hoewel ik dat allemaal toch welbesteed heb gevonden, want de mens leeft niet van brood alleen, nietwaar? Maar uit al deze, eigenlijk uit pure nieuws- of weetgierigheid voortvloeiende, bezigheden is er één door zijn absolute permanentie naar voren blijven steken: mijn gretige interesse voor vreemde voorvallen, die wáár gebeurd zijn.
Nu moet men inderdaad een vreemde kronkel in zijn psyche hebben om zich in dat soort van materiaal te gaan verdiepen, en daarbij stuit men op onverwachte moeilijkheden.
Want boeken over dieren, dieselmotoren, kruistochten of rare postzegels, of geschriften over allerlei andere interesse-terreinen waar mensen zich mee bezig plegen te houden, vallen keurig netjes onder bepaalde rubrieken en op die plaatsen kan men, zonder moeite, al het gepubliceerde materiaal aantreffen in boekwinkels of bibliotheken.
Maar er bestaat nergens, naar mijn weten, een omschreven rubriek voor ʽWaargebeurde bizarre voorvallenʼ. Men dient daarvoor dus zijn eigen boekverzameling en knipselcollectie aan te leggen en het materiaal dáárvoor moet men lukraak verspreid dwars door alle denkbare bestaande rubrieken opsporen. Natuurlijk is het wel zo dat men, zodra men een vastomlijnde subsoort van ʽvreemde gebeurtenissenʼ in het hoofd heeft, wat meer houvast gaat krijgen. Wie bijvoorbeeld gefascineerd is door Vliegende Schotels, of bezeten is geraakt van de opgejutte flauwekul rond de Bermuda Driehoek kan zonder veel moeite achter in een beetje gedegen werkstuk op dat gebied een gehele literatuurlijst daarover aantreffen, en dan van daaruit verder gaan speuren.
Op dit gebied ben ik slechts een speelse dilettant, vergeleken bij mijn voorganger Charles Fort, die een goed deel van zijn leven besteedde aan het uit kranten en tijdschriften bijeengaren van berichten over ʽvreemde gebeurtenissen en verschijnselenʼ, en daarin zo ijverig en fanaat bezig bleef dat hij bij zijn leven al legendarisch werd en een enorme verzameling van krantenknipsels en artikelen naliet, die na zijn dood door een stel geestverwanten via een stichting werd bewaard en beheerd.
Toch was ook onze Charles Fort niet geheel vrij van een zekere beperktheid in zijn belangstelling: deze scheen voornamelijk uit te gaan naar onverklaarbare knallen uit het heelal en regens van zonderlinge voorwerpen, zoals kikvorsen of groene vissen. Tot hij uiteindelijk zelf wat uit de rails liep en tot de conclusie kwam, dat er een wereld moest bestaan ergens boven en buiten de onze en bekende, van waaruit al deze troep afkomstig moest zijn. Zoals hij ook overtuigd beweert in New Lands (Sphere Books Ltd. Great Britain, 1974).
De wereld - onze alledaagse wereld - is werkelijk vol van mallotige, ongewone, onverklaarbare of lachwekkende gebeurtenissen op elk gebied: want het zich voordoen van het grillige, het onverklaarbare, het magische en het wonderbaarlijke is altijd al een wezenskenmerk geweest van het leven zelf en van de totaal onverwachte wendingen die dit leven aan de loop der gebeurtenissen kan geven. In dit opzicht refereer ik mij aan het oude gezegde:
ʽDe waarheid is grilliger dan de wildste fantasieʼ.
Maar het is wél zo, dat alles wat niet geredelijk verklaarbaar is en dus valt buiten het volgbaar patroon van ʽnormaalʼ of alledaags gedrag, maar liefst zo snel mogelijk moet worden weggemoffeld en dan op een of andere wijze in de dossiers en uit de geschiedenis verdwijnt. Het meest sprekende voorbeeld hiervan vormen de vele gevallen van zogenaamde ʽzelfontbrandingʼ, die zich nu eens hier en dan weer daar voordoen, zonder dat iemand daar ooit zelfs maar bij benadering een verklaring voor heeft kunnen geven. En niet alleen de wetenschap - ook de mens zelf heeft de neiging om alles wat niet volgens kennis en ervaring verklaarbaar is, te negeren en opzij te schuiven als niet de moeite van het overwegen waard. Ik meen dat ik voor het eerst duidelijk met dit verschijnsel werd geconfronteerd in 1949, toen Nederland zich verwoed bezig hield met de rage van de aardstraalkastjes, en ik daar allereerst, in opdracht van een Amsterdamse uitgever, een boekje over schreef, en het vervolgens presteerde om er een 16-mm documentairefilm over te vervaardigen, in opdracht van de in die jaren befaamde Mieremet, die via het vertonen van deze standaardfilm zijn wat wilde wichelroedelopers min of meer wilde pressen, geen al te grote onzin aan het publiek te vertellen.
Toen ik met deze film klaar was, wist ik zelf niet meer wat ik van het aardstralenverschijnsel moest geloven, en het leek mij raadzamer om de hele kwestie maar als ʽwetenschappelijk onoplosbaarʼ uit mijn hoofd te zetten. Ik signaleerde dus het verschijnsel - gaf objectief de feiten en resultaten weer, maar verdiepte er mij niet verder in. Hetgeen de klassieke manier is en blijft, om niet goed gek te worden. Want of men nu op de theorieën van de oude mevrouw Blavatsky stoot, of verstrikt raakt in Pyramidologie, of gaat geloven in het oproepen van geesten via het schuiven met een glaasje - het is altijd zeer aan te raden, terdege te beseffen, dat men bij deze subverschijnselen toch maar te maken heeft met een heel klein onderdeel van een enorm geheel, waarin alles met alles in verband staat, zodat men dus nooit een smalle sector moet aanzien voor de allesverklarende waarheid... de fout die vrijwel allen maken.
Persoonlijk houd ik bijvoorbeeld altijd staande, dat metaal een levend iets is, dat op een of andere wijze door personen wordt beïnvloed. Iedereen die wel eens zijn nieuwe fiets of zijn nieuwe auto aan een ander heeft uitgeleend, weet dat het ding, nadat u het hebt teruggekregen, ʽgewoon uw eigen auto of fiets niet meer isʼ. Het stuur trekt naar rechts, de trappers hobbelen onder uw voeten, de koppeling pakt anders. Niemand weet daar een verklaring voor... maar het is gewoon zo. Toen de uitgever mij vroeg deze bundel samen te stellen, vond ik dat meteen een aantrekkelijke klus. Maar alras doemde het probleem op: welke selectie moest ik maken uit de enorme massa materiaal die ik in de loop der jaren - puur uit liefhebberij - op dit gebied had verzameld? Tot ik besefte dat ik mij het beste kon houden aan het oude recept van het zakje tumtum: van alles wat.

W.H.M. van den Hout

Zeven nieuwe torpedojagers
varen zich tot schroot

De flottielje-commandant kapitein ter zee Watson kreeg het bevel over 19 torpedojagers en alles wat hij te doen had, was dat optochtje fraaie oorlogsschepen vanuit de haven van San Francisco te voeren naar de vlootbasis van San Diego.
Gewoon zuidwaarts een eindje langs de westkust van de Verenigde Staten. Een klusje dat overgelaten zou kunnen worden aan de scheepskok, zou men menen. Maar dat maritieme uitje eindigde in de veruit grootste scheepsramp bij vredestijd in de geschiedenis van de United States Navy.

Vroeg in de morgen van 8 september 1923 voeren negentien ranke, vrijwel nieuwe en vers-in-de-verf-gezette torpedojagers, samengevoegd tot Eskader Elf, in kiellinie (een marineterm voor een stel schepen, dat in elkaars kielzog vaart: dus precies achter elkaar aan) de haven van San Francisco uit om zo uit te komen in de Stille Oceaan..
Wil een dergelijk rijtje schepen van koers veranderen, dan zijn er twee manieren:
a) Het voorste schip verandert van richting, en alle andere varen daar één voor één achteraan. Dat wil zeggen, dat elk schip dóórvaart tot de plaats waar het voorste schip van koers is veranderd, en pas op die plaats afbuigt. Het gevolg is natuurlijk, dat ze dan weer precies achter elkaar op de nieuwe koers varen. Ze veranderen dus niet tegelijk van richting, maar bij opeenvolging.
b) Het is óók mogelijk, dat alle schepen precies op hetzelfde moment precies evenveel van richting veranderen. Gaan ze bijvoorbeeld onder een zuiver rechte hoek van 90 graden, exact op hetzelfde moment, stuurboord uit, dan komen ze dus in één lijn naast elkaar te varen.
Eskader Elf stond onder het bevel van kapitein ter Zee Edward Watson: een ervaren marineman van 50 jaar oud, die in de USA Delphi aan de kop voer van de vier mijl lange scheepslinie. Het was het belangrijkste commando dat hem tot op dat moment was toevertrouwd. In 1923 beschikte de Amerikaanse marine over 55 vierpijpers in de klasse der torpedojagers, en de negentien die Watson onder zijn bevel had, waren de fraaiste en de nieuwste: iets meer dan één derde van alle torpedobootjagers van Uncle Sam.
Watsons orders waren de eenvoud zelve: hij diende zijn 19 schepen de open Stille Oceaan in te varen, buiten de ondiepten bij San Francisco, daarna koers veranderen in zuidelijke richting en afvaren op de vuurtoren van Point Arguello, Californië... een afstand van ongeveer 200 mijl. Na het passeren van dat richtpunt Arguello diende hij oostwaarts af te zwenken, de Straat van Santa Barbara in te varen en daarna af te zwenken naar het zuidoosten om vroeg de volgende ochtend bij de vlootbasis van San Diego te arriveren.
Nu moeten wij wel in aanmerking nemen, dat wij tegenwoordig beschikken over alle denkbare technische snufjes, die in 1923 nog helemaal niet bestonden. Radar en televisie waren verre toekomstdromen. De radio was zelfs nog een vrij primitief gedoe, op welk gebied nog een heleboel moest worden ontdekt. Daar komt nog bij, dat het vaarwater daar langs de Californische kust altijd al bedrieglijk is geweest. Er kunnen zonder waarschuwingen sterke stromingen en tegenstromingen optreden en dan is het een hele kunst om precies te bepalen, waar je al varende nou exact terecht bent gekomen.
Watson stond op de brug van zijn vlaggeschip, met naast hem de schipper van de Delphi. Aan boord van het vlaggeschip bevonden zich twee bevelhebbers: de flottieljecommandant, die het bevel over het totaal geeft, en de schipper van het vlaggeschip.
Nu bemoeit de flottieljecommandant zich officieel natuurlijk nooit met de bevelvoering over het schip waarop hij zich bevindt - dat doet de schipper: de aloude stelregel dat je geen twee kapiteins kunt hebben op één schip. Dus bij koersverandering werkt het zo: de flottieljecommandant laat een vlaggesein hijsen, dat door alle andere schepen wordt gezien, en zodra met één ruk alle vlaggen worden neergehaald, betekent dat: Execute! - Nu uitvoeren! en op die manier krijgt ook de schipper van het vlaggeschip zijn manoeuvre-bevel: door de vlaggen van zijn eigen schip.
Toen de kleur van het water om hen heen geleidelijkaan veranderde van modderig-grijs in diepblauw, en ook de peilingen daarmee overeenstemden, konden zij er zeker van zijn, dat zij zich in open zee bevonden. Watson raadpleegde de zeekaart en gaf schipper Hunter van de Delphi bevel, het vlaggesein te hijsen dat koerswijziging in kiellinie aankondigde in zuidelijke richting.
De verdere voormiddag, en daarna tot de late uren voor het donker werd, stoomden de negentien vierpijpers voort door de Stille Oceaan. Te 4 uur in de middag hadden zij één kwart van de totale afstand naar San Diego achter zich.
Op dit tijdstip kreeg de radio-telegrafist van de Delphi de snerpende fluittonen van een SOS-noodsein in zijn koptelefoon: afkomstig van de Pacific Mailstomer Cuba, een passagiersschip van ruim 3000 ton, dat op de rotsen was gelopen van het eiland San Miguel, 130 mijl naar het zuiden, en gevaar liep daar te zinken.
Watson gaf onmiddellijk een van zijn torpedojagers, de Reno, bevel de formatie te verlaten, op volle snelheid het gestrande schip te hulp te snellen en overlevenden aan boord te nemen. Terwijl de Reno met volle stoom op weg ging, begon de wind, die zwakjes uit noordelijke richting had geblazen, snel aan te wakkeren, en vóór het zes uur was, kwamen hoge rollers achter de achttien marineschepen aanzetten, terwijl de wind de schuimkoppen eraf woei.
Kapitein Watson hield er nu rekening mee, dat zijn schepen door de stuwing van de wind en golven van achteren, steeds grotere vaart begonnen te lopen. In de geschreven orders die hem waren uitgereikt, stond onder andere dat hij een snelheid moest aanhouden van niet minder dan 20 knopen (één knoop is één mijl per uur). Nu vaart een stoom- of motorschip tien, of twintig knopen bij een vaststaand aantal omwentelingen van de schroeven. Dat gegeven is bekend. Maar de ware verplaatsing van het schip wordt natuurlijk beïnvloed door stroom mee of stroom tegen, en eveneens door wind mee of tegen. En Watson begon zich zorgen te maken over zijn ware positie ten opzichte van de kust. Om daarover zekerheid te verkrijgen vroeg hij te 6 uur 15 aan het radiostation van Point Arguello een draadloze peiling aan... maar daarbij dient men wel te weten, dat hij al eerder op de middag aan datzelfde station een peiling had gevraagd, met als resultaat dat men hem een positie had opgegeven die onmogelijk juist kon zijn: ergens ten noorden van San Francisco, terwijl hij al sinds de ochtend van daaruit naar het zuiden voer!
Men kan zich voorstellen dat hij tegen Hunter zei: ʽDie lui daar. van dat radiostation, zijn gek of dronken.ʼ
Hij nam nu maar aan, dat er een andere ploeg aan het werk was gegaan, en vroeg een nieuwe peiling. Hij voer inmiddels ook meer dan twintig zeemijlen uit de kust, en er was dus niets anders in zicht dan water. Onder dergelijke omstandigheden gaat een gezagvoerder ter zee rustig naar kooi, want zolang hij in volle zee vaart bestaat er eigenlijk alleen maar het gevaar van aanvaring. Maar zodra een schipper vrij dicht langs een kust vaart vol met eilandjes en ondiepten is hij steeds waakzaam. Hij is veel banger voor land dan voor open water!

Niet alleen was er niets van de kustlijn te zien - ook was de oceaan hier al zó diep, dat er geen peilingen met het dieptelood konden worden gedaan. Dus ook daar had Watson geen houvast aan.
Na enkele pogingen kwam er om half zeven eindelijk een sein binnen van Point Arguello, dat betrouwbaar leek. De positie, in dat sein opgegeven, werd door Watson vergeleken met die van twee eerdere plaatsbepalingen en die klopten niet onaardig, wat zowel bij hem alsook bij kapitein Hunter een zucht van verlichting deed opgaan. Want ook hier deed zich weer die al eerder aangestipte kwestie voor van de aanwezigheid van de eskader-commandant op het eerste schip, het vlaggeschip. Want dat eerste schip - de Delphi - was het enige, dat gemachtigd was om radiopeilingen aan te vragen. De overige torpedojagers, die braaf op vastgestelde afstand in het kielzog van de Delphi voeren, moesten radiostilte in acht nemen...
Tot op dàt tijdstip was er eigenlijk ook niet veel aan de hand, maar die schijn was bedrieglijk. Want langzaam maar zeker kwam het moment waar alles om draaide gestadig naderbij: het bepalen van het juiste ogenblik, waarop de Delphi de ingang van Straat Santa Barbara moest inzwenken. Niet te vroeg en niet te laat, want gebeurde dat te vroeg, dan bestond er een gerede kans, dat het eerste schip te pletter zou lopen op de rotskust van Point Honda en zwenkte men te laat, dan lag ten zuiden het rotsige eiland San Miguel verraderlijk te wachten. Nu was de ingang van Straat Santa Barbara wel iets meer dan 20 mijl breed, en dat lijkt heel wat, maar het zwenken moest midden in de nacht plaatsvinden.
En dat niet alleen: Watson had met nog wat meer complicaties te maken. Hij had nu al acht uur lang gevaren met steeds krachtiger wind achter zich. Hij wist - ondanks die wat zweverige radiopeiling - nog steeds niet precies, wáár hij ergens zat ten opzichte van de kustlijn. En nu kwam er ook nog een kille mist opzetten!...
Kort na achten legde de officier van navigatie zijn sextant terug in zijn kistje, want de lucht zat potdicht en geen maan of ster was er te zien. Watson en Hunter, op de brug van de Delphi, bogen zich opnieuw over de zeekaart. Alle radiopeilingen die in de loop van de dag van Point Arguello waren binnengekomen, werden stuk voor stuk heel precies op de kaart uitgezet. Die klopte onderling niet, maar op één punt kwamen zij wèl overeen: zij kruisten alle, zonder uitzondering, de koerslijn van de Delphi ergens ten noorden van het kruisje, waar het vlaggeschip zich volgens beide zeelui moest bevinden. Daaruit zou men eigenlijk de conclusie moeten trekken, dat zij de invloed van de achter hen aan komende wind en deining hadden overschat. Misschien was er ook wel een onverwachte tegenstroming komen opzetten, die vanaf de Delphi natuurlijk niet waarneembaar was, maar die de schepen tijdens hun vaart naar het zuiden wat had afgeremd. Om half negen nam Watson de passer ter hand en beende daarmee de uursnelheid langs de koerslijn af: die passer was afgesteld op 20 mijl en elke prik langs de potloodlijn betekende precies één uur varen, maar dan wel gemeten volgens de omwentelingssnelheid van de scheepsschroeven - dus zonder invloed van wind of stroom. Dat was het absoluut enige, waar hij houvast aan had. Als de wind en stroom hem geen parten hadden gespeeld, moest hij om negen uur ten zuiden van rotspunt Honda zijn... maar in ieder geval had hij wind en golven urenlang in de rug gehad, al wist hij niet precies, in welke mate.
Dat betekende dat hij ruim vóór negen uur Punt Honda zou moeten zijn gepasseerd. Als hij niet donders goed oplette, was hij nu al vlak voor Straat Santa Barbara en als hij zich aan het tijdstip negen uur hield, liep hij onverwacht te pletter op de rotsen van San Miguel-eiland, zo luidde zijn conclusie. Een redenering waar geen speld tussen te krijgen was, zou men zeggen.

Watson nam zijn beslissing en zei tegen kapitein Hunter: ʽOm precies 21.00 uur gaat u bakboord uit tot de koers 095 om zo Straat Santa Barbara binnen te varen.ʼ
Maar enkele minuten vóór 9 uur kwam er een radiosein binnen van het peilstation Point Arguello, met de dringende waarschuwing, dat het eskader zich nog te veel ten noorden van Punt Honda bevond om de scherpe zwenking oostwaarts te kunnen maken. Met andere woorden: volgens hen had het eskader de ingang van Straat Santa Barbara nog niet eens bereikt! Watson stond met een bleek gezicht dat strookje papier te bekijken. Zijn bevel was al gegeven... en nu kwam er wéér zoʼn onzinbericht van dat labiele peilstation. Het kon eenvoudig niet waar zijn. Die kerels daar vergisten zich. Dus Watson veranderde niets aan het bevel tot koerswijziging, dat hij al had gegeven.
Exact om 21 uur gaf kapitein Hunter opdracht, koers te wijzigen naar kompasstreek 095, en terwijl het roer omging liet de Delphi twee korte stoten horen op de stoomfluit, waarna elk schip van de linie dat signaal doorgaf, zodra het de plaats bereikte waar het voorgaande schip bakboord-uit was gegaan. Toen ook het laatste schip in de kiellinie zijn zwenk had gemaakt, wezen alle 18 kompassen koers 095 aan: bijna precies naar het oosten, waar nu, volgens de berekeningen van Watson, de ingang van Straat Barbara moest liggen.
Met een snelheid van nog steeds 20 knopen (dat is iets minder dan veertig kilometer per uur. Ook heden ten dage nog een zeer behoorlijke snelheid voor een schip!) bruisten de negentien oorlogsschepen voort door de mistsluiers.
De golven die zij de hele dag achter zich hadden gehad, rolden nu van links tegen de scheepswanden en verleenden de vaartuigen een kurketrekkerachtige, misselijkmakende voortgang. Om precies zes minuten over negen klonken er vrijwel gelijktijdig twee alarmkreten: van de uitkijk op de boeg en de uitkijk boven in de mast:
ʽLand recht vooruit!ʼ
Die kreten waren nog nauwelijks verklonken, of Hunter, die zelf al die tijd gespannen had staan afwachten, brulde:
ʽVolle kracht achteruit!ʼ
De stoomhoorn van de Delphi liet een reeks korte stoten horen om de achterop komende schepen te waarschuwen, maar toen kwam de eerste schok al. Met een krijsend, scheurend geluid liep de ijzeren kiel van de Delphi op de buitenste, onder water verborgen rotspunten van Kaap Honda. Iedereen op de brug (behalve de roerganger, die met geweld tegen zijn roerwiel werd gedrukt) sloeg voorover en smakte tegen het dek. Het is moeilijk voor hen, die nooit gevaren hebben, om te begrijpen hoe lang het duurt, eer een schip, ook met op volle kracht achteruit slaande schroeven, tot stilstand is gekomen. Dat duurt volle minuten! De nacht was vervuld van loeiende sirenes, alarmschellen, morsesignalen met flitslampen, toen de volgende torpedojagers in de file alle hun machines op ʽVol achteruitʼ zetten en naar stuurboord en bakboord probeerden uit te wijken - in de eerste plaats om niet bovenop de gestrande Delphi te lopen, en in de tweede plaats was om de ondiepten op de plaats van de ramp te vermijden. Maar er was geen ontwijken aan - er was hier niet alleen maar sprake van één ongelukkig rotspunt... zowel rechts als links van de Delphi breidde de verraderlijke rotskust zich mijlenver uit.
Het eerste schip na de Delphi was de Young. Die werd weer gevolgd door de Chauncey - alle twee schepen van 1200 ton - dat is per stuk ruwweg anderhalf miljoen kilo staal. De Young liep vlak ten zuiden, de Chauncey ten noorden van de Delphi aan de grond. Hun bodems werden over de halve lengte opengescheurd en bruisend stortte het zeewater zich in de machinekamers. Met iets minder vaart, maar totaal onstuitbaar deelden seconden daarna de Woodbury, de Fuller en de S.P. Lee het lot van hun voorgangers in de kort tevoren zo trotse scheepslinie. Nummer zeven in de file was de Nicholas, die nog steeds met haar volle, dode gewicht voorwaarts ploegde, hoewel haar machines gierden en het ganse schip sidderde onder de trekkracht van haar achteruitslaande schroeven.
ʽRoer bakboord aan boord!ʼ
Dat commando betekent, dat het roer zover wordt overgelegd als technisch maar mogelijk is. Maar ook dat mocht niet baten - ook de Nicholas liep knarsend met de boeg omhoog op het puntige graniet van rotsen die al duizenden jaren de totale woede van de Stille Oceaan hadden getrotseerd.
Maar nog steeds was de linie niet tot stilstand gekomen. Achter de zeven opengescheurde torpedojagers kwamen nu de Somers, de Farragut en de Marcus uit de mist opdoemen, waaiervormig naar bakboord of naar stuurboord uiteenkoersend, maar nog steeds met een restant van snelheid. Alledrie raakten zij rotspieken onder het wateroppervlak, en kregen lekken, maar zij bleven drijvend en vlot - met al hun pompen op volle kracht in actie koersten zij geleidelijk achteruit, de open zee in, en weg uit de gevarenzone.
De Percival was het elfde schip in de linie en zij zag nog net kans vóór de rotspunten af te draaien en koers te zetten naar open zee. Juist toen iedereen aan boord diep verlicht weer adem begon te halen, dreunde het hele schip door een doffe schok en een langgerekt schurend geluid steeg op uit haar romp. Het was of een machtige hand het schip afremde.
ʽWe zijn op ondiep zand gelopen!ʼ riep de eerste officier.
Een volle, schijnbaar eindeloze minuut lang hingen leden van de bemanning over de reling, terwijl de golven de lange, slanke romp optilden en weer lieten zakken. Intussen maalden de machines op volle kracht achteruit, op die manier massaʼs water onder de romp spoelend... en zo lukte het, met heel voorzichtig manoeuvreren en voortdurend peilen, het schip in open zee te loodsen. Behalve een deuk hier en daar had de romp geen schade van betekenis opgelopen. De rest van het eskader, op tijd gewaarschuwd door de stoomfluiten en loeiende sirenes, zag kans om geheel en al op tijd te stoppen en af te draaien naar open zee, waar ze de hele verdere nacht ʽstand byʼ bleven, om pas bij daglicht de tocht naar San Diego voort te zetten.

De gemiddelde afstand tussen de opengescheurde en op de rotsen vastgepinde torpedojagers en de vaste kust was niet meer dan vier- of vijfhonderd meter, maar die bestond wel geheel en al uit ziedende kolkingen van schuimend en zuigend water. De Nicholas en de S.P. Lee waren het dichtst bij de kust terechtgekomen, en maakten allebei zware slagzij. Meer naar zee toe waren de Fuller en de Woodbury al half volgelopen met water en vastgeklemd tussen rots pieken met hun kiel op de zandbodem afgezonken. Het vlaggeschip, de Delphi, had zichzelf over bijna de volle lengte opengereten en hing in wankel evenwicht te balanceren op een granietplek, heen en weer zwaaiend met golfslag en stroming. De Young was bijna helemaal uit het gezicht verdwenen. Van enkele schepen was de machinekamer al vol water gelopen, maar andere beschikten nog over stroom, en schakelden nu al hun zoeklichten in om het terrein van de ramp te kunnen overzien. Op sommige schepen heerste perfecte orde - op andere liep de zaak uit de hand: daar begonnen bemanningsleden zich met touwen overboord te laten zakken. In deze kolkende watermassa viel aan het overboord zetten van reddingboten niet meer te denken.
Een van de helden van die rampnacht was de bootsman van de Young: Art Peterson. Met een eind van een stevige henneplijn om het middel gebonden liet hij zich over de reling zakken om zich een weg te vechten naar de Chauncey die muurvast, als in een droogdok, op en tussen de rotsen lag vastgelopen, terwijl de Young, waar Peterson vandaan kwam, in een snel tempo verder wegzonk, nu van voor tot achter overspoeld door schuimgekopte brandingsbrekers. Ook enkele opengescheurde olietanks begonnen hun inhoud te verliezen, maar ook daardoor liet Peterson zich niet weerhouden, en zo slaagde hij erin onder de stralende zoeklichten, tegen de touwladders op te klimmen die hem vanaf de Chauncey werden toegeworpen. Zodra de verbindingslijn tussen beide schepen was vastgemaakt, konden de opvarenden van de Young zich daarlangs op het andere schip in veiligheid brengen.
Al deze zeven schepen hadden daar nog geen half uur vastgezeten, of de wind wakkerde nog sterker aan, en massaʼs stookolie mengden zich in de kolkende en nu en dan verticaal opspuitende brandingsgeisers. De moedige poging van Peterson, gedeeltelijk vanaf de andere schepen gezien, en gedeeltelijk met lichtseinen overgebracht, vond nu snel navolging. De sterkste en moedigste zeelui gingen proberen om met henneplijnen om het middel de kust te bereiken. Als dat niet meteen lukte, bonden zij de eerste lijn vast om omhoogstekende rotspunten en graniet-uitsteeksels. Op die manier weefden en knoopten zij een netwerk van touw, dat stevig houvast gaf, en waarover minder moedige zeelui een goede kans hadden, het vaste land te bereiken.
Intussen was de toestand op de Delphi steeds kritieker geworden. Het schip werd alleen in het opengereten midden door rotsen gesteund, terwijl boeg en achtersteven op en neer veerden in golven en stroming. Geen schip ter wereld kan zoiets lang uithouden, en toen een zware golf het achterschip op kwam donderen knapten een hele reeks klinknagels ratelend af. Staalplaten scheurden vaneen en beide einden van het vlaggeschip zonken weg in de diepten.
De eerste schipbreukelingen hadden nu de kust bereikt, waar zij zich uitgeput aan land hesen. Velen van hen waren gewond en anderen hadden bijtende stookolie in longen of ogen gekregen. Een jonge officier van de Chauncey had vrijwilligers gevraagd voor een sloep en de bemanning ervan slaagde er enige tijd in overlevenden die zich aan de rotsen vastklemden op te pikken en naar ondiep water te vervoeren... tot de boot zelf krakend tegen de rotsen liep.
Maar het gespannen touwwerk hield stand en daarlangs wisten de meeste opvarenden hand over hand het ondiepe water te bereiken, en van daaruit het strand. De minst vermoeiden der geredden waren al op onderzoek uit gegaan, en enkelen van hen ontdekten een klein spoorwegstation. Daar werden de eerste zwaargewonden binnengedragen, en daar kon om hulp worden getelegrafeerd... het eerst naar San Louis Obispo, van waaruit het alarmerend bericht werd rondgestuurd dat honderden zeelui waren aangespoeld op het strand ten noorden van Punt Honda. Een uur later ging de eerste reddingstrein al op weg naar de plaats van de ramp.

Binnen een week had de Marine officieel het onderzoek naar de oorzaak van de ramp geopend, en de Minister van Marine was zo razend over het verlies van zeven nieuwe schepen en het leven van 23 zeelieden, dat hij bepaalde dat het een openbaar onderzoek zou moeten worden.
Het was van het begin af aan duidelijk, dat Watson de gebeten hond zou worden. Het is zowel bij de Marine als bij de koopvaardij nu eenmaal zo, dat er vrijwel nooit excuus wordt aanvaard voor verkeerde beslissingen. Ook al is de gezagvoerder theoretisch goed geweest in zijn doen en laten... vroeger of later duikt altijd de volgende bepaling op:
ʽOngeacht al het voorafgaande... is de bevelhebber te allen tijde gehouden, zo te handelen, dat schip en levens van opvarenden niet nodeloos in gevaar worden gebracht.ʼ
En dan hang je. Men kan redeneren, en mogelijk wel met het volste recht, dat Watson, toen hij niet zeker was van zijn ware positie, eenvoudig zijn hele eskader had moeten bij laten draaien en op zee had moeten wachten tot het licht werd, zodat hij op andere wijze zekerheid over zijn positie had kunnen verkrijgen. Maar... àls hij dat had gedaan, had men hem later kunnen verwijten dat hij ʽblijk had gegeven van een gebrek aan zekerheid en doortastendheidʼ, en dan had hij dáárop gehangen. Wel in mindere mate, maar vermoedelijk wel met het stigma, dat hij een besluitloze bangerik was. En dat is ook niet best voor je Marinereputatie.
Watson bracht bij zijn verdediging naar voren, dat de radiopeilingen van Point Arguello ook door andere scheepskapiteins als onbetrouwbaar werden beschouwd, zodat hij daar niet op had willen bouwen. Maar hij kon het feit niet wegredeneren, dat vaststond, dat enkele minuten vóór de ramp zich voltrok, datzelfde radiostation duidelijk had gewaarschuwd, dat zijn eskader zich ten noorden van de Straat Barbara bevond. En dat deed hem definitief de das om.
Kort en duidelijk kwam het hierop neer:
De radiopeilingen van Arguello waren fout geweest in de loop van de middag - toen hij ze niet absoluut nodig had - maar ze waren ineens exact juist na het donker... maar toen durfde Watson ze niet meer te vertrouwen. Tja... hij had toch misschien beter buitengaats kunnen blijven tot het licht was geworden.

Twee en een halve week na de ramp kwam de uitspraak, die niemand verbaasde: Watson droeg de volledige verantwoordelijkheid voor het gebeurde en kon zijn verdere carrière bij de Marine wel vergeten.
Maar nu doemde een geheel nieuw probleem op. De zes schepen die zo braaf achter de Delphi aan waren gevaren, en daardoor eveneens verloren waren gegaan... hoe zat het dáármee? Vast stond, dat zij geen radiopeilingen aan Arguello hadden gevraagd, omdat hun was bevolen, radiostilte in acht te nemen. Maar... zij hadden de radiogrammen van Arguello aan de Delphi wèl kunnen horen en hun gezagvoerders werden geacht op de hoogte te zijn geweest van wat er aan de hand was.
Nu komt er iets, wat men volkomen onzinnig kan vinden - het is maar, hoe men dat bekijkt. De Raad stelde, dat nooit ofte nimmer het blind opvolgen van een order van een vlaggeschip goed kan zijn, als er goede reden is om aan te nemen, dat het vlaggeschip fout zit. De Raad haalde daarbij het voorbeeld aan van Nelson tijdens de zeeslag bij Kopenhagen, die weigerde om het bevel tot terugtrekken van zijn bevelhebber Sir Hyde Parker op te volgen, en daardoor de stoot gaf tot de enorme overwinning van de Engelsen op de Deense vloot in 1801.
Jaja - zoals ik al boven zei: op die manier kan men alle kanten uit. Er zijn tientallen marineofficieren voor de bijl gegaan, omdat zij een gegeven order niet opvolgen. Dat is en blijft een moeilijk punt, want men zet daarmee de hele bevelvoering op losse schroeven.
Watson werd ʽverbannenʼ naar Honoloeloe, waar hij een baantje aan de wal kreeg tot hij stierf in 1942. Kapitein Hunter van de Delphi werd, evenals alle gezagvoerders der gestrande torpedojagers, voor het leven ontzet uit de bevoegdheid om bevel over een schip te voeren.
Tot op heden kan men nog roestige restanten van die zeven torpedoboten tussen de rotsen van Honda Point aantreffen.

Moorden, die door dromen
werden opgelost

Het is heel wat malen in de loop der eeuwen voorgekomen, dat de dader van een moord werd gevonden, doordat een vriend, een goede bekende of een familielid in een droom de ware gang van zaken had... gezien. In vele gevallen zelfs had vóóruitgezien.
Hierna vertellen wij in het kort enkele der meest befaamde van deze gevallen.

Uit de Romeinse tijd

De Romeinse schrijver Cicero verhaalt, hoe twee bewoners van Arcadië samen naar Megara reisden, waar de ene bij een vriend ging logeren, en de andere in een herberg. In de loop van de nacht verscheen het beeld van de man in de herberg in de slaap aan zijn reisgezel met een gezicht, vertrokken van angst en pijn. De dromer schoot er ontdaan van wakker, maar zei dan tegen zichzelf dat het ʽgewoon maar een droom was geweestʼ en viel na een tijdje weer in slaap. Maar tegen de ochtend kreeg de inslaper een tweede droom: wéér over zijn reisgenoot, die hem verweet dat zijn eerste verzoek om hulp was veronachtzaamd, dat hij nu inderdáád was vermoord en dat zijn lijk was verborgen in een mestkar die in de vroege uren van de ochtend de stadspoort zou passeren.
Deze tweede droom maakte zoveel indruk, dat de herberg-vriend opstond, zich aankleedde en zich naar de stadspoort spoedde. Het duurde niet lang, of er kwam een mestkar aanrollen. Hij wierp zich op de voerman, gelastte hem, het voertuig te legen en ontdekte inderdaad het lijk van zijn reisgezel. De herbergier werd berecht wegens moord en opgehangen.

De vreemde geschiedenis van Eric Toombe

Deze Eric Toombe, zoon van dominee Gordon Toombe uit Oxfordshire, was op 30-jarige leeftijd compagnon met een niet al te best bekend staande figuur, genaamd Ernest Dyer. Zij dreven samen een boerenbedrijf, typisch genaamd ʽHet Welkomʼ, in Surrey. Op een goeie dag was Toombe zomaar ineens verdwenen en de politie die de zaak niet erg vertrouwde, ging aan het speuren, maar kon niets tegen Dyer bewijzen.
Tot in 1921 de boerderij door brand werd verwoest. Wéér ging de politie aan het snuffelen - dit maal vermoedende, dat de brave Dyer de zaak zelf in de fik had gestoken, maar wéér was er geen houvast te krijgen. Maar ja... in dergelijke gevallen pleegt de politie (ook al duurt het jaren) een oogje te blijven houden op de man die men op goede gronden verdenkt. En ja hoor: op ?? november 1922 konden zij hem eindelijk in rechte arresteren wegens fraude. Zij wilden hem in de kuif pakken in een hotel in Scarborough, maar Dyer trok een revolver en tijdens de worsteling met de ongewapende politie schoot hij zichzelf door het hoofd.
Nu komt het jaar 1923. Eric Toombeʼs moeder kreeg een heel levendige droom, waarin zij haar zoons lijk zag liggen op de bodem van een zinkput op de afgebrande boerderij. Die droom was zo intens dat zij er haar man opgewonden over vertelde. Zo opgewonden dat de man twee dagen later naar de politie stapte. Die schepte de put leeg en vond op de bodem het vergane lijk van Toombe, door de schedel geschoten.

Bekend geval uit 1690

Iets dergelijks is geboekstaafd aangaande Mrs. Barwick, de vrouw van William Barwick. Terwijl deze een wandeling door open land maakte nabij Cawood Castle op 14 april 1690, nam hij het besluit haar te vermoorden. Het is nooit geheel duidelijk geworden wáárom hij van haar af wilde. Het ging niet om geld, en er was geen andere vrouw in het spel. Toen hij zijn vrouw om zeep had gebracht, gooide hij haar lijk in een nabijgelegen vijver. Plons.
Een nog bestaand verslag uit die tijd vermeldt dat zijn zwager. Thomas Lofthouse, om half één de volgende dag een dutje deed, toen de schim van een vrouw naast hem opdoemde die bijzonder veel geleek op zijn vermoorde zuster. Zij wenkte hem haar te volgen, waar hij na enige aarzeling aan voldeed. Zij leidde hem naar een vijver, wees erop met geagiteerde gebaren en loste daarna op in de lucht. Lofthouse was nu grondig gealarmeerd, temeer daar die ochtend Barwick langs was geweest met rare verhalen over verdwijning van zijn vrouw. Lofthouse liep naar de politie - de vijver werd afgedregd. Barwick bekende en werd kort daarna opgehangen.

Is dat nou allemáál domweg toeval?

Wie alleen maar deze enkele gevallen hoort of leest, kan heel gemakkelijk tot de slotsom raken:
ʽIs dát nou zo bijzonder? Van de tienduizend dromen waarvan geen ene moer klopt of uitkomt zal er best toevallig wel eens centje raak zijn. Maar stel je voor dat de politie serieus zou ingaan op elke droom van elke paniekerige kennis of bloedverwant die op grond daarvan op directe actie aandringt... Daar is toch zeker geen beginnen aan?ʼ
Wij willen zeker niet beweren dat zo hier en daar het toeval niet een rol kan spelen, maar wat te zeggen van het volgende geval?
(Men kan dit terugvinden in History of Durham van Surtees):
Een zekere Walker, een weduwnaar die er warmpjes bijzat, had een jong meisje in dienst, genaamd Anne Walker (geen familie). Hij rotzooide wat met haar en als gevolg daarvan werd zij zwanger. Haar werkgever had geen zin in complicaties en stuurde haar weg naar een zekere Mark Sharp met de afspraak dat die haar geluidloos zou doen verdwijnen. Er werd dan ook inderdaad niets meer van de onfortuinlijke Mary Walker vernomen, tot op een willekeurige nacht in de daarop volgende winter een even willekeurige James Graham, van beroep molenaar, die met de hele zaak totaal niets uitstaande had, in een droom vanaf een der bovenverdiepingen van zijn molen naar beneden kwam en daar beneden een vrouw zag staan met het haar verwilderd om haar hoofd hangend, waar het bloed vanaf stroomde. Uit vijf verschillende wonden. De man schrok vreselijk natuurlijk en – zoals hij later vertelde – verhaalde zij snikkend dat zij door Mark Sharp op een verlaten plek was vermoord, waarna hij haar lijk, geheel naakt in de schacht van een verlaten kolenmijn had gegooid, terwijl haar kleren samen met het moordwapen: een houtbijltje, waren verstopt onder de overhangende oever van een riviertje. Zij vroeg de molenaar om haar moord aan te geven bij de politie. Daarna loste de verschijning als het ware op in de lucht. Maar de brave molenaar vond een en ander zo griezelig en bovennatuurlijk, dat hij er in alle talen over zweeg en pas naar de politie stapte nadat de vermoorde Mary Walker hem nog twee maal in zijn dromen had bezocht, met steeds dezelfde smeekbede... de laatste en derde maal met een duidelijk dreigement: tot aan zijn dood bij hem te blijven spoken als hij niet deed wat zij hem vroeg.
De politie vond lichaam, bijltje en kleren exact op de aangegeven plaatsen. Zowel Walker als Sharp werden gearresteerd en verschenen voor rechter Davenport in augustus 1931, werden schuldig bevonden en ter dood gebracht.
Maar... molenaar Graham had géén van alle betrokkenen ooit van zijn hele leven ontmoet. Wáárom zocht de schim van de dode Mary Walker hem uit om zich op de moordenaars te laten wreken? Wie het weet of kan verklaren mag zijn vinger opsteken.

Nog een dergelijk treffend voorbeeld

Aan het piekeren wordt men ook gebracht door de frappante gang van zaken rondom de dood van een zwervende venter uit de staat New York - midden vorige eeuw. Hier gaat het niet om dromen, maar om echte spokerijen. Een opzienbarend en beroemd geval. Er bestaat een dossier over van bijna een volle meter dik! Dat wordt als bijzonderheid nog steeds bewaard in Lily Dale, New York. De harde feiten zijn als volgt:
Tussen 1843 en 1844 bewoonden een meneer en mevrouw Bell een alleenstaand landhuis in Hydesville en tijdens de laatste maanden van hun verblijf daar hadden zij een meid in dienst, Lucretia Pulver genaamd. Het echtpaar Bell was in het dorp welbekend en op zekere dag kwam er bij hen - wat in die tijd heel gewoon was - een reizende venter aan de deur: een niet onaardig uitziende jongeman van een jaar of dertig. Naderhand herinnerde de meid Lucretia zich dat mevrouw Bell de venter te woord stond alsof zij hem al eens eerder had ontmoet, maar de ware aard van hun relatie is nimmer aan het licht gekomen. In elk geval bleef de jonge venter bij de Bells thuis logeren... een wat vreemde gang van zaken, zou men zeggen.
Nog meer te denken gaf, dat direct daarna onze Lucretia haar ontslag kreeg. Ma Bell reed haar per rijtuig naar het spoorstation, zodat de beide mannen alleen in huis achterbleven. Maar Lucretia zat nog geen week op haar nieuwe adres, toen zij een brief kreeg met het verzoek om weer bij de Bells in dienst te komen...
Toen zij daar weer in huis was, viel het haar op, dat daar allerlei dingen in gebruik waren die zij eerder in de koffers van de marskramer had gezien. Maar zij dacht daar niet verder over na, aannemende dat die spullen waren gekocht.
Maar... vanaf de dag van haar terugkeer bespeurde Lucretia een griezelige sfeer in huis. Onverklaarbare geluiden zoals geklop en gebons klonken uit de lege kamer waarin de venter had gelogeerd en soms vernam zij voetstappen, afkomstig uit die kamer en afdalend tot in de kelder.
Op zekere dag, terwijl Lucretia in de duistere kelder naar iets zocht, tuimelde zij in een pas gegraven gat in de vloer. Haar kreet deed Ma Bell aansnellen en op Lucretiaʼs vraag waarom er een gat in de kelder was gegraven, kwam als antwoord dat ʽer naar rattenholen werd gezochtʼ.
De Bells ontruimden het huis. Maar Lucretia bleef en daarna werd het bewoond door een echtpaar Lafe, maar niet lang. Want toen Ma Lafe op een goede dag de keuken betrad, zag zij daar de gestalte van een jongeman staan, precies gekleed zoals de marskramer, destijds gezien door Lucretia. En nu hoorden alledrie de bewoners die onverklaarbare geluiden van kloppen, bonzen en de steeds weerkerende voetstappen. Dat werd alras teveel voor hun zenuwen en zij verhuisden ijlings.
De volgende bewoners waren het echtpaar Fox met twee dochtertjes: Margaretha (12) en Catharina (9). Zij woonden er pas een paar dagen, toen ook zij het gespook begonnen te horen. Dat was nog tot dááraan toe - dat waren alleen maar geluiden - maar de kleine Catharina werd ’s nachts gillend wakker, verklarend dat zij een ijskoude hand op haar gezicht had gevoeld, terwijl ook door een onzichtbare figuur de lakens en dekens van haar waren afgesjord.
Op zekere dag, terwijl Ma Fox de vensters en deuren onderzocht om na te gaan of die wellicht de oorzaak konden zijn van de vreemde geluiden, viel het haar op dat er een vraag-en-antwoord-verband lag tussen de geluiden die zij maakte en de ʽspookʼ-geluiden: als Ma twee bonzen tegen een deur gaf, kwamen er twee ʽspookʼ-bonzen terug.
In overleg met haar dochtertjes ging moeder proeven nemen. Zoals het vragen van de leeftijd van haar dochters en zelfs de leeftijd van een overleden kind. De ʽspookʼ-antwoorden klopten. De buren werden erbij gehaald, die er aanvankelijk niets van geloofden, maar werden bekeerd nadat het ʽspookʼ steeds met het juiste aantal bonzen alle gevraagde leeftijden wist te melden.
Een Mr. William Susler, een timmerman met een meer praktisch hoofd, kwam op het idee om het spook te laten antwoorden door één bons voor ʽjaʼ en twee bonzen voor ʽneeʼ.
En op die manier, volgens een soort van spook-quiz, peuterde hij te voorschijn dat de lijfelijke voorganger van het spook in dat huis was vermoord, van zijn spullen beroofd en begraven in de kelder.
Susler haalde er nog meer getuigen bij en kreeg telkens dezelfde overtuigende bewijzen en antwoorden. Op dat moment ging eindelijk de meid Lucretia haar mond eens opendoen.
Maar de verdwenen familie Bell was nergens meer te vinden. De zaak bloedde dood, omdat de Fox-familie op het slimme idee kwam, rond te gaan vertellen dat hun dochters bovennatuurlijk begaafd waren. Dat bracht een tijdje aardig geld op... tot het hele stel door de mand viel en wegens bedrog en oplichterij het plaatsje werd uit gepest. Maar het verhaal bleef in de buurt leven.
De climax kwam... pas in 1904! Het oude huis stond toen al lang leeg, met lekkend dak en rottend houtwerk. Kinderen uit de buurt speelden in de kelder en lieten een stuk van de oostmuur instorten, en een van hen werd zwaar gewond door het vallend gesteente. Manvolk dat te hulp snelde, ontdekte dat die slappe muur een valse was, slordig en haastig opgericht. Daarachter zat de ware en solide huismuur. Maar in de smalle ruimte tussen beide vond men de beschimmelde beenderen van een manspersoon van een jaar of 30 met ingeslagen schedel. Naast hem lagen de restanten van twee lege marskramerkoffers.

De op één na grootste brand van Londen

De allergrootste brand van Londen, die dan ook algemeen bekend is geworden als De Grote Brand, vond plaats in het jaar 1666, tijdens de regering van Karel de Tweede, en kort nadat onze Michiel de Ruyter de Theems opvoer naar Chatham om daar de staart van de Britse Leeuw een slag of wat om te draaien.
Het is minder bekend, dat niet eens zó lang geleden, kort na het midden van de vorige eeuw, het centrum van Londen werd geteisterd door een tweede vuurzee, wel niet zo enorm als de eerste, die tweederde van het toen bestaande Londen in de as legde, maar toch een fikkie dat er zijn mocht, en dat in ieder geval leidde tot de totale reorganisatie van de Londense brandweerkorpsen.

Vóór dat brandjaar 1861 bestonden er in Londen drie van elkaar onafhankelijke brandweer-systemen en die gekke stand van zaken was, zoals zovele van dat soort zaken in Engeland, historisch zo ʽgegroeidʼ. Volgens een bepaling van de Wet op de Stadsbebouwing moest elke kerkelijke parochie één brandweerwagen financieren en bedrijfsklaar houden... een heerlijk anarchistische en typisch Engelse wijze van doen, waarbij elke parochie de volle gelegenheid kreeg, aan het eigen hobbyisme de vrije teugel te laten... en die teugels waren soms enorm vrij, want in die tijden werden alle brandspuiten nog getrokken door paarden, en als de spuitgasten van Connemara Street zin hadden in een middag oefenen met vrij bier na, sloegen de vonken uit de straatkeien als de bemanning laat in de avond luid zingend huiswaarts mende.
In de tweede plaats bestond er zowaar een Londense Brandweer, die er zuiver particulier op na werd gehouden door de gezamenlijke brandverzekeringsmaatschappijen. Die hadden door schade en schande nogal wat geld verloren, omdat er op het blusvakmanschap van al die losse brandweerbemanningen nou niet zo erg viel te rekenen. Wel kon worden berekend, dat het toch goedkoper uitkwam om er een klein, maar vakkundig eigen brandweerkorps op na te houden, dat dag en nacht klaar stond om uit te rukken en ook werkelijk kon blussen, dan jaar na jaar kapitale sommen uit te keren aan afgebrande huizenblokken.
En ten derde kon men nog beschikken over een apparaat dat werd beheerd door de Fire Escape Association: een instelling van en voor vrijwilligers en deze laatste samenballing van vuurbestrijders kan men nog het best vergelijken met wat wij tegenwoordig kennen als Liefhebbers van Stoomlocomotieven, of Minnaars van de Vooroorlogse Auto. Hun brandspuiten zagen er allemaal schitterend opgepoetst uit, maar de paarden om ze te trekken stonden lukraak verspreid over de stallen van clubleden die over geheel Londen verdeeld woonden.
Die ene min of meer beroepsmatige brandweer (die betaald werd door de brandverzekeringsmaatschappijen) werkte zelf al onder twee handicaps waarvan op de eerste plaats de beperking, dat men die niet groter had ingericht, dan nodig leek om branden te bestrijden in bij de maatschappijen verzekerde huizen. Toch logisch, nietwaar? Een niet-verzekerd gebouw kun je rustig laten afbranden - daar word je als verzekering niet rijker of armer van. Je kunt er op zijn hoogst rustig bij gaan staan kijken om op te passen dat de fik niet onverhoopt overslaat naar een wèl verzekerd pand. Een ook weer logisch daaraan aansluitend bestond de regel, dat het publiek in het algemeen - en dat gold evenzeer voor de gemeente Londen - geen rechten kon doen gelden op de diensten van deze particuliere brigade. Goed - het kwam wel eens een enkele keer voor dat een der verzekeringsbrandspuiten iets bluste in een onverzekerd pand, maar zoiets gebeurde dan tegen betaling, of als vriendendienstje, omdat de eigenaar van dat pand toevallig in dezelfde kaartclub zat als de directeur van een verzekeringsmaatschappij.
Hoeveel brandspuiten bezat deze enige beroepsbrandweer nu eigenlijk? Zou u dat willen weten? In totaal 17.

In het midden van de vorige eeuw was Londen zo ongeveer het handelscentrum van de wereld en evenals in ons Amsterdam de helft van onze hoge grachtenpanden tevens diende tot pakhuis, zo bevonden zich in Londen gehele stadsdistricten die vrijwel uitsluitend bestonden uit opslagplaatsen. In Amsterdam konden wij dat gespreider houden, door het bestaan van een enorm netwerk van hoofdgrachten en zijgrachten, waardoor laadschuiten overal in de stad konden lossen en laden. Londen kende iets dergelijks niet - vandaar dat men het opslagprobleem regelde door het bouwen van voor die tijd gigantische bouwwerken van zware steen - met muren als forten en zwaar betraliede ramen (tegen diefstal) die soms wel zes verdiepingen hoog reikten. Vooral langs de zuidelijke oever van de Theems lagen reeksen van deze logge kolossen aan het water, aan de landzijde bereikbaar door Tooley Street: een naam met een klank, waar elke directeur van een brandverzekering automatisch van ging rillen, want al meer dan 25 jaar voorafgaande aan het rampjaar 1861 had elke brand die in deze buurt uitbrak een massa geld gekost.
Kort tevoren was er een geheel nieuw bakbeest van een pakhuis pal in het centrum van dit district neergezet door een rijke koopman met de naam Scovell en tijdens de bouw waren er al geschillen gerezen tussen Scovell en de brandverzekeraars. Dat lijkt op het eerste oog wat vreemd, want juist deze Scovell had zich grote moeite gegeven om zijn nieuwe pakhuis zo brandveilig te maken als voor die tijden onmogelijk leek. Zo stond er in de diepe kelder onder het pakhuis een stoomperspomp, die zijn water rechtstreeks uit de Theems betrok en door middel van ijzeren pijpen bluswater kon leveren op elke hoger gelegen verdieping.
De ruimte in al deze pakhuizen werd per vierkante meter inhoud onderverhuurd aan Londense kooplieden en zij zaten vrijwel alle tot de nok volgestouwd met handelswaar uit alle delen der wereld, en daar was niets bij, wat niet branden kon - vanaf balen katoen, aangevoerd vanaf de Mississippi, tot en met vaten walvistraan uit Groenland.

In die barre tijden bestonden er natuurlijk nog geen vrije zaterdagen, maar toch was men sociaal al zover, dat de meeste pakhuizen om 4 uur hun laaddeuren sloten, hoewel zo hier en daar het werk tot 6 of 7 uur bleef doorgaan. Hoe nu de brand in dit district precies is ontstaan, is nooit geheel opgehelderd, maar algemeen wordt aangenomen dat er (in die hete dagen van juni) broei is ontstaan in een opeengestouwde massa hennepvezel, bestemd voor touwslagerijen.
Juist toen men bezig was de hoofddeuren van Scovellʼs pakhuis voor het weekeinde af te sluiten, werd er waarschuwend geroepen vanaf de eerste verdieping, waar men rook had zien opstijgen uit de alreeds vermelde massaʼs jute en hennepvezel. Het steeds smeulend gehouden vuur onder de stoompomp in de kelder werd aangeblazen, maar het kost nu eenmaal tijd eer het water in de ketel drukstoom gaat leveren en al die tijd nam de dichtheid van de rook op de eerste verdieping toe.
Wie geen vakman is op dat gebied, denkt bij het woord ʽbrandʼ het eerst aan helder vuur - maar in werkelijkheid is de rook een véél gevaarlijker vijand dan uitslaande vlammen. Nog vóór de stoompomp op toeren kwam om direct water te leveren aan de straalpijpen op de brandverdieping waren werklui al in de weer met een ketting van emmers, waarmee zij water putten uit de langsstromende Theems, die hand aan hand naar boven reikten over een ladder, om dan de inhoud op de hennep te storten. Het meest direct waarneembare van die goedbedoelde activiteit was een sissende eruptie van stinkende en geelbruine rook, die meteen op keel en longen sloeg. Juist voor het eerste water het vuur bereikte, was een voorman op handen en knieën in de enge ruimte gekropen tussen plafond en de hoog opeengestapelde vezels. Hij kon nog juist ontsnappen en meldde, dat hij een betrekkelijk kleine brandhaard had waargenomen van gloeiende vezelpakken en het leek een kleine kunst, om dat te blussen.
Dat had vermoedelijk ook best gekund - zelfs met hand over hand doorgegeven emmers, als die stinkende rook er niet geweest was, die het totaal onmogelijk maakte om zelfs maar in de buurt van de brandhaard te komen.
Zelfs met op de stoompomp aangesloten brandslangen voorwaarts kruipen in de lage ruimte tussen hennep en vloer van de tweede verdieping was al lang uitgesloten: daar viel geen adem te halen. Een heldere geest opperde nu, om dan een gat te hakken in de zware draagvloer van de verdieping erboven, vlak boven de brandhaard, om zo het water recht in het vuur te spuiten... het bezwaar bij dat plan zat hem hierin, dat de hele verdieping erboven ook weer tot de hanebalken zat volgestouwd met waardevolle koopwaar.
Toen de eerste brandspuiten van de Centrale Brandweerbrigade uit Watlingstreet in Tooley Street verschenen, kolkten geelbruine rookwolken uit de tralieramen en de aan de rivierzijde openstaande laaddeuren. Maar dat niet alleen!
Het viel nu ook op, dat er ook al rook opwarrelde uit deuren en raamopeningen van de pakhuizen die aan weerszijden waren aangebouwd. Daar begreep men aanvankelijk niets van, aangezien die pakhuizen door extra dikke muren van elkaar waren gescheiden. Pas later legde eigenaar Scovell uit, dat op de eerste verdieping dubbele stalen deuren waren aangebracht, die toegang konden verlenen tot belendende opslaggebouwen, voor het geval de eigenaars ruimte van elkaar zouden willen huren. Door de warmte van die juniweek had men die tussendeuren opengezet om een beetje tocht te krijgen en daar was de beginnende brand nu bijzonder dankbaar voor.

Er was nog steeds geen vonkje of vlammetje te zien, maar de uitgebraakte rookwolken werden bij de minuut dikker. De opeengepakte koopwaar stond tot boven het niveau van de kleine zijramen op elke verdieping opgetast en er was geen manier denkbaar om met bluswater zelfs maar in de buurt van de brandhaard te komen. Toen deze stand van zaken eenmaal tot James Braidwood, de directeur van de Londense Brandweer, was doorgedrongen, besefte hij dat er - in ieder geval wat het enorme pakhuis van Scovell betrof - geen redden of blussen áán was... en wat er dan met de aangrenzende opslagplaatsen van elk zes verdiepingen hoog zou gaan gebeuren...? Hij begon met alle reserves waarover hij beschikte, op te roepen, en stationeerde zijn stoomspuiten rondom Scovellʼs stenen kolos, om de brand, die elk moment naar buiten kon gaan slaan, zoveel mogelijk in te perken.
Hij vroeg ook assistentie aan twee havenblusboten, die in die tijd nog niet beschikten over waterkanonnen, en dus langs de kade moesten worden gemeerd, waarna er gewone brandslangen naar land konden worden uitgebracht. Tegelijkertijd doemde een geheel nieuwe moeilijkheid op. De rivier de Theems is op die hoogte - nog dicht bij de brede monding sterk onderhevig aan het effect van eb en vloed en nu daalde het water nog steeds. Vanaf de rivier zelf liepen op open plaatsen tussen de complexen doodlopende inhammen landinwaarts: als het ware kleine zijhavens, waar vrachtschepen konden binnenvaren en afmeren, om vlakbij de pakhuizen te worden geladen of gelost. Het was een heel gewone zaak, dat die schepen bij laag water in die zijhavens vast kwamen te liggen met de kiel op de modder, maar dat betekende in dit geval wel, dat het nu onmogelijk was om ze naar veiliger oorden te verslepen - zij moesten blijven liggen waar zij waren afgemeerd.
Inmiddels was er ook een brandspuit verschenen, die officieel behoorde bij het Tooley-district, plus nog enkele ʽlosseʼ zoals twee van de Lambeth distilleerderij en een van een zekere Mister Roberts, een fabriekseigenaar uit Midwall. Deze posteerden zich op verschillende plaatsen in Tooley Street - aan de landzijde dus van de al brandende pakhuizen, na afloop van de ramp verklaarden hun bemanningen verontwaardigd, dat zij een tijdlang niets hadden kunnen uitrichten, omdat er geen water te krijgen was uit de standpijpen van de waterleiding. Stemmen gingen toen op, die verklaarden dat dit soort probleem zich al eerder had voorgedaan bij andere grote branden... het waterleidingnet had geen capaciteit genoeg voor zoveel spuiten tegelijk, en de twee spuiten van de Lambeth distilleerderij begonnen uiteindelijk hun water te betrekken uit de locomotieventanks van de South Eastern Railway, waarvan het station aan de andere zijde van Tooley Street was gelegen.
Tot op dit moment was er alleen maar een enorme en snel aanwassende rookuitbraking te zien geweest - zonder enig spoor van vuur. De doorbraak van de vlammen vond plaats kort voor zes uur, en toen gebeurde het ook in de vorm van een soort vulkaanuitbarsting, en binnen onwaarschijnlijk korte tijd stond het hele gigantische pakhuis van Scovell vanaf de begane grond tot het dak gehuld in een brullende kolking van vuur. De vlammen stroelden alsof zij van binnenuit werden gespoten uit alle raamopeningen en laaddeuren, lekten met hun lange tongen langs de gebouwen aan weerszijden en hele wolken van gloeiend gas wervelden door smalle stegen en binnenplaatsen waarin zij dan ineens vlam vatten en als het ware spontaan ontploften.
Om half acht ʼs avonds, toen de zon nog lang niet onder was gegaan, lag het pakhuis van Scovell, waarin de brand was begonnen, erbij als een holle stenen oven, want de zware houten vloeren waren allemaal doorgebrand en al het brandbare materiaal lag twee verdiepingen hoog opeengepakt als een onblusbare brandhaard. Totaal onblusbaar, ja, want de uitgestraalde hitte was nu al zo enorm geworden, dat de spuitgasten niet zo dichtbij konden komen, om met hun stralen het vuur te bereiken. En nu doemde er een geheel nieuwe verschrikking op: juist op de gelijkvloerse verdieping hadden stapelvoorraden talk opgeslagen gelegen en door de hitte begon dit spul eerst te smelten en vervolgens door de al weggebrande laaddeuren naar buiten te stromen, waarna het, nu er zuurstof bij kon komen, meteen in brand vloog, en al brandend steeds verder stroomde. Tegelijk daarmee vatten ook twee grote pakhuizen aan weerszijden van dat van Scovell vlam en nu werd het ook duidelijk, dat men aan het begin stond van een verwoesting die kapitalen zou gaan kosten.
Niet alleen kapitalen: het eerste menselijke slachtoffer was de commandant van de verzekeringsbrandweer: Braidwood. Een der voormannen had al gewaarschuwd, dat in de pakhuizen hier en daar ook hoeveelheden salpeter lagen opgeslagen, die wel eens zouden kunnen gaan ontploffen. Braidwood stond juist op de open kaderruimte tussen een van deze brandende gebouwen en de rivier, toen met een doffe dreun een explosie plaatsvond in het pand waar zij vlak voor stonden, en de gehele stenen muur aan de waterkant kwam naar binnen vallen. Enkele politiemannen en brandweerlieden konden zich nog juist redden door in de rivier te springen, maar Braidwood zelf struikelde en werd tellen later bedolven onder tonnen metselwerk. Hij moest in één seconde verpletterd zijn geweest. Het leek wel, of de dood van de brandweercommandant aan het vuur een triomfantelijke moed verleende: drie complete pakhuizen stonden nu al in lichterlaaie en de ramen der huizen aan de noordzijde van de Theems weerkaatsten de gloed tot het leek, of die huizen zelf van binnen in brand stonden. De ontploffingen volgden elkaar nu vrij geregeld op en wierpen regens van vlammende brokstukken tot ver in de omtrek, wat nu eindelijk de brandspuiten de kans gaf om nuttig werk te doen en althans woonwijken voor vlamvatten te behoeden.
Die hele avond en de verdere nacht bleven alle bierhuizen en caféʼs in de buurt open - wet of geen wet - ten gerieve van de tienduizenden nieuwsgierigen die inmiddels bijeen waren gestroomd. Sinds het midden van de zeventiende eeuw (de Grote Brand van 1666) hadden Londenaars niet zulk een magistraal fikkie kunnen meemaken, en zij schepten des te meer plezier in het spektakelstuk, omdat het hier pakhuizen waren van rijke kooplieden, die in lichterlaaie stonden en geen huizen van arme lieden.

Een prachtig uitzicht op de brand had men natuurlijk vanaf de beroemde Londense bruggen en die stonden dan ook al snel compact vol met belangstellenden. Zelfs de politie zag geen kans, dergelijke opeengepakte massaʼs te verdrijven. Maar het duurde niet lang, of belhamels klommen op de stenen balustrades en op de uitsteeksels van de pijlers. Maar ook daar kwamen telkens nieuwe gegadigden bij, met als resultaat dat hier en daar pechvogels (of lieden die een fles gin bij zich hadden en daar teveel van hadden geslikt) hun houvast verloren en in de snelstromende rivier plonsden. De meeste Londenaars uit die tijd konden niet zwemmen, en slechts bij uitzondering werd een van die drenkelingen opgevist door een der bootjes, die in steeds groteren getale op de rivier verschenen. Sloepen - zeilbootjes -lichters - platte dekschuiten - die werden allemaal door min of meer deskundige vaarlustigen losgemaakt en tot een plaats, zo dicht mogelijk bij het grote schouwspel geroeid, gezeild of gesleept. De daken van huizen en staatsgebouwen aan de overzijde van de rivier - zelfs de transen van de kerktorens stonden en hingen vol met mensen, die getuige wilden zijn van een der meest sensationele vertoningen, ooit in Engeland aanschouwd.
Maar het duurde niet lang met die vaarjool: alras werden de losse vaartuigen verdreven naar de noordelijke oever, en dat niet alleen vanwege de enorme uitgestraalde hitte: naarmate het ene pakhuis na het andere vlam vatte en vaten salpeter, teer en olie begonnen te ontploffen, stroomde hun oververhitte of gesmolten inhoud via de open kaden op de rivier af, bleef daar drijven en vormde complete brandende eilanden, die door de stroom werden meegevoerd, en hier en daar vastdreven tegen midden in de stroom, of een eind uit de oevers afgemeerde houten zeilschepen, waarvan nu ook enkele vlam begonnen te vatten. De Theems waterpolitie deed wat zij kon om hier hulp te bieden, maar wat kon zij doen?
Het begon nu ook donker te worden; dat wil zeggen: de avond was gevallen, maar het leek even licht als midden op de dag. De gehele zuideroever van de rivier - vanaf London Bridge tot aan het Douanegebouw was nu al één zee van vuur en hoe intenser de brand werd, hoe sneller die zich leek uit te breiden, als in een kettingreactie.
Alle brandspuiten van Londen - particulier of niet - waren nu in actie, en per weg of op platte treinwagons werden extra spuiten uit de omliggende gemeenten aangevoerd... maar men had met evenveel effect waterpistooltjes kunnen uitdelen: de uitgestraalde hitte van het brandende complex was zó enorm, dat niemand in staat was water in het vuur te brengen. En ook al hàd men dat gekund... de massa brandend materiaal was zó enorm, dat bluswater al in stoom zou zijn opgegaan eer het de ware brandhaard kon bereiken. De enige hoop bestond nu hierin, dat de wind zou blijven liggen en dát bofje deed zich voor gedurende de eerste helft van de nacht. Was er zelfs maar een licht briesje opgestoken vanaf de rivier, dan zou zonder twijfel het hele woondistrict ten zuiden van Londen er reddeloos zijn aangegaan.
Er ontstond toch al een lichte paniek, toen er na middernacht een licht windje begon te waaien juist vanaf de rivier, dat de kolkende vlammen de kant van het Londen Bridge spoorwegstation uitblies. Tussen dit station en de brandhaard lag een enorme houtopslagplaats die in een soort van U-vorm rondom een blok arbeidershuizen lag gebouwd. Nu concentreerden alle brandspuiten hun water op de stapels hout en de daken van deze huizen... maar de golven van gloeiend, schroeiend heet gas werden door het briesje juist deze richting uit gedreven... noopten de spuitgasten om dekking te zoeken en intussen werd al het houtwerk aan de huizendaken, die de volle straling van de gloed opvingen, zo oververhit, dat het ene dak na het andere ineens vlam vatte en nu was er duidelijk geen redden meer aan. De brandspuiten trokken zich ijlings terug en begonnen aan de schijnbaar hopeloze taak, het spoorwegstation te redden. Op dat moment begon de wind te draaien... en blies de gloed terug in de richting van de rivier.

Wie een ouderwetse kachel aanmaakt, of een fikkie stookt op een afbraakterrein, ziet wat hout en papier netjes opbranden tot as. Maar bij een brand van de afmetingen zoals hier beschreven, doen zich heel andere verschijnselen voor - zoals later ook is gebleken bij de enorme branden na de bombardementen uit de Tweede Wereldoorlog, zoals op bijvoorbeeld Hamburg en Dresden. De opgewekte en uitgestraalde hitte is dan zo enorm, dat houtwerk en ander brandbaar materiaal in nabijgelegen huizen, die nog niet door het vuur zélf zijn bereikt, brandbaar gas gaan afgeven, en dan is één vonk voldoende om het hele huis in één tel in vlam te doen vliegen. Hetzelfde kan men waarnemen bij grote branden in sparre- en dennebossen. De hitte van het naderende vuur doet de hars in takken en naalden vergassen tot de gehele boom in één seconde als het ware ontploft en van boven tot onder in een vuurbal verandert; een verschrikkelijk tafereel. Iets dergelijks was gebeurd bij dat blok huizen midden in de houtopslagplaats; het houtwerk van de daken bestond uit pitch pine (Amerikaans grenen), dat harshoudend is. De steile daken vingen de uitgestraalde gloed van het vuur op... het houtwerk raakte verhit tot boven de kritieke grens en als het ontstane hete gas ontplofte, zag men de dakpannen tot ver in het rond vliegen.
Het onstuitbaar voortkruipende vuur had nu bezit genomen van een rechthoekig pakhuizenblok, met in het midden een zwaar stenen bakbeest van een graanpakhuis. Dat was tien jaar eerder gebouwd, en als brandveilig gegarandeerd. Op elke verdieping bevonden zich natuurlijk kleine laaddeuren, waardoor men per etage de zakken graan in en uit kon takelen, en een hele tijdlang bleef die stenen kolos temidden van een omrande baaierd van vlammen stoer overeind staan. Ook toen de laaddeuren waren weggebrand, leek er nog niet veel aan de hand tot, ineens.. het graan daarbinnen zo verhit raakte, dat er gasvorming optrad. Toen deed zich een heel merkwaardig verschijnsel voor. Het gehele innerlijk van het graanpakhuis werd één kolkende stroming van brandende gassen, die langs de openingen van de weggebrande deuren rondwervelde. Er was gewoonweg daar binnen niet genoeg zuurstof voor een uitslaande brand. Tot het moment, waarop een deel van het dak het begaf; er zal daar wel een luik hebben gezeten. Een dunne kolom van wit vuur spoot tientallen meters hoog de nachtlucht in... van onder werd nu verse lucht aangezogen en de volgende seconde weerklonk een doffe dreun, die de huizen aan de overkant van de rivier deed schudden... en het hele pakhuis spatte uiteen in brokstukken metselwerk, en regens van gloeiende graankorrels. Een luid gejuich ging op onder de tienduizenden toeschouwers.

Die gasvorming is niet het enige merkwaardige effect dat optreedt bij zeer grote branden; een bijverschijnsel is de zogenaamde ʽschoorsteentrekʼ, en de luchtzuiging op de begane grond. Een kind weet, dat hete lucht opstijgt, maar daardoor ontstaat natuurlijk onderaan, waar het opstijgen begint, een tekort aan lucht. Bij een kolenkachel wordt dat tekort aangevuld door de schuifjes onderin, maar bij grote branden in een stad gaat er iets anders gebeuren. De enorme massa hete lucht, die met enorme snelheid opstijgt, moet met dezelfde snelheid van onderen worden aangevuld. Dus bij dergelijke branden ontstaat automatisch een luchtstroming vlak over de grond, die van alle zijden naar de brandhaard toeblaast. Dat kan zulke afmetingen aannemen, dat er in sommige omliggende straten, die recht naar het vuur toewijzen, een storm van stormwind gaat blazen. Door de omringende bebouwing aan de landzijde werd die zuiging wat bemoeilijkt, maar vanaf de rivierzijde bestond geen enkele belemmering, en een steeds krachtiger wind begon nu vanaf de noordoever van de Theems over het vlakke water te blazen.
Intussen waren er hoe langer hoe meer boten op de rivier verschenen, maar juist bij de nieuwaangekomenen waren er velen, die niet alleen uit pure sensatiezucht van wal waren gestoken, maar om veel praktischer redenen. Honderden van hen hadden de eerste de beste boot genomen waar zij de hand op konden leggen en waren daarmee het water opgegaan met geen andere bedoeling dan een soort van strandjutten.
De grote massaʼs gesmolten talk die de rivier in waren gestroomd, stolden natuurlijk weer zodra zij in aanraking kwamen met het koude water.
Sommige van die drijvende talkbergen stonden van boven nog in brand, en werden dan door de stroming van de oever losgesleurd, waarna zij een gretige buit vormden voor waterkapers, die eerst met emmers de oppervlaktevlammen doofden en dan de buit naar binnen haalden. Maar velen van deze jutters hadden van hun leven nog niet in een boot gezeten; zij waren afkomstig uit de sloppen van Whitechapel en het diepe East End en bij het worstelen met dat spekgladde talkspul plofte menigeen van hen overboord, terwijl zijn makkers niet voldoende bootvaardigheid bezaten om hem te kunnen redden. Een inspecteur van de waterpolitie vertelde later, dat alleen hij vijf van dat soort verdrinkingsgevallen had waargenomen, zonder dat hij er iets aan kon doen, omdat zijn boot op dat moment zelf al met de redding van een drenkeling bezig was.
Een goed voorbeeld van een ijselijke dood was het geval van vier jonge kerels, die zich tot dicht aan de rand van de pakhuiskade hadden gewaagd, waar zij de hompen talk losrukten en binnenboord haalden. Door een of andere instorting aan land kwam zonder enige waarschuwing een kleine vloedgolf van gloeiende, gesmolten talk over de kade aanstromen, gulpte over de rand en kwam op de vier ongelukkige knapen en hun boot terecht. Hun gegil kon men aan de overzijde van het water horen. Twee van hen sprongen nog overboord, maar werden niet teruggezien.
Nieuwe moeilijkheden ontstonden bij deze onervaren avonturiers door het steeds sterker waaien van de luchtstroom over het water. Vele kleine boten werden daardoor naar de brand toegezogen, geraakten tussen drijvende eilanden van teer, olie en talk en de inzittenden probeerden wanhopig, zich daar weer tussenuit te werken.
Temidden van dit alles kwam, tot ieders stomme verbazing, een zeilbark, met alle doek op, statig de rivier op varen. De opvarenden waren blijkbaar van mening, dat zij met een brandje aan land niets uitstaande hadden. Maar zodra zij in de vuurwindzuiging geraakten, waren zij alle macht over hun schip kwijt. Met steeds toenemende snelheid dreef de bark zijdelings op de zuideroever af. Aan dek zag men de varensgasten wanhopig heen en weer rennen en de zeilen strijken om zo minder wind te vangen, maar juist dat werd hun noodlottig, want de neerhangende zeilen kwamen in aanraking met het omhooglekkende vuur van een drijvend talk-eiland en even later stond het zeilschip van voor tot achter in brand. Een boot van de rivierpolitie zag op het nippertje kans, de bemanning te redden.

Het vuur was nu aan de oostzijde gevorderd tot aan één der doodlopende zijhavens, waar men nu koortsachtig bezig was, de daar liggende schepen, die los van de bodem kwamen door de rijzende vloed, naar de open Theems te boegseren, en eenmaal daar, langs de nog niet brandende open kaden in veiligheid.
Aan de overzijde van deze zijhaven lagen weer nieuwe pakhuizen, maar die afstand was zo groot, dat brandweerlieden daar heen en weer konden lopen zonder ernstig door de vuurgloed te worden gehinderd. Het leek derhalve niet moeilijk, om althans aan deze zijde het vuur een halt toe te roepen. Voor alle zekerheid (en omdat er nog steeds vonken en flarden brandend materiaal door de lucht vlogen) stationeerde men hier enkele brandspuiten met als speciale taak, laaddeuren en daken natgespoten te houden. De autoriteiten wijdden nu al hun aandacht op het tegenhouden van het vuur aan de zijde van het London Bridge Station en verder westwaarts langs de rivier. Ze hadden daar hun handen vol, en dat maakte hun schrik en ongeloof des te groter, toen een brandweerman hijgend kwam aanhollen, met de noodlotsboodschap, dat er rookwolken begonnen op te stijgen uit de zo veilig gewaande opslagplaatsen aan de overzijden van de lege haven.
Dat rampbericht was maar al te juist; weliswaar waren alle deuren en ramen van deze pakhuizen gesloten, maar enkele ruiten waren kapot, en daardoor begonnen wolkjes en spiralen van stinkende rook naar buiten te kringelen. Nadat de deuren waren geopend, en enkele moedige brandweerlieden met natte lappen voor het gezicht naar binnen waren gedrongen, ontdekten zij, dat de rook afkomstig was van kieren in zware valluiken in de vloer van de benedenverdieping, die toegang verleende tot gemetselde onderaardse gewelven.
Nu besefte een der aanwezigen, dat een waar netwerk van onderaardse bergruimten zich onder deze pakhuizen uitstrekte, veelal gevuld met waren die niet aan snel bederf onderhevig waren, zoals vaten palm- en olijfolie, terpentijn, dierenhuiden en dergelijke. Dat het vuur aan de andere zijde van de haven wel eens tot in deze ruimten kon doordringen... daar had men geen rekening mee gehouden. Maar nu realiseerde men zich, dat deze gewelven onder de dwarshaven doorliepen, en zo bestond de mogelijkheid, dat het vuur zich door deze gangen al een weg had gevreten, onder de dwarshaven door, om dan hier weer naar boven uit te barsten, in het hart van deze nog onaangetaste pakhuizen. Men was het er niet direct over eens, of men nu de zware valdeuren moest openen om water in die gangen te spuiten, of die juist dicht moest laten om zo weinig mogelijk schoorsteentrek ondergronds te veroorzaken. Uiteindelijk kwam een heldere geest op het denkbeeld om geen van tweeën te doen, maar de zware houten luiken af te dekken met hopen zand. Dat zorgde in de eerste plaats voor luchtdichte afsluiting en in de tweede plaats zou dat zand, bij toch nog doorbranden der luiken, in de opening storten en de erop uitmondende gang afsluiten. Honderden arbeiders gingen in ploegen aan het werk om deze bergen zand aan te brengen.

Bij zonsopgang waren de Londense bruggen één compacte massa rijtuigen, bussen, karren en straatventers. Vele toeschouwers hadden er geen moment over gedacht, hun bed op te zoeken, maar de mens heeft zo nu en dan een hartversterking nodig, hetgeen door de honderden Londense straatverkopers terstond was begrepen. Honderden van hen hadden zich met handwagens, overdekte tentwagens en karren met houtskoolvuurtjes naar de omgeving van de brand gerept en stonden daar luidkeels hun waren aan te prijzen. Hoewel het vuur zich niet verder leek uit te breiden, was aan de felheid van de brand zelf geen vermindering waar te nemen: een totale voorraad koopwaar van zes verdiepingen lag dicht opeengepakt tussen de dikke muren te branden dat het een lieve lust was. Rook van de meest uiteenlopende kleuren kolkte rond tegen de bleekblauwe ochtendhemel, en die kleuren veranderden naargelang van het materiaal waaruit de rook afkomstig was: balen koffiebonen - balen katoen - rollen Chinese zijde - thee uit Assam en Ceylon - paranoten uit Brazilië, om nog maar te zwijgen van de onzekerheid over wat er in de honderden meters lange gewelven onder al die pakhuizen nu precies aan de hand was. De brand had zich nu gestabiliseerd tot een gestadige massa van vuur - min of meer zoals die van een tot de oppervlakte doorgegloeid kolenvuur. Er was nu geen sprake meer van een wild kolkende massa brandend gas of woest lekkende vlammenzuilen - de totale massa materiaal tussen wat er nog overeind stond van de pakhuismuren brandde met een brommend, snorrend geluid dat men met de hand kon voelen trillen in het steenwerk van de bruggen.
Dat ging de ganse zondag onveranderd zo door. Bij tijd en wijle probeerden brandweerlieden, of het nu zou gelukken, ergens water in de rand van de brandhaard te werpen, maar zo mogelijk was de uitgestraalde hitte van de totale vuurmassa nu nog groter dan in de voorafgaande nacht. Toen het donker werd, waren vele toeschouwers ervan overtuigd, dat zelfs de metselstenen van het nog staande muurwerk donkerrood-gloeiend waren en niemand kon hun dat idee uit het hoofd praten. Tegen acht uur zondagavond begonnen de doffe explosies opnieuw, met wilde uitbarstingen van vulkaanachtige erupties. Er was nu geen twijfel meer aan, of die explosies waren afkomstig uit de onderaardse gangen, waaruit de hete gassen zich een uitweg baanden via de door metershoge voorraden bedekte vloeropeningen. Men had intussen ook beseft, dat sommige van die gangen doorliepen tot aan het London Bridge Station - om zo gemakkelijk ondergronds vervoer te hebben naar de spoorweglaadplaatsen, maar elk gevaar naar die kant blokkeerde men door het volstorten van de uitgangen daar met puin, zakken cement en natte aarde.
Op maandagochtend, de 24ste, toen de meeste Londenaren weer aan het werk moesten, kon er enige orde in de omgeving worden geschapen. Gevaar voor uitbreiding bestond nu niet direct meer, en het terrein van de ramp werd afgezet door een cordon van 200 politiemannen.

Toen de nacht viel stond het hele gebied waarop eens die trotse koopmanshuizen hadden gestaan, nog steeds brommend en snorrend te branden, als had men te doen met een gigantische primusbrander. En men begon zich nu de praktische vraag te stellen, hoe lang het nog kon duren, eer het zaakje zou zijn uitgebrand. Als om het ontoereikende van alle menselijke begrijpen over natuurkrachten aan te tonen begon het vuur om elf uur op maandagavond plotseling met hernieuwd geweld omhoog te laaien. Een krantebericht uit die dagen deelt mee:
ʽKolommen van wervelende vlammen schoten hoog de lucht in, doorweven van de meest bizarre kleuren. Nieuwe massaʼs zwarte en okergele rook kolkten omhoog naar de sterrenhemel en ondergrondse explosies deden de bodem schudden.ʼ
Er ontstond grote vrees, dat door de een of andere explosie de met zand bedekte valdeuren in de vloer van de nog onaangetaste pakhuizen in de lucht zouden worden geblazen, en met man en macht begon men nu ook deze opslagplaatsen te ontruimen.
Wat geen zinnig mens echter voor mogelijk had gehouden, was nu precies wat er wel gebeurde: Het duurde iets minder dan een maand eer de brand was uitgewoed ofwel geblust. Een ooggetuige die later een nauwgezet onderzoek instelde, verklaarde:
ʽMen doet de meest vreemde waarnemingen. In de gewelven onder sommige uitgebrande gebouwen ligt de verkoolde rijst in grote hopen, maar elke korrel is zuiver en apart tot houtskool geworden... Op één plaats troffen wij stapels aan van wat eens rauwe huiden waren geweest. Die stapels lagen er nog precies zo. Er was geen direct vuur in de buurt gekomen. Maar door de enorme hitte waren die taaie huiden zo van structuur veranderd, dat men ze tussen vinger en duim van beide handen kon verscheuren als pakpapier.ʼ

De Zwarte Dahliah

De onopgeloste moord op Elisabeth Short, gepleegd op 15 januari 1947, was zo onmenselijk sadistisch, en werkte zo in op de verbeeldingskracht van het Amerikaanse publiek, dat er in de jaren daarna meer dan vijftig mannen en vrouwen gingen ʽbekennenʼ dat zij eraan schuldig waren. Al die bekentenissen bleken bewijsbaar onmogelijk en verzonnen. Maar de ware dader (waarschijnlijk een vrouw!) is nooit gevonden. De politie van Los Angeles heeft het dossier dus nog steeds ʽopenʼ.

Vroeg op de ochtend van 15 januari 1947 kwam een vrouw met een jongetje aan de hand volkomen overstuur een tankstation binnenhollen:
ʽDe politie!... Bel de politie! Even verderop ligt een naakte vrouw... helemaal in tweeën gehakt!ʼ
Het naakte slachtoffer was inderdaad totaal in tweeën gescheiden, dat viel in één oogopslag te constateren, want de ene helft lag langs het trottoir en het andere stuk even verderop in de struiken van een leeg stuk bouwterrein.
De politie van Los Angeles was heus wel wat bloederigs gewend. Maar op deze ochtend troffen zij toch iets aan, dat zelfs de doorgewinterde veteranen van Moordzaken deed verbleken. Het lijk was bij leven een lang, slank meisje geweest van in de twintig, met een opvallend blanke, satijnige huid, met grijs-groene ogen en weelderig gitzwart haar. Toen zij gevonden werd, moest zij tussen zes en acht uur dood zijn geweest. Dat zij op die ochtend niet eerder was gevonden had als oorzaak, dat in een stad als Los Angeles vrijwel niemand loopt. Iedereen verplaatst zich daar per auto. Maar de auto van de vrouw met het jongetje had een gebrek vertoond aan de motor, dus was zij te voet op weg gegaan naar het tankstation. Zodoende was zij langs de plek gekomen, waar de stukken van het naakte lijk (vermoedelijk) in de afgelopen nacht uit een auto waren gegooid.
Bij lijkschouwing door de politiearts kwam een veelheid van gruwelijke details aan het licht. Het lichaam was met een vlijmscherp mes vlak boven de navel in tweeën gesneden. De ingewanden waren eruit verwijderd, waarna beide lichaamshelften zorgvuldig waren schoongewassen. Op één dijbeen waren met een mespunt de letters ʽBDʼ ingekerfd. Het hoofd van het meisje was bont en blauw geslagen. Verder waren op intieme plaatsen van het mishandelde lichaam de meest sadistische kwetsuren aanwezig: brandwonden van uitgedrukte sigaretten en ook venijnige knepen als van een soort combinatietang. Aan de aard van de kneuzingen aan de enkels was te zien dat het slachtoffer gedurende de marteling ondersteboven moest zijn opgehangen. Er was echter geen enkele aanwijzing te vinden, dat het meisje iets in of om haar mond had gehad om haar het gillen te beletten... Men moest dus wel tot de conclusie komen dat de wrede marteling had plaatsgevonden in een geluiddichte ruimte, zoals een kelder of een soortgelijk vertrek. Men mocht daaruit ook opmaken dat de moordenaar speciaal genot had geschept in het wanhopig gillen van het slachtoffer tijdens de langgerekte executie.

De vrouw die het lichaam had gevonden, kon zich herinneren dat zij op de plek waar zij haar vondst deed, een lichtgekleurde auto opvallend traag had zien voorbijrijden. Zij had daaraan geen bijzondere aandacht geschonken en kon het type en merk van de auto dan ook niet opgeven. Men slaagde erin van de verminkte handen nog enkele vingerafdrukken te verkrijgen, maar in het register van Los Angeles kwamen deze niet voor. Op hoop van zegen zond men ze per vliegtuig op naar het hoofdbureau van de FBI in Washington, want welk jong meisje kon daar nu geregistreerd staan? Tot ieders verbazing kwam vrijwel omgaand per telex het bericht binnen dat de vingerafdrukken afkomstig waren van een zekere Elisabeth Short. Die had tijdens de oorlog een tijdje gewerkt bij de postafdeling van een militair kampement hij San Diego. Daar werden alle vingerafdrukken van overheidspersoneel automatisch opgenomen en opgestuurd naar Washington. Als naaste verwant stond daar ook geregistreerd een moeder te Cambridge, in de staat Massachussets. Daarna kwamen pers en politie al snel achter de rest van haar levensloop.
Haar roepnaam was eerst ʽBethʼ geweest. Maar dat vond onze Elisabeth te tuttig en te saai. Zij wilde iets aparts voor zichzelf. Zij had van nature een opvallend satijnige en roomblanke huid, die een frapperend contrast opleverde met haar diepzwarte haar. AI gauw kwam zij op het idee om als extra contrast een witte bloem in het haar te dragen. Vandaar was het maar een kleine stap naar het gaan gebruiken van zwarte lingerie... vooral nadat zij ontdekt had dat sommige minnaars daar helemaal wild door werden. Toen zij er ook nog toe overging alleen maar zwarte truitjes en zwarte jurken te dragen, verwierf zij zich als vanzelf de bijnaam ʽZwarte Dahliaʼ. Onder dat handelsmerk had zij de laatste periode van haar korte leven Hollywood, Los Angeles en omstreken afgestroopt.
Toen zij zeventien jaar oud was, was zij van huis weggelopen omdat zij met haar kille, gescheiden moeder niet overweg kon. Dat was in 1942, toen Amerika juist aan de oorlog was gaan deelnemen. Als kelnerin of hostess (een wat fraaiere naam voor animeermeisje) zwierf zij van kantine naar kantine der militaire kampen, maar zonder ergens tot een vaste verbintenis te komen. Voor dat soort meisjes bestond er in die tijd een veredelde naam: ʽVictory Girlsʼ. Dat waren meisjes die braaf hun armen openden voor de dappere soldaten, om op die wijze de overwinning naderbij te brengen. In zekere zin waren zij de voorloopsters van de groupies, maar dan in militaire betekenis. Het waren geen officiële hoertjes, maar zo af en toe een cadeautje werd welkom aanvaard.
Na verloop van tijd kwam Beth in Californië terecht, in Camp Cooks, waar zij werd uitgeroepen tot ʽLekkertje van de Maandʼ. In datzelfde kamp liep zij op tegen de man die de Grote Liefde van haar leven scheen te gaan worden: majoor Matt Gordon van de luchtmacht. Zij kondigden hun kennissen reeds aan dat zij serieuze plannen hadden om te gaan trouwen, maar Gordon werd geheel onverwacht naar het Verre Oosten overgeplaatst. Enkele maanden later kwam het bericht, dat hij in India was neergeschoten. De plotselinge overplaatsing van Gordon was zo onlogisch geweest, dat men dat naderhand is gaan onderzoeken. Was er wellicht een hoger geplaatst officier, die Gordon als liefdesconcurrent uit de weg had willen hebben? Het leek er wel op, maar men heeft in die richting nooit enig houvast kunnen krijgen.

De Zwarte Dahlia leek een geboren zwalkster, altijd op zoek naar iets of iemand, waarvan zij zelf niet goed wist wat of wie. Onder de leiding van Captain Jack Donahue ontdekte het bureau Moordzaken al snel, dat het een dekselse toer was, na te gaan, wat de rondzwervende Zwarte Dahlia in de laatste dagen voor haar dood had uitgevoerd, en in wiens gezelschap zij had verkeerd. In dat opzicht kwam moeder Phoebe Short met een inlichting aandragen. Niet lang voor haar dood had Elisabeth haar moeder een briefje geschreven uit San Diego, met de mededeling dat zij werk had aangenomen in een marinehospitaal aldaar.
De politie in San Diego kwam er vrij snel achter, dat Beth Short, alias de Zwarte Dahlia, in San Diego op een kamer had gewoond... die zij zes dagen voor haar dood op de van haar bekende manier hals-over-kop had verlaten. Zij had echter geen enkele bagage meegenomen. Daaruit trok de politie de conclusie dat het meisje van plan was geweest, bij een vrouw of vriendin te gaan logeren, van wie zij in geval van nood dan wel de nodige toiletartikelen kon lenen. Intussen hadden de rechercheurs uit Los Angeles talloze bars en nachtclubs afgelopen, gewapend met fotoʼs van Beth Short, op ziek naar steeds recentere sporen. Zij ontdekten twee barkeepers, die verklaarden dat zij het zwartharige meisje twee of drie dagen voor haar dood in hun zaak hadden gezien. Daarbij was zij beide keren in gezelschap geweest van een of meer vriendinnen, althans... jonge vrouwen. Dit leek ook te kloppen met de theorie, dat Beth was gaan logeren hij vrouwelijke kennissen.
Maar wie waren die vrouwen of vriendinnen eigenlijk? De barkeepers hadden hen in elk geval nog nooit eerder gezien... en de identiteit van deze vrouwen is ook nooit achterhaald. Ook niet na wijdverspreide oproepen via de pers.
Intussen was de moord op de Zwarte Dahlia via de pers uitgegroeid tot de Sensatie van het Jaar. Nu is zoiets bij de pers altijd een raar geval. Er worden geregeld spectulaire moorden gepleegd, die niet meer aandacht krijgen dan een kort stukje rechts onderaan een binnenbladzijde van de krant. Maar zo nu en dan, ineens, stort de gehele pers zich massaal op één bepaalde zaak en die wordt dan opgeblazen tot iets buitengewoons. Het is natuurlijk mogelijk, dat dit in het geval van de Zwarte Dahlia een resultaat was van het schokeffect van de gruwelijke martelingen die zij voorafgaande aan haar dood had moeten ondergaan. Bepaalde verminkingen moesten volgens de politieartsen absoluut zijn toegebracht terwijl zij naakt en levend aan haar enkels ondersteboven was opgehangen. De details hiervan waren zo afgrijselijk, dat geen enkele krant het aandurfde, deze zwart-op-wit aan zijn lezers voor te leggen. Aan de ene kant was dat maar goed ook - dat zal straks nog wel blijken...
Er kwamen wel berichten binnen van personen, die aan de Zwarte Dahlia voor korte tijd woonruimte hadden verhuurd. Zo slaagde men erin haar levensloop na haar aankomst in Hollywood vrij aardig na te gaan. Beth was daar aanvankelijk gaan samenwonen met een bikkelhard, ambitieus vijftienjarig blondje, dat fanatiek van plan was om filmster te worden en totaal bereid was, daarvoor alles te verrichten dat dikbuikige produktieleiders en oudere regisseurs op erotisch gebied van haar konden verlangen. Tot dat tijdstip had Beth Short uitsluitend omgang gehad met primitieve militairen die van haar weinig meer verwachtten dan dat zij gezellig aan de bar met hen meedronk en na afloop daarvan zich gewillig aan hen gaf. Maar via het geraffineerde blondje kwam Beth al heel gauw in aanraking met de top-lesbiënnes van Hollywood... En dat is wel wat andere koek! In die kringen werd haar snel en grondig geleerd dat het niet uitmaakte of je aan de omgang met een man sexueel plezier beleefde... want er waren altijd vrouwen genoeg hij wie je daarvoor terecht kon.
De politie kwam er ook achter, dat Beth Short had samengewoond met liefst zes andere meisjes in een enorm groot appartement aan de North Cherokee Avenue. In die periode verdiende zij aardig wat bij als naaktmodel en met het optreden in pornografische filmpjes. Want dat was in 1946 nog een hoogst onwettige, clandestiene en ondergrondse bezigheid. Toch schijnt er iets te zijn gebeurd, dat Beth deed besluiten, met dit bestaan te kappen. In het najaar van 1946 smeet zij hals-over-kop al haar kleding in twee koffers, om terug te keren naar haar moeder in Massachussets - helemaal aan het andere eind van de USA. Dat moet een soort noodsprong van haar geweest zijn. Misschien voelde zij onbewust ook wel aan, dat het verkeerd met haar zou aflopen als zij in diezelfde doortrapte kringen bleef verkeren. Waarschijnlijk had zij beter naar een andere oplossing kunnen zoeken, want met haar moeder kon ze nu echt niet overweg. Dat had zij als zeventienjarige al niet gekund, en intussen had zij teveel gezien en meegemaakt om nog te kunnen wennen aan een saai burgermansbestaan bij haar moeder.
Misschien gebruikte zij de periode bij haar moeder ook wel om eens goed uit te rusten, of om over een schok heen te komen.
Zij heeft haar moeder daarover echter nooit iets verteld. Althans dat houdt de moeder koppig vol. In ieder geval pakte Beth, zoals dat bij haar de gewoonte was, van de ene op de andere dag haar koffers weer in, om terug te keren naar Hollywood, en naar haar gruwelijke dood.
In de maand december voor haar levenseinde leefde zij samen met een lesbische call-girl, die met haar een soort van compagnonschap was aangegaan. Met zijn tweeën pikten zij in bars mannen op, die zij dan voor geld aan hun gerief hielpen.
De politie viste ook uit, dat Beth op 8 januari 1947 een telegram had gekregen van een vroegere vriend, die haar op diezelfde avond ophaalde: een lange, forse, roodharige knaap met een bruine auto. Via hotelregisters achterhaalde men zijn identiteit. Hij bleek een vijfentwintigjarige handelsreiziger te zijn, die musicus geweest was bij de luchtmacht en die Beth nog van vroeger kende. Hij verklaarde, dat hij Beth (nadat hij de nacht met haar had doorgebracht in een hotel) de volgende dag had teruggereden naar Los Angeles. Daar had hij haar afgezet bij het Biltmore Hotel. Hij bleef koppig volhouden dat dat de laatste keer was geweest dat hij haar had gezien.
Al zijn verklaringen bleken te kloppen. Twee verhoren met een leugendetector konden hem op geen enkele onwaarheid betrappen. En nu restte er een onverklaarbaar gat van maar liefst zes dagen tussen de ochtend van de 9de en 15de januari, de dag waarop haar lijk werd gevonden. Waar was zij al die tijd geweest? Behalve die twee barkeepers kon niemand worden gevonden die haar zelfs maar had gezien.
Ook tegenover haar roodharige vriend was Beth al bijzonder zwijgzaam geweest. Het enige wat ze tegen hem had willen loslaten was ʽdat zij een vriend had, die abnormaal jaloers van aard wasʼ. En ook dat liet zij alleen maar los als verklaring voor enkele krabben en striemen op haar schouders en armen. Haar vriend had dat al een beetje raar gevonden, zei hij, omdat een man niet krabt, nietwaar? Maar hij had overigens altijd al wel het idee gehad dat die lieve Beth even vrolijk met vrouwen naar bed ging als met mannen...

Nu is dat altijd en overal een ware plaag voor de politie: zodra er een sensationele moordzaak de voorpaginaʼs haalt... en op de voorpaginaʼs blijft: dan komen er allerlei labiele lieden opduiken, die zich interessant willen voordoen, die aandacht willen trekken of die hun eigen naam ook wel eens in de krant willen zien verschijnen. In dit geval namen die verschijnselen nog dramatischer vormen aan. Binnen twee weken na de moord op de Zwarte Dahlia kreeg de toch al overwerkte politie te maken met liefst drie moorden op vrouwen, waarbij de slachtoffers ook grof waren verminkt. Was er sprake van een maniak?... Of had men te maken met hel bekende verschijnsel van imitatie? Misdadigers hebben een neiging tot nabootsen. Als er bijvoorbeeld melding wordt gemaakt van een sensationele moord, waarbij het slachtoffer is omgebracht door eerst polsen en enkels aaneen te binden, waarna hem een plastic vuilniszak om de hals werd gebonden, waarin hij dan langzaam stikte, dan kan men er in een grote stad (en zeker in Californië, waar een hoger percentage krankzinnigen rondloopt dan ergens anders) donder op zeggen, dat binnen korte tijd nog een of twee soortgelijke gevallen worden aangetroffen. Maar dat gaat alléén maar op, wanneer het oorspronkelijke misdrijf dagenlang de volle publiciteit heeft gekregen.
In het geval van de Zwarte Dahlia kon men vijf tot zes gewelddadige doodsgevallen op de zaak Beth Short terugbrengen. Het eerste slachtoffer viel reeds na drie dagen: een zekere Mary Tate was met een mes gestoken, waarna men haar met een nylonkous had gewurgd. Twee weken later (toen de zaak van de Zwarte Dahlia nog volop in de publiciteit stond) werd het lichaam van Jeanne French in de struiken aangetroffen, beestachtig verminkt. Op haar naakte huid had men met lipstick vieze woorden geschreven. Op 11 maart 1947 werd Evelyn Winters leeggebloed aangetroffen: autopsie wees uit dat ook zij sadistisch was gemarteld. Elk van die gevallen leverde natuurlijk weer nieuwe stof op voor sensatieverhalen in de pers. Hierdoor werden weer andere zieke geesten geïnspireerd.
In de loop van de zomer veroorzaakte dat de gruweldood van nòg twee vrouwen: Dorothy Mondragon werd naakt gevonden, met haar hoofdhuid op Indiaanse wijze gescalpeerd. Laura Trelstad werd aan polsen en enkels vastgebonden gevonden... men had haar met stokken en staven doodgeslagen... Maar bij geen van deze beestachtige moorden was de marteling bij het leven verricht met de uiterst sadistisch en ʽverfijndeʼ wreedheid die nu juist op Beth Short was toegepast. De politie waakte er zorgvuldig voor, dat de details daarvan niet naar pers of publiek konden uitlekken. Het bleef inmiddels altijd nog mogelijk, dat de persoon die de Zwarte Dahlia had omgebracht, daardoor de smaak te pakken had gekregen en als een wild beest rondsloop, op zoek naar nieuwe slachtoffers.
Al deze nieuwe moorden moesten natuurlijk ook worden opgelost en uitgezocht, hetgeen een enorme overbelasting betekende voor het door pers en publiek toch al opgejaagde politie-apparaat.
Daar kwamen nog eens de tientallen gefantaseerde bekentenissen bij. In totaal waren dat er in dit geval om en nabij de vijftig!
Een week nadat het lijk van Beth Short was gevonden, werd de politie opgebeld door een man die over de telefoon snikte:
ʽKom me halen... ik houd het niet meer vol. Ik sta in een telefooncel op Sunset Boulevard. Ik heb de Zwarte Dahlia vermoord...ʼ
In de politiewagen zat de man met het gezicht in de handen en snikte mompelend:
ʽIk heb het gedaan... ik kan er geen nacht van slapen!ʼ Op het hoofdbureau tekende deze man. Daniel Voorhees, een kelner zonder vast werk, een voorlopige bekentenis. Die werd nog diezelfde nacht triomfantelijk aan tientallen journalisten toegewuifd. Het bleek allemaal al gauw wat voorbarig te zijn. De volgende dag kwam de vrouw van de verdachte naar het hoofdbureau en vroeg of ze daar nu allemaal gek waren geworden. Zij had de hele zaak Beth Short in alle kranten gevolgd, en de hele week voorafgaande aan de moord hadden Daniel Voorhees, zijn twee kinderen en zijn vrouw doorgebracht in een kampeertent hij Lake Tahoe. Dit bleek te kloppen. Voorhees bleef wél vastzitten... Als geestelijk gestoorde, wel te verstaan.

Tien dagen later kondigde kapitein William Florence van de CID van het Amerikaanse Leger officieel de arrestatie aan van de negenentwintigjarige korporaal Joseph Dumais, een veteraan uit Fort Dix. Hij was bij de militaire politie aangegeven door een medesoldaat, met wie hij grote ruzie had gekregen na een spel poker. Al eerder had hij tijdens een nachtelijke braspartij uitgebreid verteld, dat hij zo dronk, omdat hij Beth Short had omgebracht. Hij was met haar uitgeweest, zo verklaarde hij, waarbij zij hem voortdurend sexueel had opgehitst. Maar toen hij op een buitenweg toenadering zocht, hield zij hem op een afstand. Daarna was hij razend geworden... De militaire politie vond bloedvlekken op enkele van zijn kledingstukken en ook een heel pak krantenknipsels over de zaak Beth Short.
Daarna had Dumais een verklaring afgelegd van bijna vijftig getypte vellen papier. Zijn eerste vrouw, zo bekende hij, was gestorven onder ʽgeheimzinnige omstandighedenʼ, die hij niet nader wilde toelichten. Tijdens zijn diensttijd in Europa had hij eind 1945 een Tsjechische getrouwd met twee kinderen, die hij daarna in de steek had gelaten.
ʽAls ik wat gedronken heb, kan ik vreselijk hardhandig zijn tegen vrouwen,ʼ verklaarde hij. Het klonk allemaal heel aannemelijk, maar toen de politie van Los Angeles, die als enige alle juiste details van de moord op Beth Short wist, hem verfijnd aan de tand voelde, bleek er niets van te kloppen. Ook Dumais verdween achter de tralies van een inrichting voor geesteszieken.

Enkele andere tijdrovende misgrepen waren natuurlijk het gevolg van opscheppende dronken kerels in de kroegen. In een bar in Long Beach zat een hospitaalsoldaat van de marine, een zekere John Andry, stevig op te scheppen over zijn vaardigheid in het uiteensnijden van dode lichamen. Daarbij gaf hij zulke lugubere details, dat barbezoekers de politie belden, die hem inrekende. Op het bureau gaf hij koelweg toe, dat hij de Zwarte Dahlia had gesloopt uit nieuwsgierigheid om te zien wat nu precies het verschil was tussen mannen en vrouwen. Tot dusver had hij alleen nog op dode mariniers kunnen experimenteren. AI gauw kwam ook hij echter met zijn bekentenis vast te zitten en toen zei hij, schouderschokkend:
ʽNou ja, ik acht me er toe in staat. Dàt bedoelde ik...ʼ
Deze knaap ging niet achter de tralies, want zijn commandant opperde het vermoeden dat hij de hele zaak in scène had gezet om te ontkomen aan uitzending overzee... Die nu met versnelde spoed werd geregeld. Ook vrouwen namen hun kans waar! Een fors gebouwde dame, die tijdens de oorlog bij het Vrouwenkorps had gediend, wandelde het politiebureau van San Diego binnen, plantte haar leren schoudertas op het bureau en kondigde aan:
ʽHier ben ik! Sluit me maar op! Die sloerie van een Zwarte Dahlia heeft mijn vent afgepikt, en daarom heb ik haar aan stukken gesneden!ʼ
Drie uur later moest zij toegeven dat zij de bekentenis verzonnen had.
In het plaatsje Barstow meldde een barkeeper dat een forse vrouw hem over een dubbele whisky had toevertrouwd:
ʽIk weet precies wie de Zwarte Dahlia heeft vermoord. Ze zullen binnenkort wel een flinke beloning gaan uitloven. Pas dan doe ik mijn mond open.ʼ
De politie kwam binnenstormen terwijl ze aan haar zesde dubbele whisky begon. Op het bureau wist zij te melden, dat de schuldigen twee mannelijke kennissen van haar waren. Zij hadden met zʼn drieën samengewoond. maar sinds een paar dagen waren de twee kerels er stiekem vandoorgegaan. Uit wraakzucht wilde zij hen nu aangeven. De twee ontrouwe knapen werden in korte tijd opgespoord... en hadden een waterdicht alibi voor de dag van de moord. Het was toch niet allemaal verloren moeite voor de politie, want de twee werden al geruime tijd gezocht... voor autodiefstal.

Zodra de politie in de gaten kreeg dat zulke meldingen gebeurden met de bedoeling iemand anders een hak te zetten, was zij al gauw geneigd om de kwaadwillige melders die grappen in te peperen. Minstens drie kamerverhuurders uit Los Angeles zouden zich voortaan nog wel eens bedenken eer zij de afdeling Moordzaken willen gaan gebruiken om hun persoonlijke vetes te vereffenen. Elk van deze drie knapen kwam kort na de moord op Beth Short op het bureau aanzetten met gewichtig klinkende meldingen over verdachte gedragingen van hun huurders. Na veel tijdrovend onderzoeken bleek, dat elk van deze drie op zijn manier wilde proberen, lastige huurders uit het huis te krijgen. Maar elk van die verhuurders had zelf boter op het hoofd. In normale gevallen had de politie hen wel laten rommelen, maar nu werd er werk van gemaakt.
Er is ook nog het befaamde geval van de striptease-danseres, die op een avond fluisterend de afdeling Moordzaken opbelde om te verkondigen: ʽIk ontmoet over een uur een man op de hoek van First Street en Temple Street en ik ben er bijna zeker van dat hij de moordenaar is van de Zwarte Dahlia.ʼ
Captain Donahue zond enkele detectives naar het bewuste kruispunt. Daar arresteerde men zowel de danseres als de man die haar daar aansprak. Na onderzoek bleek men te maken te hebben met een zakenman die, wat Beth Short betreft, volkomen vrijuit ging. Wel kwam boven water, dat de man en de danseres elkaar kenden... maar alleen maar, doordat zij in het laatste jaar van de oorlog beiden lid waren geweest van een benzine-besparings-autogroep. De mensen die dit clubje vormden maakten er een gewoonte van om samen in hun auto van en naar hun werk te rijden. Vanaf dat moment had de danseres hem ʽachtervolgd, aan het hoofd gezeurd en een beetje gechanteerdʼ. De man was nogal blij met zijn arrestatie. Het maakte meteen een einde aan de hinderlijke activiteiten van de danseres.
Op den duur werd er een speciale afdeling voor dit soort zaken opgericht, speciaal behandeld door de rechercheurs Harry Hansen en Finis Brown. Hansen zei hierover:
ʽDe meeste van die lastige werkbezorgers waren gewoonweg exhibitionisten, of mensen die uit waren op een ziekelijke hoop publiciteit. Een van de mannen bijvoorbeeld moest bekennen dat hij zich als moordenaar had aangegeven omdat zijn vrouw bij hem was weggelopen. Hij was niet in staat geweest haar op te sporen. Als zijn foto nu maar in de krant kwam als moordenaar van de Zwarte Dahlia, zo dacht hij, zou zijn vrouw van louter schrik wel op de een of andere manier reageren.ʼ
Er vonden natuurlijk ook volkome lachwekkende incidenten plaats. Op een dag zaten twee rechercheurs met de koppen bij elkaar in een koffiebar te fluisteren over de zaak van de Zwarte Dahlia. Toen zij terug kwamen op het bureau vonden zij daar alles in rep en roer. Er was een melding binnengekomen uit een koffiebar, dat twee hoogst verdachte kerels daar hadden zitten fluisteren, die veel te veel van de zaak van de Zwarte Dahlia af wisten. De twee verdachte kerels?... Die twee rechercheurs.
Weer een andere tipgever, die opgewonden stond te bellen in een telefooncel, sloeg alarm omdat hij in een cafetaria naast een hoogst verdacht persoon had gezeten. Op de vraag waarom hij meende dat dit de moordenaar was antwoordde hij:
ʽIk weet zeker dat het de moordenaar betreft. Hij deed erg zenuwachtig en bestelde een halve kop koffie. Geen normaal mens doet zoiets.ʼ
Een wat oudere dame wandelde zes kilometer ver naar het hoofdbureau om de politie aldaar ervan op de hoogte te stellen, dat men het stoffelijk overschot van Beth Short moest begraven met een kippeëi in de linkerhand. Gebeurde dat, dan zou de dader binnen één week worden gevonden. Zo deden ze dat rond de eeuwwisseling in Alabama ook, verzekerde zij.

ʽBij dit soort sensationele moorden,ʼ vertelde rechercheur Hansen. ʽlijkt het wel of er met een stok wordt rondgeroerd in het reservoir van labielen en halfgekken dat nu eenmaal in elke stad latent aanwezig is. En in Los Angeles wel in het bijzonder.ʼ
Dronkelappen en anderen, die om de een of andere reden een dag of wat niet naar huis durfden of konden, kwamen al gauw op het idee om ʽinteressant te gaan doenʼ over de moordzaak, om op die manier te worden opgepakt. Ze hadden namelijk al gauw in de gaten dat logies bij de politie ʽals verdachteʼ een heel wat betere behandeling, met koffie en sigaretten, opleverde dan bij oppakken wegens openbare dronkenschap of landloperij. Dat laatste betekende nachtlogies op de harde vloer van de nor, samen met andere alcoholisten en verslaafden.
Maar aangezien het altijd mogelijk bleef dat één van deze ogenschijnlijk onzinnige tips toch een bruikbaar spoor zou opleveren, moest alles worden gecontroleerd en nagegaan. In december van 1947 bijvoorbeeld, kwam Moordzaken te weten dat een knappe, negentienjarige getrouwde jonge vrouw, Mrs. Helen Millers, een klacht had ingediend over een man, Donald Graeff, die in haar dijbeen had gekerfd met een scherp mes. Deze knaap had haar onderdak aangeboden, nadat zij bij haar eigen man was weggelopen en, zo verklaarde zij, had haar vervolgens een week lang op een hotelkamer gevangen gehouden. Twee dagen voordat zij kans zag te ontsnappen had hij haar willen ʽbrandmerkenʼ. Hij had haar op bed vastgebonden en zijn initialen in haar dijbeen gekerfd met de punt van een scherp mes. Dit deed zo sterk denken aan de letters BD, die in het been van Beth Short waren gesneden, dat Moordzaken deze Donald Graeff eens fiks aan de tand ging voelen. De man gaf grif toe:
ʽOh... als ik op een van mijn dronkemanstochten ben, weet ik soms niet goed wat ik voor geks uithaal. Trouwens... die griet is zelf niet goed wijs... Die is óók voor alles in.ʼ
Men hield hem dagenlang vast, maar zag geen kans enige aanwijsbare schakel te vinden tussen hem en de moord op de Zwarte Dahlia. Naarmate de weken verstreken en de berichten in de kranten steeds minder opwindend werden - door puur gebrek aan enig nieuws - droogde deze stroom van valse meldingen vanzelf op. Wat niet wegnam, dat er zo nu en dan toch nog een verse ʽbekentenisʼ uit de lucht kwam vallen.
In september 1950 kwam er telefoon binnen van de politie in Oakland. Men had daar een zekere Christine Reynolds te pakken, vierendertig jaar en lesbiënne, die ineens was gaan bekennen Beth Short te hebben vermoord. Dit had zij uit pure jaloezie gedaan, zo verklaarde zij, omdat Beth haar in de steek zou hebben gelaten voor een jongere vrouw. Dit verhaal leek aanvankelijk zo veelbelovend, dat er een volle week voor nodig was om aan te tonen dat het een verzinsel was, bedoeld om een vriendin op stang te jagen.

Ineens vond men alle bagage van Beth Short - de kleren en andere bezittingen die hadden ontbroken op de kamer welke zij het allerlaatst had bewoond. In het bagagedepot van de Spoorwegen stond al geruime tijd een grote hutkoffer. Toen die niet werd afgehaald en er ook niets werd betaald, werd er een onderzoek ingesteld. Uit de hutkoffer kwam van alles te voorschijn. Niet alleen kleding en bezittingen, maar ook pakken liefdesbrieven, die een waslijst van namen en adressen opleverden. Vijftig rechercheurs togen met frisse moed aan het werk. Niemand kon echter uitvissen of verklaren waarom Beth Short zoveel van haar bezittingen had ingepakt en in dat bagagedepot had gezet. Toen ook dat onderzoek reddeloos was vastgelopen, werd Jim Richardson, de stadsredacteur van de Los Angeles Examiner, opgebeld door een persoon met een ʽfluweelzachte stemʼ, die aankondigde dat hij enkele souvenirs van Beth Short aan de krant zou opsturen.
En inderdaad - enkele dagen later arriveerde er op de redactie een postpakketje, waarin zich een geboortebewijs, een notitieboekje en nog wat andere kleinigheden bevonden, die kennelijk in het handtasje van de Zwarte Dahlia hadden gezeten. Waarom dat geboortebewijs? In een handtasje...? Samen met het gegeven van die volgeplakte hutkoffer deed het weer denken aan iemand, die beloofd had, met Beth Short te zullen trouwen. Maar dat doet een vrouw toch niet met een wildvreemde?... En nergens was ook maar enig spoor te vinden van een huwelijksgegadigde.
Deze bescheiden waren de laatste - ook al weer doodlopende - aanwijzingen.
Captain Jack Donahue vat de hele zaak nog steeds als volgt samen:
ʽDe sexmoord op Elisabeth Short is de meest sadistische en duistere uit mijn hele politie-carrière. Men heeft dit meisje welbewust dagenlang in leven gelaten en berekend doodgemarteld. Het was, volgens mij, veel te sadistisch voor een lustmoord. Het moet zijn gedaan door iemand, vervuld van een onverzoenlijke en bijna waanzinnige haat. Ik ben er nog steeds van overtuigd, dat het door een vrouw is gedaan. Enkele van de gruwelijke details in de verminkingen wijzen daar sterk op...ʼ

Het is nu meer dan vijfendertig jaar geleden gebeurd. En men wacht nog steeds op een bekentenis of op een nieuw gegeven dat eindelijk dit raadsel zal kunnen oplossen.

De man die zijn geheugen verloor

Van het ene uur op het andere, zomaar ineens, totaal je geheugen kwijt zijn... dat je niet meer weet hoe je heet of waar je woont... moet een gek iets zijn. Maar als je daar even over gaat nadenken, zitten er nog veel méér rare kanten aan. Want... wat verdwijnt er nu eigenlijk precies uit je geheugen? Alles? Dan zou je ook niet meer weten hoe je moest autorijden - dan zou je de verkeersregels niet meer kennen - dan zou je niet meer kunnen rekenen, en dus niet met geld omgaan... denk maar even door. Het onverklaarbare is juist bij plotselinge amnesie (dat is het dure Latijnse woord ervoor) dat geheugenverlies juist nooit totaal is, of de patiënt zou ineens terugvallen tot de status van een pasgeboren baby.
Nu bestaan er in wezen twee soorten amnesie: de eerste ontstaat als gevolg van een uiterlijke oorzaak zoals infectie of een dreun op het hoofd - de tweede soort is doorgaans het gevolg van een te hoog opgelopen geestelijke spanning. De een gaat aan de drank, een tweede slikt tabletten en een derde verdedigt zich doordat zijn psyche als het ware een veiligheidsschakelaar omzet in zijn kop. Geheugen weg... dan zijn natuurlijk ook ineens alle problemen weg.
Het ware verhaal hieronder is een schitterende beschrijving van een korte periode in het leven van Robert Morris, een Amerikaan die later alles wat hem overkwam heel precies opschreef.

De 29ste augustus van 1950 was een dinsdag, en een snikhete dag in New York. Tegen een uur of een in de middag stond er een lange man wat stom te staren naar de komende en vertrekkende elektrische treinen van het Pennsylvania Station. Zijn naam? Dat wist hij zelf niet en dat begon nu pas tot hem door te dringen.
Hij stond daar maar te staan: een lange, bebrilde man van om en bij de 40, in een beige broek, met een donkerblauw shirt en een dun tweed jasje, dat hij aan het lusje achteloos over een schouder aan zijn vinger had hangen.
Hij stond daar al een paar minuten in diezelfde houding, maar nu leek hij langzaam uit een soort van verdoving te ontwaken. Al die mensen die in treinen stapten of er uit kwamen... die liepen allemaal doelbewust ergens heen. Een meisje met een reistas werd door een oudere dame afgehaald en omhelsd. Maar waarheen moest hijzèlf? Hij wist het niet... Hij wist zelfs niet eens hoe hij op dat station verzeild was geraakt - hij wist niet eens waar hij ergens thuishoorde. Het was hem te moede, als was hij rechtstandig, vanuit de lucht, vanaf een andere planeet op dit station neergelaten. Nee - die vergelijking was ook niet goed. Iemand van een andere planeet wist natuurlijk deksels goed dat hij van Mars afkwam, of van Venus. Maar zelfs dàt wist onze man niet van zichzelf. Hij kende zijn eigen naam niet eens!
Die gewaarwording was zo totaal vreemd, dat hij niet eens in paniek raakte. Hij besefte, in de meest letterlijke zin, niet wat hem overkwam. Maar hij kwam nu wat in beweging en begon om zich heen te kijken... en zijn oog viel op een richtingbord:

EIGHTH AVENUE SUBWAY STRAIGHT AHEAD

Dat maakte hem meteen duidelijk, dat de combinatie van 8th Avenue en Subway niets anders kon betekenen dan de stad New York. Maar hij vroeg zich af HOE hij het wist. Uit een vroeger bestaan blijkbaar, hoewel hij zich dat vroegere bestaan zelf niet kon herinneren. Hij kende zijn eigen beroep niet - hij wist niet eens of hij getrouwd was, of hij kinderen had, of hoe zijn huis eruit zag. Ja, zo was ik er op dat moment aan toe.
Het raarste van alles was dat op een of andere manier mijn totaal vermogen tot logisch denken óók was uitgeschakeld. Je kunt het misschien nog het beste zo duidelijk maken: ik was op het midden van de dag ineens aan het slaapwandelen geraakt.
Wat ik wel heel duidelijk voelde, was een onweerstaanbaar sterke aandrang om ergens naartóé te gaan. Maar waarheen - dat wist ik niet maar ik moest wel op pad. Dus ik in die hitte aan het lopen - veel te haastig, want binnen een kwartier was mijn hele bovenlichaam nat van het zweet. Zo vaag en wat ongerust stelde ik mezelf wel wat vragen, geloof ik. Zo van: Waar moet je nou naartoe? En: Loop je ergens van weg? Maar daar kwam geen enkel antwoord op en ik voelde me ook niet angstig, of bedreigd of iets dergelijks. Ik had alleen maar dat innerlijke gevoel dat ik ergens naartoe moest. Het eerste wat ik me daarna herinner van die eerste dag was, dat ik in een telefoonboek stond te bladeren: in de zakengids, en ik was bezig de namen van de hotels na te lopen, want ik voelde me moe en verhit en wilde wat rusten en een bad nemen.

Het eerste hoteladres dat ik eruit pikte, was in de West Forties - vlakbij Broadway. Ik moet New York vrij goed hebben gekend, want ik wandelde er zonder aarzelen naar toe en huurde een kamer. Ik had onderweg in mijn zakken gevoeld en daar vond ik overal geld. Bankbiljetten en los geld - in totaal een paar honderd dollar. Maar geen portefeuille - geen paspoort - geen enkele brief of rekening waaruit ik misschien had kunnen opmaken, wie ik was. In dat hotel vroegen ze ook geen legitimatie, want zoveel bijzonders was het bepaald niet. De kamer die ik kreeg was me veel te armoedig: met een kapot kleedje op de vloer en een doorgezakt bed. Ik weer naar beneden en zei dat ik met een dergelijk hok geen genoegen nam en dat ik mijn geld terug wilde. De vent beneden lachte me in mijn gezicht uit.
ʽBent u op uw kamer geweest? Nou - dan heeft u hem gebruikt.ʼ Ik liet de zaak er maar bij zitten en wandelde een paar blokken verder, tot ik de Taft zag, en dat hotel maakte een stuk betere indruk. Het eerste wat ik deed toen ik boven alleen was - dat was mezelf een hele tijd in de spiegel aanstaren. Ik herkende mijn eigen gezicht niet eens!
Ik weet nog wel, dat ik de conclusie trok, dat ik nooit erg lang aan het rondzwalken kon zijn geweest, want aan mijn kin te zien moest ik me nog diezelfde morgen hebben geschoren. Mijn broek zat keurig in de vouw en mijn shirt was schoon. Alleen nu wat doorgezweet. Ik voelde me wel dood- en doodmoe, liet me gekleed op bed neerploffen en viel als een blok in slaap.

Toen ik ontwaakte, was het pas vier uur in de middag, en ik dreef van het zweet, maar buiten dat voelde ik me een stuk opgeknapt. Ik lag een minuut of wat op mijn rug rond te kijken en vrijwel meteen bekroop mij een onstuitbaar gevoel van onrust. Ik moest opstaan - meteen - en op pad. Die aandrang was zo sterk, dat ik er onmogelijk weerstand aan kon bieden. Het was niet zozeer dat ik ergens héén moest, maar meer dat ik me zodra ik wakker werd, gevangen voelde - ik zou pas weer vrij zijn, als ik eenmaal weer op straat liep. En ja hoor - zodra ik het Taft-hotel uit was, voelde ik me prima. Ik liep dwars de stad door naar de Negende Avenue en zette koers naar het zuiden. Ik wandelde op mijn dooie gemak, bekeek wat etalages, ging ook een tijdje op een bankje zitten, kocht ergens verderop een tros bananen en at die al slenterend op. Op die manier kwam ik aan de zuidpunt van Manhattan terecht in Greenwich Village. (Dat is in New York het oudste district, waar de straten nog echte namen hebben in plaats van cijfers, en dat is helemaal overgenomen door artiesten, nep-artiesten, homosexuelen, overjarige ex-hippies en beroeps-spandoekenlopers.) Op een of andere manier voelde ik me daar erg thuis... ik werd een stuk rustiger. Ik herinner me een straat met roodbakstenen huizen en voordeuren met koperen knoppen en deurkloppers. Ook een boekwinkel met een etalage vol houtsneden. De rest is uit mijn herinnering weg. Ik sjokte maar losweg wat rond en ik geloof ook niet, dat ik heb gegeten - misschien ergens een hamburger uit het vuistje. Wel dronk ik een paar glazen bier, maar toen was het al donker. Het was nog steeds snikheet en ik had enorme dorst. Als die dorst te erg werd, ging ik een koud glas bier drinken en zodra dat op was, begon ik weer te wandelen. Ik heb ook een tijdje op een bank in Washington Square een sigaret zitten roken. Zomaar. En toen was ik ineens terug in het Taft-hotel.

Ik heb die eerste nacht zowat geen oog dicht gedaan: het was veel te heet en daarbij was ik oververmoeid en kon me maar niet ontspannen. Tegen half acht in de morgen had ik er genoeg van. Het moet toen woensdagmorgen zijn geweest. Ik nam haastig een douche, kleedde me zo snel mogelijk aan en repte me het hotel uit... Op straat ervoer ik hetzelfde als de dag daarvoor, maar in sterkere mate. Ik bedoel zodra ik dat hotel uit was, kreeg ik een opgelucht gevoel van bevrijding, maar meteen ook die innerlijke aandrang om in beweging te blijven - lopen - zonder enig vast doel. Zolang ik maar in beweging bleef, voelde ik me prima. Ik zal best meteen koers gezet hebben naar Greenwich Village, want om tien uur liep ik daar alweer rond, en nu wilde ik dáár onderdak zien te komen. Ik begon iets te zoeken in dat grote blok rondom Wanamakerʼs. In het midden van dat blok vond ik een hotel boven een stel winkels. Ik kreeg daar zonder moeite een kamer, betaalde vooruit, maar toen ik boven was, trof ik daar zoʼn vuile en verwaarloosde troep aan, dat ik meteen omkeerde, de sleutel afgaf en iets anders ging zoeken... maar dat bleek zo mogelijk nog erger. Ik geloof dat het niet eens een écht hotel was, maar zoʼn pand waar ze per uur bedden verhuren, als je snapt wat ik bedoel.
Ik had er een afkeer van, om mensen iets te vragen en ik bleef rondlopen, in het wilde weg, tot ik eindelijk iets behoorlijks vond: dat was in de Achtste Straat, meen ik - niet ver van Fifth Avenue. Ik zat daar een tijdje doelloos bovenop mijn bed, of op een stoel, uit het raam kijkend. De lucht was nu dichtgetrokken en er begon een warme druilregen te vallen. Terwijl ik daar zo zat, voelde ik me ineens iets over mijn benen krauwelen... een afschuwelijke gewaarwording. Ik rukte mijn schoenen en broek uit, stak alle lichten aan en bekeek mezelf. Mijn benen waren overdekt met kruipende beestjes... ik had geen idee wat dat voor insecten waren. Geen luizen of kakkerlakken, en ze wroetten zich vast in mijn lichaamshaar - afgrijselijk. Ik begon er bijna van te gillen, trok schoenen en broek weer aan en holde de straat op. Enkele tientallen meters verder vond ik een drogisterij waar ik een scheermes kocht, een pakje mesjes en een tube scheercrème... ook nog een tandenborstel - dat weet ik nog precies. Daarmee rende ik terug naar mijn hotelkamer, waar ik alle kleren uitgooide, in het bad stapte en aan het werk ging. Het kostte me een hele tijd om van die beesten af te komen; ik moest ze werkelijk niet vàn, maar uit mijn huid schrapen; ze hadden zich er gewoonweg ingewerkt. Toen ik de laatste weghad, bloedden mijn benen op wel een dozijn rauw gekrabde plekken, maar dat kon me niet schelen. Ik spoelde de hele walgelijke viezigheid door de afvoerpijp, maakte het scheermes zorgvuldig schoon, deed er een nieuw mesje in en ging zorgvuldig mijn gezicht scheren, waarna ik ook mijn tanden borstelde. Daarna nam ik een tweede heet bad, kleedde me aan en begon weer te wandelen.

Ik bleef aan het lopen tot het donker werd, en toen bevond ik me nog steeds in dezelfde buurt en ik had zoʼn honger, dat mijn oren ervan suisden. Behalve een kop koffie had ik de hele dag niets naar binnen gekregen. Ik ging toen een Italiaans restaurant binnen: zoʼn ding met een schoolbord met een krijtgeschreven menu erop in het venster. Daar werkte ik een grote schaal spaghetti met een glas bier naar binnen en daar knapte ik wat van op. Vervolgens liep ik terug naar de Achtste Straat, maar stopte bij een bioscoop en kocht er een kaartje. Voor een of andere Italiaanse film, welke dat weet ik niet meer, want ik kon mijn gedachten er onmogelijk bij houden... die innerlijke onrust bleef me maar aanporren. Halverwege liep ik de film uit, vond een bar en dronk staande een biertje. Maar dat was ook niet wat ik zocht.
Toen gebeurde er iets geks. Terwijl ik met dat glas bier in de hand stond te staren, trof het me ineens dat ik niet wist wie ik was. Kijk eens - het was me natuurlijk al dagen duidelijk, dat er ergens iets niet klopte, en zo nu en dan bleef ik al voortIopend ineens stilstaan om vragend rond te kijken, maar het was niet echt tot me doorgedrongen wat er aan de hand was. Nu was het ineens anders, en meteen werd ik bang. Het was eigenlijk net alsof ik in een spiegel keek... en daar helemaal geen spiegelbeeld waarnam! Nu ik erop terugkijk, meen ik dat dat het begin was van bewustwording. Tevoren wist ik niet wie ik was, maar nu wist ik dat ik het niet wist - vat u het grote verschil?
Toen drong het tot me door, dat ik de afgelopen dagen verschillende hotelregisters had getekend, en probeerde me de naam te herinneren die ik had gezet. Iets zoals Ward, dacht ik. Of: Walsh. Maar tegelijkertijd was ik er zeker van, dat dit toch mijn ware naam niet was... het klonk niet juist. Maar waar kwam dan die naam ʽWalshʼ vandaan? Geen antwoord. Ik begon te beven en dat werd steeds sterker, tot ik nauwelijks in staat was om mijn glas nog langer vast te houden. Ik zette het op de bar, maakte dat ik buiten kwam en liep zo snel mogelijk de straat uit... snelwandelend - bijna hollend - net alsof ik door iemand op de hielen werd gezeten. Ik rende in één ruk door naar mijn hotelkamer, en daar begon ik opnieuw al mijn zakken na te zoeken. Ik moest toch zeker een portefeuille hebben bezeten, of creditcards, of dergelijke dingen! Alles wat ik vond was een pakje sigaretten, en mijn polshorloge zonder enige inscriptie, wat lucifers en geld. Dat had ik al eerder gemerkt: geld in beide broekzakken - los geld in mijn jaszak en opgefrommeld geld in mijn borstzakje. Nu trok ik al mijn kleren uit en ging op zoek naar naamlabels, maar ook daar zat ik naast. Mijn shirt was van het merk Arrow en mijn jasje was gekocht bij Hart, Schaffner & Marx - een confectiezaak. Mijn broek was van Daks.
Toen dook ineens een geheel nieuw idee in me op. Uit het niets. Ik vond het plotseling noodzakelijk om onverwijld op weg te gaan naar Philadelphia. Dus ik kleedde me weer aan, holde de trappen af naar beneden omdat ik het geduld niet had om op de lift te wachten, rende de straten door en bereikte Pennsylvania Station omstreeks drie uur in de ochtend. Vlak daarbij is een autobus-station. Er zou een bus naar Philadelphia vertrekken over tien minuten. Ik wist niet hoe het met de treinen zat, dus nam ik de bus maar.

Ik rolde met die bus Philadelphia binnen op donderdag, 31 augustus - juist toen het licht was geworden, en vond vrijwel meteen een koffieshop, waar ik wat geroosterd brood met een ei at met een kop koffie. Direct daarna ging ik weer op pad en wandelde Broad Street af tot ik een hotel zag: de John Bartram. Daar hadden ze een heel aardige kamer voor me vrij, en daar sliep ik een poosje, want ik had een ellendige nacht gehad in die bus.
Toen ik ontwaakte en uit het raam keek, zag ik een zwaarbewolkte lucht en alles zag er triest en mistroostig uit. Ik voelde mezelf ook zo: depressief en nogal radeloos. Wat deed ik in godsnaam hier in deze stad? Wat had me bewogen om hals-over-kop hierheen op weg te gaan? Als ik de vorige avond al een reden had gehad, was die nu spoorloos uit mijn geest verdwenen.
Ik nam het zoveelste bad en kleedde me aan. Ik moest me nodig scheren, zag ik, maar mijn scheerspullen waren weg. Ik zou ze wel in New York hebben achtergelaten, of anders in de bus hebben laten liggen. Het kon me eigenlijk bar weinig schelen en ik voelde me alweer dat dringende gevoel van onrust krijgen, dat me de straat op dreef. Dus ging ik maar weer aan de wandel. Het regende nu, maar ook dat drong nauwelijks tot me door. Ik bleef maar lopen, straat-in, straat-uit, tot ik zo moe werd, dat ik als vanzelf terugsjokte naar mijn hotel. Daar rustte ik wat... en wéér de straat op. Zo nu en dan had ik een vaag gevoel dat ik wel degelijk naar iets op zoek was, maar naar wàt?
Na verloop van tijd begon het natuurlijk weer donker te worden, en toen liep ik op Locust Street. Gek dat ik die straten nu nog allemaal zo precies weet - soms zijn er hele happen uit mijn herinnering vrijwel totaal uitgewist en andere dingen weet ik nog haarscherp. Ik moet ergens nieuw toiletspul hebben gekocht, want op Locust Street droeg ik een blauwlinnen reistas met een scheermes, een tandenborstel en nog wat van dat soort dingen. Daarmee zette ik koers naar Broad Street, naar het busstation waar ik die ochtend was aangekomen en daar nam ik een kaartje voor de eerstvolgende bus naar New York. Ik besef zelf best, dat dit volslagen idioot klinkt, maar ik vertel het precies zoals het gebeurd is. Ik had totaal geen verstand en zelfs geen vrije wil meer... ik bewoog me als een robot of als een gedrevene.
In New York zocht ik eerst een koffieshop die al open was en die vond ik op de 34ste Straat. Ik had de boel nauwelijks naar binnen, of ik maakte weer benen richting Greenwich Village... of een magneet me daarheen trok. De lucht was weer opgeklaard en ik voelde dat het weer een hete dag zou gaan worden. Ik was nu innerlijk weer zo gedreven, dat ik veel te snel liep en druipnat van het zweet kwam aanzetten bij dat hotel in de Achtste Straat waar ik al eerder had gelogeerd. Maar ze hadden geen kamer voor me beschikbaar. Of ze zeiden van niet, vanwege de rare indruk die ik begon te maken. Per slot van rekening had ik nu al vier dagen rondgerend, van hot naar haar, in zweet en regen, in dezelfde broek, shirt en jasje. Daarbij had ik nu een baard van al twee dagen. Het enige adres waar ze me wilden hebben, was in een goedkoop logementje in Bleecker Street, maar ik stelde nu niet zulke hoge eisen meer. En vóór ik daar binnen ging had ik eerst wat schoon ondergoed gekocht, een nieuw shirt en sokken met een das.
Ik kon me nu scheren, een douche nemen en mijn spullen aantrekken. De ouwe smeet ik in de prullemand en meteen daarna ging ik weer de straat op. Nu begon er weer iets nieuws in mijn geest te ontwaken; ik begon me nu zorgen te maken over wie ik nu eigenlijk wel was, en wat er gebeurd kon zijn om me in deze onmogelijke toestand te doen geraken. Die eerste twee dagen was ik, als het ware, verdoofd geweest, maar nu begon mijn verstand weer een beetje te werken. Wat aan de ene kant helemaal niet zo prettig was, maar daardoor kwamen ook het gepieker en de zorgen opdoemen. Eén ding bleef onveranderd: de enige manier waarop ik kalm kon blijven was door in het wilde weg te blijven rondlopen. Zodra ik ergens stopte, begon langzaam een soort paniek me te bekruipen.
Tegen twee uur in de middag was ik weer op Times Square en stopte daar voor een krantenkiosk. Dat bracht me op een idee. Ik was er vrij zeker van, dat ik afkomstig was uit een grote stad - uit New York zelf of een grote stad niet ver daarvandaan, want het drukke verkeer gaf me geen centje last - daar was ik blijkbaar aan gewend. En ik wist ook precies, hoe grote spoorwegstations en busverbindingen werkten. Als ik nu eens alle kranten kocht uit alle grote steden rondom New York... zou ik er daar dan niet een van herkennen? In elk geval de moeite van het proberen waard.
Ik kocht een armvol kranten, sjouwde die de 42ste Straat op naar Bryant Park en ging daar in het gras liggen lezen. Ik begon met Philadelphia: de Bulletin en de Inquirer. Daarna werkte ik me door de Sun en de News-post uit Baltimore heen - de Post en de Times-Herald uit Washington, de News uit Wilmington, de Journal uit de Providence en de Courant uit Hartford. Ik eindigde met de Postgazette uit Pittsburgh. Maar ze zagen er voor mij allemaal eender uit. Ik was er uren en uren mee bezig en bekeek alle advertenties of ik geen winkels herkende, maar toen ik ermee klaar was, kon ik wel huilen van teleurstelling; het had allemaal tot niets geleid. Ik liet me achterover vallen in het gras en voelde me mateloos hulpeloos en door iedereen verlaten.

Het eerste herinneringsbeeld daarna is van wat jongens, die een balspel deden in een veldje bij Riverside Drive, langs de rivier de Hudson. Toen werd ik weer onrustig en om acht uur was ik weer terug... waar dacht u? In Greenwich Village. Ik at een paar broodjes in een Griekse cafetaria, en besefte toen, dat ik mijn toiletspullen nog had liggen op mijn hotelkamer in Bleecker Street, en dat ik die beter op kon halen voor ik weer een nieuwe bevlieging kreeg. Ik kon niet aan de gang blijven met telkens nieuwe scheermessen te kopen en mijn geld verminderde in angstwekkend tempo. Toen ik met mijn reistasje buiten kwam, was het donker, en broeierig heet.
Toen mijn dorst te erg werd, ging ik een ding binnen, waarvan ik dacht dat het een bar was, maar het bleek een soort van nachtclub met een orkestje, dansende mensen en nu en dan een show. Een van de nummers bestond uit een stripdanseres. Ik stond met mijn bier bij de bar en keek naar haar. Een mooi gezicht had ze niet, maar wel een lenig lichaam en ze bewoog het op een sensationele manier. Ik kon geen oog van haar aflaten, en op een of andere manier scheen ze dat te voelen, want toen ze klaar was met haar nummer, stapte ze van het podium af en kwam recht naar mij toe, en zei: ʽHallo. Jij bent hier nieuw, hè?ʼ En ze begon meteen een praatje te maken.
Ik wist niet wat me overkwam - niet zozeer omdat het een vrouw en een danseres was, maar omdat dit de eerste keer was in vier dagen dat een menselijk wezen me zelfs maar had opgemerkt. Ze heette Arlene, zei ze en vroeg of ik haar iets wilde aanbieden. Daar was het natuurlijk om begonnen, maar dat kon me niks schelen.
We gingen apart aan een tafeltje zitten. Ik bestelde nog een bier en zij een whisky. Toen de kelner wegliep, zat ze me een kort poosje recht aan te kijken - alsof ze me nu pas goed zag. En ineens flapte ze eruit:
ʽEr is iets niet in orde met je, hè? Zit je in moeilijkheden?ʼ
Ik was zo overrompeld, en aan de andere kant zo blij dat er een menselijk wezen contact met me opnam, dat ik zonder verder nadenken zomaar meteen mijn hele verhaal eruit liet rollen. Gewoon de feiten van de afgelopen vier dagen en nachten. Of ze me nou wel wilde geloven of niet dat kon me geen barst schelen - ik móést mijn verhaal gewoon aan iemand kwijt. Maar ze voelde feilloos aan dat ik de waarheid sprak, zat wat hoofdschuddend naar me te kijken en zei:
ʽZoiets zal je toch overkomen! Ik heb echt met je te doen.ʼ
Toen stond ze ineens op, en liep naar de bar. Ze kwam kort daarna terug met twee glazen bier.
ʽIk heb die whisky afbesteld,ʼ zei ze. ʽIk wil jou niet gaan zitten uitzuigen. Je kunt je geld best zelf gebruiken.ʼ
We bleven daar zitten praten tot het tijd was voor haar volgende show en daarna praatten we verder. Nu stelde zij de vragen en het was duidelijk, dat ze er echt op uit was om me te helpen. Ik weet nog wel dat ze vroeg of ik dacht dat ik getrouwd was en dat moest eigenlijk wel, want ik had een trouwring aan mijn vinger. Die peuterden we eraf om het ding van binnen te bekijken, maar er stond niets in gegraveerd. Daar werden we dus ook niet wijzer van. Maar het is wel typerend, dat ik daar al die vier dagen niet aan had gedacht. Kun je nagaan hoe weinig bij de tijd ik was. Ik vertelde haar natuurlijk ook, dat ik eigenlijk sliep in dat hotelletje in Bleecker Street, en toen sloeg ze van ontzetting haar handen voor de mond:
ʽJe kunt toch zeker wel iets fatsoenlijkers vinden, zeg! Weet je wat: jij wacht tot ik klaar ben met mijn werk, en dan kun je misschien wel een nette kamer krijgen op dat adres waar ik zelf woon. Daar hebben ze wel eens iets vrij.ʼ
Ze vertelde me waar het was: een artiestenpension bij Columbus Circle. Ik zou daar op haar wachten tot omstreeks vier uur. Het was toen pas een uur of een, maar ik had voor mijn gevoel daar al veel te lang binnen gezeten en ik had het niet meer. Ik zat maar op mijn stoel te schuiven. Die tijd tot vier uur deed ik niets anders dan alleen maar rondlopen, en toen ik kort na vieren op Arleneʼs adres aankwam, zat ze beneden in de hal op me te wachten. De portier zei, dat er daar geen kamers vrij waren op dat moment, maar hij belde met de Alvin, in de 52ste Straat, en daar hadden ze wel ruimte. Arlene pakte me bij een elleboog, loodste me langs de kortste weg daarheen, en regelde alles voor me. Daarna zaten we nog wat in de lobby te praten tot het licht werd, en toen ging ik naar mijn kamer en zij terug naar haar eigen adres. Ik geloof wel, dat ze met me mee naar boven was gegaan als ik daarop uit was geweest, maar mijn hoofd stond er niet naar. Ik kon zoiets gewoon niet opbrengen. Het was het allerlaatste op de wereld waar ik zin in had. Niet om háár - met geen enkele vrouw.

Toen ik wakker werd, en dat was nu een zaterdag - was het negen uur en een kwartier later stond ik alweer op straat. Na een kop koffie liep ik recht naar die krantenkiosk op Times Square om weer wat kranten te kopen. Daarmee haastte ik me terug naar de Alvin. Toen ik mijn kamer binnenkwam, stond de telefoon te rinkelen. Arlene, natuurlijk. Ze wilde weten hoe het met me ging, en vroeg of ik zin had om samen met haar gezellig ergens te ontbijten. Nou, ik had daar niet zoʼn trek in - ik wilde liever op mijn gemak die kranten uitpluizen, maar ik gaf maar toe. Ik ontmoette haar bij Childs, op Columbus Circle, en het duurde niet lang, of ze kwam met een plan voor den dag: het zou het beste zijn als ik de hele zaak voorlegde aan haar huisarts... die zou dan wel weten, wat verder te doen. Ze schreef zijn adres op, ging naar de telefoon en maakte meteen een afspraak. Voor drie uur die middag, en dan zou zij zorgen dat ze er ook was. Ik ging met alles akkoord en misschien was ik het op dat moment wel van plan.
Maar we waren nog niet uit elkaar, of het zweet brak me weer eens van alle kanten uit. Ik voelde me of er een val voor me werd opgezet. Wéér dat instinct van vrijheidsbeperking, voel je wel? Ik liep naar een parfumerie, kocht een dure fles toiletwater en liet er een cadeauverpakking om doen. Dat pakje gaf ik af aan de portier van haar pension, en maakte dat ik wegkwam. Ik was haar erg dankbaar, maar ze maakte me zenuwachtig met haar kordate gedoe.
Onderweg naar de Alvin kocht ik wat nieuwe kleren, zoals een broek en op mijn kamer knapte ik me op. Daarna pakte ik mijn reistas en vertrok. Ik was daar alweer lang genoeg geweest, vond ik. Bovendien kon Arlene me daar vinden, en dat wilde ik niet.

En daar dwaalde ik weer rond... door Greenwich Village. Maar het leek nèt of het hele district van aard en sfeer veranderd was. Er liepen veel te veel mensen rond en de straten waren te nauw. Dat niet alleen - àlles leek anders: beangstigend. En dat gevoel is de laatste indruk die ik me uit die periode herinner, want daarna ligt er een zwarte leegte in mijn herinnering; hier begint een totale black-out en mijn geheugenfilm begint pas weer te lopen op het moment dat ik stilstond op een wandelpad langs de zuidrand van Central Park, en recht tegenover het Sint Moritz hotel. Ik liep het park uit en de Avenue op, tot recht tegenover de hotelingang. Ik stond daar een tijdlang naar te kijken, met het duidelijke gevoel, dat die gevel iets moest betekenen. (Hij had daar met zijn vrouw zijn wittebroodsdagen doorgebracht - de samensteller). Maar in mijn geheugen werd er niets grijpbaars wakker. Toen stak ik over en begon over het trottoir heen en weer te lopen, telkens voorbij de ingang. Soms bleef ik een tijdje staan om te kijken naar de mensen die er in en uit gingen en dat deed ik blijkbaar zo opvallend, dat de portier me wantrouwend begon op te nemen. Het kostte me echt moeite, om me van die ingang los te rukken, maar ik was bang dat ze de politie op zouden bellen, dus ging ik tenslotte maar weg.
Al rondzwervend kwam ik terecht bij een busstation ergens bij Times Square en daar waren mensen bezig met instappen. Ik vroeg waar die bus naar toe ging en dat was Newark, zeiden ze. Toen klom ik er ook maar in - zomaar - zonder aanwijsbare reden. Nou - we arriveerden aan het eindpunt in Newark om half negen in de avond en ik zocht een barretje op en dronk een glas bier. Daarna begon ik wat rond te wandelen, maar het was zaterdagavond en de straten waren vol met dronken en halfdronken mensen die liepen te zingen en te brallen en tegen me opbotsten. En nu begonnen mijn voeten ook steeds meer pijn te doen van al dat geloop. Dus ik zocht een hotelletje op: de Douglas, en daar kreeg ik een kamer, waarna ik meteen naar bed ging.
Maar het was te heet om rustig te kunnen slapen. Newark was nog erger dan Manhattan. Ik lag daar maar te woelen en naar het plafond te staren en te piekeren tot het licht begon te worden. Tegen een uur of zeven kwam ik overeind, maar ik kon vrijwel niet in mijn schoenen komen. Mijn voeten waren dik opgezwollen en op een van mijn hielen had ik een open blaar. Na veel gedoe met koud water kreeg ik eindelijk toch mijn schoenen aan en zo strompelde ik naar beneden. De ontbijtzaal was nog niet open - dus ging ik maar in de lobby zitten en las wat zondagskranten. Toen de ontbijtzaal openging, was ik een van de eersten en ik bestelde een enorm ochtendmaal - alles wat ik maar kon bedenken. Maar toen dat allemaal voor me werd neergezet, toen kon ik behalve koffie geen hap door mijn keel krijgen... ik was veel te onrustig en zenuwachtig. Dus ik liet alles maar staan zoals het er stond, rekende af en ging naar buiten met maar één idee in mijn hoofd: als de bliksem terug naar New York City.

Die hele zondag herinner ik me alleen maar in losse brokstukken. Ik ben in de ondergrondse terechtgekomen, die me onder de Hudson door naar Manhattan terugbracht. Toen ik daar uitstapte was het weer beginnen te regenen. Toen haalde ik het in mijn hoofd om op een veerboot te stappen en daarmee voer ik een paar keer naar New Jersey op en neer, maar uiteindelijk stapte ik eraf aan de New Jersey-kant en daar liep ik door de regen rond tot ik een bus zag met bestemming Broadway. Ik daarin, maar toen we aan het eindpunt waren, bleek het Broadway in Hoboken te zijn, en niet Broadway in New York. Ik wist op een of andere manier (hoe ik dat wist is weer zoʼn mysterie!) dat er een veerboot ging vanuit Hoboken, maar ik kon het ding niet vinden. Het enige wat ik vond waren bars vol met dronken kerels. Zondag in Hoboken, dus zodoende.
Kletsnat van de regen en strompelend van de pijn in mijn voeten kwam ik ten laatste in Brooklyn terecht, in het hotel Pierrepont, in Pierrepont Street. Daar liet ik me neervallen in een leunstoel in de lobby. Ik weet nog wel dat er een huwelijksfeest aan de gang was in een van de achterzalen en al die lachende en feestende mensen maakten dat ik me daar nog ellendiger voelde dan buiten in de regen. Ineens kon ik me niet meer in bedwang houden: ik zakte met het hoofd voorover op de tafel en barstte in snikken uit.

Ik denk dat ik vóór ik in de lobby ging zitten al een kamer had gehuurd en betaald, en dat ze me naar boven hebben gebracht, want ik werd de volgende morgen wakker in datzelfde hotel - met al mijn kleren aan op bed en al mijn spullen, mijn reistas en ook een nummer van de U.S. News and World Report, dat ik in de lobby had gekocht lag er allemaal keurig netjes. Ik voelde me afschuwelijk, en dat zat hem niet alleen maar in mijn zere voeten. Al mijn spieren deden pijn - zelfs mijn botten en gewrichten. Elke beweging die ik maakte deed me kreunen, maar diezelfde innerlijke drang zorgde dat ik mijn tanden op elkaar zette, mijn kleren wat fatsoeneerde en aan een nieuwe dag begon, want ik voelde nu, dat ik op stel en sprong niet alleen uit dat hotel, maar zelfs uit geheel Brooklyn weg moest... Het zat voor mijn idee allemaal mis... Toen ik tegen een uur of acht buiten kwam en begon te lopen, viel het me na enige tijd op, dat het overal zo vreemd stil was. Het was toch maandag vandaag? Ja - dat wist ik zeker. De dagen had ik precies bijgehouden. Maar waarom was er dan vrijwel geen mens op straat?
Pas na een uur drong het tot mij door, dat het Labor Day was, de dag van de Arbeid en dan heeft heel Amerika vrijaf. Na een tijdje vond ik een station van de subway en daarmee kwam ik uiteindelijk terug in New York, in de buurt van Chatham Square - ergens in de Bowery, waar de alcoholisten in portieken liggen te slapen en ouwe vrouwen lopen te bedelen. Een van die ouwe wijven kwam me met uitgestrekte vuile handen achterna, en in paniek gaf ik haar een kwart dollar. Een deel van die paniek ontstond in mij, omdat ik mezelf, zoals ik al dagen leefde, in die aan lager wal geraakten herkende. Ik was net zoʼn verschoppeling en zwerver als zij - het enige verschil was tot dusver, dat ik nog wat geld op zak had. Maar het zou nu niet lang meer duren, voor ik er net zo aan toe was als zij...! De enige manier om aan dat idee te ontsnappen was... een heet bad in een fatsoenlijk hotel! Alsof al die armoedige, bedelende stakkers me op de hielen zaten, zo gehaast zette ik koers naar Times Square en daar in de buurt vond ik weer een hotel: de Century, in de 46ste Straat. Daar douchete ik, schoor me zorgvuldig en hield mijn voeten langdurig onder de koudwatersproeier om de zwelling wat te reduceren, zodat ik mijn schoenen weer aan zou kunnen krijgen. Toen ging ik een beetje liggen rusten, maar dat hield ik niet lang vol. Ik moest weer de straat op - hinkend en strompelend - weer naar buiten. Ik móést eenvoudig ergens naartoe - en ging ook telkens weer grimmig op pad, maar zodra ik dan ergens aankwam, was het niet de plek die ik zocht, en moest ik weer opnieuw op weg.
Dat hele dwangidee van Greenwich Village was nu verdwenen - die hele dag dwaalde ik lukraak rond door de halflege straten van New York, af en toe wat uitrustend op een bank of de trappen van een openbaar gebouw. Toen kwam ineens dat beeld van het Sint Moritz hotel weer bij me op en ik ging haastig dáárheen op weg. Dat idee flitste in me op alsof het mijn redding en verlossing betekende. Ik had ineens zulk een haast, dat ik op mijn gezwollen voeten met blaren en al probeerde te gaan draven en kreunend en strompelend bereikte ik Fifth Avenue, zo tegen zonsondergang. Wat betekende dat ik die hele lange dag over de trottoirs had gezworven.
Ik was nog een heel eind ten noorden van het Moritz hotel en ineens voelde ik me zo verschrikkelijk moe en uitgeput, dat ik alleen nog maar voort kon gaan door met mijn handen langs de gevels te tasten. Zo nu en dan stond ik een tijdje stil - op het punt van in elkaar zakken. Niemand der voorbijgangers keek naar me om - ze dachten waarschijnlijk dat ik ziek of dronken was.
Op een of andere manier moet ik het hebben gehaald, want ik weet heel zeker dat ik me aan de overkant van Fifth Avenue bevond, bij Central Park, met de gevel van het hotel recht tegenover mij. Ik heb daar toen weer een hele tijd gestaan - zinloos kijkend naar de mensen die in en uit gingen en de autoʼs die af en aan reden. Tot ik van louter uitputting niet meer kon. Ik kon nu werkelijk elk moment in elkaar zakken, en met mijn laatste krachten haalde ik een der ingangen van Central Park, ging daar op een bank liggen en probeerde wat te denken.
Er kwam geen zinnige gedachte in me op - bovendien was ik er veel te moe voor. Het duurde niet lang, of ik zag een patrouillerende agent aankomen. Ik sleepte me overeind en strompelde naar hem toe. Hij bekeek me van boven tot onder en deed niet onvriendelijk. Hij dacht zeker dat ik ruzie met mijn vrouw had gehad en daarna een glaasje teveel genomen. Iets dergelijks. Ik probeerde hem uit te leggen wat er met me aan de hand was en ik zag aan zijn ogen, dat hij me langzaam begon te geloven. Ik rook niet naar drank, natuurlijk.
ʽWaarom gaan we niet samen rustig naar het bureau?ʼ stelde hij voor.
ʽGoed,ʼ zei ik gedwee. ʽBest. Maar alleen als we samen per taxi gaan. Ik wil niet gebracht worden alsof ik ben gearresteerd.ʼ
Hij hield een taxi voor ons aan, zo kwamen we terecht op het politiebureau in de 54ste Straat... kort na middernacht.

Rust was er voor mij niet bij. Ik kreeg wel koffie, maar onder het slurpen door moest ik enkele malen achtereen mijn verhaal vertellen: eerst aan de sergeant van de wacht en daarna een twee, toen aan drie en tenslotte aan vier rechercheurs. Om vier uur in de nacht kón ik niet meer. Ik stortte volledig in en liet me graag aan hun verdere zorgen over.
Nou - er kwam een ambulance en die bracht me eerst naar het Sint Clareʼs Hospitaal in de 51ste Straat. Daar kreeg ik een slaapmiddel en daar trokken ze blijkbaar de conclusie, dat ik een geval was voor een psychiater, want toen ik bijkwam, lag ik op een zaal tussen halve gekken en warhoofden. Toen pas kwam ik erachter, dat ik in bewusteloze toestand was vervoerd naar Bellevue, en elke New Yorker schrikt zich rot als hij die naam alleen maar hóórt. Ik begon te schreeuwen dat ik niet gek was, en dat was natuurlijk het stomste wat ik had kunnen doen. Van alle kanten ging er een gillend gelach op en toen kwamen er een paar verplegers aanhollen en gaven me een spuitje.
Toen ik weer bijkwam, stond er een lieve verpleegster aan mijn bed. Met een soortement ontbijt. Ik voelde me ook een stuk kalmer - ze vertelde me, dat ze mijn voeten hadden verbonden en dat ze de schoenen van mijn voeten hadden moeten snijden. Nadat ik wat was gewassen, kwam een andere verpleegster me halen - ik moest naar de dokter.
Ze ondersteunde me, terwijl ik op sokken over dat verband heen door de gang strompelde en daar - in een kale kamer - achter een bureau, zat een man met grijs haar in een witte jas. Hij had een balpen in de hand en begon me op heel rustige toon heel eenvoudige vragen te stellen. Ik probeerde die zo goed mogelijk te beantwoorden, maar het was net of er binnen in mijn hoofd iets in het rond bleef springen - ik kon mijn gedachten nergens bij houden.
En toen, ineens, terwijl ik nog tegenover hem zat, was het alsof er een deur openschoof. Van de ene seconde op de andere. Ik wist alles weer! Ik vloog overeind en schreeuwde het uit.
ʽIk weet het! Ik weet wie ik ben! Ik ben Robert Morris en ik woon in Boston! Jezus - mijn vrouw zal niet weten wat er met me aan de hand is geweest! Mijn vrouw heet Mildred, en...ʼ toen sloeg ik de handen voor mijn ogen en begon te kreunen: ʽJezus - nou moet ik natuurlijk terug en dan begint al het gedonder weer van voren af aan...ʼ

Regens van stenen en
vliegende kachels

Van alle sinds eeuwen bekende vreemde en onverklaarde verschijnselen is dat van de zogenaamde ʽPoltergeistenʼ wel een der àller-eigenaardigste. Er zijn van dit soort gebeurtenissen zóveel gevallen bekend en die zijn door zoveel duizenden getuigen bevestigd, dat het volslagen onmogelijk is, om te blijven volhouden dat het allemaal berust op massa-hypnose, of dat het gewoonweg bestaat uit baldadige streken door ondeugende en slimme opgroeiende kinderen.
Waarom noemen wij speciaal die kinderen?
Omdat het nu eenmaal een heel opvallend feit is, dat in veruit de meeste huizen waarin zich deze Poltergeist-verschijnselen voordeden, jongens of meisjes in de puberteits-leeftijd woonden of logeerden. Dat is géén algemene wet, maar in heel veel gevallen hielden de vreemde verschijnselen meteen op, zodra een kind in de puberteit het huis verliet... en soms gingen de abnormale voorvallen met het betrokken kind mee naar het volgende huis. Die samenhang is zo opvallend, dat ettelijke malen de theorie naar voren is gebracht, dat juist kinderen in de opgroeiende leeftijd heel ontvankelijk zijn voor ʽduivelseʼ of ʽmagischeʼ krachten.
En dit soort verschijnselen komt heden ten dage nog steeds voor.

Als u eens zou kunnen praten met de heer en mevrouw Hermann uit Seaford, Long Island, in de Verenigde Staten, zouden die u kunnen vertellen, dat de Poltergeist die ineens in hun huis tekeer ging, het grootste mysterie uit hun wereld vormt. Bij hen thuis zweven de suikerpotten achteloos door de kamer en vliegen stevig dichtgeschroefde flesse- en jampotdeksels floepend tegen het plafond. Het doet hen helemaal niet meer verbaasd kijken als een tien kilo wegende grammofoon, keurig de bocht van de trap volgend, naar de tweede verdieping zweeft. Een wereldbol van een halve meter doorsnede verhuist dwars door gesloten deuren heen van kamer tot kamer en porseleinen en granieten beeldjes verhuizen uit zichzelf van plaats als werd er schaak mee gespeeld. Toen kranten en de TV de lucht kregen van de vreemde manifestaties bij de Hermanns kwam er in enkele dagen tijd zulk een opwinding over, dat hun huis alras bekend stond als ʽHet Huis van de Vliegende Voorwerpenʼ. Al deze mysterieuze activiteiten begonnen zomaar ineens op 3 februari 1958, gingen dag en nacht door en hielden op 10 maart (dus 5 weken later) even plotseling en zonder schijnbare oorzaak op als zij waren begonnen. Dat is ook alweer een typische eigenaardigheid van Poltergeistverschijnselen: de geheimzinnige ʽmachtʼ begint met zijn manifestaties zonder enige voorafgaande waarschuwing en stopt doorgaans ook zomaar abrupt, en daar heeft men zich maar bij neer te leggen... als je zenuwgestel ertegen bestand is, tenminste. Want lang niet altijd verlopen de voorvallen zo onschuldig en speels als in het al gemelde geval van de familie Hermann. O nee!

Het ʽgepolterʼ is eigenlijk al zo oud als de geschiedenis van het mensdom zelf. Uit alle eeuwen en uit alle landen ter wereld zijn daar voorbeelden van op schrift terechtgekomen... min of meer toevallig. De eerste bekende meldingen zijn zowat 16 eeuwen oud, en komen uit Bingen aan de Rijn: het gaat hier over het door de lucht komen aansuizen van ladingen zware stenen en het uit bed rukken of werpen van slapende personen. In het jaar 530 maakte deken Helpidius, lijfarts van koning Theodorik, zoon van Clovis, melding van een ʽduivelsbezoekingʼ, waarbij hagelbuien van keistenen elke kamer van zijn huis terroriseerden en zelfs de vloertegels naar boven kwamen suizen. Er bestaat een dik dossier over soortgelijk gedoe uit Madras (India) uit het jaar 1897 met artsen, rechters en overheidsambtenaren als persoonlijke getuigen. In het jaar 1853 werd het woonhuis van een regeringsambtenaar te Tjeribon op Java door gooi- en smijtgeesten als het ware belegerd. Dit nam dergelijke afmetingen aan, dat de Nederlandse regering een officieel onderzoek liet instellen, en toen er geen enkele raisonabele verklaring kon worden gevonden en het gepolter onverminderd doorging, gaf zij het bevel om kortweg het hele huis tot de grond toe af te breken. Beslist een praktische maatregel, die aan het hele gedonder radicaal een eind maakte. Daarna viel er blijkbaar in de open lucht niets meer te polteren.
Maar soortgelijke plaaggeesterijen worden nog geregeld gemeld uit Amerika, Engeland en alle landen die beschikken over een redelijke nieuwsdienst. De meeste daarvan halen nooit de internationale pers, maar blijven beperkt tot wat locale opschudding.
Een losse greep uit wat er in de pers terechtkomt, geeft al een aardig beeld van wat er zoal om ons heen gebeurt en doet vermoeden dat veel van deze gevallen de kranten nooit halen. Neem nu bijvoorbeeld eens het jaar 1958 in de Verenigde Staten. Op 25 april van dat jaar renden bezoekers en personeel van een restaurant langs autoweg 25 in South Carolina in paniek naar buiten, nadat een groot gipsen beeld van een ruiter te paard zomaar ineens met een luide knal explodeerde. Vierentwintig bierglazen op een blad vlogen precies tegelijk in splinters en het 25ste bleef onbeschadigd staan. Alle borden en schalen in de keuken spleten zichzelf in stukken en een ventilator begon te draaien zonder dat de schakelaar op ʽaanʼ stond.
In augustus van 1957 stond James Mikulecky in Rest Haven, Illinois, wat vreemd te kijken, toen alle stoelen in zijn huiskamer zich netjes en tegelijk tot hoofdhoogte van de vloer verhieven en daar bleven hangen. Een opgezette kat, die op de TV stond, begon als een mus door het vertrek rond te fladderen. De breinaalden van zijn vrouw zweefden rond als sateh-prikkers en in de keuken keerde een schaal vol pas aangemaakte huzarensalade zich om over de vloer.
Susan Wall, een 15-jarige kleindochter des huizes, kreeg een rode kool, die in de gesloten ijskast had gelegen, tegen het achterhoofd gesmeten.
Deze familie Mikulecky, ontdaan vermoedend dat hun huis ʽbehekstʼ was, zocht onderdak bij een familielid in een aangrenzende straat: bij een mevrouw May Vlasek. Maar daarmee raakten zij van de regen in de drup, want ze waren daar nauwelijks onder de pannen, of in huize Vlasek sprongen de geschilde aardappels als popcorn uit de pan. Rijpe tomaten knalden tot pap uiteen tegen het plafond. Terwijl moeder Mikulecky, op van de zenuwen, probeerde rustig wat hemden te gaan strijken, zag zij zich plotseling omgeven door een wolk van om haar heen dansende mottenballen, afkomstig uit degelijk gesloten kasten en koffers.
De 15-jarige Susan had de indruk dat zij - terecht of onterecht - erop werd aangekeken dat zij de aanstichtster was van al deze incidenten, en besloot haar koffer te pakken om in een andere stad te gaan logeren. Maar op geen enkele manier kon zij haar tube tandpasta in haar koffer krijgen... zo gauw ze het ding losliet, sprong, gleed of rolde het weer naar buiten, en liet zich door alle kamers najagen.
In Clayton, Californië, kwamen zowel de politie als ingenieurs en natuurkundigen eraan te pas, toen er een onderzoek werd ingesteld in en om het huis van Anthony Gomez, een arbeider in een olieveld. Gedurende meer dan twee weken suisde daar de gehele keukeninventaris door het huis rond en ware hagelbuien van grof grint en keistenen bombardeerden het huis uit alle windstreken en bij stralend mooi weer. O ja... er waren daar twee kinderen in huis: Tommy van elf en zijn broertje Bobby van negen.
Op een donderdag, de zesde september 1962, had mevrouw Charles Daughter uit Portsmouth, Virginia, juist het echtelijk bed opgemaakt, toen de dekens, lakens en matras haar omhoog in het gezicht vlogen. Vlak daarna sloeg de linnenkast plat tegen de vloer. Daarna begon de lol pas goed, toen in de woonkamer een zware vaas vol met bloemen vanaf de schoorsteen dwars door een ruit in de voortuin terechtkwam.
Joseph Phillips, een redacteur van de krant Virginian Pilot, hoorde van deze voorvallen en wilde er dolgraag op af.
ʽIk geloof niet in geesten en al dat soort van onzin,ʼ verklaarde hij bij zijn vertrek. ʽDaar in dat huis is iemand grapjes aan het uithalen, en die zal aan mij een kwaaie hebben.ʼ Maar twee dagen later schreef hij in zijn verslag over de gebeurtenissen, dat hij radicaal was bekeerd. Wij citeren uit zijn verslag:
ʽIk zette persoonlijk een bronzen vaas op de schoorsteen - op de plaats waar de eerste vaas met bloemen had gestaan. Zodra ik de vaas had neergezet, vloog de metalen vaas in een boog de kamer door om met een harde knal aan het einde van de gang in stukken te slaan. Om daar te komen moest de vaas een scherpe hoek van 90 graden doorlopen. Toen ik een kopje thee kreeg aangeboden, wipte het gevulde kopje van het schoteltje af, en mepte zichzelf in scherven tegen de kachel. Allerlei voorwerpen kwamen zomaar uit de lucht vallen of knalden tegen de wanden... en bleken dan later afkomstig uit kamers waarvan we secuur alle ramen en deuren gesloten hadden.ʼ

Dat hebben alle geleerden, filosofen en godgeleerden ter wereld nog nooit kunnen verklaren. En als men bij de ʽWetenschapʼ om een verklaring komt vragen, dan is men helemáál in de aap gelogeerd, want deze heren zijn nu eenmaal kopschuw van alles wat volgens hun leerboeken niet uitlegbaar is. Volgens de ʽexpertsʼ en de ʽgeleerdenʼ kàn het allemaal niet, ook al zien zij het voor hun ogen gebeuren, en weken aan één stuk. De meest onzinnige, gewrongen en kunstmatige theorieën zijn voor deze heren altijd nog rustgevender dan het erkennen dat er ʽdingen zijn tussen hemel en aardeʼ die wetenschappelijk simpelweg niet te verklaren zijn. En een van de meest opvallende facetten bij al dit polterwerk is zeker ook wel, dat veel van dat soort manifestaties niet geheel en al grillig of doelloos verlopen, maar duidelijk blijk geven van te zijn bestuurd door een doelgerichte intelligentie. Zeker - er bestaan ook hoogst boosaardige manifestaties van dit soort geesten, maar ook meer intelligente.
Een van de best bestudeerde gevallen op dit gebied vond plaats in 1850 te Stratford, en werd destijds uitgebreid beschreven in de New Haven Journal. Hier waren een dominee Eliakim Phelps en diens gezin het doelwit van de meest fantastische gebeurtenissen, die meer dan anderhalf jaar lang aanhielden. Het begon allemaal op een zondag, toen het domineesgezin uit de kerk thuis kwam en al het meubilair door het ganse huis verstrooid vond, met in het woonvertrek een ganse reeks van poppen, hoogst kunstig samengesteld uit kleren uit diverse slaapkamerkasten en in houdingen van devote eerbied gezeten op een halve cirkel van stoelen. Men dacht aanvankelijk aan een stel grappenmakers, maar na enkele dagen stapte men daarvan af. Daarna werden alle kamers en kasten geregeld bewaakt en op slot gehouden, maar zulk soort poppen bleven opdoemen, met kleren die afkomstig waren uit afgesloten kasten uit afgesloten kamers.
Uit Ierland stamt het Derrygonelly-geval, dat persoonlijk is onderzocht door Sir William Barrett en waarbij deze ervoer, dat zijn gedachten door de plaaggeest konden worden gelezen. Als hij bijvoorbeeld de onzichtbare plaaggeest in gedachten vroeg om elf speelkaarten uit een compleet spel door de lucht te gooien, werden er ook precies die elf kaarten uitgehaald. Als hij bijvoorbeeld drie vingers van de vijf uitgestrekt in zijn broekzak hield, kon hij de geest precies drie boeken uit een kast laten gooien.

En waarom zou er niet eens een keer een Poltergeist kunnen opstaan, met een hoofd vol vuile gedachten? Deze, waar wij thans over gaan verhalen, stak de kop op in een klein plaatsje in Canada, in de herfst van 1890. Het begon eigenlijk allemaal in de boerderij van boer George Dagg, die ontdekte dat er een biljet van twee dollar uit zijn schrijfbureau was verdwenen. Als eerste verdachte kwam daarvoor in aanmerking Tom Dean, een nog jonge jongen die voor Dagg werkte en bij hem inwoonde. Toen er een biljet van twee dollar onder zijn matras werd gevonden, leek het sluitend bewijs geleverd, maar Dean ontkende met de grootste heftigheid. Het kon natuurlijk ook een ánder biljet van twee dollar zijn geweest, en zowel George Dagg als zijn vrouw aarzelden nog, toen er een uitbarsting van zinloze vernielzucht in de boerderij plaatsvond, waar absoluut alléén Tom Dean maar schuldig aan kon zijn.
En daarmee begon een reeks van hoogvreemde verschijnselen, die allerlei in het occulte geïnteresseerde onderzoekers tot op heden hebben beziggehouden.
Een der eerste nieuwsgierigen was een zekere Percy Woodcock, die op de boerderij van Dagg kwam aanzetten in Quebec in november van 1890. Maar juist op die dag was de boerderij één en al serene rust - geen spoor van bovennatuurlijke manifestaties! De familie Dagg begon zich in stilte af te vragen, of hun dochter Dinah van 15 er mogelijk iets mee van doen had, want het begon hun op te vallen, dat telkens als Dinah uit logeren was, alle verschijnselen als bij toverslag wegvielen, om weer te beginnen bij haar terugkeer.
Intussen praatte Woodcock met de Daggs, en maakte aantekeningen voor een eerste artikel in de Brockville Recorder and Times. Drie maanden eerder, op 15 september, had George Dagg twee bankbiljetten mee naar huis gebracht: een van 5 en een van 2 dollar. Die had hij in zijn bureau gelegd. De volgende morgen kwam Tom Dean, de werkjongen, van de zolder af, waar hij sliep, om het vuur in de kookkachel aan te maken. Voor de kachel zag hij een biljet van 5 dollar op de grond liggen. Hij raapte het op en bracht het naar George Dagg, hem zeggend waar hij het had gevonden. Daarna ging Dagg in zijn bureau kijken, waar bleek dat het 2-dollarbiljet verdwenen was. Maar hij zei voorlopig niets en wachtte af tot Tom Dean in de schuur de koeien was gaan melken. Toen klom hij de zolder op en onderzocht Tom Deanʼs slaapkamer, waar hij het biljet van 2 dollar onder diens matras vond. Maar George en zijn vrouw vonden dat geen sluitend bewijs en wachtten af.
Zij hoefden niet lang te wachten. Mrs. Dagg ging boter karnen en toen zij in haar keuken terugkwam, stuitte zij op een spoor van menselijke uitwerpselen, dat bij de achterdeur begon en door het hele huis heen voerde naar de voordeur. Die smerigheid was kennelijk afkomstig uit de ton van het buiten toilet, en met opzet door het huis verspreid. Dat kon alleen Tom Dean maar hebben gedaan, maar deze ontkende snikkend en heftig elke schuld aan beide wandaden. Dat maakte Dagg zo woedend, dat hij de jongen meenam naar de dichtstbijzijnde magistraat, om hem gevangen te laten zetten.
Maar zij waren nog niet goed en wel het huis uit, of vrouw Dagg, tot haar grote ontsteltenis, begon nu overal uitwerpselen te vinden ook waar die eerder niet hadden gelegen: in de etenskast, in de bedden en op de wonderlijkste andere plaatsen. Het werd haar nu duidelijk, dat Tom Dean daar nooit de hand in kon hebben gehad! Want terwijl vrouw Dagg in wanhoop aan de taak begon, haar huis schoon te maken, deden zich allerlei andere verschijnselen voor. Melkpannen kiepten uit zichzelf zich zelf om en goten hun inhoud over de vloer; hompen pasgekarnde boter vlogen uit de aarden potten en kwamen in de lege melk pannen terecht. Om haar etenswaren tegen verdere vervuiling te beschermen, bracht vrouw Dagg ze naar de zolder, die geen ramen of deuren had en waar men alleen kon komen door middel van een ladder, die zij daarna wegnam. Nauwelijks was zij daarmee klaar, of enkele aardewerken schotels werden in scherven gegooid en een kan met water werd haar in het gezicht gesmeten.
Twee dagen later werd alles nog erger. George Dagg was buren gaan helpen bij het dorsen en in de tussentijd kwam zijn vader John J. Dagg bij vrouw Dagg in huis om een oogje op de zaken te houden. Terwijl zij alledrie binnen zaten, vloog een der ramen aan de voorkant naar binnen in scherven, alsof iemand er een steen tegenaan had gegooid. John Dagg rende naar buiten, maar zag niemand en verborg zich achter een dikke boom om de wacht te houden. Terwijl hij daar nog stond, ging er een ruit aan de achterkant van de boerderij in diggelen. Dus John Dagg verhuisde nu naar de achterkant, waar hij zich verstopte in de schuur, waar hij een losse plank opzij duwde, door welk gat hij een vrij overzicht had over de boerderij en het terrein eromheen.
Er viel niets te zien, maar na een tijdje kwam vrouw Dagg naar de achterdeur en riep hem toe:
ʽVader - waar ben je? Je kunt net zo goed weer naar binnen komen, want er gaan nog steeds ruiten kapot.ʼ
Dus John Dagg ging weer naar binnen en telde nu in totaal acht kapotte ruiten. De voordeur stond nog steeds open en daardoor suisde nu een zware steen naar binnen, die vrouw Daggʼs vierjarige dochtertje tegen de borst trof, maar vreemd genoeg zonder haar te verwonden of pijn te doen.
Nauwelijks was dit achter de rug, of er begonnen spontane branden uit te breken - in de gordijnen - in de bedden en op vele andere onwaarschijnlijke plaatsen: in totaal achtmaal op één dag. Toen die paniek achter de rug was, ging de plaaggeest zijn aandacht wijden aan menselijk haar. Het meisje Dinah, die het haar in een vlecht droeg op de rug, riep ineens uit, dat iemand aan haar vlecht rukte. Het bleek toen, dat de vlecht vrijwel geheel was afgesneden, alsof iemand dat met een bot mes had gedaan, en nog maar met enkele haren vast zat. Later op de dag begon de kleine Johnny Dagg wild te huilen en te jammeren toen bleek dat zijn haar er in dikke plukken was afgesneden, kort bij de hoofdhuid. Het zal niemand verbazen, dat de familie Dagg tot de slotsom kwam, dat zij in een behekst huis woonden, en gezamenlijk trokken zij de conclusie dat daar hun buurvrouw verantwoordelijk voor was: vrouw Wallace, met wie zij al enige tijd ruzie hadden over het juiste verloop van een grenslijn tussen beider stukken land. Maar toch besloot George Dagg er maar een waarzegster over te raadplegen: vrouw Barnes, uit Plum Hollow, die in de omtrek de reputatie had van de ʽwijze vrouwʼ. Zij bevestigde zijn vermoedens en deelde hem mede, dat hij het slachtoffer was geworden van Zwarte Kunst die werd bedreven door een vrouw, een jongen en een meisje die dicht bij hem in de buurt woonden.
Kort nadat Dagg met deze berichten thuis was gekomen, begon het meisje Dinah ineens ʽdingen te zienʼ. Schoonmoeder Dagg hoorde op een morgen Dinah krijsen, en uitroepen:
ʽGrootmoeder! Help me! Er is een groot, zwart ding dat de dekens van mijn bed trekt!ʼ
Maar grootmoeder zag niets vreemds - alleen de lakens en dekens die op een hoop aan het voeteneind van het bed lagen.
ʽWaar is dat zwarte ding dan, Dinah?ʼ
ʽZie je dat dan niet, grootmoeder? Het leunt over het voeteneinde van mijn bed!ʼ
Grootmoeder Dagg was blijkbaar een nogal praktische vrouw. Zij haalde een rijzweep uit de gang, gaf die aan het meisje en ried haar aan:
ʽSla der maar op los, hoor!ʼ
Na een aanvankelijke aarzeling begon Dinah met de zweep te slaan en toen dat geen kwade reacties uitlokte, begon zij er plezier in te krijgen en mepte er vrolijk op los. Plotseling hoorden zij een hoge, gillende kreet, als van een gepijnigd varken, en Dinah hield op met slaan.
ʽNu is hij weg,ʼ zei ze, opgelucht.
Maar een paar uur later werd er tegen de wand boven Dinahʼs bed een stuk papier gevonden, waarop gekrabbeld stond:
ʽJe hebt me vijftien zweepslagen gegeven...ʼ
De Daggs begonnen nu toch wel te vinden, dat er geestelijke bijstand aan te pas moest gaan komen en riepen de hulp in van de plaatselijke dominee: Horner. Die kon zelf niet komen, maar stuurde zijn broer, die om de Bijbel vroeg, die hij voor zich neerlegde en daarna met gesloten ogen de familie voorging in een gebed. Toen hij na het eerste gebed de ogen weer opende, was de Bijbel verdwenen. Na een opgewonden zoektocht door het hele huis werd het ding teruggevonden in de keuken - in de oven. Kort daarna werd een inktstel enkele malen achtereen van de tafel in de hoek verplaatst naar de houtschuur. Broer Horner, die zijn ogen niet kon geloven, ging ervoor zitten, met zijn ogen strak op het inktstel gevestigd, maar het verdween evengoed - recht onder zijn ogen.
Menige andere familie zou er zo langzamerhand wel genoeg van hebben gekregen, maar niet de Daggs. Die waren blijkbaar nogal laconiek ingesteld. De schoonmoeder in ieder geval. Die stond op een middag in de keuken met een fles wijnazijn in de hand en merkte op:
ʽIk ben bang om dit ding ergens neer te zetten, anders gooit het spook het kapot.ʼ Ze had dat nog nauwelijks gezegd, of een grote aardappel kwam uit de ruimte aanvliegen en trof haar hand. Van schrik liet zij de fles vallen. Kapot.
Uit pure nieuwsgierigheid kwam een buurman John Quinn op een dag langs, toen hij weg was naar de wei, om te horen hoe het met de spokerij ging. Dinah vertelde hem, dat de ʽgeestʼ nu tegen haar was beginnen te praten met een ruwe stem. Die stem ging haar overal achterna en zei dingen tegen haar die helemaal niet te pas kwamen voor een jong meisje. Ze waren zelfs in hoge mate onzedelijk en schunnig.
Op zaterdagmorgen, de 16de november, ontmoette Mr. Woodcock, die het lange relaas dat wij hierboven hebben weergegeven, had opgetekend, voor het eerst het meisje Dinah. Zij zag er zonder meer slecht uit, met magere wangen en donkere kringen onder haar ogen. Woodcock opende het gesprek met haar als volgt:
ʽZozo. Dus jij bent Dinah. Heb je al iets bijzonders gezien of gehoord sinds je thuiskomst?ʼ
ʽJa, meneer Woodcock - een paar minuten geleden nog pas. Toen ik terugkwam van de waterput buiten.ʼ
ʽZullen we dan samen eens gaan kijken?ʼ
Dinah liep met Mr. Woodcock naar de halfopen schuur achter het huis, waar het meisje bleef staan en riep:
ʽBent u daar, meneer?ʼ
Tot Woodcockʼs stomme verbazing klonk er een zware, rauwe stem, die op die van een oude man leek, en die een stroom van smerige taal losliet zoals maar zelden was gehoord. Maar Woodcock liet zich daardoor niet uit het veld slaan en vroeg rustig:
ʽWie bent u eigenlijk?ʼ
ʽIk ben de Duivel,ʼ antwoordde de rauwe stem. ʽIk zal u in mijn klauwen krijgen en onder mijn aandacht brengen. Maak dat je hier weg komt, of ik breek je de nek.ʼ
Daar trok Woodcock zich weinig van aan, en hij antwoordde streng: ʽDat soort van stoere taal maakt misschien indruk op boeren of kleine kinderen, maar niet op mij. Bovendien moest je je schamen om smerige taal te gebruiken tegen een jong meisje.ʼ
Het antwoord daarop was een lange reeks van vloeken en scheldwoorden. Natuurlijk was het bij Woodcock opgekomen, dat iemand bezig was hem in de maling te nemen. Dus onderwierp hij de schuur, de waterput en de hele omgeving aan een nauwgezet onderzoek. Wat totaal niets opleverde. Dat liet alleen maar Dinah over, die mogelijk een buikspreekster kon zijn. Dus Woodcock gelastte haar:
ʽGa naar de put, vul je hele mond met water en kom dan bij me terug.ʼ
Het meisje deed wat haar gezegd was, maar dat maakte niet het minste verschil: de rauwe stem klonk precies als daarvoor. Bovendien was het toch al onwaarschijnlijk geweest dat een zo jong meisje een zo zware en ruwe stem zou kunnen voortbrengen. Op dat moment kwam George Dagg naar hen toe en vroeg hem, om maar weer naar binnen te komen, maar de rauwe stem volgde hem ook daarheen en werd spraakzamer dan ooit. Volgens de aantekeningen van Woodcock bleef hij de rest van de dag nog 5 uur met de ʽgeestʼ in gesprek en naarmate het gesprek vorderde, kwamen er meer en meer nieuwsgierige buurtbewoners binnendruppelen tot er zich een auditorium van wel een man of twintig in het woonvertrek en de gang bevond. Op een gegeven ogenblik ging Woodcock er zelfs toe over om vragen en antwoorden tussen hem en de geest op papier te zetten en een deel daarvan ziet er als volgt uit:
Woodcock: Welke redenen heeft u om de brave familie Dagg zo dwars te zitten?
Stem: Aha...! Ik ben gestuurd door Mrs. Wallace.
Woodcock: Staat u onder permanent bevel van vrouw Wallace, of kan daar een eind aan komen?
Stem: Dat gaat je niks an. Bemoei je daar niet mee. Je steekt je neus in de Zwarte Kunst. Ik zal je je nek breken, want ik ben de Duivel - de Zoon van de Gezegende.
Woodcock: Je doet maar wat je niet laten kunt, maar mij maak je niet bang. En geef me een fatsoenlijk antwoord. Ik ben je vijand niet.
Stem: (Geeft hier een liederlijke reeks scheldwoorden en obsceniteiten ten beste)
Woodcock: Ik ga nu maar weg, geloof ik.
Stem: Nee, dat doe je niet. Je zegt wel dat je weggaat, maar dat doe je niet. (Roept dan ineens:) George Dagg... Waar is George Dagg? Ik wil met George praten, want dat is een aardige man.
Dagg: Waarom val je mij en mijn familie toch voortdurend lastig? Stem: Zomaar voor de lol.
Dagg: En was het ook voor de lol dat je een zware steen hier naar binnen smeet en de kleine Mary raakte?
Stem: Ach - die kleine Mary. Het was helemaal niet voor háár bedoeld, maar voor Dinah. Maar het heeft haar niet echt pijn gedaan, hoor.
Dagg: Als het allemaal zomaar voor de lol gebeurde, waarom probeerde je dan het huis in brand te steken?
Stem: Dat gebeurde toch allemaal overdag en op plaatsen waar je het kon zien, niet?
Dagg: En waar was je eigenlijk in die dagen dat Dinah ergens anders logeerde? Toen hebben we niets van je gehoord.
Stem: Ik wilde de mensen laten denken, dat Dinah het allemaal deed.
Woodcock: (boos): Wat zijn dat nou voor laffe streken! Als je zoiets nog eens probeert, breng ik Dinah ergens anders onder dak.
Stem: Als je dat doet, schakel ik over op kleine Mary...
Dat gedoe met die stem ging dagenlang zo door en steeds meer mensen uit de nabije en wijde omtrek kwamen er op af. Een dominee ging zich ermee bemoeien en de rel liep zo hoog, dat een ganse reeks van de meest prominente burgers uit de omgeving zich bereid verklaarden, een papier te ondertekenen, waarop al die verschijnselen waren vastgelegd waarvan zij persoonlijk getuige waren geweest.
Maar Woodcock slaagde er toch in, de ʽgeestʼ zo in het nauw te drijven dat die moest toegeven dat vrouw Wallace er niets mee te maken had gehad. Daarop schepte de dominee blijkbaar moed en begon, met de Bijbel in de hand, aan een soort van geestuitdrijving, wat de Stem vreselijk deed lachen, met aan het eind de uitroep:
ʽDuvel nou op met je christelijke komedie, man. Hou jij je nou bij de fotomakerij!ʼ (De hobby van de dominee was fotograferen).
En daarna ebde de geestenvertoning in het huis van de Daggs als vanzelf weg... ging als een nachtkaars uit.

Het meest opvallende bij al deze honderden authentieke gevallen van Polterij is dat er geen twee ervan op precies dezelfde manier verlopen, maar dat zij toch onderling duidelijk verwante trekken vertonen. In de eerste plaats valt op, dat (in tegenstelling tot alle andere vormen van spokerij juist bij Poltergeisten wordt gewerkt met alledaagse, materiële voorwerpen uit huis en keuken. Men kan er eindeloos over redetwisten of er om drie uur in de nacht wel of niet een vage spookfiguur de boventrap af is komen dwalen. Maar als er klokken door het huis gaan zweven of de vrouw des huizes krijgt een emmer vuil water boven haar hoofd omgekeerd, dan valt dat moeilijk te ontkennen.
Toch wordt er natuurlijk een hele hoop ontkend. Want zowel de politie als de geestelijken als de heren ingenieurs zitten met zulk een geval in een moeilijk parket. Hoe zijn dergelijke gebeurtenissen te verklaren? Het eindresultaat is doorgaans, dat de verklaringen die worden aangedragen, bijvoorbeeld in het geval van stenen regens, nog onwaarschijnlijker zijn dan de stenenregen zèlf! Zoals die, waarover geschreven werd in de Times van 21 april 1821 en de dagen daarna. In het plaatsje Truro in Cornwall, regenden zware stenen op het dak van een huis in Carlow Street. Die kwamen zomaar uit de lucht vallen en vielen met groot lawaai op de dakpannen en in de goten. De burgemeester werd erover ingelicht, bracht in al zijn gewichtigheid een bezoek aan het huis, maar maakte weer snel dat hij wegkwam. Daarop riep hij de militaire wacht in het geweer en liet de wijde omtrek van het huis afzetten en doorzoeken. Men hield met elke vorm van menselijke pesterij rekening: slingeraars, boogschutters en katapultschieters. Dat hoefde eigenlijk sowieso al niet, want alle stenen kwamen rechtstandig naar beneden uit de blauwe lucht en op zijn hoogst onder een flauwe helling, zoals regendruppels dat doen. Dat ging dagenlang zo door, en is op een gegeven moment blijkbaar uit zichzelf opgehouden.
En geloof maar niet, dat dergelijke dingen tegenwoordig niet meer voorkomen, want in het voorjaar van 1982 kon men in de Telegraaf nog een bericht lezen over onverklaarbare regens van stenen op een blok huizen in Birmingham, waar de politie en verschillende technische diensten al dagenlang mee bezig waren. Vast staat, dat men het totale mensdom kan verdelen in twee typen: het overgrote merendeel vindt alles ʽgriezeligʼ wat normaal niet verklaarbaar is, en wil er liever niets meer over horen. Het tweede en veel zeldzamer type, wordt daar juist door gefascineerd en slaat als het ware met een verzamelwoede dergelijke gevallen aan het bijeengaren. Zij leggen dus, als het ware, een ʽcollectieʼ aan van dergelijke wonderlijke gevallen. Daar kan men op zichzèlf weer van bezeten raken, zoals die wonderlijke Charles Fort overkwam, die zijn hele leven besteedde aan het uit alle denkbare kranten en tijdschriften bijeengaren van ʽwonderlijke verschijnselenʼ waar geen wetenschappelijke verklaring voor bestond. Bij zijn dood liet hij een archief na, dat kamers vol in beslag nam, en ook thans nog wordt beheerd door een stichting van aanverwante, eveneens bezeten lieden. Maar geen van allen hebben zij ooit antwoord kunnen geven op deze vraag:
Wat veroorzaakt al deze vreemde verschijnselen?

De minnaar op zolder

Dit verhaal is zó lachwekkend, en tevens zó onwaarschijnlijk , dat geen zinnig mens het zou geloven... als er geen dikke politiedossiers over bestonden. Het begint met een man, Fred Oesterreich genaamd, die eigenaar was van een schortenfabriek in Milwaukee, USA, en die met een oversekste vrouw was getrouwd, met de ook al zo rare naam Walburga. Het geheel begint nu al te lijken op een komische operette.
Fred Oesterreich was een gestalte van zes voet lengte, die hield van bier, zware biefstukken en ook van vrijen met Walburga. Die hem daarin overigens gretig tegemoetkwam. Men beschreef haar in kranteartikelen uit die tijd als een forse, wulps geconstrueerde Walküre, waar alles op en aan zat. Hun huwelijk was kinderloos. Het schijnt voorts, dat onze Walburga een onuitroeibare neiging vertoonde, om vreemd te gaan, hetgeen zo nu en dan tot daverende ruzies aanleiding gaf maar dat konden zij zich permitteren, want zij bewoonden een soort bruiloftstaart van een huis, met hoektorentjes, uitbouwen en een grote tuin er rondomheen.
Het huwelijk tussen Fred en Walburga had al 17 jaar standgehouden, toen er een zekere Otto Sanhuber in het spel kwam.

Onwaarschijnlijker personage voor de rol van Hartstochtelijke Minnaar is niet denkbaar. Het gaat over een zekere Otto Sanhuber: een knulletje van nog geen één meter tachtig hoog, 17 jaar oud, met melkboerenhondehaar en met een ijzeren brilletje op. Hij begon zijn werkelijk fantastische loopbaan als... reparateur van naaimachines op de schortenfabriek van Fred Oesterreich. Hij was een weesjongen en had vrijwel zijn hele leven doorgebracht in liefdadige inrichtingen, waar men hem ook het naaimachine-reparatievak had geleerd. Voorts had hij een permanente last van drie onverzadigbare vormen van honger: leeshonger, sexhonger en gewone honger.
Op een door het Noodlot bepaalde dag was plotseling de huisnaaimachine van Walburga kapot. Dus zij belde haar man op, die haar Otto toestuurde als vakkundig reparateur. Echtgenoot Fred wist heel best, dat hij zijn Walburga niet in het gezelschap van andere mannen kon vertrouwen, maar Otto was een dusdanig schriel, stil, onbeduidend stuk jongen dat hij daar geen gevaar in zag. Als de forse Walburga iets met de schriele Otto zou willen aanleggen, dan zou die vast en zeker krijsend van schrik weghollen. Dacht Fred Oesterreich.
Maar oversekste vrouwen van het Walburga-type hebben een heel eigen en fijne radar voor ongedachte sextalenten. Tussen haar en die sullig uitziende Otto was het tenminste meteen raak. En het werd hoe langer hoe raker, want op een gegeven ogenblik begon het iedereen in de schortenfabriek op te vallen, hoe dikwijls Walburgaʼs huisnaaimachine defect raakte. Het lopende werk in de schortenfabriek liep vast, omdat daar nooit meer een machine werd gerepareerd; die Otto zat vrijwel continu bij Walburga Oesterreich met zijn gereedschap.
ʽVerdomme!ʼ barstte Fred tenslotte uit. ʽIk heb genoeg van dat gedonder. Koop maar een nieuwe machine.ʼ
ʽNiks hoor!ʼ riep Walburga. ʽIk ben nu eenmaal aan deze machine gewend, en ik heb een hekel aan geld wegsmijten.ʼ Maar Fred bleef moeilijk doen. Hij begon onverwacht uit de fabriek naar huis te komen. Op die manier had Walburga geen rust meer in haar eigen huis... Het staat volkomen vast, dat Walburga in Otto een soort sexslaaf had gevonden met een ongedacht plooibaar karakter. Daarbij kwam de voor Walburga hoogst nuttige eigenschap, dat de goede Otto in wezen onnoemelijk lui van aard was. Dus zonder moeite kreeg zij hem precies waar zij hem hebben wilde: zich rond etend aan tafel en daarna in haar bed... Beide bezigheden vervulde hij met grote geestdrift, en dan was hij zeker niet lui.
Nu bestaan er bosjes mannen, die op een gegeven ogenblik uitgekeken raken op een bepaald vrouwenlichaam, en dan op zoek gaan naar iets nieuws op dat gebied. Maar niet onze Otto Sanhuber. Die was daar eenvoudig te lui voor. En als hij niet zat te eten of bedgymnastiek pleegde met Walburga, dan wilde hij maar één ander ding: ergens in een makkelijke stoel zitten en lezen. Ook op dat punt was hij helemaal niet veeleisend - het kon hem weinig schelen wat hij las, als het maar verhalen waren die hij kon volgen en begrijpen: cowboyverhalen, detectivestories en liefdesromans.

Een beetje normale man zou een dergelijke verhouding voor een tijdje best gevonden hebben, en daarna vermoedelijk geprobeerd hebben om Walburga wat geld afhandig te maken, om daar dan in de vrije avonden mee op pad te gaan, maar zoiets kwam in Ottoʼs hoofd niet eens op. Was hem allemaal veel te vermoeiend. En deze karaktertrek van haar initiatiefloze minnaar bracht Walburga op een verbluffend praktisch denkbeeld. Onder het dak van hun enorme, ouderwetse huis waren verschillende zolders, waarop al in geen jaren iemand een voet had gezet. De toegangen daartoe liepen, vreemd genoeg, niet over een gewone vaste zoldertrap, maar gingen alleen via valluiken. Een van die luiken kwam uit boven de top van een zware ouderwetse linnenkast op een der ongebruikte slaapkamers.
ʽLuister, Otto,ʼ zei Walburga. ʽJe moet je ontslag nemen op de fabriek en zeggen dat je werk hebt gevonden in een andere stad. Je zegt je kamertje op en komt hierboven op mijn zolder wonen. Dan zal ik voor alles zorgen wat je nodig hebt. Je moet alleen géén herrie maken als Fred thuis is. Ik zal een uitbouw van de zoldervloer beleggen met matrassen.ʼ
ʽEn... hoef ik dan nóóit meer te werken?ʼ
ʽNooit meer,ʼ beloofde Walburga. ʽNaast die linnenkast zet ik een tafel, dan kun je tafel en kast als een soort trap gebruiken. Ik zal alle boeken voor je kopen die je hebben wilt, en dan kunnen we ongestoord van elkaar genieten.ʼ
Een normaal iemand lijkt zoiets leuk voor een weekje of wat, maar zou daarna al heel gauw stapelgek worden. Maar niet onze Otto! Hij begon zowat te dansen van vreugde bij het idee, voor de afzienbare toekomst verzekerd te zijn van gratis onderdak, onuitputtelijke voorraden voedsel, en ongelimiteerd gebruik van Walburga. Plus leesvoer. Want, om de ene niet-verzonnen onwaarschijnlijkheid te stapelen op de andere: voor zover er bij Otto Sanhuber sprake was van eerzucht of ambitie was het... om ooit schrijver te worden.
Dit nieuwe arrangement werkte verbazingwekkend goed. Omdat Walburga haar minnaar permanent tot haar beschikking had, gaf zij ineens veel minder aanleiding tot jaloezie. Zij was opvallend veel vrolijker en huiselijker. Fred Oesterreich zelf was eigenlijk een vreselijk primitieve en saaie vent, en in voorgaande jaren was er nogal eens donderende herrie, omdat Walburga gezellig wilde uitgaan, terwijl logge Fred niks anders wilde dan een fikse portie zuurkool met worst en spek en daarna in een luie stoel hangen met dikke pullen bier voor zich. Na genoeg bier wankelde hij dan naar bed en viel als een blok in slaap. Dat alles werd nu door Walburga stevig aangemoedigd en Fred gaf af en toe, met een tevreden knor, als zijn mening te kennen dat hij zijn wilde echtgenote toch maar aardig getemd had. Daar nam hij dan maar weer een potje bier op.
Maar niets kan ooit helemáál perfect blijven en geleidelijkaan begonnen er dingen te gebeuren, die Fred gingen verontrusten. Kwam er bijvoorbeeld op maandag een heerlijk gebraden rollade op tafel van een pond of zes, dan maakten Fred en Walburga daar samen rustig een paar pond van soldaat. Maar zodra Fred in de ochtend zijn hielen had gelicht, ging het valluik open en daalde Otto af om zich eerst te vergasten aan Walburgaʼs weelderige lichaam, en vervolgens aan alles wat de keuken hem te bieden had. Als Fred dan na zessen thuiskwam en de ijskast opentrok, lag daar niets meer dan een miezerig kontje van een ons of twee. ʽWalburga!ʼ dreunde zijn galm door het grote huis. ʽWaar is gottverdammt noch ʼmal die rollade geblieben!?ʼ
Dan kwam Walburga aansnellen en sloeg verbijsterd de handen ineen:
ʽAber Fred noch ʼmal! Die heb je toch gisteren opgegeten!ʼ
ʽWat? Ik alles opgegeten? Je bent bedonderd, wijf!ʼ
ʽOch, man! Je bent tegenwoordig zo daas van al dat bier dat je gewoon niet meer weet wat je eet of niet.ʼ
En dat gebeurde niet alleen met rollades... er verdwenen halve kazen en handenvol sigaren uit zijn kistjes. Dat niet alleen... Zo nu en dan hoorde hij in de nacht iemand kuchen op de zolder.
ʽWalburga! Word wakker. Er hoest iemand op de zolder.ʼ
Zijn liefhebbende vrouw zei dan slaperig:
ʽO, nou gaan we dàt krijgen! Ja, hoor. Zo meteen zitten er ook nog spoken. Weet je wat jij moet doen? Naar een psychiater gaan.ʼ
Tot de middag kwam, dat Fred in de herfst de bladeren in de achtertuin bijeenharkte om er later een vuurtje van te stoken. Hij richtte zich op, strekte zijn rug en keek omhoog naar het dak... op tijd om een pafferig bleek gezicht naar hem te zien staren achter een der bestofte dakramen.
ʽWalburga! Waar zit je? Ik zie het gezicht van een vent achter een van onze dakramen.ʼ
Walburga vertrok geen spier, maar knikte zorgelijk.
ʽDat is de volgende fase, Fred.ʼ
ʽVolgende fase van wat?ʼ
ʽEerst geluidshallucinaties, en je verbeeldt je dat er dingen verdwijnen. Nu ga je gezichten zien. Straks zie je nog hele optochten door de gang voorbij trekken.ʼ

Op Ottoʼs 23ste verjaardag had hij er drie volle jaren van zijn zolderbestaan opzitten en het beviel hem beter dan ooit. Fred Oesterreich zelf dronk meer bier dan ooit, en begon langzaam maar zeker af te takelen. Dat kon hij zich permitteren, want zijn fabriek liep erg goed. Nu volgt er een periode van maar liefst zes jaar, waarin geen enkele wanklank deze idyllische symbiose verstoorde. Na jaren en jaren van lezen was Otto er nu toe overgegaan, zelf korte verhalen te schrijven, die Walburga voor hem uittypte en rondzond aan week- en maandbladen. De antwoorden werden gericht aan een postbus, die zij op geregelde tijden leegde. In het begin werden Ottoʼs schrijfsels geweigerd geretourneerd. Maar omstreeks zijn 29ste jaar keerde het tij. Otto had zich gespecialiseerd op avonturenverhalen die zich afspeelden in de Stille Zuidzee en om de een of andere reden was dat, wat het publiek op dat moment wilde.
Steeds meer hoofdredacteuren plaatsten Ottoʼs heldenverzinsels, en de binnenkomende cheques werden door Walburga verzilverd.
Nu moet u niet denken dat Otto ging redeneren: ʽZo - ik kan van verhalen schrijven leven - nu vlieg ik uit, de wijde wereld in.ʼ Otto piekerde er niet over. Hij bleef lekker op zijn zolder... behalve wanneer de kust veilig was. Dat leek ook weer eens zo op een avond, dat Walburga en Fred naar een verjaardagsfeestje van zakenrelaties waren. Daar kwam iets ter sprake, waarvoor Fred dringend enkele officiële papieren nodig had. Zonder dat Walburga het in de gaten had. ging hij met een taxi even terug naar huis... en kwam in de gang Otto tegen, die beladen met voedsel en sigaren op de terugweg was naar zijn leefzolder. Hoewel er intussen zowat tien jaren waren verstreken, herkende Oesterreich zijn vroegere reparateur meteen. Er ontstond een enorme herrie, en Otto werd zonder meer de tuin in gesmeten... Oesterreich begon nu iets te vermoeden en haalde het hele huis overhoop, waarbij natuurlijk op zolder de sporen van een tienjarig Otto-verblijf niet onopgemerkt bleven.
Oesterreich was nu zo des duivels, dat hij hals-over-kop het hele huis verkocht, zijn schortenfabriek overdeed en zich vestigde in Los Angeles, waar hij wéér zoʼn bakbeest van een huis aanschafte, en een zaak begon in sportkledij. Hij was nu 55 jaar oud en dronk meer dan ooit.

Maar intussen had Walburga het contact met haar minnaar niet verloren. Natuurlijk moest aan dit nieuwe huis hier en daar wat worden verbouwd. Dat gebeurde dan ook. Volgens Walburgaʼs aanwijzingen werd er een uithoek van een bovenverdieping, door middel van een dubbelwandig, geluiddicht schot, van de rest van het huis afgescheiden.
ʽAls geheime bergruimte tegen inbrekers,ʼ legde zij de werklui uit. Een vernuftig schuifpaneel was in de praktijk óók heel wat handiger dan dat primitieve gedoe met valluiken. En Otto nam daar zijn intrek, waarna alles op de bekende voet werd voortgezet. Totdat... tot enkele minuten voor elf uur op de avond van 22 augustus. Lees goed: vier jaar nadat de Oesterreichs dit nieuwe huis hadden betrokken! Het was prachtig weer en deuren en ramen stonden open. Zodat de buren getuige waren van een plotseling geschreeuw en daarna het geluid van pistoolschoten.
De politie trof Fred Oesterreich aan op de vloer van de woonkamer, gedood met enkele schotwonden in hoofd en borst. Mevrouw Oesterreich zat opgesloten in een klerenkast in haar slaapkamer. Zij vertelde opgewonden, dat zij en haar man thuis waren gekomen van een bioscoopbezoek, toen zij werden overvallen door een insluiper. Die had haar man neergeschoten, haar achtervolgd tot in de slaapkamer, en haar daar in de kast opgesloten. Een diamanten en platina horloge was uit het vest van haar man verdwenen. De politie geloofde er niets van, en ging aan het snuffelen. Zonder echter Ottoʼs geheime bergruimte te vinden. En alweer: geloof het of niet: al die tijd bleef Otto daar rustig zitten. Hij was nu bijna veertig jaar oud, en zijn gezicht had de kleur en weke pafferigheid van gluton gekregen.
De politie had het snuffelen allang opgegeven en men zou menen dat Otto nu wel te voorschijn zou gaan komen. Maar, nee hoor. Hij wilde rust. En die had hij best eeuwig kunnen houden, als Walburga geen stommiteiten was gaan uithalen. Nu zij weduwe was, kwamen haar vroegere streken weer boven. Zij sloeg aan het flirten met een zaakwaarnemer, genaamd Shapiro en gaf die zo maar een diamanten en platina horloge cadeau.
Een paar weken later duwde ze een ander vers vriendje, een oudere filmacteur, een .25 kaliber pistool in de hand en zei: ʽDoe me een lol en laat dat ding spoorloos verdwijnen.ʼ
De acteur liep ermee naar de politie. Toen begon de zaak opnieuw te rollen, en bij een onverwachte inval werd Otto in het bed van Walburga betrapt... terwijl de geheime schuifdeur wijd open stond.
Het was voor Otto in zoverre gunstig, dat hij deze keer niet onbeschermd een boze, rauwe wereld werd ingetrapt. Hij ging veilig achter de tralies, met ook daar op tijd zijn natje en droogje.
De Amerikaanse kranten hadden nog nooit zoʼn smulzaak gekend. In elke nieuwe editie kwamen sappiger details aan het licht. Het hele sexuele verleden van Walburga werd opgegraven en uitgeplozen, en dat was me wat!
Wie nu denkt, dat het eeuwig trouwe stel zou eindigen in de gaskamer, vergist zich. Walburga huurde vier advocaten (geld had ze genoeg) en drie psychiaters en alles bij elkaar zag ze kans om de zaak zó verward te maken, dat zowel Otto als zij eraf kwamen met enkele jaren opsluiting. Waarschijnlijk was de jury zo verbijsterd door alles wat er aan het licht kwam dat zij niet meer helder kon denken.
De verdere afloop? Het wordt nog veel gekker. Pafferige Otto kreeg stapels liefdesbrieven en huwelijksaanzoeken. Hij pikte er een soort Walburga uit, trouwde zodra hij de gevangenis uit kwam, en verdween spoorloos in de wijde ruimte van de USA. Waarschijnlijk is hij met zijn vrouw gaan wonen op een zolder. Ook van Walburga is later niets meer vernomen. Maar die had haar portie ook wel gehad.

De schandaalkoningin van Engeland:
Caroline van Brunswijk

Het mag wel gezegd worden, dat de Engelsen in de loop der eeuwen heel wat gedonder met de Duitsers hebben uitgestaan. Goed - het gedonder begon pas écht toen na de eeuwwisseling Kaiser Wilhelm er de ambitie op ging na houden om nu ook eens met scheepsgeschut te gaan donderen in plaats van met landkanonnen (want de Engelsen beschouwden nu eenmaal de wereldzeeën als hun eigendom).
Máár: reeds op een heel ander gebied hadden ze al een hoop ellende met de Duitsers doorgemaakt. Het begon eigenlijk met de wet van 1701, die bepaalde dat alle katholieken der regerende familie voor eeuwig van de troon van Engeland waren uitgesloten. Hierdoor werd de naaste troonopvolgster een kleindochter van Jacobus de Eerste: keurvorstin Sophia van Hannover, en die was weer de moeder van een zekere George... zodat hiermede de eerste Duitser de Engelse troon besteeg.
Nou - de Engelsen hebben het geweten, want een waardelozer stelletje van vier opeenvolgende vorsten is zelden in de geschiedenis vertoond: de vier Georges.

Kort na het begin van de Franse Revolutie (zo omstreeks 1800) werd Engeland geregeerd door koning George de Derde, en hij was als vorst al niet veel bijzonders. Maar zijn oudste zoon, kroonprins George (later de Vierde) was helemaal een puinhoop. Hij was continu dronken, kon geen vrouw met rust laten - of dat nu een boerenmeid was of de dochter van een hofmaarschalk - en was in algemene zin een domme ijdeltuit. Dat was allemaal nog tot dááraantoe (de Engelsen vergaven hun vorsten erg veel op dat gebied) maar hij beging de politieke stommiteit, om redeloos verliefd te worden op een rooms katholieke weduwe: een Mrs. Fitzherbert, met wie hij in het geheim kerkelijk trouwde. En dat voor een troonopvolger in het protestante Engeland!
Was dat huwelijk openlijk bekend geworden, dan had hem dat zeker elke kans op de troonsopvolging ontnomen, maar wonder boven wonder lekte het niet publiekelijk uit. De enkelen die ervan wisten hielden hun mond wel dicht, uit vrees voor enorme onlusten, die men, gezien de gespannen verhouding met Frankrijk, totaal niet kon gebruiken. De Napoleonistische oorlogen stonden vlak voor de deur...
Een andere kwestie was, dat de kroonprins kans had gezien er met zijn braspartijen zoveel geld door te jagen, dat hij nergens meer iemand kon vinden, die hem nog geld wilde lenen. Hij kon bovendien de rente en de aflossingen op zijn alreeds aangegane enorme schulden niet meer betalen. Dat was wel algemeen bekend. Bij zijn vader, koning George III, hoefde de kroonprins niet meer aan te kloppen. Toen zag ineens het parlement een prachtige gelegenheid om verschillende vliegen in één klap te slaan: de volksvertegenwoordiging liet de kroonprins weten dat het Engelse volk hem definitief uit de schulden zou helpen, onder voorwaarde dat hij zou trouwen met een aanvaardbare dochter uit een protestants adellijk geslacht.
Tja... maar wat moest er nu met die mevrouw Fitzherbert gebeuren? Nu stond vast, dat de kroonprins dol op haar was - anders had hij ook nooit zo iets roekeloos gedaan als een katholiek kerkelijk huwelijk sluiten, al was dat dan ook geheim. Maar van de andere kant werden de schuldenschroeven geniepig aangedraaid. Men mag hier rustig spreken van een financiële samenzwering over de hele linie: men zette de kroonprins via zijn schulden zó klem, dat hij wel moest capituleren. Hij verklaarde zwart op wit, dat hij Mrs. Fitzherbert nooit als zijn wettige echtgenote zou beschouwen, en dat voor een protestant een katholiek huwelijk in de kerk niets meer was dan een carnavalsvertoning... Daarna kon de koehandel beginnen. Men had een kandidate op het oog: prinses Caroline van Brunswijk.

Toen lord Malmesbury, als afgezant uit Londen, aan het Brunswijkse hof arriveerde, was deze prinses Caroline 26 jaar oud. Zij was geen schoonheid, maar zij was evenmin echt lelijk. Zij was verwend, eigenzinnig en wild van aard, met een nogal rauw gevoel voor humor. Het produkt van een nogal vreemd soort opvoeding. Haar vader, de hertog van Brunswijk, hield er een officiële vriendin op na, die aan het Hof meer te vertellen had dan de hertogin zelf.
Haar ouders waren er vanaf Carolineʼs jongste jaren op uit geweest, voor hun dochter een goede partij te vinden, om zo aan hun nogal vervallen hertogdom een grotere luister te verschaffen. Met opzet hadden zij bij Caroline elke godsdienstige scholing weggelaten, opdat zij zowel een protestants als een katholiek huwelijk zou kunnen sluiten. Dat was op zichzelf niet zo gek bedacht, maar men vraagt zich toch af of dit onbeschreven blijven van haar godsdienstige ziel niet een toevallige bijkomstigheid was van algemene onbeschrevenheid, want aan prinses Caroline was nauwelijks te merken dat zij als prinses was opgevoed. Goed - zij kon lezen en schrijven, maar daar was dan ook zowat alles mee gezegd.
Het gevolg van lord Malmesbury was al na de eerste kennismaking met deze uit de Duitse klei getrokken prinses vervuld van de somberste voorgevoelens, maar ja... hun eigen kroonprins, daarginds in Londen, was nu ook niet bepaald een sprookjesfiguur. Hij had door heel Europa heen een reputatie als een dronken feestvierder, en deze Caroline was, per slot van rekening, een niet-katholieke prinses, best bereid om een protestants huwelijk aan te gaan. Zij was zelf nu al 26... en men had aan het Brunswijkse hof eigenlijk de hoop al opgegeven, haar nog ooit redelijk aan de man te brengen en ziedaar... nu kwam zomaar ineens een Engelse troonopvolger uit de lucht vallen! Dus van beide zijden kon men niet al te hoog van de toren blazen... en uit een brief van een van lord Malmesburyʼs reisgezellen blijkt, hoe deze over zijn toekomstige Koningin dacht: ʽDe manier waarop zij zich kleedt, is ronduit lachwekkend. Zij is slonzig, wast zich niet behoorlijk, en geeft eerder de manieren van een boerenmeid dan van een prinses. In de omgang met anderen weet zij nooit de juiste toon te treffen: zij is óf veel te vriendschappelijk, óf belachelijk uit de hoogte, op het beledigende af. Als zij eens geestig of amusant wil zijn, vervalt meteen in platvloerse lol en wat dat aan het hof in Londen worden moet, begrijpt geen van ons allen...ʼ

Vanaf het allereerste begin ging dan ook alles mis, wat er maar mis kon gaan. Dat kwam voor een groot deel natuurlijk ook doordat de kroonprins zelf met grote tegenzin aan dit gedwongen huwelijk moest beginnen. Na dagenlang te zijn heen en weer geslingerd door stormen en angsten voor Franse oorlogsschepen landde zij in Greenwich 5 april 1795... om te ontdekken dat haar aanstaande echtgenoot, om haar officieel op Engelse bodem te verwelkomen, een van zijn slaapkamerpoezen op haar had afgestuurd: een lady Jersey. Met opzet liet deze de pas aangekomen bruid een volle dag wachten. Toen de dames elkaar eindelijk ontmoetten, wilde Caroline populair doen en grapjes maken. In die tijd woonden er te Greenwich grote aantallen veteranen van leger en vloot, waarvan velen een hand, arm of been misten. Caroline wees uit het raam en grapte:
ʽMerkwaardig volk, die Engelsen. Ze schijnen allemaal één of ander onderdeel te missen.ʼ
Waarop lady Jersey terecht verontwaardigd, terugsnauwde:
ʽHet lijkt me hoogst ongepast om grapjes te maken over oorlogsinvaliden!ʼ
Daarna begon zij alle kleren die prinses Caroline uit Duitsland had meegenomen af te keuren, met als resultaat dat Caroline een van lady Jerseyʼs eigen witsatijnen japonnen aantrok, waarin zij zowat uit de naden barstte. Toen het staatsierijtuig voorkwam, waarin zij naar Londen zouden rijden, wilde lady Jersey naast de koninklijke bruid plaats nemen, met het smoesje, dat zij niet tegen achteruit rijden kon, en daar ziek van werd. Maar dat werd zelfs lord Malmesbury te gek en die wees het liefje van de kroonprins scherp terecht met de woorden:
ʽHofdames zitten nóóit naast leden van het Koninklijk huis. Wat zullen we nu krijgen! Als u bang bent om ziek te worden, neemt u het volgende rijtuig maar.ʼ
Nu kon lady Jersey ineens wel tegen achteruit rijden, maar het typeert het dwaze karakter van prinses Caroline, dat zij gedurende de hele rit naar Londen aan één stuk door aan lady Jersey zat te verhalen over haar liefdesavonturen aan het hof van Brunswijk.., en dat alles in een japon, geleend van de minnares van haar aanstaande echtgenoot!

Na haar aankomst te Londen werd Caroline gehuisvest in een appartement in Cleveland Row, nabij het St. James Paleis, en de kroonprins maakte zich op om haar een eerste bezoek te brengen. Dat deed hij in hoofdzaak, door zich eerst moed in te drinken. Steeds meer moed.
Intussen wachtte prinses Caroline zijn aankomst af, omringd door leden van haar eigen bescheiden hofhouding. Eindelijk dan gekletter van paardehoeven - luide, rauwe kreten, gestommel op de traptreden... en daar werd de deur opengeworpen en verscheen haar heer gemaal: de toekomstige koning van Engeland. Hij kwam met logge schreden op haar af, stond haar tellen lang fronsend aan te kijken, sloeg dan twee armen om haar heen, blies haar een geweldige alcoholkegel in het gezicht, mompelde iets onverstaanbaars, en wendde zich opzij tot lord Malmesbury:
ʽBreng me in godsnaam een bel cognac, zeg.ʼ
ʽEh, sir,ʼ waagde Malmesbury voor te stellen, ʽzou een gewoon glas water niet...ʼ
ʽVoor den duivel, nee!ʼ brulde de kroonprins en keerde zich om en wankelde terug naar de deur. ʽBreng me een glas cognac en dan meteen terug naar de koningin, mijn moeder!ʼ
En dat was dat, Caroline had geen betuigingen van warme liefde of tederheid verwacht, maar dit sloeg haar zelfs met verbijstering.
ʽIs... is hij altijd zo?ʼ bracht zij er ten laatste hakkelend uit. ʽEn... hij is twee keer zo dik als op het portret van hem dat ze mij hebben laten zien.ʼ
Nou ja - wat dat betreft, hadden ze elkaar weinig te verwijten. De schok van de eerste persoonlijke ontmoeting was voor prins George minstens zo rauw aangekomen, want de Caroline die hij nu in levenden lijve voor zich kreeg, was evenzeer een lelijker en grover uitvoering van het idealistische portret, dat hem vanuit Brunswijk was toegezonden.
Maar de officiële kennismaking was nu geschied, en de huwelijksdag werd vastgesteld. Prinses Caroline, aan een Duits hof opgegroeid, had haar hele leven heel of half dronken kerels om zich heen gezien, wat deze knapen niet belette, om zich in bed geducht te weren. Maar ook op dat punt werd haar niets gegund. Haar eigen woorden tot een van haar hofdames luidden:
ʽWát ik ook had verwacht - toch zeker niet, dat mijn echtgenoot het grootste deel van zijn huwelijksnacht zou doorbrengen in de open haard, waar hij stomdronken in neerviel zodra we alleen waren. Pas tegen de ochtend kwam hij bij zinnen en toen begon hij meteen om nieuwe drank te brullen.ʼ
Maar met behulp van drank, en voortdurend aangemaand, dat het zijn vorstelijke plicht was om voor een troonsopvolger te zorgen, bracht het jonge paar toch een week of wat samen door, en het is waarschijnlijk, dat het dochtertje, dat negen maanden later werd geboren en dat Charlotte genoemd werd, werkelijk een echt kind was van George IV. Hoe lichtzinnig en wild Caroline ook van aard was - men kon toch moeilijk aannemen, dat zij reeds in haar wittebroodsweken, met haar pas getrouwde echtgenoot over de vloer, verhoudingen met andere mannen op touw zette. Wat zij later ging doen, is een andere kwestie - men moet tot haar verontschuldiging aanvoeren, dat als er ooit een verwaarloosde en verguisde vrouw heeft bestaan, zij het wel was.

In de eerste plaats stak de kroonprins het nergens onder stoelen of banken, dat hij een diepgewortelde afkeer had van zijn vrouw - op alle punten. Hij zei dat hij haar lelijk vond, lomp en onbehouwen. George zal dan uit nieuwsgierigheid een paar keer met Caroline het bed gedeeld hebben - vast staat dat hij haar daarna niet meer kon zien, en zelfs niet bij haar in eenzelfde paleis kon wonen.
Wat hem nog véél razender maakte, was dat het parlement hem financieel een koopje leverde. Het had de kroonprins te verstaan gegeven dat hij uit de schulden zou worden geholpen, mits hij een niet-katholieke vrouw trouwde. Dat had hij nu gedaan - tot ieders tevredenheid, zeker. Maar als George nu dacht, dat hem zakken vol geld zouden worden toegeschoven, zodat hij het ouwe feestleven vrolijk kon gaan voortzetten, vergiste hij zich in de nuchtere, zakelijke kijk der Londense kooplieden. Tot dusver (voor zijn huwelijk) had hij een inkomen gehad van 60.000 pond per jaar, betaald door het Engelse volk, met daarnaast een eigen inkomen van 13.000 pond uit zijn hertogdom Cornwall. Zijn totale inkomen werd na het huwelijk verhoogd tot 125.000 pond per jaar... maar dat gaf men hem niet in handen, omdat niemand van hem verwachtte, dat hij van dat meerdere bedrag netjes zijn oude schulden zou gaan afbetalen. Dat meerdere bedrag werd door het parlement opzij gehouden om rechtstreeks zijn schulden te delgen. Het gevolg was, dat zijn inkomen na het huwelijk vrijwel gelijk bleef aan dat ervóór - George was alleen van zijn schuldenlast bevrijd. George was hier razend over - natuurlijk, want het zou op die manier ongeveer elf jaar duren, eer hij door zijn schulden heen was. Hij was zo woedend, dat hij een publieke bekendmaking liet uitgaan, waarin hij duidelijk stelde, dat hij zijn huwelijk alleen maar was aangegaan om zijn geldzaken te regelen. En het zal niemand verbazen, dat zelfs Caroline, die van nature bereid was om veel over haar kant te laten gaan, zich nu publiekelijk diep beledigd voelde, en zichzelf zwoer, hem met gelijke munt terug te betalen. Vanaf dat moment stonden kroonprins en kroonprinses als gezworen vijanden tegenover elkaar.
Het onvermijdelijke gevolg van die publieke bekendmaking van George was, dat het Engelse volk zélf nu partij ging trekken. De Engelse adel stond vrijwel geheel aan de kant van de toekomstige koning - begrijpelijk overigens, want wat viel er voor hen voor voordeel te behalen bij een geïmporteerde Duitse prinses zonder charme of eigen fortuin. Bovendien trok koningin Charlotte (moeder van de kroonprins) duidelijk partij voor haar zoon, en tegen haar schoondochter. Maar hoewel de Engelsen doorgaans niets van buitenlanders moeten hebben, vond het volk toch, dat deze prinses al te grof en onredelijk was behandeld. Een dame te paard, die toevallig op lady Jersey leek, werd in Covent Garden met modder gegooid. Als klap op de vuurpijl werd nu ook bekend, dat de Paus van Rome dit moment had uitgekozen om publiekelijk te verklaren, dat Mrs. Fitzherbert, die katholieke weduwe, de wettige echtgenote was van George IV! Hetgeen er weer toe leidde, dat Caroline tegen een van haar weinige goede kennissen de bittere opmerking maakte, dat het de stommiteit van haar leven was geweest, om de vrouw te worden van de echtgenoot van Mrs. Fitzherbert. En nu begon de echtelijke oorlog pas goed.
Caroline begon in haar eigen huis een privé-hofhouding op te bouwen, bestaande uit buitenbeentjes, losbollen en avonturiers, waaronder lord Byron en lady Hester Stanhope (de dame die zich later ging kleden als een man en op die manier het hele Verre Oosten doortrok). Ook Madame de Stael ging tot die groep behoren. Charles Abbot schreef in die tijd al in zijn brieven:
ʽ... dat de prinses van Wales grote ongerustheid verwekt door haar losbandig gedrag, daarmee voedsel gevend aan geroddel, laster en achterklap en dat alles is natuurlijk niet bevorderlijk voor de reputatie van het koningshuis als geheel.ʼ
Nadat zij bevriend was geraakt met een zekere lord en lady Douglas, welke vriendschap in een enorme ruzie eindigde, begonnen de schandaalverhalen pas goed. Volgens een geschreven rapport van lady Douglas aan de kroonprins:
ʽ... raakte prinses Caroline in korte tijd abnormaal op mij gesteld en aanvankelijk was dat wel vleiend voor mij, maar het werd al spoedig hoogst hinderlijk. Als zij op bezoek kwam, liet zij haar gezelschap beneden achter, rende mijn kamer binnen, en sloeg dan haar armen innig om mij heen, begon mij te kussen en hijgde, dat ik de mooiste vrouw was die zij ooit had gezien, en dat zij nooit van een vrouw zoveel had gehouden...ʼ
Goed - dat Caroline er nu en dan lesbische neigingen op na hield, lijkt verre van onwaarschijnlijk. Nu was men in die tijd aan de Europese vorstenhoven heus wel aan uitspattingen gewend... maar het moest allemaal wel binnen de paleismuren worden gehouden. Het werd helemáál een toestand, toen er ineens een kind op het toneel verscheen, waarvan lady Douglas bij hoog en bij laag volhield, dat het een onwettig kind was.
Goed - van de kroonprins kon het niet zijn: die was al tijden met geen stok in de buurt van zijn vrouw te krijgen. Het was een mannelijk kind, ook nog, met de naam William Austin, en volgens de geruchten was het inderdaad een tweede kind van Caroline, maar van een onbekende vader. Tegenwoordig helt men meer over naar de mening, dat Caroline dit kind ergens vandaan had gehaald, en er ineens mee op de proppen kwam, om verschillende redenen. Vast staat, dat zij in hoge mate gesteld was op kinderen. Zij kon nergens een kind zien zonder het te knuffelen. Een tweede reden is mogelijk geweest, dat zij een prachtkans zag, om haar man de kroonprins goed voor gek te zetten.

Het schandaal werd al gauw zo groot, dat George zich genoodzaakt zag om een Koninklijke Commissie in het leven te roepen, die een officieel onderzoek moest instellen naar Carolineʼs levenswijze, waarbij ook de oorsprong van dat tweede kind.
Die commissie bracht na verloop van tijd een rapport uit, waarin onder meer te lezen stond dat Caroline laakbare intieme omgang had gehad met een kapitein Manby, maar ook met andere mannelijke bezoekers, zoals sir Sydney Smith, Thomas Lawrence en kapitein Hood. Verbazingwekkend genoeg blééf het daarbij... tenminste van de zijde van de kroonprins.
Vermoedelijk heeft hij gedacht, dat bovenbedoeld rapport zijn gemalin bij het Engelse volk onherroepelijk zwart zou maken. Maar dat pakte totaal anders uit! Onberekenbaar zoals een volk in die dingen soms kan zijn, deed het rapport niets af aan de nog steeds groeiende populariteit van de dikke Brunswijkse prinses. Die ging zelfs zover, een boek te laten drukken, in 5000 exemplaren, waarin zij háár zijde van haar onmogelijke huwelijk belichtte, met opsomming van alle beledigingen waaraan men haar had blootgesteld. De titel van dit werkje luidde: Het boek.
De regering wist niet goed, wat nu weer te doen, en het besluit tot in beslagname van het boek kwam zo laat af, dat er al ettelijke exemplaren in omloop waren, die voor grof geld werden opgekocht. Een zondagsblad, dat het recht tot publikatie had verworven, kreeg een gerechtelijk verbod aan de broek. Intussen werd ook duidelijk, dat het mysterieuze jongetje William Austin praktisch half debiel was, en door een veel te zachte opvoeding opgroeide tot een alles en iedereen brutaliserende kwajongen, met wie geen huis viel te houden.

Vroeg in het jaar 1811 werd George de Derde zo reddeloos krankzinnig dat zijn zoon, de kroonprins, tot regent werd aangesteld en Caroline kon haar positie als koningin van Engeland al aan de horizon zien opdoemen. Maar dat veranderde niets aan haar onmogelijke situatie. Zij mocht niet aan het hof verschijnen, en ook haar financiële positie werd steeds nijpender. Het kwam zover, dat haar bankiers haar een voorschot van slechts 500 pond weigerden, zodat zij werd genoodzaakt om nu en dan wat van haar eigen juwelen te verkopen. Er bestaat nog een brief van haar waarin zij schrijft:
ʽ...Ik probeerde een paar oorbellen aan de man te brengen, die ik gekregen had van mijn schoonmoeder, de koningin, maar het bleek, dat de saffieren die erin zaten, even vals waren als haar hart is. Alleen de kleine diamanten erin waren echt, en daar krijg ik denkelijk tussen de 50 en 80 pond voor...ʼ Maar nu greep het Engelse parlement in, en besloot met grote meerderheid van stemmen om Caroline een staatsinkomen te verstrekken van 50.000 pond per jaar! Caroline reageerde hierop met de publieke verklaring, dat zij dat veel te veel vond voor haar ʽbescheiden eisenʼ en dat zij genoegen zou nemen met 35.000 pond per jaar, omdat zij niet van het Engelse volk wilde profiteren. Een geniale zet, die er niet weinig toe bijdroeg om haar toch al grote populariteit nog te verhogen! Maar de regent deed alles wat in zijn macht lag, om haar overal buiten te houden. Zo was er eens een gala-avond in Whiteʼs Club, ter ere van het koninklijk huis, maar alle toegangskaarten werden gecontroleerd door George zelf. Caroline had echter nog enkele geheime vrienden, die haar stiekem een toegangsbewijs in handen speelden... Daarna werd het bal eenvoudigweg afgelast, zodat iedereen de kans kreeg om weer iets nieuws te gaan bedenken.
Dat duurde niet lang: Caroline zag kans om toegangskaarten in handen te krijgen voor een gala-uitvoering in het Operagebouw ter ere van Hunne Majesteiten. Toen zij in haar eigen loge verscheen, werd zij luid toegejuicht, tot razernij van haar vorstelijke echtgenoot, die tien minuten eerder bij zijn eigen binnenkomst was begroet met brutale kreten zoals: ʽHei - waar is je vrouw?ʼ
Toen Caroline het operagebouw na de voorstelling verliet, werd haar rijtuig omstuwd door geestdriftige aanhangers, die met voorstellen kwamen als:
ʽZullen wij Carlton Huis voor je in brand steken?ʼ waarop zij volgens betrouwbare rapporten waardig antwoordde:
ʽNeenee, mijn lieve mensen - doe geen gekke dingen; laat mij rustig naar huis gaan en doen jullie hetzelfde.ʼ

Het is voor iemand die de geschiedenis uit die tijd leest, vrijwel onmogelijk, zich in te leven in de psychologie van deze Duitse dame, die zich in een haar vreemd land in een zo volslagen onmogelijke positie zag geraakt. Wat dàcht zij in wezen? Hoe voelde zij dat alles aan? Men kan zich niet losmaken van de indruk, dat zij bij voortduring van gevoelens en van standpunt wisselde - de ene week hopend dat alles nog wel goed zou komen, en de andere week verbeten van plan, iedereen die haar iets had aangedaan lik op stuk te geven. En als iedereen en alles haar te veel en te machtig werd, zocht zij liefde in de een of andere verhouding.

Nu doemde ineens weer een geheel nieuw probleem op: haar dochter Charlotte vernam, dat men haar wilde koppelen aan de prins van Oranje (onze latere koning Willem de Eerste), raakt in paniek en ontvluchtte het paleis van haar vader, Carlton House, om steun te zoeken bij moeder Caroline. Ondanks alle verzoeken en dreigementen weigerde zij koppig om terug te gaan.
Uiteindelijk werd lord Brougham erop af gestuurd, en deze pakte moeder en dochter op een andere wijze aan. Hij voerde hen naar een raam, nadat zij de ganse nacht vergeefs hadden zitten beraadslagen. De zon was juist opgegaan, en de straten lagen nog vrijwel verlaten.
ʽKijk naar buiten,ʼ zei lord Brougham, met een weids armgebaar. ʽBinnen enkele uren zullen deze straten en pleinen - nu nog zo vredig - gevuld zijn met Londenaars voor wie het een eeuwenoude en kostbare traditie is, dat het volk de macht over Engeland in handen heeft, en niet een willekeurige koning. Ik hoef niets anders te doen, dan dit venster te openen, u beiden aan het volk te tonen en hen toe te spreken over het onrecht dat u is aangedaan. Daarmee kan ik binnen enkele uren een opstand ontketenen zoals dit land nog zelden heeft meegemaakt. Carlton House zou worden aangevallen en mogelijk totaal verwoest. De soldaten zullen te hulp worden geroepen - bloed zal worden vergoten en hóé het ook afloopt, en wat ook de gevolgen mogelijk zijn: één ding staat vast: het volk zal nooit vergeten dat Uwe Hoogheid, door bij uw vader weg te lopen, de oorzaak van dat alles bent geweest. Men zal het u nooit vergeven, want in wezen is de afkeer van het Engelse volk voor bloedvergieten in de straten van Londen zo diepgeworteld, dat alles neer zal komen op het hoofd van háár die de aanleiding was.ʼ
Deze toespraak, bij zonsopgang, maakte zoveel indruk op beide dames, dat Charlotte erin toestemde, terstond naar Carlton House terug te keren, op de enige voorwaarde, dat haar een koninklijk rijtuig zou worden verstrekt om haar te vervoeren. Hetgeen geschiedde.

Aan ieders vechtlust of geduld komt ééns een einde, en dit schijnt het moment te zijn geweest waarop dit bij Caroline het geval was. In hoeverre lord Broughamʼs woorden daartoe hebben bijgedragen, kan men slechts vermoeden. Van de ene op de andere dag kondigde Caroline aan, dat zij bereid was, naar het buitenland te vertrekken. Vrijwel per kerende post kwam het bericht terug, dat haar man daar geen enkel bezwaar tegen had. Het leek inderdaad een welkome oplossing van een onmogelijk geworden situatie.
Op de tweede augustus van 1814 verliet zij Londen, met een groot aantal loyale volgelingen, waarvan velen haar in latere jaren in de steek lieten vanwege het schandaleuze van haar seksuele gedrag. Zij bracht eerst een kort bezoek aan haar ouderlijk slot in Brunswijk, reisde vervolgens wat rond door Duitsland en belandde tenslotte in Italië, waar zij al direct liet merken, zich geen enkele beperking in gedrag meer op te willen leggen.
Haar eerste pleisterplaats daar was Napels, waar een van Napoleons generaals, Murat, door hem tot koning was ʽbenoemdʼ. In die jaren waren Napoleon en Engeland elkaars doodsvijanden, en het feit, dat de aanstaande koningin van Engeland gezellig feest zat te vieren aan het hof van een van Napoleons generaals was dus nogal een pikant feit. Toch schijnt zij ook toen nog steeds het idee om eens in de toekomst triomfantelijk naar Engeland terug te keren, ergens in het achterhoofd te hebben gehad. Dat, te oordelen naar een brief van haar aan ene Miss Berry, waarin te lezen staat:
ʽLieve,
Ik ben er nog steeds verlangend naar, terug te keren naar ons geliefde land, zodra een zekere Hoge Heer het aardse met het eeuwige zal hebben verwisseld. Dan zal ik zeker snel terugkeren, want echt stijlvol gezelschap is hier op deze aardbol alleen maar in Londen te vinden, hoewel ik wel moet zeggen dat ik mij hier in het buitenland, als een soort van koningin van Sheba zeer wel voel... maar met één bezwaar: ik heb mijn koning Salomon nog niet kunnen vinden.ʼ
Blijkbaar nog steeds op zoek naar zoʼn magische minnaar reisde zij te land en over water de Middellandse Zee rond, waarbij zij op een haar na door zeerovers werd gevangen genomen. In Tunis legde zij een verklaring af, waarin stond dat zij tot haar grote genoegen had geconstateerd, dat de zogenaamde Arabische barbaren zich heel wat minder barbaars gedroegen dan de christenen. In Jeruzalem stichtte zij een orde: de Orde van de Heilige Caroline van Jeruzalem. Daar is later niet veel meer van vernomen.
Met dat rondreizen en het afleggen van loslippige verklaringen richtte zij weinig schade aan. Veel erger was, dat er door heel Europa geruchten begonnen te circuleren over haar particuliere seksuele gedragingen, en die verhalen drongen alras tot Carlton House door. De voornaamste steen des aan stoots daarbij scheen een zekere Signor Pergami geweest te zijn: een zwaarbehaarde pluimstrijker van lage komaf, die er uitzag als een wat lachwekkende operatenor. Lady Charlotte Campbell beschreef hem als:
ʽEen oplichterstype met glibberige smoesjes en een gepomadeerde snor die je rondom de Tower kon spannen en dan van achteren vastknopen.ʼ Caroline had hem oorspronkelijk in dienst als koerier, liet hem al snel in haar slaapkamer toe en daar scheen hij zulke onmisbare diensten te verrichten, dat zij hem al snel voorzag van adellijke titels, wat ridderordes om hem verder op te sieren en hij eindigde alras met de rang van Opperkamerheer van Hare Majesteit.
Het schandaal of liever gezegd: de reeks van telkens nieuwe schandaal-verhalen (want Caroline verschafte telkens nieuwe stof voor roddels) nam dusdanige vormen aan, dat men het de prins regent moeilijk kwalijk kon nemen, dat hij een stel detectives in dienst nam om het doen en laten van zijn rondzwalkende echtgenote aan hem te rapporteren. Hij was dan zelf wel geen heilige, maar dat betekende nog niet, dat hij er genoegen mee moest nemen, dat hij, als aanstaand koning van Engeland, ten overstaan van heel Europa voor gek werd gezet. En het duurde niet lang, of zelfs Carolineʼs meest standvastige supporters begonnen bedenkelijk het hoofd te krabben en te mompelen, dat zij nu wel hard bezig was om haar eigen ruiten in te gooien... Haar man zijn streken betaald zetten was één ding, maar ze ging het nu echt al te gek maken. Een van haar eigen vrienden schreef hierover:
ʽDat toneelstuk met als titel ‟De Gekwetste Onschuld”, dat een paar jaar geleden in Londen zulk een daverend succes had, omdat men daar de rol van Caroline in teruglas, zou op het ogenblik waarschijnlijk met boegeroep van de planken worden gehoond. Onze Doorluchtige Dame van het Comomeer heeft het nu echt te gek gemaakt. In haar hele entourage bevindt zich geen enkel persoon meer met de Engelse nationaliteit.ʼ
En zelfs lord Brougham, die eens tot haar felste verdedigers behoorde, was nu zover dat hij verklaarde:
ʽDe verhalen die de ronde doen over de prinses van Wales worden steeds erger: het schijnt dat zij op de 17e november scheep is gegaan naar Palermo, met haar besnorde dekhengst en al.ʼ
Creevy zette in 1818 op papier:
ʽDe prinses is Europa en het Midden Oosten rondgetrokken, een kwalijk riekend spoor van misdragingen en schandalen achter zich latend.ʼ

Een nieuwe crisis in de situatie ontstond door de dood van George de Derde, waardoor George de Vierde nu formeel koning van Engeland werd, en Caroline de wettige koningin... hoewel zij haar vorstelijke Heer Gemaal in geen jaren onder ogen was gekomen. Geen mens verwachtte dat zij, nadat zij zoveel jaren hardnekkig had gestreden voor haar rechten als weggemoffelde prinses van Wales, nu geluidloos van haar aanspraken als Koningin afstand zou gaan doen. Het probleem was eerder groter geworden, want hoe hoger haar wettige rang... hoe groter automatisch de onmogelijkheid van de bestaande situatie.
Maar in die tijden was er aan vorstenhoven en in vorstengeslachten heel veel mogelijk en het is niet uitgesloten, dat George de Vierde alles zou hebben gelaten zoals het was, maar nu haalde zij ineens in haar hoofd, luidkeels aan te kondigen dat zij van plan was, naar Engeland terug te keren om haar plaats als rechtmatige koningin in te nemen. En terwijl men in hofkringen in Londen wanhopig de koppen bij elkaar stak, om te overleggen wat er nu te doen stond, zag Caroline kans, om weer een schitterende rel te laten losbarsten... ditmaal raakte de Paus erbij betrokken. Het begon ermee, dat de Paus weigerde om een militaire wacht voor haar woonhuis in Rome te plaatsen en die weigering baseerde Zijne Heiligheid heel slim op het bezwaar:
ʽ... dat hij haar niet als een lid van een koninklijk huis kon behandelen, zolang zij incognito door Europa rondreisde onder de naam gravin van Oldi.ʼ
De kardinaal-secretaris van de Paus schreef hierover letterlijk:
ʽHet is nu eenmaal zo, dat geen militaire erewacht wordt verleend aan particuliere personen, en de persoon welke zich thans te Rome bevindt, is ons niet bekend gemaakt als de prinses van Wales, maar als de koningin van Engeland, en in tweede instantie is hiervoor een militaire wacht aangevraagd. Maar aangezien Zijne Heiligheid generlei officieel bericht heeft ontvangen van de regering van Zijne Majesteit de koning van Engeland, is het de Pauselijke regering onbekend als zou er een koningin van Engeland te Rome vertoeven, voor wie een militaire wacht was aangevraagd, en waar er geen koningin aanwezig is, kon ook geen erewacht worden geplaatst...ʼ
Nietwaar? Geen speld tussen te krijgen.
Hoe radicaal intussen de mening van het Engelse volk zelf intussen ook was gewijzigd - als gevolg van de misdragingen van de eens zo geliefde prinses van Wales - wordt wellicht het beste weergegeven in de historische woorden van haar eigen oude vriend, de romanschrijver Walter Scott, die in een brief aan een vriend neerpende:
ʽ... dit land zal het nooit meer accepteren, dat zij binnen onze grenzen terugkeert, met om zich heen hangend de stank van wandaden en haar kleren besmet met de modder van onzedigheid, laat staan dat zij de brutaliteit zou hebben, onze troon te willen bestijgen.ʼ
En toch zat zelfs Walter Scott ernaast. De vreemde onlogica van het Engelse volk in zijn houding tegenover zijn vorstenhuizen zorgde ervoor, dat zij hier en daar nog bijval verwierf, toen zij het inderdáád presteerde, naar Engeland terug te keren. Vele geschiedschrijvers houden het erop, dat het volk weliswaar vond, dat zij zich moreel onmogelijk had gemaakt... maar daartegenover stond dan weer, dat men zoʼn hekel had aan George de Vierde, dat een deel van het volk bereid was, haar in Engeland toe te laten, alleen maar met het doel háár te gebruiken om de koning dwars te zitten.

Deze koning had nu toch langzamerhand wel kunnen weten, wat voor soort vlees hij met zijn gemalin in de kuip had, zou men menen. Maar George de Vierde was even bot en dom als decadent, en liet door een koerier aan Caroline 35000 pond per jaar extra bieden als zij uit Engeland weg wilde blijven. Hetgeen vanzelfsprekend voor haar een extra aansporing was, om koers te zetten naar de krijtrotsen van Dover. Zij was nu inmiddels een lelijke, uitgezakte oude vrouw geworden... maar die brutale, koppige moed was nog steeds niet in haar uitgeblust.
En het schijnt deze koppige moed te zijn geweest, die weer eens aansloeg bij het vreemde Engelse volk, want toen zij met haar allegaartje van bizarre buitenlanders in Dover aan wal ging, werd zij daar begroet met een koninklijk saluut van kanonvuur... omdat er namens de koning geen enkel bevel was binnengekomen om dat na te laten! Dat bracht iedereen natuurlijk nog meer in verwarring. Er waren evenmin koninklijke orders binnengekomen aangaande haar ontvangst of onderdak, dus ging zij op eigen gelegenheid op weg naar Londen, waar zij haar intrek nam bij een oude aanhanger: wethouder Alderman Wood.
Het Londense volk, tuk op een serie heerlijke relletjes, eiste een driedaagse feestverlichting van de ganse stad - ter ere van haar terugkeer. Weer eens werden bekende tegenstanders van Caroline op straat gemolesteerd. De ruiten van sir Sidmouth werden ingegooid en de hertog van Wellington - de overwinnaar van Waterloo en eigenlijk een idool des volks werd in het publiek met stenen bekogeld.
Het leek nu wel, of men aan beide kanten het hoofd volledig kwijt was. Kort tevoren had George de Vierde (als koning tevens hoofd van de Anglicaanse Kerk) bevel gegeven, de naam van Caroline te schrappen uit de kerkliturgie, hetgeen dus betekende, dat er in de kerken niet meer voor de officiële koningin mocht worden gebeden. Die zinloze maatregel had op zichzelf al weer een hele massa kwaad bloed gezet, want nu raakte ineens de godsdienst gemengd in een kwestie die van beide kanten scheef zat.
Maar nu bleek toch, dat er een systeem schuilging achter de vreemde gedragingen van George de Vierde: hij diende een Acte van Beschuldiging in bij beide kamers van het parlement en eiste officiële scheiding van Caroline op grond van moreel wangedrag. Zijn illustere voorganger: Hendrik de Achtste had dergelijke kwesties eenvoudiger opgelost door zijn vrouwen de nek op het blok te laten leggen, maar tja... daar waren de tijden niet meer naar. Die maatregel had overigens wel het effect, dat de algemene rust in de straten terugkeerde: er was nu klare wijn geschonken en alle Engelsen waren het er over eens, dat dit inderdaad een kwestie was, die aan de volksvertegenwoordiging moest worden voorgelegd.

Maar ach... met de bekende klunzigheid die alle regeringen der Georges kenmerkt, was het proces tegen Caroline slecht voorbereid, en bovendien werd zij psychologisch verkeerd aangepakt. Tot op de dag van heden worden ʽforeignersʼ in Engeland gewantrouwd en bijna alle getuigen die tegen Caroline werden opgeroepen waren Italianen. Notabene Italianen!
Want van alle buitenlanders hadden juist de Italianen in Engeland wel de meest onbetrouwbare reputatie. Daar kwam dan nog bij, dat die Italiaanse getuigen vrijwel allen bestonden uit personeel dat door Caroline wegens diefstal of ontrouw was ontslagen.
De officiële Engelse geschiedschrijver Dr. G. Weber vermeldde reeds in 1882 hierover letterlijk:
ʽNu stelde lord Liverpool in het Hogerhuis de eis tot echtscheiding in; er volgden ergerlijke beraadslagingen, die alle gemoederen met schaamte en verontwaardiging vulden. Lord Broughamʼs welsprekende verdediging was zo vernietigend, dat de eis tenslotte ingetrokken moest worden, tot grote blijdschap der democraten en der gehele bevolking, die gedurende het gehele proces door de dagbladen in een koortsachtige spanning gehouden was en de uitslag met het uiterste vreugdebetoon, zoals het afsteken van vuurwerken en een algemene feestverlichting, begroette.ʼ
Zoals altijd in dat soort gevallen kwamen er spotliederen en hekelschriften los aan de lopende band. Mikpunt van vele was daarbij de Italiaanse hoofdgetuige, die door Carolineʼs advocaat, lord Brougham, zo in het nauw werd gedreven, dat hij vrijwel op elke felle vraag tenslotte antwoordde: ʽNon mi ricordoʼ (Ik kan me dat niet herinneren), welke kreet als refrein werd gebruikt in volkstheaters en in straatliederen.
Creevy schrijft hierover:
ʽDe koning heeft deze gang van zaken aan zichzelf te wijten - de openbare aanklager is een stuk onbenul die totaal niet tegen de intelligentie van Brougham en Denman is opgewassen. Zijn tegenstanders grijpen dit proces gretig aan, om hem nog verder in discrediet te brengen. De koning zelf is daarbij nog zo oerdom, te blijven menen dat hij zich nog kan gedragen als in de tijden van de Absolute Monarchie.ʼ
Maar... zoals altijd weer in Engeland: dat men de één zijn gelijk niet gunde, betekende nu ook weer niet, dat de ander zijn zin kreeg. Zolang het proces zich voortsleepte werden de Italiaanse getuigen dag en nacht door de menigte bedreigd - dat nam zulke afmetingen aan, dat zij ʼs nachts in roeiboten, met omwikkelde roeiriemen en onder militair escorte, werden overgebracht naar Cotton Garden (een gebouw dat naast the House of Lords was gelegen) waar zij verder onder bewaking moesten blijven. Dat was echt geen overdreven maatregel, want enkele van die opgeroepen getuigen waren reeds in Dover, meteen bij hun aankomst op Engelse bodem, door de menigte hardhandig aangepakt en zelfs tijdens hun verblijf in Cotton Garden lag er dag en nacht een dubbel militair cordon om het gebouw, terwijl de kade langs de Theems werd beveiligd door twee oorlogsschepen.
Het was geen wonder dat dit gedonder op den duur iedereen machtig de keel ging uithangen. Charles Greville noteert hierover in zijn dagboek: ʽWie je ook aanspreekt - iedereen is zo langzamerhand doodziek van de hele geschiedenis, maar toch hoor je nergens anders over praten.ʼ
Een goede opmerking hierover is afkomstig van lord Holland, die zich tegen lady Granville liet ontvallen:
ʽWeet je wat ik doe als het zo doorgaat? Ik vraag toestemming om in Cotton Garden te mogen logeren - bij de getuigen. Dat zijn de enigen in Engeland die geen woord over de hele kwestie willen horen!ʼ
Op de openingsdag van het proces reed de koningin in staatsiekledij naar de House of Lords, vergezeld van hofdames en kamerheren. De straten stonden toen nog vol van haar welgezinden en medestanders. Haar verschijning in de statige ruimte van de Eerste Kamer wordt beschreven als die van:
,... een dik opgepropte stoffen pop, even breed als hoog, waarvan de kop met de grilligste kleuren is beschilderd.ʼ De getuigen begonnen vlot aan hun schandaalverhalen, doch werden, zoals vermeld, alras overdonderd door de verdedigers. Daar komt natuurlijk bij, dat zij vermoedelijk hebben gemeend, aan een reuze buitenkansje te beginnen, door de koning van Engeland te helpen, van zijn belachelijke gemalin af te komen... maar het drong snel tot hen door, dat zij zich helemaal niet populair maakten met het zwartverven van koningin Caroline, en dat ze zelfs nog de kans liepen, door het volk levend te worden gevild, als dat hen te pakken kreeg. Dat zal er best toe hebben bijgedragen, hen een toontje lager te laten zingen.
Eén van de getuigen begon luidkeels te verklaren dat hij de beruchte Pergami in de stad Triëst om acht uur in de morgen de slaapkamer van de koningin had zien verlaten, en dat de koningin daarna nog zes dagen te Triëst had vertoefd. Maar reeds de volgende dag werd overtuigend aangetoond, dat de koningin slechts één etmaal te Triëst had doorgebracht. Daarmee was deze getuige tot leugenaar bestempeld, en zo ging het aan de lopende band. Dat betekende wel niet dat de schanddaden van Caroline werden weggepoetst - hier treedt wederom die voortdurende tweeslachtigheid op die de ganse affaire van Caroline van Brunswijk kenmerkt. Het gevolg was echter wèl, dat aan de ene kant alle vuile was van Carolineʼs gedrag werd buiten gehangen (want niemand - zelfs haar eigen vrienden niet - twijfelde aan haar wangedrag!) maar daartegenover stond, dat getuigen van de koning afgingen als gieters, en dat de openbare aanklager publiekelijk voor schut stond als mogelijk de domste officier van justitie aller tijden.
En toen volgde de uitspraak: wéér zoiets onmogelijks. De lords gaven de koning gelijk, maar met zoʼn geringe meerderheid, dat deze de aanklacht introk! Een der redenen voor dat terugkrabbelen is mogelijk de vrees geweest (die langzaam tot hem door begon te dringen) dat de tegenpartij terug zou slaan met een doen herleven van de oude kwestie van Georgeʼs huwelijk met Mrs. Fitzherbert... de kwestie van een monarch die zijn rechten op de troon had verspeeld door een huwelijk aan te gaan met een katholieke vrouw.
De adviseurs van de koning begonnen nu eindelijk te beseffen dat zij met vuur speelden... en dat was niet alleen maar het vuur van fakkeloptochten. In alle Londense straten hosten horden feestvierders dronken rond, zingend:
ʽLeve de koningin! Leve Caroline!ʼ
Welke kreten vrijblijvend worden vertaald als: ʽWeg met George de Vierde.ʼ
Maar... deze uiteindelijke triomf kwam voor Caroline toch te laat. Hoewel zij formeel in haar positie als koningin was bevestigd werd haar de toegang tot de officiële kroningsplechtigheden ontzegd. Vlak daarop werd zij ziek, en dat was erger dan ooit op de 13e juli, de dag waarop zij een logeplaats zou innemen in het Dryry Lane theater. Haar hofhouding smeekte haar, in bed te blijven, maar met haar bekende eigenzinnigheid hield zij vol, dat zij onmogelijk ʽhaar geliefde volkʼ kon teleurstellen. Zij werd aan beide zijden ondersteund de loge binnengebracht, maar viel halverwege de voorstelling in zwijm en werd naar huis gebracht.
Van deze inzinking herstelde zij niet meer en op 7 augustus kondigden haar artsen officieel aan:
ʽHare Majesteit de koningin heeft de tweeëntwintig minuten na tien uur de geest gegeven.ʼ

Wéér zien wij nu een demonstratie van de grilligheid van de Engelse volksgeest in dit soort zaken. Direct na haar proces was er een duidelijke reactie te bemerken geweest in haar nadeel. Zij had nu gewonnen - mooi - ze had nu haar zin en moest verder geen grote mond opzetten. Nauwelijks echter was zij dood, of het omgekeerde deed zich voor en een vreemd proces van heiligverklaring trad in werking. Over haar fouten en tekortkomingen en al haar wandaden werd niet meer gesproken: zij werd in één slag beschouwd als een beklagenswaardig slachtoffer - tot de dood toe gepest door een wrede Koning die zich zelf nooit iets van fatsoen of eergevoel had aangetrokken. Zij had zelfs op haar doodsbed te kennen gegeven, dat zij in Brunswijk in Duitsland wilde worden begraven, en niemand maakte daar enig bezwaar tegen.
Wel ontstond er groot en nieuw gekrakeel over de route die haar staatsielijkwagen moest gaan volgen, op weg naar de inscheping te Harwich. Het volk verwachtte, dat die route zou voeren door de straten van Londen (de zelfstandige City van Londen!) zodat de Lord Mayor en de raadslieden van de City de stoet binnen de grenzen van de City zouden kunnen begeleiden.
Maar de regering wilde weer eens slim zijn, wenste deze laatste demonstratie van aanhankelijkheid te omzeilen, en stelde een route vast buiten het grondgebied van de City om.
Wéér barstte een half oproer los. Grote menigten verzamelden zich om en in Hyde Park Corner, met de kreet:
ʽDóór de City - dóór de City!ʼ
De straten werden opengebroken - complete loopgraven ontstonden in één nacht en barricades versperden de wegen van de route, die door de regering was aangegeven. De regering was zo verstandig, de zaak niet te forceren en stemde alsnog toe in de City-route. De Lord Mayor verscheen te paard in vol ornaat en ging aan de lijkstoet vooraf - door Fleet Street en tot aan de kerk van Whitechapel. Toen vond hij het om een of andere reden welletjes, en draafde door een zijstraat weg. Niemand keek daar vreemd van op. Dus zelfs ná haar dood zag Caroline van Brunswijk nog kans tweedracht en twist te zaaien, en dat hield pas op, toen haar lijkkist te Harwich scheep was gegaan naar de Duitse bodem waaruit zij was voortgekomen.
Daarna werd zij vrijwel metéén - als bij algemene afspraak - totaal vergeten en doodgezwegen.

De vrouw, die een makke man
tot moordenaar maakte

De Fransen hebben al sinds oertijden een bestaande uitdrukking, die luidt: ʽfolie à deuxʼ. Dat wil zoveel zeggen als ʽtweemans-waanzinʼ.
Maar dat speciale gezegde wordt alléén gebruikt voor die gevallen, waarin twee personen elkaar wederzijds zó opjutten, dat zij tot de meest onzinnige of misdadige handelingen in staat zijn. In zekere zin kan men dat verschijnsel bespeuren bij schoolkinderen, waarbij soms ineens een stel vaste vriendinnen of vrienden optreedt, die los van elkaar de liefheid en braafheid zelve zijn, maar in combinatie een onhanteerbaar of zelfs gevaarlijk koppel.
Bij volwassenen komt het ook wel voor en dan kan er in de meest letterlijke zin moord en doodslag van komen.
Zoals ook in het geval van Ruth Snyder en haar grote liefde, de handelsreiziger in corsetten: Judd Gray.

Ruth Sorenson (dat was haar meisjesnaam) was van jongsafaan een verwend en wat ziekelijk meisje. Op 6-jarige leeftijd onderging zij een darmoperatie. Drie jaar later kreeg zij een zonnesteek en op haar 12de werd haar blindedarm weggenomen, maar zo klunzerig, dat zij er enkele grove littekens van overhield, plus blijvende interne klachten. Zij leed ook aan ʽaanvallenʼ die zeer wel het gevolg van lichte vallende ziekte kunnen zijn geweest.
Maar zij had een leuk gezichtje en een aardig figuur. Zij bracht het nooit verder dan lagere school, hoewel ze altijd bleef rondvertellen dat zij de middelbare school had afgelopen. Door het liegen over haar leeftijd en schoolopleiding kreeg zij zich een baantje als telefoniste voor 15 dollar per week. Dat ging een hele tijd aardig goed. Zij was het type dat altijd dolgraag populair wilde zijn bij jongens, maar dat lukte nooit, hoewel ze er toch best aardig uitzag. Haar probleem was echter, dat ze het elke keer ʽte zwaartillendʼ aanpakte. Te intens. Ze kon er niet speels of vlot over doen met als gevolg dat jongens haar een of twee keer mee uitnamen, en haar dan lieten zakken.
Maar... het huwelijk zit soms in een raar hoekje. Op een willekeurige dag moest zij iemand bellen op de redactie van Motor boating, een watersportblad dat werd uitgegeven door Hearst (jaja - de grootvader van Patty Hearst). Door een fout werd zij verbonden met Albert Snyder - de chef van de teken- en fotoafdeling. Die had een slechte bui en vloekte haar stijf. Ruth bood uitgebreid haar verontschuldigingen aan en dat had weer tot gevolg dat Snyder later op de dag spijt kreeg van zijn rauwe uitval, terugbelde en telefoniste Ruth zijn excuses aanbood. Het eindresultaat van dat gesprek was... dat Snyder aan een meisje dat hij nog nooit had gezien vroeg of zij soms een baantje wilde hebben op de redactie van Motor boating.
Ruth ging daar de volgende dag langs en werd aangenomen als secretaresse. Hoewel ze nog nooit als zodanig had gewerkt. Het duurde niet lang, of Snyder ging met haar lunchen, naar de bioscoop en weldra ook met haar de nachtclubs langs.
En dit was nu nét het soort uitgaande leven waarvan Ruth altijd had gedroomd. Er zat maar één vuiltje in de groeiende idylle: het uitgaan was wel leuk, maar het koude, nooit-uit-de-plooi rakende karakter van Snyder stond Ruth tegen. Zo sterk zelfs, dat zij rilde als hij haar toevallig aanraakte.

Geheel onverwachts legde Snyder op kantoor een doos bonbons op Ruthʼs bureau neer.
ʽWat mot ik dáár nou mee?ʼ dacht ze wat teleurgesteld. Maar toen ze wat later de doos opende om haar collegaʼs ervan mee te laten snoepen ontdekte zij midden in de bovenste laag een ring met een pracht van een diamant. Later vertelde zij daarover aan een journalist: ʽDie diamant was het mooiste dat ik ooit van mijn leven in handen had gehad. Ik wist toen vrijwel metéén dat ik er nooit meer afstand van zou kunnen doen, wat er ook van zou moeten komen.ʼ
Nog geen vier maanden na dat toevallig verkeerde telefoontje waren Ruth en Snyder man en vrouw. Maar diamant of geen diamant... zij kon het niet opbrengen om de eerste nacht bij de milde gever in bed door te brengen. Zij bedacht dus het oeroude vrouwensmoesje dat zij zich niet lekker voelde en lag die ganse nacht snikkend in bed. Waar...? Op haar eigen vrijgezellenmeisjeskamer!
Maar de volgende dag was dat spel uit. Snyder haalde haar daar op en bracht haar naar zijn eigen huis in Brooklyn. Vrijwel het eerste wat haar daar opviel was een enorme foto van een mooi jong meisje in een dure zilveren lijst, opvallend prijkend op de schoorsteenmantel. Op haar vraag of dat soms familie was antwoordde Snyder nors dat dit de foto was van Jessie Guishard, een vroegere verloofde waarvan hij innig veel had gehouden en die hij had willen trouwen, maar die was gestorven aan tbc.
Alles bij elkaar een klassiek onmogelijke basis om een huwelijk op te starten. Maar ja... die diamant droeg zij toch maar. Snyder verdiende een fors salaris, maar vanaf de huwelijksdag was het toch meteen afgelopen met gezellige uitjes, dure cadeautjes en nachtclubs. Daar kwam nóg wat bij: Ruth wilde dolgraag een kind, ook al moest zij daarvoor een paar keer met die griezel van een Snyder naar bed. Maar daar voelde Snyder totaal niets voor.
ʽDe enige bij wie ik een kind had willen maken,ʼ vertelde hij haar botweg, ʽwas Jessie Guishard. Jij komt daarvoor niet in aanmerking.ʼ Snyder bakte het zelfs zo bruin, dat hij een nieuwe motorboot de naam ʽJessie G.ʼ gaf. Ruth werd zo razend, dat ze weigerde één voet daar aan boord te zetten tot de naam was vervangen door een andere.
Maar tóch kreeg Ruth, door Snyder te bedonderen, het voor elkaar dat zij zwanger werd. Het werd een meisje, dat zij de naam Lorraine gaf.
Snyder kocht nu een groter huis - zoveel groter dat Ruthʼs moeder er makkelijk bij kon. De moeder nam een groot deel van het huishoudelijk werk plus de zorg voor de baby over, wat Ruth de kans gaf om fijn dagelijks te gaan winkelen in Manhattan met een gezellige vriendin.
Onvermijdelijk leerden zij daar mannen kennen die best zin hadden in een pretje. En een van die mannen was Henry Judd Gray - een handelsreiziger in korsetten.

Deze Gray had een heleboel dingen met Ruth Snyder gemeen. In de eerste plaats een eenzame en ongelukkige jeugd. Op school had hij de smadelijke reputatie van een ʽmoedersjongetjeʼ. Hij huilde gauw, was bang voor ruwe spelletjes en werd juist daardoor natuurlijk dagelijks extra gepest. Toen hij 9 was, smeet een ruwe jongen hem een handvol zand in het gezicht en daardoor werden zijn ogen zo beschadigd dat hij de rest van zijn leven een bril met abnormaal dikke glazen moest dragen. Hij was ook nog zwaar godsdienstig, sjokte kerk-in kerk-uit en zijn sexuele lustgevoelens lieten hem kromlopen van het zondige schuldgevoel.
Hij was tenslotte maar getrouwd om zijn bazige moeder haar zin te geven. Maar voorzover bekend was hij nog nooit vreemd gegaan vóór hij tegen Ruth Snyder opliep... en toen was het ook meteen goed raak ook. Het zegt wel het een en ander over zijn verknipte aard, dat hij voor Ruth de bijnaam ʽmoesjeʼ koos.

Uit het bovenstaande is al wel duidelijk, dat onze brave korsettenreiziger een minimum aan ervaring had op het gebied van dames-verleiden. Hij reisde dan wel in intiem damesondergoed, maar over wat er aan levende have in die ondergoederen moest worden gehesen... daarover was Judd Gray zo groen als gras. Daarom is het des te veelzeggender, dat Ruth en hij al tot vrijen overgingen tijdens hun tweede ontmoeting. Het was echt een kwestie van ʽpang en rang!ʼ op het eerste gezicht.
De dag nadat hij Ruth ontmoette hadden zij een afspraak om samen te gaan eten. Na afloop kwam Judd Gray voor den dag met het verhaal dat hij nog even langs de showroom van zijn korsettenfirma moest. Hij had er de sleutel van in de zak. Snyder had Ruth versierd met een enorme diamant. Judd Gray had niets beters aan te bieden dan... een korset. Het is eigenlijk om te brullen van het lachen, maar het werkte. In ieder geval gaf het Ruth een opgelegde kans om haar kleren uit te trekken want er moest natuurlijk worden gepast.
Tien minuten later lagen ze te rollen en te hijgen tussen de kartonnen dozen en de pastafels.
Vanaf dat moment waren zij wederzijds seksueel onverzadigbaar... Zij voosden en rotzooiden in portiekjes, in hotelkamertjes, achterin taxiʼs en tussen de bosjes in Central Park. Zij streelde hem onder de overhangende kleedjes van cafétafeltjes en hij nam haar in telefooncellen. En tussendoor kwam Ruth aanzetten met steeds afgrijselijker verhalen over het wrede gedrag van Snyder tegenover haar en de kleine Lorraine.
ʽEen hondeleven heb ik,ʼ snikte zij. ʽJe hebt er geen idee van wat dat monster me áándoet!ʼ
Zonder twijfel waren haar reportages schromelijk overdreven, maar zij bracht ze met een dergelijke psychopatische overtuigingskracht dat Judd (het makke lam) op een gegeven ogenblik met gebalde vuisten uitriep: ʽWat een bruut. Wat een schoft! Ik zou hem met plezier vermoorden.ʼ
Ruth hield ineens op met wenen en keek hem stralend aan. ʽO méén je dat echt? Dat zou een oplossing zijn voor alles.ʼ
Judd Gray slikte zowat zijn huig in van schrik, maar vanaf dat moment liet Ruth niet meer los. Bij elke daarna volgende ontmoeting keerde zij op dat oerthema van een lekker dode Snyder terug. In het begin reageerde Gray daar telkens op met angst en afkeer... maar al dat gesputter en geprotesteer leidde er alleen maar toe, dat hij zich steeds vaster werkte in de kleverige draden van het sexuele web waarin hij door Ruth was verstrikt. Zijn nuchtere verstand zei hem, dat hij met haar moest kappen, maar de band tussen hen was nu al zo sterk geworden, dat hij de kracht er niet meer voor had. Een wezenlijk kenmerk van de ware ʽfolie à deuxʼ.

Omdat het zo moeilijk bleek, om die schijtebroek van een Gray tot daden te laten overgaan, ging Ruth zelf aan de slag. Ze kocht wat vergif en sprenkelde dat op Snyders gestoofde pruimen. Hij was er wat misselijk van - dat was alles. Vervolgens schoof ze een lang eind gasslang op een kraan en duwde het andere eind door een gaatje dat ze in een houten tussenwand van hun slaapkamer had gemorreld. Daarna ging zij hoopvol stappen.
Toen zij van haar uitje thuiskwam trof zij daar haar echtgenoot aan, heen en weer benend over het grasveld ʽom zijn longen met frisse lucht te vullenʼ. Geloof het of niet - de uilebol had niet eens het einde van de nog steeds gas spuitende slang ontdekt. Een derde maal probeerde Ruth het met koolmonoxyde, maar ook dat liep mis. Veertien dagen later stond ineens een straalkachel in de badkamer onder stroom. Door een fout in de isolatie. Tevergeefs.
Intussen bleef Ruthʼs verknipte brein doordraaien. Ervan uitgaande dat het vroeger of later tóch moest lukken om Snyder de pijp uit te krijgen... waarom dan niet meteen het nuttige met het aangename verenigen en er ook nog financieel wat op vooruitgaan? Zij bracht Snyder onder het oog dat het eigenlijk onverantwoord was, dat hij niet een of andere levensverzekering had afgesloten. Er kon toch altijd iets onvoorziens gebeuren, nietwaar? En dan waren tenminste de begrafeniskosten eruit... Snyder moest de redelijkheid hiervan erkennen. Er waren de laatste tijd ook zóveel bijna dodelijke gekkigheden binnenshuis voorgevallen... Goed dan: Ruth kwam dus aanzetten met een verzekeringspolis, en regelde stiekum nog twee andere polissen, waarin de clausule was opgenomen dat er dubbel zou worden uitbetaald als Snyder door ongeluk of moord om het leven zou komen. Een kort rekensommetje leerde Ruth, dat een gewelddadige einde aan Snyders leven de overlevende (Ruth) recht zou geven op 96.000 dollar. In die tijd een onverdund fortuin.
Maar... Snyder zelf moest alle drie die aanvragen tekenen. Geen nood. Liefhebbende Ruth wachtte een avond af dat Snyder tot over de oren in het werk zat, en legde alle drie de aanvragen onder zijn neus, maar telkens een stukje verschoven, zodat alleen de derde van de bovenste polis geheel en van de twee andere alleen de datums en de stippellijnen zichtbaar waren.
ʽJe moet tekenen in drievoud, schat.ʼ Snyder tekende braaf drie keer.

Niemand kan beweren, dat onze Ruth geen doordouwstertje was. In totaal zette zij nog zeven verschillende ʽongelukkenʼ in scène, maar die mislukten alle zeven. Die verdomde Snyder leek wel door de goden of door de duivel persoonlijk beschermd.
ʽEr is maar één oplossing op,ʼ deelde zij Gray ten laatste mee. ʽJij moet zelf de handen uit de mouwen steken en er wat aan doen, anders ben ik op mijn zestigste nog niet van dat stuk ellende af.ʼ
Maar hoe ze ook met Gray vree of prutste. Een ding werd hoe langer hoe duidelijker, de godsdienstige korsettenridder wilde wel hijgend met haar vozen... maar een moord was hem te gortig. Tóch zat er enige hoopvolle vordering in de situatie: de spanningen van de verhouding gingen Judd Gray zo op de zenuwen werken, dat hij in snel tempo aan de zuip raakte. En was bleek nu... Zoals wel vaker geschiedt bij dat soort van tamme figuren: het lam Judd Gray was met een halve fles whisky op een heel stuk moediger dan met een buik vol melk of tomatensap. Bovendien was hij, met een stuk in zijn kraag, ook een heel stuk minder schuchter in bed. En na deze ontdekking duurde het niet lang of Ruth zorgde dat er altijd, overal, minstens een zakflacon whisky onder handbereid aanwezig was.
Ze kocht een wat groter formaat handtas, waar een halflitertje moeiteloos in paste. En ja hoor... alras kwam het moment waarop ze tegen Gray kon zeggen: ʽMaar je hebt het gisteren belóófd, Juddy! Je hebt me beloofd dat je me van die afschuwelijke vent af zou helpen. Je wilt toch zeker niet laf terugkrabbelen, wel?ʼ
En ʽterugkrabbelenʼ betekende dat er niet gevoosd kon worden, hoe bitter de geile Ruth dat zelf ook betreurde. En zo dreef ze haar minnaar met monogame wilskracht naar de nacht van de moord.

De 7de maart vond Ruth, dat het nu eindelijk maar eens moest gebeuren. Zij lunchten samen in een Chinees restaurant en tijdens de maaltijd ging Judd Gray al af en toe naar het toilet, waar hij telkens een ferme slok nam uit een zakflacon Johnny Walker.
ʽDus vanavond kom je naar mijn huis, lieverd? Dan zal ik extra geil en lief voor je zijn. Alles ligt klaar zoals we afgesproken hebben. Als het achter de rug is, zullen we voor eeuwig bij elkaar horen. Drink nog maar wat, ik zal popelend op je wachten vanmiddag.ʼ
Ruth en haar man woonden in de 222ste straat, en om een uur of elf liep Gray, tot zijn nek vol whiskymoed, daar voorbij. Ruth had hem gezegd, dat zij de zijdeur (die uitkwam op een steegje) open zou laten. Maar Judd dook toch eerst nog een bar in de buurt binnen, en pas tegen middernacht had hij genoeg lef plus sexuele drift vergaard om dat steegje binnen te sluipen. De deur was inderdaad op een kier. Op een wandtafeltje binnen lag een pakje sigaretten: het afgesproken teken dat alles was gearrangeerd zoals afgesproken; onder andere dat zijn geliefde ʽmoesjeʼ naast haar wettige Snyder lag te wachten... met gespitste oortjes.
Gray sloop op handen en voeten de trap op en de echtelijke slaapkamer binnen. Snyder had een slaapdrank door zijn avondchocola gekregen en ronkte als een zwijn.
Op een ook alweer afgesproken plaats lag een zwaar ijzeren raamgewicht gereed. Maar ʽmoesjeʼ moest zelf haar bed uitkomen voor zij haar driekwart bezopen minnaar zover kreeg, dat hij Snyder de hersens insloeg.
Daarna werd de dolzinnigste zogenaamde ʽinbraak met geweldʼ in scène gezet die ooit werd verzonnen. Er lag een stuk ijzerdraad gereed, en dat werd met een potlood om de hals van de vermoorde man gedraaid. Vervolgens werden zijn enkels gebonden met een stropdas. Toen werd er een borrel genomen, en op de sofa beneden even heftig gevreeën. Daarna ging het koppel tortelduiven weer aan de slag om het geheel in te richten als na een overval. Laden werden uitgetrokken en in het wilde weg overal leeggekieperd. De portefeuille van Snyder werd leeggehaald en het geld verdween in Juddʼs zakken. Daarna werden moesjeʼs juwelen plus haar bontjas buitgemaakt. De juwelen werden zolang weggestopt onder de matras. De bontjas ging in een reistas en vond een veilig plaatsje onderin een muurkast. Een Italiaanse krant werd demonstratief ergens op de vloer neergefladderd. Het raamgewicht werd afgewassen en verborgen in de gereedschapskist.
ʽEn nou wat gescheurde kleren hebben en wat krabben in mijn gezicht.ʼ
Whisky of geen whisky... zij kreeg Judd Gray er niet toe zijn geliefde ʽmoesjeʼ te krabben of te slaan. Ruth bezorgde, ten einde raad, zichzelf wat krabben en bensde haar hoofd tegen een deurstijl tot er een redelijke bult op haar voorhoofdje verscheen. Daarna leek alles waterdicht geregeld. Er werd nog wat gekust en minnaar Gray kreeg nog een zakflesje whisky mee, en tegen zonsopgang sloop hij door de zijdeur naar buiten.

Een uur later kroop moesje op handen en voeten de kamer van haar dochtertje Lorraine binnen (het kind had door alles heengeslapen) en vroeg haar kreunend bij de buren om hulp te gaan telefoneren. De buren waarschuwden politie en een dokter.
Vanaf het allereerste moment geloofde geen mens één barst van het hele verhaal. Volgens moesje was er een forse, lange man binnengedrongen - een man met een Italiaans accent - die haar en haar echtgenoot had mishandeld. Moesje ontving de politie met wat touwwerk dramatisch bungelend van haar polsen en enkels. Toen niemand acht sloeg op de Italiaanse krant, vestigde zij er de aandacht op. Binnen een kwartier had de politie de ʽgestolenʼ juwelen gevonden onder de matras en de eveneens ʽgestolenʼ bontjas in moesjes reistas in de muurkast. Het was nog geen koffietijd, of een detective viste het raamgewicht uit de gereedschapskist. De arts moest lachen om de ʽkwetsurenʼ die moesje had opgelopen tijdens haar desperate gevecht met de moordlustige indringer.
Maar er werd nog meer gevonden: een dasseklem met initialen (die van Judd Gray) naast het bed van de vermoorde. En een klein zwart boekje, eigendom van ʽmoesjeʼ met de namen van 28 mannen, waarbij één naam waarvan de initialen overeenkwamen met die op de dasseklem.
In ware recordtijd zaten Ruth en haar minnaar achter de tralies. En zij eindigden allebei op de elektrische stoel. De ʽfolie à deuxʼ had zoʼn beetje de slechts georganiseerde moord aller tijden opgeleverd.

De dodelijke liefde van
graaf Köningsmarck

De romanschrijver Thackeray heeft, behalve dat overbekende boek ‘De kermis der ijdelheid’, nog een ander werk op zijn naam, speciaal gewijd aan de vier vorsten van Duitse afstamming die achtereenvolgens op de troon van Engeland zetelden en bekend staan als ‘de vier Georges.’
In dat boek wordt ook zijdelings iets vermeld over de hoogst mysterieuze geschiedenis rondom een zekere graaf Köningsmarck, maar het fijne ervan kwam pas in de publiciteit door het veel later verschenen boek van de Cambridge-professor Wilkins, met de titel: ‘De liefde van een ongekroonde koningin.’
Er bestaan nu eenmaal in de geschiedenis der Europese vorstenhuizen van die paradepaardjes van verhalen die altijd weer opnieuw te voorschijn worden gehaald, even afgestoft en opnieuw verteld. Zoals de zelfmoord van Rudolf van Habsburg en Maria Vetsera in het slot Mayerling en de kwestie van het parelsnoer van Marie Antoinette.
Het verhaal dat hieronder wordt verteld is vele malen schokkender, en geeft een veel beter beeld van het onzedelijke en ruwe leven aan de kleine hoven van Europa dan welk ander relaas dan ook. En toch is het bij het lezend publiek vrijwel geheel onbekend.
Met des te meer plezier brengen wij het in dit boek.

Toen Hertog George van Celle en Hannover in 1641 overleed, liet hij vier zoons na. De oudste: Christiaan Louis, vestigde zich te Celle en over hem werd verder in de geschiedenis niet veel vernomen. De tweede zoon heette George William, en dat was een heel ander soort van rakker. Hij erfde het hertogdom Hannover, maar dat gebruikte hij alleen maar als geldbron - het liefst hing hij rond als playboy in Venetië en Parijs. Daarover straks nog meer.
De twee jongste broers, genaamd Johan Frederik en Ernst Augustus, kónden niks erven, want Celle en Hannover waren hun twee oudere broers toegevallen. Zij gingen dus doen, wat voor jongere broers in die tijd de gewone gang van zaken was: op reis en op avontuur uit om te kijken of er een rijke vrouw aan de haak geslagen kon worden, ofwel er een kans bestond, zich als krijgsman te verhuren om zich vervolgens rijk te plunderen. De romanschrijver Thackeray beschrijft de algemene sfeer van die tijd als volgt:
ʽLodewijk de Veertiende van Frankrijk, de machtigste koning van zijn tijd, was fanatiek verdediger van het Katholicisme, en in die tijd van godsdienstoorlogen kon iedere arme vorst in Duitsland, die het Katholicisme wilde steunen, op Franse subsidie rekenen. Dat niet alléén: al die tweede- en derderangs Duitse vorstjes wilden de pracht van het Franse hof op hun manier imiteren. Alles wat Frans was, werd een rage. Franse musici en schilders vonden in Brunswijk, Celle, Beieren en Hannover een gretig onthaal. Franse architecten werden voor grof geld naar Duitsland gelokt, om daar tuinen met fonteinen aan te leggen; hele toneelgezelschappen kregen vaste aanstellingen voor het opvoeren van puur Franse stukken; dansmeesters gaven logge Duitse prinsessen les in het gracieus uitvoeren van menuets en cotillions. Aan geld konden de Duitsers heel gemakkelijk komen, door hun mannelijke onderdanen voor contanten te verkopen aan buitenlandse legers. Er waren zoveel doden gevallen in de Tachtigjarige Oorlog en de Dertigjarige Oorlog (die beide pas eindigden bij de Vrede van Munster in 1648), dat er een willige markt bestond in Duits kanonnenvlees.ʼ
Zo nu en dan kwam George Willem vanuit Venetië of Parijs even overwippen om een greep in de hertogelijke kas te doen, of om wat te lenen bij kooplieden en andere geldschieters, maar na verloop van wat jaren begonnen die wat stroef te doen. Dat een hertog in het buitenland de feestneus uithing - dat was niets storends of bijzonders. Maar men wilde toch wel verzekerd zijn van de erfopvolging, en dus werd George Willem beleefd, maar met nadruk, te verstaan gegeven, dat hij maar eens moest gaan trouwen en kinderen verwekken. Men wilde geen nieuwe oorlog riskeren over erfopvolging voor het geval de hertog in het buitenland iets overkwam. George Willem zag de redelijkheid hiervan in en toen kwam men aandragen met het persoontje van prinses Sophia, de verweesde dochter van de overleden koning van Bohemen. Deze Sofia was ook niet meer zo piepjong en woonde onder het dak van haar broer: de keurvorst van de Palts. Toen afgezanten haar kwamen melden, dat George Willem van Hannover haar misschien wel wilde trouwen, deed zij daar helemaal niet moeilijk over, maar informeerde of zij meteen haar koffers zou gaan pakken om de heren niet langer op te houden.
Terwijl zij nog aan het inpakken was, rees er onverhoeds een niet geringe complicatie. George Willem had nu wel vlot in dat huwelijk toegestemd, en daarmee een fikse som geld losgekregen, maar was daarmee hals-over-kop naar Venetië vertrokken, waar hij een hele horde amusante vrienden en vriendinnen had zitten. Toen hij zich daar wat somber liet ontvallen, dat hij op korte termijn zou gaan trouwen, kostte het zijn Italiaanse vriendinnetjes niet bijzonder veel moeite om hem het stompzinnige van een dergelijke misstap te doen inzien.
ʽJij bent toch helemaal geen type om te gaan trouwen, lieve jongen!ʼ kirden zij hem toe. ʽWat moet jij nou met een dikke Duitse prinses daar in dat dulle Hannover? Blijft toch gezellig hier, bij ons!ʼ
Dat leek George Willem eigenlijk ook een veel fleuriger toekomst maar wat moest er dan gebeuren met die Sofia, die al met pak en zak op weg was gegaan naar haar Hannoverse bruiloft? Een of andere slimme Italiaanse (vermoedelijk een nichtje van een Borgia of van Machiavelli) kwam op een lumineus idee:
Maar jij hebt toch nog twee jongere broers? Laat één van hen dan met die Sofia trouwen en voor de kinderen zorgen. Die stuurt jou elke maand wat geld, en dan kun jij fijn hier blijven!ʼ

Het is een historisch feit, dat door middel van deze koehandel een zaakje werd gedaan. Sofia keek wel even vreemd op, toen zij merkte, dat men boompje-verwisselen had gedaan met haar bruidegom, maar zij trok al aardig bij, toen haar duidelijk werd, dat bij de ruil was inbegrepen, dat de jongere broer, niet alleen háár zou krijgen, maar tevens het hertogdom Hannover. Zodat zij tóch hertogin zou worden. En of je nou voor de ene man op je rug lag of voor de andere...
Toch had deze ruil heel vèrstrekkende gevolgen voor de wereldgeschiedenis, want uit dit wat ongeregeld tot stand gekomen huwelijk sproot een kind voort: de toekomstige keurvorst van Hannover en die werd koning George de Eerste van Engeland! De onderdanen van Hannover waren dik tevreden, Sofia voelde zich opperbest in haar positie van hertogin en de oudere broer, George Willem - met zijn hakken over de sloot aan een huwelijk ontsnapt, kreeg periodiek zijn geld, en kon doorgaan met dat feesten in het buitenland.
En zo hadden zij allen nog lang en gelukkig kunnen leven... als er niet een geraffineerde jongedame in het spel was gekomen. En die was nu eens niet afkomstig uit Italië, maar uit Frankrijk. Daar wisten de jongedames er in die tijden ook wat van! Het snoepje in dit geval heette Eleanor en was de enige dochter van de markiezin dʼOlbreuse, een protestantse familie, waarvan het totale bezit verbeurd was verklaard door Lodewijk de Veertiende. Dus moeders mooiste, Eleanor, moest zelf maar zien hoe zij zich door het leven sloeg. Nou - daar dook de lieve Eleanor met de vlinderslag in. In de kortste keren had zij zich een vaste aanstelling versierd als lerares Frans van George Willem. Dat gebeurde met zoveel succes, dat de hertog haar aanstelling alsnóg vaster wilde maken, door haar te bevorderen tot vaste beddepluis.
Dat had, zo bracht George Willem naar voren, het enorme voordeel, dat zij hem niet alleen overdag, maar ook het grootste deel van de nacht Frans kon overhoren.
Eleanor gaf het praktische hiervan gedeeltelijk toe, maar wilde het vaste van haar aanstelling nog één stap verder voeren: door een of ander huwelijk. En George kon praten in het Frans of smeken in het Duits - Eleanor maakte duidelijk dat zij geen rok op zou tillen, aleer er een boterbriefje onder werd gemoffeld.
En nu werd het moeilijk, want toen deze oudere broer jaren tevoren die befaamde ruil had gedaan met zijn jongere broer Ernest Augustus, had hij bij diezelfde gelegenheid een papier getekend, waarbij hij zich verplichtte om nóóit een officieel huwelijk aan te gaan (dat om de troonsopvolging niet in de war te gooien). Het was logisch, dat George Willem met dit probleem te rade ging bij Ernest Augustus en diens gemalin Sofia.
En het duurde niet lang, of er werd weer een pracht van een koehandel gedaan: Eleanor ging akkoord met een huwelijksceremonie die niet rechtsgeldig was, en geheim werd gehouden, zonder rechten op troonsopvolging voor eventueel kroost.
En nu hadden ze allemaal lang en gelukkig kunnen leven, als er niet... als de lieftallige Eleanor er niet een hele ris geraffineerde Franse streken op na had gehouden, waar die Duitse broers uit Hannover niet van terug hadden. Het duurde niet lang, of Eleanor kreeg een kind: een dochtertje, dat Sophia Dorothea werd genoemd. En nauwelijks was ma van het kraambed opgestaan, of zij ging op reis naar Wenen en papte aan met de Habsburgse keizer. Of zij die nu óók Franse lessen heeft gegeven, is niet officieel in de annalen vermeld. Vast staat, dat zij hem tot het inzicht wist te brengen, dat een moeder er desnoods wel genoegen mee kan nemen, officieel over de puthaak getrouwd te zijn, maar dat het voor een onschuldig wichtje heel erg is, een half bastaardmeisje te zijn. Hoewel in die tijd Europa overspoeld werd door hele en halve bastaarden, kon de keizer haar bezwaren volgen. Met als gevolg, dat Eleanor Wenen verliet met in haar reisbagage een keizerlijk document, vermeldend dat met keizerlijke en terugwerkende kracht haar huwelijk met George Willem rechtsgeldig was verklaard. Daarmee vestigde zij zich te Celle en liet het terrein te Hannover in handen van Ernest Augustus en zijne Sofia.
Er verstreken enkele jaren. Het nu officiële meisje Sophia Dorothea werd groter en groter en Eleanor begon te piekeren over een redelijke echtgenoot voor haar. Maar intussen hadden Ernest Augustus (de jongere broer) en zijn Sofia ook niet stil gelegen en uit dat huwelijk was onder andere een jongen ontsproten, met de naam George Louis. Dat was dus een volle neef van de dochter van Eleanor.
Nou - die twee moesten maar trouwen, vonden de moeders... dan kwamen de beide delen van het oorspronkelijke bezit, Celle en Hannover vanzelf weer bij elkaar. Dit was des te belangrijker, omdat in het jaar 1692 Ernest Augustus bij keizerlijk decreet was bevorderd tot koning en keurvorst van het Duitse Rijk. Wanneer Ernest Augustus kwam te overlijden, zou dus zijn zoon George Louis, de koning van Hannover en Celle zijn.

Nu was deze George Louis geen droomprins. Hij wordt ons beschreven als een knorrige domoor - wantrouwend en gemeen van karakter, een zuiplap die er twee vetgemeste vaste maîtresses op na hield en alles deed wat hij kon om zich maar niet te hoeven wassen. Dus Sophia Dorothea ging te keer als een wilde kat, toen zij in de gaten kreeg, aan wie men haar voor haar leven wilde koppelen... Maar er hielp geen vader of moeder aan - integendeel zelfs: moederlief hield haar eerzuchtige poot stijf en de tegenstribbelende Sophia werd als een offerlam naar het altaar geleid, om haar plaats in te nemen als prinses van Hannover. Prinses, ja, want een der eigenaardigheden van die benoeming van George Louis tot keurvorst was, dat hij de titel kreeg: prins van Hannover.
De geschiedschrijver Wilkins noteert over de eerste jaren van haar leven aan het prinselijk hof het volgende:
ʽHaar leven daar moet van een eindeloze en trieste verveling zijn geweest. De voormiddagen bracht zij door in bed, of met het schrijven van brieven, in de hoop antwoorden te krijgen. Soms deed zij ook wat borduurwerk. Was het mooi weer, dan ging zij met haar hofdames wat wandelen in de paleistuinen. Het grootste deel van haar tijd bracht zij door met kleden en verkleden en zich optutten... maar voor wie? Als het eindelijk tijd was voor het diner, daalde haar norse echtgenoot naar de eetzaal af vanuit zijn eigen appartementen en zij vanuit de hare. Als alle deelnemers aan het maal in de grote hal bijeen waren, ging men precies volgens rangorde van protocol op de stoelen zitten en gedurende elk maal heerste er een streng doorgevoerde etiquette.ʼ
Men bracht ook wel eens ergens een bezoek - in vergulde koetsen, bezocht toneelvoorstellingen en muziekuitvoeringen, maar ook dat vertier werd bedreven binnen een ijzeren harnas van starre, Duitse wetmatigheid waarbinnen elk spontaan plezier wel moest verstikken. Een vrouw, die van haar man hield, had dit alles misschien best kunnen verdragen - zó erg was het nu ook weer niet. En lichamelijk had Sophia Dorothea weinig last van hem: prins George Louis hield er zijn eigen minnaressen op na (meestal volvette dames die voor de helft bestonden uit boezems en bilwerk) maar nu komt er wéér een vrouwelijke intrigant opdoemen, die uiteindelijk de boze heks in het geheel zou blijken te gaan worden.

Graaf Karel von Meissenburg had twee avontuurlijke dochters, maar geen geld om die uit te huwelijken. Dus de dames gingen al vroeg de wijde wereld in om op eigen houtje fortuin te maken - iets wat Eleanor dʼOlbreuse jaren vóór hen met zoveel succes had gedemonstreerd. Hun namen waren Clara Elisabeth en Catherine Marie en zij begonnen met hun beste beentjes uiteen te spreiden aan het hof te Versailles. Maar met de onuitroeibare Duitse doordrammerigheid pakten ze het veel te grof en te doorzichtig aan, en dat botste in de kortste keren met de Franse esprit op dat gebied. Zij kregen dus ʽvon oben herabʼ een vorstelijke wens, om hun biezen te pakken, waarna zij in Duitsland gingen demonstreren wat zij in Parijs hadden bijgeleerd. Met ogenblikkelijk succes, want de oudste van de twee werd maîtresse van de oude Ernest Augustus, terwijl de jongere zich in het bed van zijn zoon George wurmde.
Dat arrangement beviel vader en zoon zo goed, dat zij het best op wat permanenter basis wilden vestigen, maar er ontstond nu een teveel aan ongetrouwde maîtresses aan het hof en dat maakte geen goede indruk. Bovendien kwamen er veel te veel bastaarden, en een kind moet toch een naam en een vader hebben. Daar werd het volgende op gevonden:
voor geld en goede woorden werden beide zusters uitgehuwelijkt aan de twee gouverneurs-leraren van de jonge prins, waarna de hele vertoning keurig was gelegaliseerd.
Van de jongste zuster is daarna niet zo heel veel meer vernomen; het was de oudste, aanvankelijk gewoon Frau Platen, omdat die ene gouverneur, haar man, zo heette, die blijk gaf een puur genie te zijn op het gebied van machtsverovering door bikkelharde luizenstreken. Binnen een paar jaar kreeg zij de oude koning Ernest Augustus, zo in haar macht, dat hij een pracht van een kasteel voor haar bouwde even buiten Hannover en haar vervolgens in de adelstand verhief als hertogin Von Platen. En het was deze heks, die de doodsvijandin werd van Sophia Dorothea. Men stelt zich heksen voor als broodmagere wezens met een scherpe haakneus. Hertogin Von Platen was in zoverre origineel dat zij een bolronde, spekvette heks was met een mopsneus. De prinses Sophia Dorothea, die toch al tegen de paleismuren omhoog klom van verveling, zag in die dikke maîtresse van de oude koning een welkom object om haar gram op af te reageren en per slot van rekening was zij, Sophia Dorothea, de officiële vrouw van de troonsopvolger en Von Platen, al haar listigheden en invloed ten spijt, niets meer dan de bijzit van de oude koning.
Het leek jarenlang, of Sophia moeiteloos aan de winnende hand zou blijven... maar nu verschijnt wéér een nieuwe acteur op dit hoftoneel: Philip Christophorus von Köningsmarck - voorbestemd om het gehele toneelstuk naar een noodlottig en wreed einde te voeren.

Er is wéér sprake van een koppel avonturiers, door Europa zwervend, op zoek naar buit en fortuin. Als u de indruk krijgt, dat dit soort figuren van hoog niveau - zowel van het mannelijk als van het vrouwelijk geslacht - Europa afstroopten, dan heeft u daarmee volkomen gelijk. Na de godsdienstoorlogen was Centraal-Europa zo vreemd en verwoest, dat er voor de kinderen uit adellijke geslachten vaak niet veel meer te beërven viel dan platgebrande kastelen, of landgoederen waarvan al het vee was opgegeten of weggevoerd en alleen de botten der boerenfamilies op het braakliggende land lagen te verbleken.
De twee broers Köningsmarck, Philip Christophorus en Charles Johan kwamen van oorsprong uit Brandenburg, waren vandaar naar Zweden verkast, en konden daar óók hun juiste draai niet vinden. Ze gingen daarna uiteen: Philip verhuurde zich voor de strijd tegen de Turken en broer Charles zocht opnieuw operatieterrein in Engeland want hij had vernomen dat dit land er nog vrij warmpjes bij zat, zodat mogelijk dáár wel wat te halen viel.
Het duurde niet lang, of deze Charles kreeg een vette buit onder schot: de jonge echtgenote van een zekere ʽTom van de Tienduizendʼ. Die was al eens eerder getrouwd geweest met een adellijke heer, die een jaar na zijn huwelijk bovenop zijn bruid de geest gaf. Die bruid was nogal een heetgebakerde jongedame (vandaar ook die snelle dood van haar veel oudere man) en voor de veiligheid huwde men haar zo snel mogelijk uit aan de nóg veel oudere ʽTom van de Tienduizendʼ: een man (zoals zijn bijnaam afdoend aanduidt) die als een soort Oom Dagobert zwom in zijn geld.
In de kortste keren was er een woeste bed-idylle aan de gang tussen de blauwogige, blondharige avonturier en de Dame van de Tienduizend Kussen, en het duurde niet lang, of Köningsmarck ging beseffen, dat het enige wat zijn eeuwige levensgeluk in de weg stond was: het hinderlijke blijven leven van Tom met zijn Tienduizend. Maar... men zou de Natuur uiteraard wat kunnen assisteren. Dus onze Köningsmarck huurde een drietal rauwe klanten: een Duitser met de naam Vratz, een Pool genaamd Boroski en een Engelsman geheten Stern. Dit internationale gezelschap voorzag zich van een donderbus van zwaar kaliber en ging voor het huis van Tom van de Tienduizend staan wachten, tot deze laat in de nacht de straat in kwam rijden. Wij lezen vaak, dat moordenaars de prachtigste moordplannen zien mislukken doordat zij het allemaal veel te ingewikkeld maken, want hoe gecompliceerder een plan is, hoe meer er mis kan gaan lopen.
Dit drietal was vastbesloten, deze fout niet te maken. Eén van hen hield het rijtuig aan, en toen Tom van de Tienduizend zijn hoofd naar buiten stak om te vragen wat er aan de hand was, schoot men zijn hele kop eraf door één schot uit de donderbus. Onmiddellijk daarna meldden zij zich bij Köningsmarck met het bericht: ʽOpdracht uitgevoerd - Tom heeft niks meer aan zijn Tienduizend.ʼ
Köningsmarck betaalde hun het afgesproken bedrag in goudstukken waarna het drietal meteen de pubs van Londen indook en het zo ontiegelijk op een zuipen en brassen zette, dat het voor de politie niet zo moeilijk was, op het idee te komen, hun te vragen waar die plotselinge rijkdom wel vandaan kwam. Die vragen werden nogal hardhandig gesteld, met als gevolg dat drie dagen na de dood van Tom, zowel de drie moordenaars als Köningsmarck in de Tower terechtkwamen ʽach - hoe akelig voor die knappe jonge Köningsmarck toch!ʼ weenden enkele hofdames en het eindresultaat van deze affaire was, dat de drie huurlingen werden opgehangen - de weduwe met de Tienduizend werd opgesloten in een klooster en Köningsmarck zelf in Harwich op een schip gezet, richting vasteland, met de dringende boodschap nóóit meer een voet op Engelse bodem te zetten.
Maar deze held is niet eens onze Köningsmarck - alleen maar de jongere broer. Hij sneuvelde later bij Argos tegen de Turken.

Zijn oudere broer Philip had juist wat rauspartijen tegen diezelfde Turken overleefd, daar wat buit aan overgehouden en vond nu, dat hij wat verlof had verdiend. Hij herinnerde zich, dat hij in zijn kinderjaren eens had gelogeerd aan het hof van de keurvorst van de Palz. Daar had toen een aardig jong meisje rondgedarteld... hoe heette dat kind ook weer? O ja - Sophia Dorothea of iets dergelijks. Wat zou dáár toch van geworden zijn?
Men vertelde hem alras, dat dit dartele wezen nu de statige gemalin was van de prins van Hannover. Waarna Köningsmarck op pad toog naar Hannover, daar zijn opwachting maakte aan het hof en daar zo smakelijk begon te vertellen over zijn avontuurlijke strijd tegen de Turken, dat hij al snel werd benoemd tot kolonel der Hannoverse Dragonders... en vrijwel even snel zijn jeugdvriendschap met Sophia Dorothea begon te hernieuwen. Nu staan alle spelers gereed voor de laatste akte van het Köningsmarck-drama.

Het was nu zover, dat Sophia Dorothea aan het hof van Hannover wel de officiële prinses was, maar verder had zij zich, uit balorigheid en wraakzucht, iedereen tot vijand gemaakt met uitzondering van haar kamenierster, de trouwe Elisabeth von Knesebeck. Niet alleen was de machtige intrigante hertogin Von Platen haar doodsvijandin - met haar scherpe tong had zij ook haar eigen echtgenoot George Louis zo vaak beledigd en in het publiek minachtend toegesproken, dat die op een gegeven ogenblik zijn zelfbeheersing zo verloor, dat hij opvloog, haar aan tafel bij de keel greep en haar zeker zou hebben geworgd, als niet enkele hovelingen tussenbeide waren gekomen. Zij deelde al lang het bed niet meer met haar gemaal - dat was afgelopen sinds hij bij haar een tweede vrouwelijk kind had verwekt, voorbestemd om de moeder te worden van de latere Frederik de Grote... van Pruisen. Hetgeen alweer demonstreert uit welke onmogelijke teeltkeuze bijzondere kinderen kunnen voortspruiten.
De hertogin Von Platen had een dure eed gezworen, prinses Sophia ten onder te brengen - hoe dan ook. De Mediciʼs en de Borgiaʼs hadden dat waarschijnlijk heel elegant opgelost met wat vergif of wat fijngestampt glas door de ragoût. Aan het Franse hof kon men daar ook wel mee overweg in noodgevallen. Maar deze provinciale Duitsers waren nog niet zover... het is nu eenmaal altijd een volk geweest van grove maatregelen. De fijnere nuances zien zij over het hoofd.
Intussen zat er dus voor onze Von Platen weinig anders op dan in stilte schuimbekken en elke keer opnieuw dure eden van wraak zweren tot... tot deze Philip Köningsmarck uit de Turkse hemel kwam vallen en de minnaar werd van Sophia Dorothea. En niet eens een discrete minnaar, ook nog!
Want Philip Köningsmarck kon zijn bek niet dichthouden, en als hij wat gedronken had, diste hij niet alleen stoere verhalen op uit zijn Turkse heldentijd - hij verhaalde ook luidkeels over de heldendaden die hij verrichtte onder de rokken van Sophia. Dat alles werd zonder uitstel en in details door haar spionnen overgebriefd aan Von Platen en toen zij materiaal genoeg had verzameld, achtte zij het moment gekomen om dat alles over te brieven aan prins George Louis.
ʽNiet alleen is het zo, dat die onbeschaamde teef jou aan je eigen tafel beledigt, maar nu zet ze je nog voor het hele hof voor gek omdat ze het houdt met die jonge blonde fokstier!ʼ
Begrijpelijkerwijze volgden er enkele woedende scènes, waarbij Sophia nu eens wenend, dan weer scheldend, alles ontkende. Men kan zich afvragen, waarom aan deze onmogelijke toestand niet kortweg een einde werd gemaakt, door Köningsmarck van het hof te verwijderen, maar achteraf bezien kan men begrijpen, dat zoiets helemaal niet in de kraam van hertogin Von Platen paste. Zij was er doelbewust op uit, deze zaak op de spits te drijven en het verwijderen van Sophiaʼs minnaar zou alleen maar de oude patstelling doen herleven. Het moet ook werkelijk zo zijn geweest, dat Köningsmarck, om welke redenen dan ook, oprecht verkikkerd was op de prinses, anders had hij zich nooit zolang in een zo explosieve en gevaarlijke situatie gewaagd... compleet met uitwisseling van liefdesbrieven en geheime samenkomsten en alles wat bij een dergelijke intrige hoort.
Na de dood van Sophia zijn alle of een deel der brieven van Köningsmarck aan de prinses uit de bibliotheek van Lund te voorschijn gekomen en die liegen er bepaald niet om.
ʽLicht van mijn krijgsmansleven!
Tenzij een militair marsbevel mij weerhoudt zal ik tijdig op onze afspraak zijn. Tot op dat zalig moment zal ik elke minuut trillen en sidderen van verlangen. Morgenavond om tien uur zal ik mij op de door jou aangegeven plaats bevinden en daar onze geliefde melodie fluiten: ‟Les Folies dʼEspagne”. Als ik het goed begrepen heb, is het deze keer tussen de plek waar vroeger de stallen stonden en de zijmuur van de oostelijke vleugel. O, mijn liefste - hoe kom ik die uren door!ʼ
En in een andere brief schrijft hij:
ʽDuizend- en nogmaals duizendmaal dank voor je tederheid en het zo overtuigend bewijs van je liefde. Maar ik bespeur nu, mijn beminde, dat hoe meer je mij van jezelf geeft, hoe groter mijn behoefte daarmee wordt...ʼ
Dergelijke taal is niet bepaald voor misverstand vatbaar. En de hele situatie was vermoedelijk al veel eerder op een of andere wijze ontploft, als onze Köningsmarck zo nu en dan niet voor enkele maanden met zijn dragonders naar het buitenland werd verhuurd, om tegen contante betaling een vreemde vorst in diens privé-oorlogen bij te staan. Maar na elke dergelijke expeditie keerde hij steeds spoorslags naar Hannover terug, om daar de draad van zijn verhouding met prinses Sophia weer op te nemen. Intussen had de hertogin Von Platen met zoveel effect zitten stoken, dat prins George Louis aan zijn vrouw het verbod had opgelegd, de terreinen van het paleis nog te verlaten.
Dus toen Köningsmarck van zijn laatste expeditie terugkeerde, lag er een brief van Sophia op hem te wachten met het bericht, dat sinds enige tijd alle uitgangen van de paleistuin dag en nacht werden bewaakt, zodat het haar onmogelijk was, om hem, waar dan ook, clandestien te ontmoeten. Zij vroeg hem, een antwoord aan haar af te geven in een modezaak in het centrum van Hannover, waar die dan door haar vertrouwde kamenierster Von Knesebeck, zou worden opgehaald. Via dit adres en met medewerking van de kamenierster begon er nu een wanhopig klinkende briefwisseling, waarin Sophia duidelijk maakte, dat het haar onmogelijk was, om op deze wijze tot haar dood verder te leven. Zij smeekte haar minnaar om een manier te bedenken om haar te ontvoeren - het kon haar niet schelen, waarheen of onder welke armoedige omstandigheden, als zij maar uit dat vreselijke paleis weg was, en bevrijd van een omgeving waarin iedereen tegen haar partij had gekozen.
Wij weten nu, dat hertogin Von Platen overal haar spionnen had gestationeerd en wij kunnen gevoeglijk aannemen, dat de brieven die bij de modewinkel arriveerden, terstond na aankomst daar werden onderschept, deskundig geopend en overgeschreven, waarna zij even deskundig weer werden gesloten. De hertogin was dus van de psychologisch situatie van beide minnenden op de hoogte, en kon zuiver beoordelen, hoe zij haar dodelijke valstrik moest zetten.

Tot op heden staat niet geheel en al vast, wàt er die beruchte nacht precies is voorgevallen, want alle betrokkenen hebben er tot hun dood over gezwegen als het graf zelf... of zijn wellicht zelf om hals gebracht. Er bestaan enkele uiteenlopende versies over, die het er echter alle over eens zijn, dat er gewerkt is met twee vervalste brieven: een van Köningsmarck aan Sophia, en daarna een van haar aan hem - eveneens vervalst. In de eerste brief, die dus zogenaamd van Köningsmarck afkomstig was, stond (verkort) ongeveer het volgende:
ʽMijn eeuwige en wanhopige liefde, je smeekbeden dringen diep in mijn hart door, en ik heb al weken nachten liggen woelen, zoekend naar een methode om je uit die hel te verlossen... Ik denk dat ik een manier gevonden heb, maar die wil ik - die moet ik persoonlijk met je kunnen bespreken. Geheel afgezien daarvan, mijn innigste - licht van mijn leven - is het een levenskwestie voor me, om je weer eens in mijn armen te kunnen houden.
Ik ben erin geslaagd, met een beurs goudstukken twee der paleiswachten om te kopen. Op donderdag aanstaande zal het ganse hof de gala-voorstelling bijwonen van een nieuwe Franse opera, en jij hebt dan alleen te zorgen dat de zijdeur aan de oostzijde niet vergrendeld is. Te acht uur op die avond wordt de paleistuinpoort daar door een van mijn mannen bewaakt. Met behulp van jouw trouwe Knesebeck moet het voor mij mogelijk zijn, ongezien kort na achten je vertrekken te bereiken. Laat me spoedig weten, mijn hemelse engel, of je aan dit plan kunt medewerken...ʼ
Reeds de volgende dag werd een bevestigend antwoord van Sophia in de modewinkel afgegeven, daar onderschept en vervangen door een vervalste brief van Sophia aan Köningsmarck, waarin zij aan hem schreef dat zij twee van de paleiswachten had omgekocht. Verder klopte alles heel precies: inderdaad was er die donderdagavond een grote gala-première van een nieuwe Franse Opera en heel de stad was feestelijk versierd omdat het hele Hannoverse hof daarbij aanwezig zou zijn.

De val was een zeer eenvoudige, en geraffineerd ingespeeld op de psychologie van beide betrokkenen. De hertogin kon er zeker van zijn, dat Sophia geen seconde zou aarzelen, om in te gaan op elke gelegenheid die zich voordeed om haar minnaar weer eens in de armen te sluiten... vooral nu er als extra verlokking in Köningsmarckʼs brief werd gezinspeeld op de mogelijkheid, definitief uit die luxe gevangenis te kunnen ontsnappen.
Wat óók klopte in die vervalste brieven was de mededeling, dat de paleiswacht bij de oosterpoort was omgekocht. Echter niet door Köningsmarck of door Sophia, maar door de satanische Von Platen zelf, en men vermoedt, dat zij een sergeant met vier man van buitenaf heeft geïmporteerd om haar bloeddorstige plannen uit te voeren.
Die donderdagnacht was de oosteringang van de paleistuin onbewaakt. Köningsmarck, gehuld in de bekende lange, zwarte mantel, sloop door de tuin naar de zijdeur, vond die op een kier, luisterde en vernam geen enkel geluid uit de verlaten gangen van het slot waarin Sophia gevangen werd gehouden. Aan het einde van de gang stond de prinses zelf hem op te wachten om hem naar haar vertrekken te geleiden.
Het meest diabolische van de gehele opzet is eigenlijk wel geweest, dat hertogin Von Platen wèl wilde, dat Köningsmarck ter dood werd gebracht, maar juist niet dat Sophia daarvan op de hoogte zou zijn, met de doortrapte bedoeling, de ongelukkige prinses in de waan te laten, dat haar minnaar alleen maar gevangen was genomen, en vroeger of later wel weer iets van zich zou laten horen.
De graaf en de prinses hadden elkaar juist innig in de armen gesloten, toen de deur naar Sophiaʼs vertrekken ruw werd opengestoten en er vijf zwaar gewapende mannen binnenstormden.
ʽNeem ons niet kwalijk, prinses!ʼ riep hun aanvoerder. ʽMen heeft een verdachte kerel uw paleis binnen zien sluipen. Ha... we zien hem al!ʼ
Köningsmarck, die zelf ongewapend naar zijn rendezvous was gegaan werd door vier man beetgegrepen, de armen werden hem op de rug gesnoerd en ondanks luide protesten werd hij zo snel mogelijk door gangen en trappen naar beneden gevoerd. Sophia wilde hem achterna hollen om nog te trachten, de zaak uit te leggen, maar de omgekochte leider van de vijf moordenaars belette haar, de gang te betreden. Pas nadat er geruime tijd was verstreken en er van beneden geen enkel gerucht meer klonk, vertrok hijzelf. Op dat tijdstip moet Köningsmarck al om het leven zijn gebracht - vermoedelijk door enkele snelle dolksteken, nadat hij eerst met een zware slag op het hoofd was verdoofd. Terstond daarna werd zijn lijk door de onbewaakte tuinpoort naar buiten gebracht, in een wachtend rijtuig gelegd en begraven op een plaats die tot op de dag van heden onbekend is gebleven. Men kan aannemen, dat de vijf moordenaars dadelijk daarop naar hun logement zijn vertrokken, de volgende dag hun loon ontvingen en vrijwel meteen het grondgebied van Hannover hebben verlaten. Een zelfde principe wordt heden ten dage toegepast door de gehuurde killers van de Maffia: men importeert een killer die aan het slachtoffer en in zijn buurt volkomen onbekend is, en die terstond na de moord weer uit die buurt verdwijnt. Hetgeen alweer het oude gezegde onderstreept: ʽEen vrouw is tien mannen te slim af.ʼ

Deze zelfde George Louis van Hannover werd later... koning George de Eerste van Engeland, via een vrouwelijke, protestantse familietak. Of hijzelf alle details van de moord op de minnaar van zijn vrouw heeft geweten, staat niet vast. Vele jaren lang heeft niemand in Europa geweten, waar zo ineens die roemruchte en knappe Zweedse graaf was gebleven.
Ook Sophia zelf bleef daarover in het ongewisse... en wellicht was het beter voor haar geweest als zij in diezelfde nacht maar was omgebracht want een vreselijk lot stond haar nog te wachten. Omdat zij een volle nicht van George Louis was, en dochter van de inmiddels zeer rijke George Willem en zijn Eleonora wilde George Louis geen formele echtscheiding, want hij hoopte alles te erven voor het geval zij kwam te overlijden. Maar hij wilde wèl van haar af en nu werd er alweer een hoogst smerig spel gespeeld met volle medewerking der kerkelijke autoriteiten. Hij verkreeg een soort scheiding van tafel en bed met het recht op opnieuw te trouwen (!) en met de bepaling, dat Sophia voor de rest van haar leven zou worden opgesloten in het kasteel Ahlden; een beschimmelde bouwval die was gelegen midden in een moeras op de oever van de rivier de Aller.
Daar heeft zij achtentwintig jaar lang - de hele rest van haar leven moeten wegkwijnen. Zelfs haar eigen kinderen mochten haar niet bezoeken. Zelfs haar trouwe Von Knesebeck moest zij ontberen, want die was de dag na het verdwijnen van Köningsmarck wegens ʽmedeplichtigheid aan ontucht der prinsesʼ gearresteerd en voorgoed uit Hannover verbannen.

Toch is er nog een wonderlijk einde aan deze macabere geschiedenis. Een waarzeggende zigeunerin had George Louis eens voorspeld, dat hij zijn vrouw Sophia slechts enkele weken zou overleven, en alle andere voorspellingen en handlezingen van deze vrouw waren zo schrikwekkend raak, dat George die predictie zijn hele leven lang niet kon vergeten. Wellicht verklaart dit ook zijn vreemde weifelmoedigheid bij het opsluiten van zijn vrouw. Hij wilde aan de ene kant wel van haar af... maar was tevens bevreesd voor haar overlijden.
Toen hij, al op de troon van Engeland gezeten, het bericht kreeg dat Sophia dood was, moet hij volgens alle rapporten uit die tijd, krijtwit zijn geworden van angst. Hij bleef enkele dagen achtereen stomdronken en gaf toen bevel dat hij naar Hannover wilde terugkeren, maar zonder daar een goede reden voor op te geven. Alsof hij voor zichzelf wist, dat zijn laatste uur nabij was, en hij op zijn geboortegrond wilde sterven.
Reeds op weg naar Harwich voelde hij zich beroerd; tijdens de reis te land dwars door Holland werd hij steeds zieker en nabij de Duitse grens stak hij nu en dan het hoofd uit het rijtuigraam en hijgde: ʽOsnabrück... Osnabrück!ʼ
In zijn handen klemde hij, tot een vod ineengefrommeld, de laatste brief die Sophia hem voor haar dood had geschreven. Hij haalde nog juist het bisschoppelijk paleis in Osnabrück en zeer kort daarna stierf hij daar.
Thackeray schrijft over de vier Georges die in opeenvolging op de Engelse troon zaten, het volgende:
ʽVan deze vier Georges was de derde nog de minst slechte.
De eerste en de vierde waren de ergste.ʼ
De koninklijke lamstraal uit het bovenstaand relaas was George de Eerste.

Eenentwintig jaar levend ingemetseld

Een kleine 400 kilometer ten noordoosten van Wenen, hemelsbreed gemeten, ligt de oude stad Krakau in Pools Galicië. In 1900 was dit gebied nog deel van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie onder de Habsburger koning-keizer Franz Jozef
Op 20 juni 1869 kwam er bij het Crimineel Tribunaal van Krakau een uitgebreide brief binnen, die de aanklacht bevatte, dat er in het nonnenklooster der Carmelieten in de plaats Wesola al 21 jaar lang een jonge non levend zat ingemetseld, zonder dat haar hol ooit was schoongemaakt en zonder dat zij in al die tijd ooit was verschoond of gewassen, terwijl hompen voedsel haar door een klein gat werden toegediend. ʽVermoedelijk,ʼ besloot deze brief, ʽis deze non door de immens doorgestane ellende van 21 jaar dierlijke opsluiting, intussen krankzinnig geworden.ʼ

De president van het Tribunaal zat met de vingers in zijn baard te woelen, zette zijn ellebogen op zijn werktafel en las de brief een paar keer opnieuw. De brief zelf is allang spoorloos verdwenen. Volgens sommige getuigen was deze gepend in het handschrift van een vrouw; volgens anderen afkomstig van een man, maar vast staat, dat de president meteen besefte, dat hij ermee in een deksels lastig parket zat. Zijn eerste neiging was, om het ding ergens in een la te stoppen, met een pak andere papieren er bovenop... want het zat er natuurlijk dik in - als het wáár was - dat hij rechtstreeks optuinde tegen de macht en de intriges van het Vaticaan. En als hij er werk van maakte en het bleek dat die brief op onzin berustte... dan kreeg hij de volle toorn van het katholieke Habsburgse huis in Wenen te voelen. Dat kostte hem minstens zijn baantje... zo niet erger.
Na een dag of wat piekeren en broeden werd het hem duidelijk, dat de brief véél te veel bijzonderheden bevatte om als totale onzin te kunnen worden afgeschreven. Er moest dus iets aan worden gedaan... en wat doet men dan? Men stuurt de Zwarte Piet door naar een ondergeschikte: in dit geval der Kriminal-Untersucher-Magistrat, de Oostenrijker Dr. Sigmund Gebhardt. (Die was zoiets als bij ons de rechter-commissaris).
Gebhardt vond die brief op zijn bureau en nu was het zijn beurt om aan wat aangezichtsharen te gaan trekken en krabben. Hij probeerde contact op te nemen met de president van het Tribunaal, maar die was helaas met onbekende bestemming op reis gegaan. Jammer nou... want nu bleef onze Herr Doktor met de Zwarte Piet zitten, tenzij... Een uur of wat later zat Gebhardt op het bureau van de hoofdofficier van justitie Kinsirski om advies te vragen. Twee weten meer dan één, nietwaar? En zodra de hoofdofficier van de zaak afwist, kon men nooit meer de hele schuld op Gebhardt alléén afwentelen, zodra er iets misliep.
ʽDat is een precaire kwestie, mijn beste Herr Dokter,ʼ oordeelde de hoge justitie-ambtenaar. ʽEen heel moeilijke zaak. Die met de nodige omzichtigheid moet worden aangepakt, lijkt me zo. Want, mijn beste brave, er bestaat nog een of andere wet, meen ik, die het de gewone justitie verbiedt om zonder toestemming van de bisschop een klooster te betreden. En dat geldt zelfs in geval van vermoeden van misdaad. Dus, eh... het lijkt me het meest raadzaam, als we met dit hoogst gevaarlijk schrijven eerst maar eens samen op audiëntie gaan bij bisschop Galewski.

Na het ritueel van zegelring kussen kwamen de beide autoriteiten met grote behoedzaamheid met hun problemen op de proppen. De hoge zielehoeder hoorde hun schoorvoetend relaas met grote waardigheid aan, vingerde intussen wat aan zijn gouden pectoraalkruis en toen zij tenslotte zwegen, glimlachte hij hen toe met christelijke mildheid:
ʽMijne heren - was het werkelijk nog nodig geweest, om hiervoor bij mij een audiëntie aan te vragen? U had toch zonder meer over de zekerheid kunnen beschikken, dat een brief als die, welke hier ter sprake is gebracht, niets anders kan zijn dan een satanische provocatie?ʼ
Waarop Kinsirski diep en eerbiedig boog en antwoordde:
ʽUwe Heiligheid kan er zeker van zijn, dat wij een zelfde standpunt aanhangen. Maar... Het zal ook Uw Verhevenheid niet onbekend zijn, dat wij in boosaardige tijden leven. Anarchisten en godsdienstloochenaars lasteren alom. Is het derhalve niet juist dienstig, aleer zulke duivelse roddels de ronde gaan doen, die terstond de kop in te drukken door een neutrale justitie toegang te verlenen tot het betrokken klooster?ʼ
Na enig heen en weer praten, waarbij beide partijen ruim blijk gaven van begrip voor elkaars standpunt, gaf de bisschop geredelijk toe:
ʽIk kan uw standpunt billijken. Als u morgenmiddag hier terug wilt komen, zal ik zorgen dat er een bisschoppelijke order voor u gereed ligt, waarbij ik u toestemming verleen, in het betrokken klooster een onderzoek in te stellen. ʽ
Toen zij weer buiten stonden, keken de beide heren van justitie elkaar enkele tellen lang aan, en als bij gemeenschappelijke opwelling schudden zij elkaar de hand.
ʽMijn waarde Herr Doktor - daar zijn we prachtig doorheen gerold.ʼ
ʽWat u zegt, geachte Herr Justizrat. Want, eh...ʼ
ʽWij hoeven morgen pas dat document op te halen...ʼ
ʽMorgenmiddag, geachte collega...ʼ
ʽDus dan kan niemand van ons verwachten, dat wij vóór overmorgen tot actie overgaan.ʼ
ʽEn als er dan een opgesloten non geweest mocht zijn...ʼ
ʽDan zal die overmorgen wel spoorloos uit dat klooster verdwenen zijn, lijkt me. Of onze bisschop zijn vak niet meer...ʼ
ʽMag ik u thans op een goede fles wijn trakteren, Herr Kollega?ʼ
ʽDeze eer is aan mij, Herr Doktor.ʼ

Toch moet er ergens iets in de organisatie zijn misgelopen. Niemand heeft ooit kunnen uitvissen, wat. Een Poolse communicatiestoornis, zo men wil. Of een fout in de regie.
Het klooster van de Carmelitessen lag, omgeven door een meters hoge en immens dikke muur, met de poort gekeerd naar een openbaar park in het hartje van Krakau. Om tien uur op een heldere vriesmorgen stopten er twee rijtuigen voor de massale, met ijzer beslagen toegangspoort van het klooster en uit die rijtuigen stegen:
Herr Stanislaus Grawelewski (advocaat)
Herr Theophilus Parvi (griffier)
Doktor Sigmund Gebhardt (rechter-commissaris)
Spithal (bisschoppelijk prelaat).
Zij rukten aan de koperen belknop die naast de poort in de stenen muur was aangebracht. Heel in de verte hoorde men galmend een bel als een kerkklok overgaan.
Na een lange minuut wachten belden de heren opnieuw - langer en met meer nadruk. Geen enkele reactie van binnen de muren. Herr Stanislaus Grawelewski verhief nu zijn stem en sommeerde luid:
ʽHier is de justitie! In naam der wet - doe open!ʼ
Enkele voorbijgangers kregen in de gaten, dat hier iets werkelijk ongewoons aan de hand was, en bleven staan. Zoals het altijd gaat in dergelijke gevallen: het publiek schijnt als door gedachtenoverbrenging te bespeuren, dat op die en die plaats iets interessants voorvalt. Alras zagen de gezagsdragers bij de poort zich omringd door een halve cirkel van Krakauwelingen die zich niets lieten ontgaan.
ʽWe hadden beter wat politiemannen mee kunnen nemen, Herr Justizrat.ʼ
ʽDat hebben we juist niet gedaan om geen opschudding te verwekken...ʼ
ʽZullen we weggaan en later terugkomen?ʼ
ʽJa, kom nou zeg - we hebben toestemming van de bisschop zelf!ʼ Men begon nu met de knoppen van wandelstokken op de poort te beuken, intussen te bellen en nu en dan luid te roepen:
ʽOpenen in naam der wet! In naam van keizer Franz Jozef!ʼ
Geheel onverwacht schoof er een houten luikje open in een helft van de poort en daarachter verscheen de heksentronie van een oude non, die verontwaardigd wilde weten, wie zich verstoutte de heilige en ingetogen sfeer van het klooster zo gewelddadig te verstoren. Zijdelings achter de portierster zag men nog een andere non, met het begin van een snor onder de zedige neus.
Bisschoppelijk prelaat Spithal leek het nu beter te vinden, om persoonlijk in te grijpen. Hij trad naar voren, maakte zich bekend in zijn volle geestelijke waardigheid en toonde de officiële brief van Monseigneur Galewski. Daarna volgde een gefluisterde samenspraak tussen beide vrouwen, maar nu ging het Doktor Gebhardt vervelen. Hij trad zelf voor het loketje en vroeg met luide stem:
ʽVolgens ontvangen informatie wordt hier een non, genaamd Barbara Ubrik, sinds jaren gevangen gehouden. Wij willen haar zien en met haar spreken.ʼ
ʽTotaal onmogelijk!ʼ riep de portierster. ʽAusgeschlossen. Wij kennen geen non met die naam. Bovendien is de moeder overste aan het bidden in de kapel en kan niet gestoord worden. Daar komt nog bij, dat Moeder overste zo iets nooit zou toestaan.ʼ
Zij maakte aanstalten om het loketje dicht te klappen, maar Gebhardt had zoiets voelen aankomen, en stak juist op tijd zijn wandelstok ertussen.
ʽIk verbied u dit luikje te sluiten! Ik sta hier namens bisschop Galewski en namens keizer Franz Jozef! Ik sommeer u, de poort voor ons te openen!ʼ
Inmiddels stonden er al een paar honderd toeschouwers voor het klooster en binnen in het klooster zelf had men blijkbaar ook al beseft, dat er iets heel bijzonders aan de hand was, want er verschenen nu twee nieuwe nonnen ten tonele. Ook aan deze werd het officieel document van de bisschop getoond en na nieuw heen- en-weer-gepraat gingen nu aan de binnenkant zware grendels opzij, en een kleine toegangsdeur, los in de hoofddeur aangebracht, zwaaide open.

Nauwelijks waren de vier mannen op de binnenplaats van het klooster, of de nonnen probeerden hen met vragen, en ook door hun in de weg te gaan staan, daar vast te houden. Maar Gebhardt kwam nu met een verrassing aanzetten. Hij schudde ongeduldig het hoofd en zei bars:
ʽLaat u mij mijn gang maar gaan - ik weet precies waar ik zijn moet. We zullen snel weten, waar we aan toe zijn.ʼ
Hij gaf zijn metgezellen een korte wenk hem te volgen, stak de binnenplaats over, wandelde door een nog openstaande zijdeur het kloostergebouw binnen en zette daar zonder aarzelen koers naar een stenen trap, die naar beneden leidde. Zijn metgezellen wisselden enkele verbaasde blikken, want tegen niemand had Gebhardt gezegd, dat de brief vergezeld was geweest van een soortement van plattegrond van het inwendige van het klooster, met een kruisje op de plaats, waar de non Barbara Ubrik zou zijn opgesloten. Opgewonden kakelend werd het gezelschap van vier mannen door enkele nonnen gevolgd. Zonder aarzelen sloeg Gebhardt, beneden aan de trap, een linkerzijgang in, die aan het einde doodliep. Daar bevonden zich links en rechts wat berghokken, ook een latrine, en ten laatste kwam de gang uit in een holle ruimte met een boogvormig gemetseld gewelf, waarin zich rondom kale, duffe cellen bevonden, waarvan de zware houten deuren halfopen stonden. Het was duidelijk, dat deze hokken in vele jaren niet waren gebruikt. Het spinrag hing in sluiers van de plafonds. In één hoek van deze schimmelige ruimte was één deur met roestige grendels en een hangslot afgesloten. Naast die deur moest eens een soort van boogvormig raam hebben gezeten, maar dat was op slordige wijze dichtgemetseld. In de deur zelf - evenals in alle andere deuren van de cellen in deze ruimte, zat een vergroot soort van brievenbus: juist breed genoeg om er een plankje of een etensbord door te laten passeren. De hoogte was net voldoende voor het naar binnen schuiven van een beker of soepkommetje.
ʽJuist, juist!ʼ zei Gebhardt grimmig, bukte zich en probeerde door het loket naar binnen te loeren. Alsof hij een klap had gekregen trok hij zijn hoofd terug, en stond even te kokhalzen.
ʽWat een stank komt daaruit!ʼ riep hij, bukte zich nu weer met zijn gezicht opzij van de opening en riep: ʽHallo - ist jemand da? Barbara Ubrik - sind Sie da?ʼ
Zelfs de nonnen die achter de mannen aan naar beneden waren gekomen bleven doodstil. En in die onderaardse stilte kon men nu een onduidelijk, dierlijk gemompel horen. Gebhardt richtte zich op, maakte een woedend gebaar en snauwde:
ʽIk wil de sleutel van dit hangslot. Und schnell!ʼ
De nonnen keken elkaar ontsteld aan, en meteen barstte er weer een protesterend gekakel los.
ʽAber mein Herr - ook al wisten we waar de sleutel was, dan konden we er nog niets mee doen - die hele zaak is al jaren vastgeroest.ʼ
ʽIn naam der wet - breng de sleutel, of we breken de hele deur eruit! En haal ook wat olie uit de keuken!ʼ
Na enige vergeefse pogingen, en door het gebruiken van een ijzeren pen dwars door het oog van de sleutel in het vol olie gegoten slot ging tenslotte het hangslot open. Door slaan met een brok losse steen kreeg men ook de grendels los en met man en macht kreeg men de deur open gezwaaid op de verroeste scharnieren. Maar de mannen deinsden meteen weer terug door de aanslag die een verpestende stank deed op hun neusgaten en keel. Terwijl zij met zakdoeken voor hun neus gebukt naar binnen keken, en in het duister iets levends op zich af zagen kruipen, draaide Gebhardt zich om en zei tegen de oprecht ontstelde prelaat:
ʽRen naar het bisschoppelijk paleis en rapporteer wat u hier heeft gezien. Laat de bisschop zelf hierheen komen!ʼ Daarna riep hij tegen de verschrikte nonnen: ʽHaal enkele lampen. En een paar tobbes warm water.ʼ De kloostervrouwen begrepen wel, dat er nu niets meer aan te doen was, en haastten zich, zijn bevel op te volgen. Zodra de eerste lamp arriveerde, haalde Gebhardt diep adem, en waagde zich het stinkende hol binnen. In het midden van de vloer, haar ogen met een zwarte poot (een beter woord valt niet te bedenken) tegen de schijn van het licht beschuttend, zat op knieën en één hand in een bruine massa van rottend stro en drek een afschrikwekkend wezen, aan alle kanten bedekt met een bruinzwarte koek van onbeschrijfelijke vunzigheid. Er was maar één ventilatiegat in dat stenen hol: een vierkante opening hoog boven in een buitenmuur, waardoor vlagen van de ijskoude wind buiten naar binnen kwamen gieren, de stank in wolken de gang in drijvend. Had dat gat er niet gezeten, dan was de bewoonster van dit hol zeker al jaren eerder wegens zuurstofgebrek gestikt. Er kwam ook een klein beetje licht door naar binnen. De commissie stelde later vast, dat er geen enkele afvoer in de vloer van deze cel zat, en dat men de arme opgeslotene al die 21 jaar lang had laten rotten zonder zelfs maar een pot of kom om haar behoefte in te doen! Dat moest alles op de vloer gebeuren.
Stap voor stap, naarmate hij wat aan de stank begon te wennen, ging Gebhardt verder de cel binnen, door zijn twee civiele metgezellen aarzelend gevolgd. Hun schoenen zakten vele centimeters diep weg in de uitwerpselen. Er was geen krukje of stoel in het hele hok, wat vodden en rottend stro hadden waarschijnlijk eens een strozak gevormd. Ergens op de vloer stond een aardewerken bord met een scherf uit de rand, waar nog enkele koude aardappelen op lagen. Een ijzeren kroes bevatte water. Dat was alles wat er aanwezig was aan gebruiksvoorwerpen.
Gebhardt boog zich over het verdierlijkte wezen en vroeg, langzaam en duidelijk sprekend:
ʽVerstehen Sie? Sind Sie Barbara Ubrik? Können Sie mich verstehen?ʼ
Juist toen er verstaanbare menselijke klanken hoorbaar werden, klonken luide voetstappen in de gang en nu arriveerde met veel misbaar de biechtvader van het klooster: een priester met de naam Piant Kiewicz. De man moet geestelijk gepantserd zijn geweest als een rhinoceros, want hij leek totaal niet uit het veld geslagen en kwam brutaal informeren wat hier allemaal aan de hand was. En elke verontwaardigde vraag, die Gebhardt stelde, werd gepareerd met een brutale wedervraag, of met de opmerking, dat hun dit alles totaal niets aanging, want dat het hier een zaak betrof van interne kloosterdiscipline.
ʽHet is een orde-maatregel die destijds getroffen is door de toenmalige moeder-overste Teresa Kosiwikiewicz. De tegenwoordige moeder-overste heeft die maatregel eenvoudig gecontinueerd.ʼ
ʽEn als ik er niet achter gekomen was, wat dan? Wat dan?ʼ
De priester haalde onverschillig de schouders op:
ʽDeze weerbarstige non is destijds opgesloten wegens weerbarstigheid, heiligschennis en ongeneeslijke onkuisheid.ʼ
Gebhardt gaf nu enkele der nonnen bevel om de ongelukkige gevangene te voorschijn te halen, haar over te brengen naar een der lege cellen, en haar daar met het intussen aangedragen warme water van het ergste vuil te ontdoen. Terwijl het arme wezen half strompelend, half gedragen uit haar cel werd gehaald, kon men haar klaaglijk horen wenen:
ʽMijn ogen doen pijn van het licht... Waar gaat er met me gebeuren? Heb ik nog niet genoeg geleden? Geef me wat te eten en ik zal nooit meer ongehoorzaam zijn... Wat gaan jullie met me doen?...ʼ

Gebhardt had eigenlijk geen moment verwacht, dat bisschop Galewski zelf daadwerkelijk zou verschijnen, maar tot zijn verbazing gebeurde dat wel, en zelfs in verbijsterend korte tijd. Men is later tot de conclusie gekomen, dat Galewski vanzelfsprekend een boodschapper of een brief moet hebben gestuurd naar het klooster met de waarschuwing, dat men er achter was gekomen, dat er daar een non al 21 jaar levend zat ingemetseld, en dat er nu een onderzoek dreigde. Men zegt, dat er daarna twee mogelijkheden bestaan:
a. Op een of andere wijze is die boodschap niet goed overgebracht, of onderweg verdonkeremaand:
b. De arrogante moeder-overste (Maria Wenzyk) heeft die waarschuwing wel gekregen, maar er eenvoudig de schouders over opgehaald, in de overtuiging, dat niemand het zou wagen, in een klooster der Carmelitessen huiszoeking te doen.
Nu de zaak echter was misgelopen, stond de bisschop nog maar één doel voor ogen: de zaak zo snel mogelijk in de doofpot te krijgen, of het schandaal zoveel doenlijk te sussen. En terwijl hij daar beneden een prachtig nummertje toneelwerk weggaf, en elke directe vraag ontweek, arriveerde nu ook de priores: Maria Wenzyk, in het volle ornaat van haar autoriteit.
ʽWat gebeurt hier? Wie heeft het gewaagd die celdeur te openen?ʼ
ʽDat is op mijn bevel gebeurd!ʼ blafte Gebhardt haar aan. Bisschop Galewski, nog steeds zijn gouden kruis bevingerend, hief bezwerend de andere hand en leek maar één grote zorg te hebben: dat iemand zich zou gaan verspreken. Maar in het afgrendelen van schandalen hebben alle kerkelijke autoriteiten een overgeërfde ervaring van bijna twintig eeuwen.
ʽIk begrijp niet, waar leken-buitenstaanders zich mee bemoeien!ʼ zei Maria Wenzyk met toornige ogen. ʽDeze non is ongeneeslijk krankzinnig - vermoedelijk door de duivel bezeten en omdat zij een bron van zondige besmetting vormt voor alle andere inwoners van dit klooster, is zij destijds in een isolatiecel gezet. Wie wil mijn gezag op dat punt aantasten? Dat kan alleen beoordeeld worden door de Generaal van de Orde der Carmelieten te Rome, en niet door een provinciaal mannetje van justitie!ʼ
Nou - dat was grof geschut, maar juist op dat moment begon de zojuist bevrijde non, die men met warm water stond te reinigen, te gillen en te krijsen dat het door de kale stenen ruimte rondgalmde. Men kon nauwelijks geloven dat een vrouw die 21 jaar geïsoleerd opgesloten had gezeten, nog over een dergelijk stemgeluid kon beschikken.
ʽVerwachten jullie dat ik nu nog in een goede God geloof? Duivels zijn jullie - allemaal!ʼ De taal die zij daarna uitsloeg, zo verklaart de Commissie die haar bevrijdde, was zo liederlijk, dat zij weigerde, die in haar verslag op papier te zetten.
Met een koude, arrogante trek op haar marmeren gezicht zei de priores, nu, met een handgebaar:
ʽHoort u nu zelf? Zij is gek, of door de Satan zelf bezeten.ʼ Maar nu verloor de bisschop zijn zelfbeheersing en brulde woedend:
ʽDan had u er een priester bij moeten halen, die expert is in duivelsuitdrijving. Na één week van zulk een opsluiting zou ik zelf al krankzinnig zijn - laat staan na 21 jaar! Ga uit mijn ogen - jullie allemaal! Jullie hebben je eigen godsdienst te schande gemaakt! Jullie zijn geen vrouwen, maar furiën!ʼ
(De oorspronkelijke Duitse tekst geeft hier: ʽFurien, nicht Weiber!ʼ)
Maar de priores leek van die uitval niet in het minst onder de indruk. Zij keerde zich hooghartig om en verdween met ruisend gewaad door de lange gang uit het gezicht. De commissie verklaart, dat later op de dag, toen alle betrokkenen boven in een normaal vertrek bijeen waren, de volgende standpunten werden ingenomen:
a. De priores Maria Wenzyk: ʽIk heb het klooster een schandaal bespaard en was in mijn volste recht. Ik heb iets aan God welgevalligs gedaan door deze godslasterlijke non van alle anderen geïsoleerd te houden.ʼ
b. Biechtvader en zielszorger Kiewicz: ʽBisschop Galewski en een aantal andere kerkelijke autoriteiten weten al sinds 20 jaar van deze strafoefening af, betreffende deze onhandelbare Barbara Ubrik, en hebben nooit enig verzet aangetekend!ʼ
c. Bisschop Galewski: ʽDat is volkomen onwaar! Ik ontzet u, zowel als de priores Maria Wenzyk, uit uw kerkelijke bevoegdheden!ʼ (Dat klonk stoer, maar het is in de praktijk nooit uitgevoerd).
Intussen had zich in de koude buiten het klooster een menigte van enkele duizenden bewoners van de stad Krakau verzameld, en luide kreten van haat en verontwaardiging kaatsten terug van de hoge stenen muren. Sommigen klommen boven op die muren en gooiden vandaar met stenen het glas stuk achter de tralies die de vensters beveiligden. Eerst werd er een detachement politie gezonden, maar tegen het einde van de dag werd de woedende menigte zo groot, dat er troepen aan te pas moesten komen om het klooster tegen een soort Bastille-overval te beschermen. In de nacht werd zelfs het vuur geopend, en 41 personen werden gearresteerd.

Een der meest en altijd opnieuw verbijsterende verschijnselen uit de wereldgeschiedenis blijft, dat het volk jarenlang de grofste onrechtmatigheden en knevelingen over zich laat gaan... tot ineens een onbelangrijke kleinigheid de vonk in het kruit laat slaan... en de hel losbarst. De opstand van België tegen Noord-Nederland te Brussel begon doordat in een onbelangrijke opera (ʽLa Muette de Porticiʼ) één bepaalde opzwepende regel werd gezonden. Met als uiteindelijk resultaat, dat de prins van Oranje, aan het hoofd der Nederlandse troepen, met dakpannen en huisraad de straten van Brussel werd uitgebombardeerd. Nog een geluk, dat de Belgen toen nog geen kokend frituurvet hadden om van de daken naar beneden te gooien...

De volgende dag was het formeel oproer in Krakau. Hele horden woeste Polen bestormden het bolwerk der Jezuïten, waarover ook allerlei verhalen van ʽgeheime bestialiteitenʼ de ronde deden. Alle ruiten sneuvelden, en het hoofd der Orde werd diepgaand beledigd achter zijn eigen traliewerk. Ongeveer terzelfdertijd werd het klooster der Franciscanen bestormd en voor een groot deel geplunderd en verwoest. Een andere volksmassa zag aan de achterkant kans, het klooster der Carmelitessen binnen te dringen en men was al bezig, de gillende nonnen de binnenplaats op te slepen, toen op het nippertje reservetroepen aan kwamen stormen, die met de bajonet de indringers verdreven. Troepen burgers trokken rond door de straten met spandoeken, waarop met rode letters stond te lezen: ʽWEG MET DE KLOOSTERS!ʼ

De commandant van het garnizoen had drie dagen nodig om door het leggen van cordons de orde grotendeels te herstellen. De burgemeester, Leitel, liet de stad volplakken met proclamaties en de gemeenteraad droeg veel bij tot het kalmeren der gemoederen door alvast een voorstel in te dienen,
ʽ... tot het uit de stad verwijderen van Jezuïten en Carmelieten, omdat deze organisaties zich schuldig maken aan wreedheden en bestialiteiten die nog dateren uit de onmenselijkste perioden der Middeleeuwen.ʼ
Op 23 juni 1869 werd Barbara Ubrik op bevel van het Tribunaal uit het klooster weggehaald en overgebracht naar een inrichting voor geesteszieken. Vervolgens dagvaardde men de officiële arts, die de nonnen van het klooster in noodgevallen behandelde. Deze verklaarde:
ʽIk bekleed die positie nu sinds zeven jaar en ben ettelijke malen binnen het klooster geweest, maar niemand heeft mij ooit iets over Barbara Ubrik gemeld. Het lijkt mij een medisch wonder, dat zij nog in leven is.ʼ Toen Barbara voor de eerste maal in 21 jaar de blauwe lucht zag en het groene gras van bomen en parken, huilde en lachte zij van vreugde. Slechts één non gaf blijk van voldoende menselijkheid om haar als afscheid even te omhelzen. Alle anderen wendden hun blikken af. Tijdens het vervoer door de straten van Krakau waren de indrukken teveel voor de arme gevangene... van aandoening viel zij flauw. Een Weense krant rapporteert hierover:
ʽZij is nu wat op krachten gekomen, en door veelvuldig baden en wassen verspreidt haar lichaam niet meer die afstotende stank. Het Tribunaal bereidt nu dagvaardingen voor aan de moeder-overste van het Carmelitessenklooster: Maria Wenzyk, aan haar voorgangster: Teresa Kosiwikiewicz en de plaatsvervangend priores: Ksanara Josap, die alledrie als hoofdschuldigen worden beschouwd. Voorts nog aan medeplichtige nonnen van lagere rang. Het schijnt, overigens, dat Barbara Ubrik ook in de inrichting waar zij thans wordt verpleegd, nog onder kerkelijk gezag staat van deze Maria Wenzyk: een ongehoorde situatie, zou men menen...ʼ

Door geheel Europa heen verschenen er opgewonden stukken in vooruitstrevend denkende kranten en tijdschriften, maar alreeds draaide de ervaren en geraffineerde roomskatholieke organisatie op volle toeren. Wederom werd de vanouds beproefde tactiek toegepast, welke men ook in onze dagen nog zo effectief in actie kan waarnemen. Ontstaat er een rel, en is deze niet meteen te stoppen, dan begint men met tijdwinnen - rekken en nog eens rekken, tot de kranten zijn leeggeschreven en het publiek (door gebrek aan nieuwe feiten) erop is uitgekeken. Daartoe hoort natuurlijk in de eerste plaats het op de lange baan schuiven van een openbare rechtszitting met getuigen.
Alle denkbare foefjes en wettelijke trucjes werden te baat genomen om een dergelijk openbaar proces steeds verder op te schuiven. In de eerste plaats werd het aan het Krakause Tribunaal verboden om de betrokken Carmelitessen te verhoren zonder dat deze hun gezicht verborgen mochten houden achter een ondoorzichtige sluier... met als gevolg dat de ondervragingsrechter hen niet kon aankijken of zelfs maar identificeren!
Terwijl dit sabotagewerk nog aan de gang was, kwam nu ook op veel hoger niveau de lange en machtige arm van Rome in actie. Het bleek alras, dat de Habsburgse koning-keizer Franz Jozef zelf fel gekant was tegen een openbaar onderzoek in de kwestie Barbara Ubrik. Maar ja... de latere koning Edward VII van Engeland zei al van hem:
ʽNou ja - Franz Jozef was niet, wat wij noemen, een gentleman...ʼ
Pater Dominicus, de Generaal van de Orde der Carmelieten in Rome raakte in de onwelriekende zaak rechtstreeks betrokken, toen de ex-priores, Teresa Kosikiewicz, verklaarde dat zij zich had gehouden aan het befaamde: ʽBefehl ist Befehlʼ - dat men in Rome van de zaak Barbara Ubrik op de hoogte was geweest, en dat deze zelfde pater Dominicus haar had verboden, de weerspannige non in een gekkenhuis te laten opnemen. Zij móest binnen de kloostermuren incommunicado worden gehouden.
En haar opvolgster, Maria Wenzyk, verklaarde aan de rechter-commissaris kalm:
ʽAls wij tot non worden gewijd, doen wij afstand van alle menselijke gevoelens en emoties.ʼ
Natuurlijk werd ook de katholieke pers ingeschakeld voor de gewenste tegen-propaganda, en zo verscheen er in 1869 ook een befaamd vlugschrift, onder de titel: Die Krakauer Klostergeschichte, uitgegeven te Breslau, waarin men onder andere kon lezen:
ʽBarbara Ubrik begon te lijden aan heftige aanvallen van razernij, waarbij zij al haar kleren tot de laatste draad van haar lichaam scheurde, naakt ging rondhollen, andere nonnen probeerde uit te kleden en ook blijk ging geven van sexuele lustaanvallen, waarbij zij wild schokkend over de grond heen en weer rolde, daarbij de geslachtsdaad nabootsend en de meest onzedelijke taal uitslaande... Zij gilde om mannen, krijste dat zij met de Duivel naar bed wilde en als logisch gevolg van dit alles was men wel genoodzaakt, haar in te metselen, opdat de andere nonnen deze heiligschennende taal niet zouden horen.ʼ
Terwijl het onderzoek zich van fase tot fase voortsleepte, en Barbara Ubrik veilig achter de tralies van haar inrichting verbleef, brak de Frans-Duitse oorlog uit. Toen had het publiek wel andere dingen aan het hoofd.
En op 24 februari 1870 overleed Barbara in het Hospitaal van de Heilige Geest te Krakau. Zij werd in alle stilte, in het holst van de nacht, begraven, zonder dat haar ooit de gelegenheid was gegeven, haar eigen verklaring af te leggen over wat men haar al die jaren had aangedaan.
Intussen werden de betrokken nonnen een voor een overgeplaatst naar andere kloosters, en daarna werd nooit meer iets van de zaak vernomen... officieel tenminste.
De zaak Barbara Ubrik is een der weinige gevallen, waarbij uit de beslotenheid van een nonnenklooster een schandaal in de openbaarheid geraakte. Niemand heeft ooit kunnen achterhalen wie de schrijver of schrijfster was van de brief waarmee de hele zaak aan het rollen ging.
En de brief zelf is in geen enkel dossier te vinden.
Nou ja - dat heeft een bekende klank voor ons.

Een vrouwelijke Blauwbaard

Zo tegen zonsopgang in de lente van 1908 werden de bewoners van het vreedzame plaatsje La Porte in de Amerikaanse staat Indiana opgeschrikt door alarm-slaande boeren, vroeg uit de veren om hun vee te gaan melken. ʽBrand! BRAND!ʼ
En een behoorlijke ook... een zuil van rook en vlammen rees recht omhoog naar de verblekende sterren, ergens aan de buitenrand van het landelijke plaatsje. Lag daar in die richting niet de farm van weduwe Belle Gunness, die daar woonde met haar drie kinderen? De vrijwillige brandweerlieden kwamen nu ook hun bedden uit, maar vóór de paarden waren ingespannen en de plaats des onheils was bereikt, restte er van boerderij plus bijgebouwen al weinig meer dan de stenen fundamenten, de gemetselde schoorstenen en wat navlammend balkwerk.
ʽMaar waar zijn Belle Gunness en haar kinderen dan wel?ʼ
Het antwoord op die vraag was eerst een duister vermoeden, maar werd definitief gegeven tegen tien uur in de morgen, toen de resten voldoende waren bespoten en afgekoeld om een onderzoek van de ruïnes mogelijk te maken. Daartussen vond men de verkoolde overblijfselen van drie kinderen plus het hoofdloze lijk van een vrouw. Zonder hoofd? Vreemd, natuurlijk, maar toch dacht zo direct niemand aan iets misdadig. Dat hoofd had wel door vallend balkwerk van de romp kunnen zijn gescheiden.
De brave plattelanders gingen pas echt aan het piekeren, toen zij, op zoek naar het ontbrekende hoofd, onverwacht stieten op het lijk van een man. En ditmaal een lijk, dat duidelijk begraven had gelegen, ontdaan van alle kledij.
ʽWat is hier aan de hand geweest?ʼ gromde de langbesnorde sheriff.
Geruchten begonnen te gonzen. Men zocht nu naarstig verder en het duurde niet lang, of de gravers stieten op het lichaam van een zekere Jennie Olsen: een ongeveer zestienjarig meisje, dat door Belle Gunness lang tevoren was geadopteerd en dat in geen twee jaar meer was gezien. Uit de conditie van het meisjeslichaam bleek overduidelijk, dat het kind op wrede wijze was vermoord. Van alle kanten kwamen nu op sensatie beluste vrijwillige gravers en spitters aansnellen... want men ging nu beseffen, dat er vanuit die afgebrande boerderij al méér mensen zonder boodschap, taal of teken waren verdwenen.

In het jaar 1908 op het saaie platteland van Indiana, viel er echt niet zoveel te beleven. In die onafzienbare vlakten vol mais en koren moest men zich voor wat sensatie behelpen met zo nu en dan een tornado of een buurman die per ongeluk in een dorsmachine lazerde. Sappige moorden waren uit de tijd, nu de cowboys en Indianen alleen nog maar optraden in rondreizende circussen. Dus van heinde en ook van verre kwamen de landslieden opzetten in huifkarren en tweewielige sulkyʼs, met mandflessen vol appelcider en gerookte hammen. Volgens betrouwbare gegevens uit de kranten uit die tijd was de boerderij van Belle Gunness dag-in, dag-uit omgeven door een gemiddeld aantal bezoekers van dertigduizend mannen, vrouwen en kinderen. Marskramers roken winst en goochelaars en potsenmakers verdienden wat bij met het amuseren van het publiek in de dolle perioden tussen het vinden van het ene lijk en het volgende. Een handige fotograaf had een foto van Belle Gunness weten op te sporen, had daarvan een tussenopname gemaakt en verdiende een klein fortuin met het uitventen ervan. De ster van de show was niet de sheriff, maar de ouwe Dan Hudson: de kromgegroeide boereknecht, die in een eigen huisje woonde, op enige afstand van de verkoolde farm en die zonder ophouden zijn relaas afdraaide binnen een zich steeds vernieuwende kring van lekker huiverende en griezelende toehoorders.
ʽAh...ʼ zei hij dan. ʽEen duivelin moet het zijn geweest. En weet je hoe zij haar arme beklagenswaardige slachtoffers lokte? Met brieven over centen. Centen... dáár deed ze het mee, want zijzelf was echt niks om een eindje voor om te lopen. Nee... zij ving ze met verhalen over centen. Neem nou die arme Heldgren... die ik een paar dagen geleden met me eigen handen heb opgegraven... daarginds naast die afgebrande schuur. Die kwam ook op haar advertentie af met zijn spaarcenten bij zich... Maar in de kortste keren lagen ze allemaal onder de grond. En ik maar denken dat ze zich bedacht hadden... Een Satanswijf moet het zijn geweest...ʼ

Het Satanswijf in kwestie was geboren met de naam Belle Paulsen: dochter van een Noor die naar de USA was geëmigreerd en zich als zakenman vestigde in Chicago. In 1884 trouwde Belle met Max Torenson, die haar drie kinderen verschafte. Niet lang na de geboorte van het derde kind stierf Torenson op een nacht, met nogal wat pijn in de buik, en liet een weduwe na die enkele duizenden dollars rijker werd door enkele op de overledene afgesloten verzekeringen. Gezien de latere gebeurtenissen, mag men zich afvragen, of de pijnen in Torensonʼs buik het gevolg waren van geheel natuurlijke oorzaken, want... Het duurde niet lang, of Belle strikte een nieuwe echtgenoot. Zij was dan wel geen schoonheid - bij lange na niet, maar zij was een weduwe met een eigen huis en wat muntjes achter de hand. Maar ook deze nieuwe vader voor haar kroost kwam tragisch om het leven. Buren en bekenden waren het erover eens, dat Belle geen geluk had in haar huwelijksleven. Gewoon akelige pech. Want zij was op de zolder van de schuur bezig geweest met een kapmes, waarmee zij een nieuwe plank in de vloer legde en laat me nou dat kapmes uit haar hand vallen, precies op de schedel van haar levenspartner! Zij was ontroostbaar, wat duidelijk bleek uit de zwarte rouw waarin zij zichzelf en ook haar drie kinderen hulde. Alles liep in het zwartste zwart rond. Die rouwkleren kon zij best betalen, overigens, want ook deze overledene was zwaar verzekerd geweest. Evenals trouwens twee huizen die zijn eigendom waren geweest, en die beide binnen een maand na zijn dood op mysterieuze wijze tot de grond toe afbrandden. De verzekering betaalde netjes uit. Belleʼs voorraad dollars groeide in inspirerend tempo. Wij kunnen aannemen, dat tot op dit moment onze Belle wat lukraak tewerk was gegaan: dat wil zeggen zij ruimde op wat haar toevallig voor de voeten kwam lopen... op het gebied van manvolk met poen. Zij achtte nu het moment gekomen, om wat systematischer tewerk te gaan. Zo doet een spin het ook. Dat beest krijgt ook niet veel te bikken, als het niet eerst een web weeft om zijn prooi in te vangen.
Belleʼs web was een eenzaam gelegen farm in La Porte, Indiana. En van daaruit begon zij haar prooimannetjes te lokken door middel van betrouwbaar opgestelde advertenties in verschillende kranten. Het soort kranten dat wordt gelezen door stugge, solide zakenmannetjes. Die advertenties hadden allemaal ongeveer deze inhoud:
ʽRijke, goed uitziende vrouw, eigenares van eigen grote farm, wenst contact met gezond heer met eigen bezit en beschaving. Uiteindelijk doel: huwelijk.ʼ Te oordelen naar het aantal kadavers dat in de weken na de brand op het erf van de ʽMassamoord Farmʼ (zoals de kranten het noemden) werd opgegraven, had Belle over binnenkomende antwoorden niet te klagen gehad. Al dit soort moordzaken vertonen één verbijsterende en gemeenschappelijke trek: men vraagt zich in stomme verbazing af, hoe lang een dergelijk spel zolang goed kon gaan. Nou ja - dat maken we in ons eigen Nederland maandelijks mee. Aan de lopende band worden hier hele families uitgeroeid met rattekruid of parathion zonder dat artsen of politiemannen iets in de gaten schijnen te hebben.

In de briefwisseling met haar aanslaande slachtoffers stelde Belle steevast de eis, dat de kandidaat-echtgenoot haar op haar eigen farm moest komen opzoeken voor een kennismaking... waarvan maar één gelukkige levend terugkeerde. Deze zwijnhaas was een zekere George Busby, en nadat de heldendaden van Belle Gunness op de voorpagina van alle kranten prijkten, overhandigde hij, nog wat groen om de neus, een bundeltje van Belleʼs brieven aan de sheriff in Indiana. Hij vertelde ook:
ʽDe dag nadat ik daar aankwam, vroeg Belle me, hoeveel geld ik zelf bezat. Toen ik zei, dat het niet meer was dan een paar honderd dollar in contanten, maar dat ik eigenaar was van een grote eigen farm, ried ze me aan om die dan maar te verkopen en bij haar te komen wonen.
‟Dan kunnen we meteen trouwen”, vertelde ze mij. ‟Het is bij mij liefde op het eerste gezicht, hoor. George – jij bent de man van mijn leven!” Aldus opgepept keerde Busby naar huis terug en verkocht zijn farm. Dat kostte een paar weken tijd. Met het geld in de zak keerde hij naar zijn aanstaande terug, met de bedoeling, haar plezierig te verrassen. Toen hij langs de boerderij sloop en door een raam naar binnen keek, kreeg hij zélf een verrassing: zijn Belle, zittend op de schoot van een hem onbekende man (later geïdentificeerd als Ray Lamphere, een kerel die af en toe los timmerwerk voor Belle verrichtte). De woedende Busby hamerde brullend op de achterdeur en Lamphere vlood ijlings door de voordeur. Belle wilde hem om de hals vallen en ʽalles uitleggenʼ, maar Busby vertrouwde het niet meer. Hij zei knorrig dat hij geen koper voor zijn farm had kunnen vinden, en dus niet meer contant had dan diezelfde miezerige paar honderd dollar. Nou ja - Belle was niet in een positie om een érg grote mond op te zetten, dus zij vond dat hij die nacht maar moest blijven logeren, dan konden ze morgen verder zien.
Onze George ging knorrig in het logeerbed, vastbesloten om de volgende ochtend te vertrekken. Maar midden in de nacht werd hij wakker, met het gevoel dat er iets niet klopte. Hij rook een weeïge, zoete geur (ether of chloroform, waarschijnlijk) en zag nu ook de gestalte van een vrouw over zijn bed gebogen. Hij gooide het dek van zich af en graaide naar de nachtjapon van zijn bezoekster, die haastig wegvluchtte, de logeerdeur achter zich dichtklappend en van buiten grendelend. Een uur later was Busby door het raam verdwenen.

Met zekerheid heeft de politie kunnen nagaan dat er wél in waren getrapt: Een Mr. John Moo, die 3000 dollar van zijn bank had gehaald en van wie niets meer was vernomen. Vervolgens Olaf Budsberg, weduwnaar die een welvarende winkel in ijzerwaren had verkocht en met de opbrengst naar La Porte was vertrokken. Dan ook de man Andrew Heldgren (genoemd door de ouwe Dan Hudson, die hem ʽmet eigen handen had opgespitʼ). Verschillende andere lijken heeft men nooit kunnen identificeren.
Aanvankelijk hadden politie en buren het idee, dat het hoofdloze vrouwenlijk, dat in de brandresten was gevonden, ook een slachtoffer was van Belle en dat zij bewust brand had gesticht in haar farm - met haar eigen kinderen erin!! - en naar elders was gevlucht. Dus er gingen opsporingsberichten naar alle staten in de omgeving van Indiana. Maar toen de hoofden wat koeler werden, en men ging nadenken, bleek het hoofdloze lijk wel degelijk dat van Belle Gunness te zijn. Een ver weg wonende zuster herkende haar door een ring aan een van haar verkoolde vingers. Medisch onderzoek toonde ook aan, dat het hoofd deskundig van de romp was gescheiden met een scherp voorwerp, en niet afgerukt door vallend balkwerk. Maar waar was het hoofd gebleven?
Het was aannemelijk. dat Belle niet haar eigen kop had afgesneden, om die daarna onvindbaar ver weg te gooien. Dus er moest nog iemand anders in het spel zijn geweest. De ouwe Dan Hudson had het stomme geluk dat hij de nacht van de brand zelfgestookte whisky had zitten zuipen hij een alleen wonende ex-goudzoeker... dus die ging vrijuit. Waarna de verdenking als vanzelf viel op een timmerman: Ray Lamphere. En die had een woest verhaal te vertellen.
ʽZe was niet mooi om te zien,ʼ biechtte hij op. ʽMaar een tijgerin in bed. Ze vrat je helemaal op. Dat wijf brulde als een panter, als ze klaarkwam. Daar kunnen alle betaalde hoeren van Chicago niet tegenop.ʼ
Hij vertelde, dat hij erop aandrong met haar te trouwen, en tenslotte stemde ze daarin toe, op voorwaarde dat hij zijn leven zwaar verzekerde, en een testament maakte met haar als erfgename. Maar toen dat eenmaal gebeurd was, bleef ze de trouwdatum maar uitstellen. Tot hij op een avond onverwacht langskwam en een vreemde mannenstem hoorde. ʽIk weet nu, dat het Andrew Heldgren moet zijn geweest. Ik hoorde Belle hem beloven, met hém te zullen trouwen. Vanaf dat moment bleef ik de farm in de gaten houden, tot ik op een avond iemand bezig zag op het erf in het licht van een lantaarn. Zij was een groot gat aan het graven. Toen ik naderbij sloop, zag ik ook het lichaam van een man liggen, en ik bleef toekijken, hoe zij ongebluste kalk in het graf gooide en daarna het lijk. Toen kwam ik te voorschijn en vanaf dat moment had ik haar in mijn macht... Maar ik was nu zelf op mijn hoede en keek wel bliksems goed uit, dat ze mij niet onder de groene zoden kreeg.ʼ En daar blééf hij bij. Of de politie nu al bleef beweren dat hijzelf Belle Gunness had onthoofd... hij bleef even hard ontkennen en het bewijs was niet te leveren. Toen hij dan ook in november 1908 zelf voor de rechter stond, kon men hem niets anders ten laste leggen dan brandstichting, de dood van kinderen tengevolge hebbend. Hij kreeg twintig jaar.

Desondanks was die rechtszaak sensationeel genoeg - voornamelijk door de getuigenis van een Poolse meid: Anna Brogiski, die in snikken uitbarstte en verklaarde, dat zijzelf altijd haar vermoedens had gehad. De ʽlogeerkamerʼ werd door haar meesteres altijd op slot gehouden en het was haar ten strengste verboden, daar binnen te komen. Zij vertelde ook, dat de drie kinderen doodsbang waren van hun eigen moeder en niet eens in de buurt van die kamer durfden komen.
Bovendien kreeg de stoer gebouwde Anna telkens weer de opdracht om ʽeen nieuwe afvalput te gravenʼ en dat deed zij dan gewillig, hoewel het haar wel verbaasde, hoe snel die putten schenen vol te raken.
Wáárom de zestienjarige Jennie Olsen werd vermoord, is nooit aan het licht gekomen. Maar algemeen wordt vermoed, dat het meisje op een of andere wijze teveel had ontdekt en zo dom was geweest, dat te laten merken. Wat dát betreft was de Poolse Anna verstandiger geweest. Anders was die beslist in een van haar eigen gegraven afvalputten geëindigd.

De gigantische Stille Zuidzee oplichterij

Als er nu iets ter wereld bestaat, dat mij altijd in hoge mate heeft geboeid, dan zijn het wel verhalen over grote oplichterijen. Periodiek krijg ik bij het lezen daarvan de neiging om luid uit te roepen:
ʽHoe krijgt iemand het bedácht!ʼ of:
ʽHoe krijg je de mensen zo gek!ʼ
In elke gevangenis staan de beroeps-oplichters (ʼConfidence trickstersʼ zoals ze in het Engels heten) helemaal bovenaan de ranglijst van de onderwereld. Zij zijn de aristocraten van de zelfkant - en het allervreemdste verschijnsel bij vrijwel alle oplichterijen is, dat er een wonderlijke band bestaat tussen de oplichter en zijn slachtoffer. Het staat volkomen vast, dat een oplichter, hoe geraffineerd ook, niet zomaar iemand kan gaan tillen. Het slachtoffer moet - bewust of onbewust - getild worden... het slachtoffer wil zó graag geloven in het schone verhaal dat de oplichter hem voortovert, dat hij als het ware zichzelf hypnotiseert.
Hieronder het waar gebeurde relaas van een kolossale oplichterij, waarin het Engelse volk kans zag, zichzelf te hypnotiseren.

De Zuidzee-Compagnie werd opgericht door graaf Harley van Oxford in het jaar 1711, met het gezonde en eerlijke doel om de door gevoerde oorlogen hoog opgelopen schulden voor leger en vloot af te betalen: in totaal ruwweg tien miljoen pond.
In die tijd deden regeringen nog gezonde zaken: men leende geld van bankiers of kooplieden, betaalde daar een vastgestelde rente over en als de oorlog voorbij was, werd de schuld terugbetaald.
Moderne en socialistisch denkende regeringen gaan er van uit dat het geld niet op kan, en als er te weinig is, laten ze de bankbiljettenpers draaien. Daardoor wordt alles duurder - dus niemand wordt één cent wijzer, maar iedereen die zo stom is om geld te sparen, wordt steeds armer. Dus iedereen leent steeds meer. Tot de bom barst.
Maar, zoals al gezegd, in die ouderwetse tijd was de staat nog niet zover, dat hij zijn eigen volk kon oplichten. Dus de Londense bankiers en kooplieden verklaarden zich bereid, die tien miljoen pond op tafel te brengen, waarmee dan de leveranciers van leger en vloot konden worden betaald.
Zij rekenden daar een rente voor van 6% - helemaal niet onaardig in die tijd. Maar in ruil voor hun bereidheid, met dat geld voor den dag te komen, vroegen en verkregen zij het alleen-handelsrecht op het hele gebied van de Stille Oceaan, alle kusten inbegrepen.
Dit plan had de grote verdienste van eenvoud, en iedereen werd er beter van. Dat was tenminste de bedoeling. In die tijd werd het geprezen als ʽHet Meesterplan van de Graaf van Oxfordʼ. Bankiers en kooplieden, die niet de kans hadden gekregen, tegen 6% plus een stuk van het alleenhandelsrecht mee te doen, waren groen van jaloezie. Men zag deelnemen aan die lening, en het verwerven van een of meer aandelen in de Zuidzee-Compagnie als een manier om slapend rijk te worden. Iedereen die in zaken deed, sprak met bewondering en nijd over de Zuidzee-Compagnie en wie er een aandeel in bezat, liet dat pralend aan zijn zakenrelaties zien.

Iedereen in Europa had de meest wilde verhalen gehoord over de immense rijkdommen, door de Spanjaarden geroofd uit Midden- en Zuid-Amerika: Mexico, Chili, Peru. Men wist het een en ander over de smaragdmijnen van Colombia en de zilvermijnen van Potosi. Nou hoefde je als nette protestante Engelsman natuurlijk niet zo roverig te keer te gaan als die katholieke Spanjaarden met hun Jezuïten voorop, nee nee... je kon fatsoenlijk rijk worden met handelen. Die onbeschaafde wilden moesten toch zeker hun naaktheid christelijk bekleden. En wisten die veel wat een lapje katoen waard was? Als er maar felle kleuren op stonden! Hakbijltjes, kralen, potten en pannen zouden natuurlijk gretig worden geruild tegen dat stomme goud en zilver, waar ze daar toch niks aan hadden. Want van goud kun je geen hakbijltje of zaag maken - zeg nou zelf.
Er kwam ook een gerucht in circulatie, dat Philips de Vijfde van Spanje, die bij verschillende oorlogen flink op zijn donder had gehad, bereid was om aan de Engelsen vrije handel toe te staan in alle havens van Zuid-Amerika... in ruil voor eindelijk wat vrede.
In werkelijkheid was dat het allerláátste waar de Spanjaarden over piekerden: oorlog of geen oorlog. Er werd wel wat onderhandeld, maar alles wat daaruit te voorschijn kwam bleek het recht om voor de periode van 30 jaar negerslaven uit Afrika te leveren aan de Spaanse kolonies! Nou ja - handel is handel. O ja - er was ook nog bepaald dat de Engelsen één schip per jaar - van beperkte tonnage en met niet al te waardevolle goederen aan boord - naar Mexico, Peru of Chili mochten zenden. U leest dat goed: één klein schip per jaar, met rommel als lading.
Maar dat werd niet publiek bekend gemaakt, en nu begint al die merkwaardige, zelf-hypnose van de massa, die gaat geloven wat zij geloven wil. Als er in zoʼn hysterische situatie één verstandig en nuchter man zijn stem verheft en waarschuwt: ʽJullie zijn allemaal gek - jullie geloven in een zeepbel,ʼ dan kan hij een pak op zijn donder krijgen, ook nog. Er was zelfs een lijst in circulatie, waarop alle havensteden van de Stille Zuidzee-kust van Zuid-Amerika stonden opgesomd, waarmee vrije handel kon worden gedreven. De feiten zijn eenvoudig, dat de eerste en enige reis van dat ene toegestane jaarlijkse schip pas werd gemaakt in het jaar 1717, en het volgende jaar was die pret ook alweer voorbij vanwege nieuwe bonje met Spanje. Maar niets van dat alles kon de legendarische reputatie van de Zuidzee-Compagnie aantasten.

Bij de opening van het Britse Parlement in 1717 maakte de koning nadrukkelijk gewag van de noodzaak om de staatsschuld nu eindelijk eens af te gaan lossen. Men wist natuurlijk, dat de koning dat punt aan zou gaan roeren, en alles was voorbereid om hem zijn zin te geven.
Er waren twee grote organisaties bereid, om de klus om de staatsfinanciën gezond te maken, op zich te nemen:
a) de Zuidzee-Compagnie en:
b) de Bank van Engeland
Die begonnen meteen tegen elkaar op te bieden: de een bood nog gunstiger voorwaarden dan de ander. Zoveel gereed geld om de staatsschuld meteen af te betalen, hadden zij natuurlijk geen van tweeën, maar dat zagen zij ook geen van tweeën als een bezwaar. Want... dat geld kon je best loskrijgen van het Britse publiek: de kleine spaarders, kleine winkeliers en iedereen die ergens een ouwe sok had liggen met een appeltje voor de dorst erin. Als men dan geld aan de Zuidzee-Compagnie gaf, kreeg men daarvoor in ruil een prachtig gedrukt papier, verklarende dat die Compagnie op dat bedrag een vaste rente per jaar garandeerde - voor zoveel jaar - waarna de hele som opeisbaar zou worden. Dus in plaats van dat geld in muntstukken renteloos in de sok te laten zitten, ging het op die manier rente opbrengen!
En je liep ook nog de kans dat de aandelen zelf in waarde stegen zodat je die met winst weer kon verkopen als je wilde!
Na veel onderhandelen, het (achter de schermen) uitdelen van steekpenningen, veel handjeklap en vriendjesgedoe besloot het Britse parlement op 22 januari 1720 om aan de Zuidzee-Compagnie het hoge recht te verlenen, de Britse staatsschuld over te nemen, oftewel af te lossen. Het ging daarbij om een totaalbedrag van 31 miljoen pond.
Meteen stak er bij de vrienden van de Bank van Engeland een storm van protest op. De rel liep zo hoog, dat een tweede behandeling in het Parlement nodig werd geacht. Die vond plaats op 2 februari, maar met het gelijkluidend resultaat: de directeuren van de Zuidzee-Compagnie hadden zoveel omkoopgeld uitgedeeld, en zoveel gratis aandelen beloofd als hun handel doorging, dat de wat eerlijker Bank van Engeland geen poot aan de bodem van de Zuidzee kreeg.
De Zuidzee-Compagnie kon nu aandelen gaan uitgeven aan het publiek, tegen een rente van 5% en een vroegste aflossing in 1727. De Londense Beurs was in staat van hoogste opwinding. De aandelen van de Compagnie, die vóór de goedkeuring door het parlement op 130 hadden gestaan, rezen in enkele dagen tijd tot de koers van 300 en het einde van de spectaculaire stijging leek nog lang niet in zicht.
Voor wie daar wat vreemd tegenaan zit te kijken, kunnen we zeggen, dat een aandeel in een fabriek of handelsonderneming (en ook een prachtig gedrukt aandeel in de Staat der Nederlanden!) niets meer is dan juist dat: een stuk papier. Dat is met een bankbiljet van honderd of duizend trouwens precies zo. U pakt dat lapje papier aan, omdat ieder ander er óók op vertrouwt. De hele hap is gewoon gebaseerd op vertrouwen: u wéét dat u er in elke winkel spullen voor kunt kopen.
Bij een aandeel zit dat wat anders. Het geeft u recht op een deel van de winst van de firma waar u een aandeel in heeft. Gaat het gerucht, dat die firma goed boert... en u dus méér rente op uw aandeel kunt behalen, dan wordt het meer waard. En dat is nu net de hele gok. Wat is dat mooi gedrukte stuk papier waard? Wat een gek er voor geeft, vanzelfsprekend. Waarom betaalt iemand tweehonderdduizend gulden voor een schilderij van Van Gogh? Het is niks meer dan een lap linnen met wat wild erop geslingerde verf. Dat gebeurt alléén maar, omdat men er zeker van is, dat u die lap linnen met verf altijd weer - voor een nog hogere prijs - kwijt kunt. Anders begin je er natuurlijk niet aan.
Wie een aandeel in de Zuidzee-Compagnie had gekocht voor een koers van 100 (daar dus honderd pond voor betaalde) kon nu al voor datzelfde stuk papier 300 pond krijgen! Aardige winst, zou je kunnen zeggen. Er waren lieden, die dat deden. Ze pakten hun 300 pond, hadden dus 200 pond winst per aandeel gemaakt zonder er iets voor te doen, en hadden daarna dag en nacht pret... toen de koers omhoog liep tot 350... 360.
Want als ze langer hadden gewacht, hadden ze nog méér gehad. Maar als ze nu tegen 360 terugkochten... zou dan de koers niet opnieuw kunnen oplopen - nog verder - tot misschien wel 600?
Juist, slimme lezer: dáár kun je als kleine spaarder net zo gek van worden als je zelf wil... of als je je laat maken.

Er blijkt in alle gevallen van algemene volksverblindheid steeds wel iemand ergens te zijn, die zijn boerenverstand bij elkaar houdt. Maar zoals al eerder opgemerkt: dat blijft impopulaire Roepende in de Woestijn. Lord Walpole waarschuwde, logisch en welsprekend, dat het hele plan op een aantoonbare rekenfout berustte. Dat er een levensgroot gevaar zat ingebouwd: het kunstmatig opblazen van de koerswaarde der Zuidzee-aandelen die godsonmogelijk zoveel winst konden gaan maken, dat zij rendabel worden. Want wie een aandeel van 100 pond kocht voor een koers van 350, moest daarvoor 350 pond neerleggen... maar kreeg géén rente over 350 pond... slechts over de nominale waarde van 100 pond en het verhaal van de Zuidzee-Compagnie, dat zij enorme winsten zou gaan maken met handel op havens in de Stille Zuidzee was niet meer dan een zeepbel-verhaal, want er was eenvoudig helemaal geen handel op de Stille Zuidzee.
Maar niemand wilde naar hem luisteren. Zijn vrienden lieten hem in de steek en het kwam zover, dat alle leden van het parlement opstonden en hun zetels verlieten, zodra Walpole opstond om het woord te nemen over de Zuidzee-kwestie.

De meest opgeblazen geruchten gingen nu de ronde doen, en geen mens nam de moeite om na te gaan waar die prachtige verhalen vandaan kwamen. Men wilde het geloven en dus was het waar. De een had nog sterkere staaltjes mede te delen dan de ander. Er was een verdrag in de maak tussen Spanje en Engeland, waarbij Engeland vrijhandelsrecht zou verkrijgen in alle Spaanse koloniën. De totale zilverproduktie van de mijnen van Potosi-la-Paz zou naar Engeland worden vervoerd, waardoor het zilver even overvloedig voorhanden zou raken als het tin uit Cornwall. En elke honderd pond, belegd in Zuidzee-aandelen, zou op den duur honderden ponden aan winst op gaan leveren aan zijn gelukkige bezitter.
Nu moest het staatsschuld-wetsonderwerp (het was in april definitief het Lagerhuis gepasseerd) nog worden goedgekeurd door het Hogerhuis. Hier kreeg Walpole steun van de hertog van Wharton en graaf Cowper. De eerste bracht het impopulaire standpunt naar voren, dat het hele plan niets meer was dan een middel om de rijken nog rijker te maken, en de kleine spaarders te beroven. Cowper vergeleek het met de oude truc van het Paard van Troje, dat eveneens met gejuich binnen de muren van de stad Troje werd verwelkomd, en daar uiteindelijk rampen en vernietiging teweegbracht.
Dat hielp allemaal geen zier: de lords namen de wet aan met 83 stemmen tegen 17 en nog diezelfde dag kon de koning er zijn handtekening onder zetten.
Nu was het hek helemáál van de dam. De volgende dag was niet alleen de Londense Beurs afgestampt vol, maar een opeengepakte menigte, zwaaiend met contant geld, vulde de straat voor het gebouwen de een bood tegen de ander op in pogingen, al was het maar één aandeel in de Zuidzee-Compagnie te verwerven. Dat alles kan men nog wel begrijpen en aanvoelen - er zijn wel méér voorbeelden bekend uit de geschiedenis van dergelijke vlagen van totale volkswaanzin, zoals in ons eigen zogenaamd nuchtere Nederland de Grote Tulpenwindhandel.
Aanmerkelijk gekker was, dat de inschrijving en toewijzing van aandelen meteen al gebeurde tegen een koers van 300! Omdat de toeloop zo groot was, begon men met het toewijzen van niet meer dan één miljoen aan nominale waarde. Dat hield dus in, dat de directeuren van de Zuidzee-Compagnie voor elk aandeel van nominaal 100 pond driehonderd pond incasseerden. Mensen stonden vrijwel te vechten om een brokje van dat eerste miljoen aan papier, en sommigen kusten het of drukten het aan hun hart zodra zij het in handen hadden. Hoewel de aandelen dus konden worden gekocht op 300, was de publieke koers (buiten in de straat) al 340.
Om de koers nog wat verder op te jagen maakten de Zuidzee-directeuren nu bekend, dat er op de al verkochte aandelen een zomerdividend zou worden uitgekeerd van 10 procent. Dat was werkelijk geen kunst, want doordat de aandelen werden geleverd voor 300 pond tegen de vermelde nominale inkoopwaarde van 100 pond, had men terstond al een boekwinst van twee miljoen pond in kas! Een wijze van financieren en rekenen waarover men alleen maar in een verbijsterd gelach kan uitbarsten. Maar dat was pas het begin.
Na dat tien procents-dividend was de publieke begeerte tot een dergelijke koortshoogte gestegen, dat de Zuid-Compagnie het aandurfde, brutaalweg bekend te maken, dat er nog twee miljoen aan aandelen geplaatst zou gaan worden tegen een koers van 400! Dat weerhield geen mens - het gedrang was nog groter dan bij het eerste miljoen en in nog geen halve dag waren de acht miljoen pond binnengehaald.

Het was nu zover, dat de woorden ʽZuid-Amerikaʼ en ʽZuidzeeʼ een ware toverklank hadden gekregen, en slimme lieden zagen grote mogelijkheden om daarvan te profiteren, door soortgelijke maatschappijen te gaan bedenken, waar op een of andere wijze de naam ʽZuidzeeʼ in voorkwam, en die eveneens aandelen aan de man gingen brengen. Maar nog slimmere lieden kregen alras in de gaten, dat men het operatieterrein veel breder en ruimer kon gaan zien; het was niet bepaald nodig zich tot de ʽZuidzeeʼ te beperken - het ging erom, aandelen aan het publiek te verkopen, door wilde geruchten de prijs daarvan op te laten lopen, en ze dan met winst door te verkopen. Een pure zwendel, natuurlijk, maar inmiddels was het publiek zo stapelgek geworden door de verhalen van in enkele dagen gemaakte winst dat er nu geen houden meer aan was. Lieden die het hoofd koel wisten te houden, hadden onder elkaar al een naam bedacht voor al deze nieuwe Maatschappijen op Aandelen: ʽBubble Companiesʼ (Zeepbel-maatschappijen) en dat waren het natuurlijk ook. Enkele hiervan bestonden enkele weken en verdwenen vervolgens in het Niet.
De meest hooggeplaatsten in de aristocratie werden evenzeer door de om zich heen grijpende geldwaanzin besmet als de kleine winkelier. Daarbij hoeft men niet steeds aan opzettelijke zwendel te denken: de fanatieke verschillen van mening daarover in het Hogerhuis hadden dat al duidelijk aan het licht gebracht.
De hertog van Bridgewater startte een plan ʽvoor de verbetering van Londen en Westminsterʼ en de hertog van Chamdos ʽvoor het exploiteren van Tollen en Toegangswegen.ʼ Wel honderd van de meest onzinnige Maatschappijen Tot het Doen van Dit of Dat werden uit de grond gestampt. Het blad Political state schreef hier over in zijn kolommen:
ʽ... deze worden op touw gezet door slimme zwendelaars, geaccepteerd en vervolgens opgeblazen door goedgelovige idioten en wij vragen ons slechts af, wanneer dit bouwsel van kaartenhuizen definitief in elkaar zal storten. ʽ

Men zou zeggen, dat dit allang het geval had moeten zijn. Vele van deze Zeepbel-maatschappijen betaalden alleen maar de drukkosten voor een pak duur uitziende aandelen. Die werden door middel van advertenties aangeboden of op straat uitgevent. Zag men kans, een of ander gerucht uit te zaaien, waardoor het publiek happiger werd, dan des te beter, want dan kon je een hogere koers vragen voor je mooigedrukte, maar waardeloze papier. En als je niks meer van dat dure papier kwijtraakte, omdat door een of andere reden er niemand meer intrapte - vaak omdat er nóg mooiere aanbiedingen op de markt kwamen - dan verdween je met de pure winst.
Maitland, de schrijver van het boek: De geschiedenis van Londen, verhaalt dat er onder andere een Maatschappij opdoemde, die zich ten doel stelde: ʽHet vervaardigen van eiken planken uit zaagsel.ʼ
Nu kunnen we wel vermoeden, dat dit op touw is gezet door een stel grapjassen in een gezellige kroeg, maar met dat vermoeden moeten we toch wel uitkijken. Want hieronder volgt een officiële opgave van op te richten maatschappijen, welke lijst men kan terugvinden in de nog bestaande documenten. Hou u vast, of bewaar deze lijst ter voorlezing op een gezellige verjaardag; ter verkorting hebben we overal het ʽMaatschappij tot...ʼ maar weggelaten:

1. Tot het in Engeland importeren van Zweeds ijzer.
2. Tot het voorzien van Londen met zeekolen. Kapitaal: drie miljoen pond.
3. Tot het bouwen en herbouwen van huizen over geheel Engeland. Kapitaal: drie miljoen pond.
4. Tot het vervaardigen van mousseline.
5. Voor het instandhouden en uitbreiden van de Britse aluinindustrie.
6. Tot het voorzien van de stad Deal met leidingwater.
7. Tot het stichten van nederzettingen op de eilanden Blanco en Sal Tartagus.
8. Tot het importeren van Vlaamse kloskant.
9. Tot het verbeteren van landbouwgronden in Groot-Brittannië. Kapitaal vier miljoen pond.
10. Tot aanmoediging van het fokken van renpaarden in Engeland en het repareren en herbouwen van pastorieën en domineeshuizen.
11. Tot het produceren van ijzer en staal in Engeland
12. Tot landverbetering in het graafschap Flint. Kapitaal één miljoen pond.
13. Tot het aankopen van grond om op te bouwen. Twee miljoen pond.
14. Tot het handelen in haar.
15. Tot het stichten van een zoutfabriek op Holy Island. Twee miljoen pond.
16. Tot het kopen en verkopen van landerijen en het lenen van geld tegen hypotheek.
17. Tot het maken van ferme winst met een object, dat we echter geheim moeten houden, omdat anderen het anders ook gaan doen.
18. Tot het plaveien der modderige straten van Londen. Twee miljoen pond.
19. Tot het verzorgen van begrafenissen, waar ook, in geheel Engeland.
20. Tot het garanderen van de lonen van zeelui.
21. Tot het importeren van pek en teer plus andere scheepsbenodigdheden uit Amerika en Noord Engeland.
22. Tot het aankopen en opknappen van een groot landhuis in Essex.
23. Tot het verzekeren van het leven van paarden. Twee miljoen.
24. Tot het verbeteren van de kunst van zeepzieden.
25. Tot het stichten van een nederzetting op het eiland Santa Cruz.
26. Tot het exploiteren van een wiel met Eeuwigdurende Beweging. Eén miljoen pond.
27. Tot het verbeteren van tuinen.
28. Tot het verzekeren der erfenissen van minderjarige kinderen.
29. Tot het importeren van kastanjebomen uit Virginia. Twee miljoen pond.
30. Tot het vervaardigen van Manchester (corduroy) uit losse draden en katoen.
31. Tot het maken van Joppa en Castile-zeep.
32. Tot het drijven van handel in en het veredelen van bepaalde, bijzondere importartikelen enz. Drie miljoen pond.
33. Tot het produceren van raapolie.
34. Tot het importeren van beverbont.
35. Tot verbetering van moutjenevers en whiskyʼs.
36. Tot oprichten van een grote Amerikaanse visserij.
37. Tot het doen drogen van mout door middel van hete lucht.
38. Tot het drijven van handel in de rivier Orinoco.
39. Tot het verzekeren van de schade die werkgevers lijden door middel van hun personeel. Drie miljoen pond.
40. Tot het bouwen van huizen of hospitalen voor het opnemen en herbergen van onwettige kinderen. Twee miljoen pond.
41. Tot het vervaardigen van zilver uit lood.
42. Tot het voorzien der steden Londen en Westminster met hooi en stroo.
43. Tot het bouwen en uitrusten van schepen om zeeroverij te bestrijden.
44. Tot het benutten van steenzout.
45. Tot het omzetten van kwikzilver in een bewerkbaar edel metaal.

Helaas groeien de bomen niet tot in de hemel, en bomen van waaibomenhout doen dit niet. Niemand kan ooit precies aanwijzen, op welk moment en door welke oorzaak het vertrouwen van het publiek ineens omslaat. Dat is ook in de meer moderne tijd (bij de grote Wallstreet-Krach van 1929) onmogelijk gebleken. Het gaat ongeveer zoals bij het steeds hoger opbouwen van een kaartenhuis - de boel stort gewoon ineen en bij kwesties die gebaseerd zijn op publiek vertrouwen is er dan sprake van een psychologische en financiële kettingreactie.
Het is bij de Zuidzee-zwendel zeer waarschijnlijk zo gegaan, dat op een gegeven ogenblik al het beschikbare contante geld gewoon op was. De aandelen die men van de Zuidzee-Compagnie kocht, moesten contant worden voldaan. Men had lieden, die aandelen hadden gekocht tegen een koers van bijvoorbeeld 250, en die weer nieuwe lieden vonden, die in de markt wilden stappen tegen een koers van 500. Die 500 pond per aandeel moesten óók weer ergens vandaan komen. Dat leenden velen van familie, van geldschieters (vooral de goud- en zilversmeden in die tijd!) in de hoop, die na met winst verkocht te hebben weer terug te kunnen betalen.
Dat alles leidde tot een enorme kredietverlening - het contante geld werd in snel tempo uit de markt gezogen en op een bepaald ogenblik begonnen teveel mensen tegelijk ʽwinst te nemenʼ; hun bezit aan aandelenpapier op de markt te gooien, om dat weer om te zetten in kapitaal.
Maar nu bleek... dat sommige handelsbanken en ook geldschieters geld hadden uitgeleend... tegen pakken aandelen als onderpand. Op het moment dat de koers ging zakken, wilden zij hun kapitaal weer binnenhalen... en dat werkte binnen heel korte tijd als een rampzalige sneeuwbal. Met evenveel fanatisme als waarmee men weken eerder op jacht was geweest naar aandelen in de meest onzinnige Maatschappijen zwaaide men nu met pakken prachtig gedrukte aandelen, vergeefs zoekend naar kopers die erin wilden trappen.
Intussen was de algemene toestand over geheel Engeland verspreid zo onrustbarend geworden, dat koning George de Eerste (die lekker ontspannen in Hannover Teutoonse feestjes aanrichtte) in alle haast naar Londen terugkeerde. Hij arriveerde daar op 11 november en gaf order, het parlement op 8 december bijeen te roepen. Maar de rel was al niet meer te stoppen: in enkele weken tijds was de opgejutte publieke geestdrift omgeslagen in volkswoede. Elke plaats van enig belang belegde vergaderingen, waar moties werden aangenomen die eisten dat de directeuren van de Zuidzee-Maatschappij voor het gerecht zouden worden gedaagd, of althans publiekelijk ter verantwoording geroepen.
Zoals dat altijd gaat bij grootscheepse vlagen van volkshysterie was het ook hier weer zo, dat geen mens enige schuld zocht bij de vele duizenden die uit hebzucht of gewoon door stommiteit zèlf medeschuldig waren aan het opblazen van de speculatie; neen: er moesten zondebokken worden gevonden die men alles in de schoenen kon schuiven.
De algemene opinie was nu, dat de Engelsen een redelijk, eerlijk en hardwerkend volk vormden, waarvan het meest nijvere deel door een stel schurken een financiële ruïne tegemoetging. De leden van het parlement, dat nota bene zèlf de zaak van alle kanten had bestudeerd en zèlf de betrokken wetten had aangenomen, schreeuwden om het hardst in deze verontwaardigde toonaard mee. Nog aleer er ook maar iets was onderzocht of er zelf maar iets was bewezen, was de schuld der Zuidzee-directeuren al vastgesteld en het gehuil om wraak en bestraffing was algemeen.
De toespraken tot de volksvertegenwoordiging overtroffen elkaar in heftigheid en totaal gebrek aan redelijkheid. Lord Molesworth, bijvoorbeeld, gaf zich alle moeite om recht te laten spreken buiten alle bestaande wetten om:
ʽEr is door sommigen naar voren gebracht,ʼ zo schalde hij zijn mede-parlementsleden toe, ʽdat er geen enkele wet bestaat volgens welke de Zuidzee-directeuren kunnen worden bestraft. Maar in de situatie waarmee het land thans is geconfronteerd kunnen wij het beste het voorbeeld volgen der oude Romeinen die op een bepaald moment in hun geschiedenis ontdekten, dat er geen Romeinse wet bestond tegen vadermoord, eenvoudig omdat de oorspronkelijke wetgevers het onmogelijk hadden geacht dat enig Romeins kind zo onnatuurlijk zou kunnen handelen, zijn eigen vader om te brengen. Toen zich toch een geval van vadermoord voordeed, namen zij terstond daarop alsnog een wet aan om dit delict strafbaar te stellen, en wel door het doen naaien van de vadermoordenaar in een zak, waarna deze in de Tiber werd geworpen. Het lijkt mij dienstig, hier dit precedent te volgen, en eenzelfde straf te voltrekken aan de schurkachtige directeuren van de Zuidzee-Compagnie.ʼ

Zoʼn vaart liep het nu ook weer niet meteen. Wel werd er een Commissie van Onderzoek ingesteld en een wet ingediend, waarbij aan alle Zuidzee-directeuren, de boekhouders, klerken, kassiers en dergelijke voor voorlopig 12 maanden werd verboden Engeland te verlaten of onder hun beheer staande papieren te verdonkeremanen, of zelfs maar buiten de Zuidzee-kantoren te brengen. Het uiteindelijk resultaat van al deze parlementaire opwinding was, dat er een Geheime Commissie werd ingesteld van 13 personen, met volmacht, alle gewenste papieren en documenten van de Zuidzee-Compagnie voor bestudering op te vragen.
Vele benadeelde lieden vermoedden toen al, dat achter de schermen pogingen in het werk werden gesteld, zoveel mogelijk in de doofpot van de Geheime Commissie te laten verdwijnen en in elk geval: de meest vooraanstaanden der betrokkenen schoon te wassen. Daar was het schandaal echter al te groot voor geworden en nu gingen de kranten en tijdschriften ook namen van betrokkenen noemen, met als hoofdschuldigen de Kanselier van de Schatkist Ainslabie, en een ander lid van het kabinet: Craggs. Deze beschuldigingen werden zo luid en zovele malen herhaald, en de totale volksopwinding werd zo groot, dat zelfs het Hogerhuis zich genoodzaakt zag, olie op de golven te storten door zelf een onderzoek naar deze personen aan te kondigen.
Maar intussen had een zekere Knight, de hoofdkassier van de Zuidzee-Compagnie, en de man die persoonlijk de knoeierijen van de voornaamste lieden achter de schermen had geregeld, samen met alle boeken en kasstukken zijn biezen gepakt. Hij was in vermomming met een kleine schuit de Theems afgezakt, buitengaats overgestapt op een door hem aangekochte vissersschuit en op die manier veilig overgestoken naar Calais in Frankrijk.
De avond van de dag waarop zijn vlucht publiek bekend werd, verscheen er een Koninklijke Proclamatie, waarbij een beloning van tweeduizend pond werd uitgeloofd voor aanhouding van Knight. Tegelijkertijd gaf het Lagerhuis bevel, alle deuren van het parlement af te sluiten en de sleutels te deponeren op de tafel van de voorzitter. Men ging over tot geheime zitting.
Daarna rapporteerde generaal Ross, een der 13 leden van de Geheime Commissie, dat men een samenzwering had ontdekt, tot in de hoogste kringen, in de vorm van financiële corruptie en welbewuste zwendel, en dat alleen persoonlijke arrestatie der Zuidzee-directeuren en beslaglegging op al hun bezittingen en papieren nog een kans boden op sanering van de Augiusstal.

De moeilijkheid bij dit alles was wel, dat geen mens precies wist, wie er nu wel en wie er niet bij de zwendel betrokken was, zodat men evenmin wist, wie er wel en wie er niet op uit was, bestraffing en sanering te saboteren. En ook wie er zèlf niet beter van was geworden, had toch weer schoonzoons, neven of ooms, die in het nauw zaten en die moesten worden gedekt. Dus men kon wel Commissies van (hopelijk) Eerlijke Mannen in het leven roepen, maar deze kwamen alras tot de ontdekking, dat zij op alle denkbare wijzen werden tegengewerkt... of dat belangrijke papieren waren verdwenen.
Voor een Nederlander uit onze tijd is het wat moeilijk, te begrijpen hoe één Maatschappij, met enkele directeuren, een heel land aan de rand van economische ineenstorting kon brengen. Maar dat is helemáál niet moeilijk te begrijpen, als men zich herinnert, dat in die jaren (George I regeerde van 1714 tot 1727) de economie van elk land draaide op contant geld: dat circuleerde tussen boeren, handwerklieden en kooplui. Maar de hoeveelheid gouden en zilveren munten in het hele land was betrekkelijk gering, en het was juist die voorraad - vooral in de vorm van spaargelden en handelskapitaal - die door duizenden was opgenomen en in handen gegeven van de Zuidzee-Compagnie, in ruil voor mooi bedrukt papier. Maar dat contante geld moest toch ergens gebleven zijn!
Dat was iedereen duidelijk, en dáár ging het juist over. Toen kwam er onverwacht bericht binnen, dat de gevluchte Knight met getrokken pistolen was aangehouden bij Tirlement, nabij Luik, door een Engelsman, wonende te Antwerpen. Maar dat ging - zelfs in die tijd - zomaar niet! Het tegenwoordige België viel toen onder het gezag van de Habsburgers te Oostenrijk en je kon als Engelsman zomaar niet op gebied van de Oostenrijkse keizer aan het arresteren slaan. Knight maakte dus groot misbaar en beriep er zich op, dat hij zich op Oostenrijks territorium bevond en verkreeg inderdaad de bescherming van de Staten van Brabant. Op hun bevel werd hij voorlopig opgesloten in de citadel van Luik... waaruit hij twee dagen later ontsnapte.
Op 16 februari bracht de Geheime Commissie een eerste rapport uit aan het parlement, en toen bleek dat de zwendel eenieders stoutste verwachtingen overtrof. Het werd klaar en duidelijk, dat er met miljoenen aan omkoopsommen (op Papier) was gewerkt, om te zorgen dat het parlement de Wet op de staatsschuld-omzetting zou aannemen.
Dat was als volgt gedaan: invloedrijke volksvertegenwoordigers hadden, nog vóór de wet was aangenomen, in het hoofdkasboek van de Zuidzee-Compagnie enorme bedragen aan aandelen op hun naam geplaatst gekregen... tegen koersen, die varieerden van 150 tot 325 procent. Maar daar hoefde geen contant geld voor te worden gestort. Bovendien was de bepaling gemaakt, dat deze aandelen-aankoop op elk gewenst moment door de betrokkenen kon worden geannuleerd. Wat erop neerkwam, dat deze leden van het parlement hun aandelen konden opnemen, tegen een hogere koers verkopen (en dan wèl tegen contant geld!) maar zij hoefden geen cent risico te lopen, als onverhoopt de wet niet doorging, of de koers zou zakken beneden de koopkoers. Het bleek alras, dat alle betrokkenen er dikke sommen aan hadden verdiend: pakketten van die aandelen waren aan de man gebracht tegen koersen van 580 of zeshonderd procent. De eerste lijst van profiteurs leek wel een bloemlezing van de hoge Britse adel: bovenaan stonden, zoals te verwachten was, wat directeuren en de hoofd kassier Knight, maar dan volgden:
De graaf van Sunderland: 50.000 pond aandelen
De hertogin van Kendall: 10.000 pond
De hertogin Von Platen: 10.000 pond
Haar twee nichten elk: 10.000 pond
Minister Craggs: 30.000 pond
Charles Stanhope van het Ministerie van Financiën: 10.000 pond
Lord Aislabie (Kanselier): 175.000 pond
en zo gaat het vrolijk verder.
De gigantische smeerboel werd uiteindelijk vrij redelijk opgelost - op traditioneel Engelse wijze - door enkele der hoofdschuldigen met veel misbaar in de Tower te smijten en te bepalen, dat zij persoonlijk en met hun hele bezit aansprakelijk waren voor het verlies der kleine gedupeerden.
De eerste die in de kerker verdween, was lord Aislabie. Hij werd uit het Hogerhuis gezet en zijn landgoederen werden verbeurd verklaard. Vreugdevuren werden in de Londense straten ontstoken en werden de volgende dag nog wat opgestookt, toen sir George Caswell, directeur van een bank, die fiks had meegezwendeld, eveneens de Tower in ging, met bevel om uit zijn totale bezit een kwart miljoen pond terug te betalen.
En in snel tempo gingen daarna de mindere goden voor de bijl: dat deed men op de eenvoudigste wijze, door hun totale bezit verbeurd te verklaren en alleen een klein bedrag aan te wijzen, dat zij mochten behouden voor hun gezin. De lijst vermeldt onder andere:
Sir John Blunt mag behouden: 5.000 van de 183.000 pond
Sir John Fellows: 10.000 van de 243.000 pond
Sir Theo Janssen: 50.000 van de 247.000 pond
Mr. Edward Gibbon: 10.000 van de 106.000 pond
Sir John Lambert: 5.000 van de 72.000 pond
Op deze wijze kwam er uiteindelijk uit alle hoeken en gaten nog een contant kapitaal van liefst acht miljoen pond te voorschijn en nadat in 1720 een hele ploeg boekhouders zich suf had gerekend, kwam men tot de conclusie dat er aan alle aandeelhouders een bedrag van ruim 33 pond per aandeel kon worden terugbetaald, en dat was meer dan menigeen had verwacht.

Tot het jaar 1845 bleef deze Zuidzee-zwendel het meest spectaculaire voorbeeld van financiële ʽHochstaplereiʼ in de Britse geschiedenis, en werd toen alleen maar overtroffen door het uitbarsten van de Grote Spoorwegen-Manie: een publieke waanzin van eenzelfde orde.

Madame Humbert zet Parijs voor gek

Een wasvrouwtje uit Toulouse trouwde met de zoon van haar werkgever, verhuisde naar Parijs en kletste daar alle hogere kringen de boot in met een romantisch erfenisverhaal dat van A tot Z was verzonnen, wat niet wegnam, dat ze 20 jaar lang kans zag, overal kapitalen te lenen en een weelderig leven te leiden. Toen de zaak tenslotte ontplofte, waren honderden Parijzenaars niet alleen hun kapitaal kwijt... de hele wereldpers maakte zich maandenlang schaterend vrolijk over stijl en omvang van ʽde meest lachwekkende zwendel aller tijdenʼ.

Omstreeks 1870 woonde er in Bauzelles (een dorpje niet ver van de stad Toulouse) een drankzuchtige boer genaamd Aurignac, die na een geruime hoeveelheid wijn of cognac steevast rondbrulde, dat hij in werkelijkheid van adellijke afkomst was, en wenste te worden aangesproken als de graaf van Aurignac. Men was er in de dorpskroegen al lang van op de hoogte, dat de zuiper steeds bereid was, met milde hand rondjes uit te delen, als men hem maar zijn zin gaf, en hem deemoedig aansprak als: ʽMijnheer de graaf.ʼ
Deze uit de Franse akkers getrokken graaf stond aan het hoofd van twee dochters (Thérèse en Marie) en twee zoons (Romain en Emile). Thérèse deed het huishouden en de beide zoons zorgden voor het boerenbedrijf en verrichtten losse klusjes voor iedereen die contant kon betalen. De vader stak zo nu en dan ook wel eens een knoestige knuist uit... tot er weer een vlaag van hoogmoedswaanzin over hem kwam, en hij aan een nieuwe kroegentocht begon.
Voor zover men jaren later heeft kunnen nagaan, is hij op een van die zwerftochten tegen een man opgelopen, die óók hevige dorst had, en die een antieke, eiken kist te koop had, dik beslagen met koperen banden en koperen nagels. Dat indrukwekkend geval verwisselde ter plekke van eigenaar en verwierf zich een ereplaats in de slaapkamer van Aurignac.
Zo gauw die antieke kist (die ook nog was voorzien van indrukwekkende sloten) daar stond te prijken, werd er een nieuwe dimensie toegevoegd aan het verhaal over de adellijke afstamming der Aurignacs. Met grote overtuigingskracht werd nu in de kroegen der omliggende dorpen het verhaal uitgedragen, dat in deze kist de officiële documenten lagen opgeslagen, die onomstootbaar aantoonden, dat boer Aurignac een lijnrechte afstammeling was van de graven dʼAurignac geboren en getogen in een grandioos familiekasteel in Auvergne, welke documenten, na de dood van hun vader, aan de vier kinderen een erf-fortuin garandeerden.
Hoewel dit verhaal jarenlang met grote volharding en overtuigingskracht aan de man werd gebracht, doemde er toch niemand in de wijde omtrek op, die er ook maar één rooie sou op wilde vergokken. Het was een mooi verhaal, uitmuntend geschikt om saaie uren in het café mee te korten, maar daar bleef het in financieel opzicht wel bij. Met als gevolg dat op een dag de familie-financiën zo vergaand waren uitgeput, dat dochter Thérèse door haar vader werd uitgehuurd als wasmeisje aan een gegoede burgerfamilie, met de naam Humbert... waarvan de vader burgemeester was van Toulouse. Hij was de oude boer met zijn prachtige verhalen wel eens in een dorpskroeg tegengekomen en de dochter wist van aanpakken... dus Thérèse kon in zijn huis in Toulouse meteen achter de wastobbe aan de slag.
In dat huis liep er ook een zoon rond met de fraaie voornaam Frédéric, die alras pogingen ging aanwenden om Thérèse in het bilwerk te knijpen als zij over haar wastobbe gebogen stond. Maar dat knijpwerk was nog niet verder gevorderd dan wat schuchtere pogingen, toen het jaar 1874 aanbrak, en daarmee tevens een eind kwam aan het alcoholische leven van de zogenaamde graaf van Aurignac. Toen in de sterfkamer de fameuze eiken kist met de koperen banden werd opengebroken bleek de inhoud te bestaan uit... één twintig kilo zware keisteen, verpakt in hooi.

Uit het hele verdere verloop van deze spektakelgeschiedenis valt op te maken, dat al het lawaai rondom die zo fanatiek gesloten gebleven eikenhouten kist op de jeugdige dochter Thérèse een diepe indruk moet hebben gemaakt... dat zal de lezer straks nog wel gaan merken. Nu was die kist wel leeg gebleken... maar daarmee hoefde het verhaal van vaders adellijke afstamming nog niet in het totale Niet te verdwijnen. Hoewel er in alle dorpen in de omtrek natuurlijk enorm werd gelachen over dat verhaal van een in hooi verpakte keisteen in de familiekist, lieten de vier kinderen Aurignac zich niet in een hoek drukken. Hoe méér er gemeesmuild en gelachen werd, hoe verwoeder zij alle vier vasthielden aan dat verhaal over hun vaders grafelijk bloed en dat kasteel in Auvergne, dat eens hun eigendom zou gaan worden. Zij deden dat met zoveel fanatisme, dat men toch - in wijde kring rondom het dorp Bauzelles - begon te menen, dat er toch wel iets van dat alles waar moest zijn, want dat geen enkele familie zo volkomen krankzinnig was, om zó lang en zó koppig in volkomen kletsica te blijven geloven. Want zij werden er geen cent wijzer van, nietwaar? Zij hadden er alleen maar gedonder mee. In het praktisch denkende brein van een Fransman past een dergelijke onzinnige psychologie niet. Hadden de kinderen geprobeerd met dat verhaal geld te lenen... dan had men het begrepen. Maar dat probeerden zij niet. Dat had zelfs de oude, dronken boer nooit geprobeerd. Bovendien hadden ze allemaal iets arrogants en hoog-in-de-bollerigs over zich... Dus er kon toch heel best wel eens iets van waar zijn.
Nu zal men zich herinneren, dat juist in die jaren de Frans-Duitse oorlog van 1870 over Frankrijk had gewoed, samen met de catastrofe van Sedan en het beleg van Parijs. De mensen hadden heus wel wat anders aan hun hoofd, dan precies uit te gaan zoeken óf er wel een kasteel bestond daarginds in Auvergne. Welk kasteel, overigens, door onze Thérèse in warme liefdesnachten in steeds uitgebreider detail werd beschreven aan haar toch al niet al te scherpzinnige minnaar: Frédéric, de zoon van huize Humbert, die het gestage knijpen in Thérèses bilwerk tenslotte beloond had gezien met totale capitulatie van zijn prooi.
Onder de meest strikte eden van geheimhouding liet Thérèse in bed tenslotte los, dat haar voorouderlijk kasteel niets anders was dan het Château de Marcotte, in het district Tarn. Het werd nu nog bewoond door een tachtigjarige Mademoiselle de Marcotte, een schatrijke dame, die hoogst eenzelvig van aard was, maar bij testament had bepaald, dat na haar dood zowel het kasteel als de totale erfenis in handen zouden komen van het oudste kind: Thérèse.
Men mag zich vrijelijk afvragen, waarom de burgemeester van Toulouse (toen zijn zoon hem dat, ook alweer onder dure eden van geheimhouding overbriefde) niet de moeite nam om per koets of te paard het district Tarn af te speuren naar dat vermaarde kasteel. Want een dergelijk kasteel heeft in geheel Frankrijk nog nooit bestaan! Het feit ligt eenvoudig ter tafel dát het niet werd gecontroleerd. De wereld is vol van dit soort krankzinnigheden... anders zou geen enkele oplichter of huwelijkszwendelaar aan zelfs maar droog brood kunnen komen.
En toen Thérèse ook nog verklaarde, dat zij een liefdeskind van zoon Frédéric verwachtte, was de beslissing snel genomen. Zij moesten dan maar snel trouwen en naar Parijs vertrekken, in afwachting van het heuglijk overlijden van de schatrijke kasteelvrouwe De Marcotte.

Nu was het allemaal waarschijnlijk nog zoʼn vaart niet gelopen, als niet diezelfde burgemeester van Toulouse, Humbert senior, in 1875 benoemd was tot minister van Justitie te Parijs. Want nadat Frankrijk de oorlog tegen Duitsland had verloren, betekende dat meteen het definitieve einde van alle experimenten met koningen en keizers. De Fransen hadden er eens en voor altijd genoeg van... Napoleon de Derde was verbannen naar Engeland en men begon aan de eerste der serie Republieken die zich tot de dag van heden aaneenrijgen. Maar Frankrijk is altijd een land geweest met hele rissen bureaucraten en ambtenaren. Ook in deze nieuwe Republiek moesten al die stoelen worden bezet. En op de stoel van Justitie, zoals gezegd, werd pa Humbert uitverkoren.
Dat was een ongedachte meevaller voor de schoondochter met Hogere Aspiraties. Want met de pas gehuwde zoon Frédéric ging het allemaal niet zo geweldig. Vanuit Toulouse had pa hem af en toe wat geld toegezonden, waarna de jongeman rechten was gaan studeren. Dat was natuurlijk ook geen vetpot, en het jonge paar had dan ook genoegen moeten nemen met een driekamer-verdieping, driehoog, in de hoogst bescheiden Rue de Provence.
Na enige tijd wist de jonge Humbert werkelijk aan een betaald baantje te komen, op een advocatenkantoor, maar intussen was Thérèse al ijverig bezig geweest met het rondstrooien van verhalen over haar kasteel Marcotte. Dat alles was aanvankelijk bij bakkers en kleermakers aangehoord met een air van: ʽHet kan waar zijn en het kan ook niet waar zijn...ʼ maar zodra zij eraan toe kon gaan voegen, dat haar hoogsteigen schoonvader de minister was van Justitie, werd men een heel stuk schappelijker met het verstrekken van krediet.
Dat ging jarenlang goed, maar op den duur werd het geloop en gedram met onbetaalde rekeningen in de Rue de Provence toch wel wat hinderlijk. Dus het echtpaar verkaste naar een wat ruimere bewoning in de Rue Monge. Inmiddels had onze Thérèse ruim de kans gehad, om haar verhalen over erfenissen, adellijke afkomst en in de lucht hangende kastelen te repeteren. Zij had een geweldige vaardigheid en zelfverzekerdheid opgedaan, en het is inderdáád zo: om een leugen goed aan de man te kunnen brengen, moet men er zèlf in gaan geloven. En het staat ook wel vast, dat Thérèse een van die bijna pathologische persoonlijkheden is geweest, die in de eerste plaats zichzelf hypnotiseren, en dan vanuit die instelling ook weer ànderen weten te begoochelen.
Ook vanuit het nieuwe adres ging het rondzaaien van schone verhalen en het kopen op krediet vrolijk verder. Alles bij elkaar liefst een dikke zes jaar lang... maar toen ging de zeepbel barsten. Je hebt nu eenmaal altijd van die zure, fantasieloze lieden die nèrgens in geloven voor ze er met hun botte neuzen tegenop botsen. Een van die ongelovige Thomassen ging zelfs zover, een brief te schrijven aan de Prefect van het district, waarin dat befaamde Château de Marcotte zou zijn gelegen. De man liet terugschrijven, dat niemand in zijn ganse district ooit van een dergelijk kasteel had gehoord.
ʽNeeneenee!ʼ riep Thérèse ontdaan, toen men haar tactvol van dit schrijven op de hoogte bracht. Wat konden de mensen toch slecht luisteren!
Ze hadden het totaal verkeerde district bij de kop! Zij bedoelde dat haar kasteel gelegen was bij Albi ergens tussen Carmaux en Castres. In de Tarn. Dáár in de buurt.
Maar nu wilde het ongeluk, dat de oorlog al enkele jaren voorbij was. Het reizen was wat gemakkelijker geworden en helemaal vervelend daarbij was, dat een van de kleermakers, die al jaren op zijn geld wachtte, een broer had wonen in een dorp vlakbij Castres. Die kon hij best eens op gaan zoeken, meende hij.
Hij bleef veertien dagen weg. Maar toen hij terugkwam, was hij verschrikkelijk kwaad. Hij ging enorm te keer en bracht alle mede-leveranciers in staat van oproer. Nergens in de buurten van Carmaux of Castres... trouwens in het hele Tarngebied niet, lag een kasteel dat ook maar vagelijk leek op een landgoed zoals door Thérèse zo bloemrijk beschreven...

Nu liepen de winkeliers en leveranciers werkelijk en masse te hoop voor het huis in de Rue Monge. Het leek wel een nieuwe bestorming van de Bastille. Nu hielp er geen praten of beloven meer aan... men wilde contant geld zien, en anders zou er een aanklacht worden ingediend wegens zwendel en flessetrekkerij. Thérèse, die al die jaren kans had gezien, de werkelijke stand van zaken voor haar man verborgen te houden, moest nu met haar billetjes bloot komen - die zelfde billen, waarmee zij destijds in Toulouse haar Frédéric in haar netten had verstrikt. Maar nu zat zij zèlf in het net.
Er zat werkelijk niets anders op voor het echtpaar, dan alles eerlijk opbiechten aan Humbert père: de minister van Justitie. En deze, die het zich niet kon veroorloven, een bloedeigen zoon voor zwendel in het gevang te zien gaan, kwam over de brug en betaalde de hele reutemeteut.
Maar men kan ook best begrijpen, dat onze minister niet gaarne openlijk toegaf, dat zijn schoondochter een gladde oplichtster was, of op zijn minst een pathologische leugenaarster. Om de schijn op te houden verklaarde hij zich discreet bereid, alles te regelen, op grond van het feit dat er wel degelijk een kasteel, een adellijke afstamming en een erfenis bestonden, maar dat Thérèse, heel verstandig, niet had willen zeggen waar dat kasteel nu precies was gelegen, om te vermijden dat misplaatst wantrouwende lieden daar aan de deur zouden gaan zeuren. Men dacht toch zeker niet, dat hij zijn eigen zoon zou hebben laten trouwen met een kale avonturierster, is het wel?
Dat verhaal klonk volkomen aannemelijk. Vooral, toen vlot het geld voor de betaling van alle schulden op tafel kwam. En daarmee legde schoonpapa, geheel ongewild, de fundamenten voor de hele miljoenenzwendel, waar heel Europa zich te barsten over zou gaan lachen.
Nu maakt Thérèse ineens de Grote Sprong Voorwaarts. Vanaf haar kinderjaren was zij nu bezig geweest, overal dat verhaal over in de lucht hangende erfenissen uit te venten. Daar was zij in al die tijd eigenlijk geen cent wijzer van geworden. Er moest iets totaal nieuws worden bedacht. En dat nieuwe wèrd bedacht.
In het voorjaar van 1882 begon een wonderbaarlijk gerucht de ronde te doen door de Parijse salons... een gerucht dat onder diepe geheimhouding van oor tot oor werd doorverteld. Het verhaal was zó wonderbaarlijk en onwaarschijnlijk, dat het welhaast waar móést zijn, want een normaal mens zou iets dergelijks nooit durven bedenken. In het kort kwam het hierop neer:
Ongeveer twee jaar na haar huwelijk met Frédéric Humbert was onze Thérèse op een hete septembermiddag op het spoorstation Grenelle in een trein gestapt, op weg naar Bel-Air. Zij bevond zich geheel alleen in een coupé, toen zij, kort na het passeren van Montsouris, klagende en kreunende geluiden vernam, kennelijk afkomstig uit het aangrenzende compartiment. Zij begon te roepen en op de tussenwand te bonzen, maar het klaaglijk kreunen hield aan. Daarop deed zij de buitendeur open, tot zij op de treeplank stond en bereikte zo het portier van het naastgelegen compartiment. (De locaaltreinen in die tijd reden nog niet zo snel, en dat was voor een jonge vrouw geen onmogelijke toer). In die coupé trof zij een gedistingeerd geklede, witharige heer aan, die hevig onwel was geworden. Zij hield hem haar flesje reukzout onder de neus, maakte zijn das en boord los en legde hem languit op een bank, waar hij geleidelijkaan begon op te knappen. Fluisterend vertelde hij Thérèse nu, dat hij periodiek leed aan hartaanvallen, en dat dit ook nu was gebeurd. Daarvoor had hij altijd pillen bij zich, die hij echter deze dag thuis had laten liggen. Hij verzekerde haar, dat haar snelle ingrijpen zijn leven had gered, bedankte haar uitbundig, en wilde met alle geweld haar naam en adres opschrijven. Hij voelde zich nu weer goed genoeg om in een hoekplaatsje rechtop te kunnen zitten, en zijn laatste woorden waren:
ʽIk hoop dat wij elkaar in de toekomst nog eens terugzien, Madame. Ik heb toevallig vandaag een grote som gelds bij me, en als ik in handen was gevallen van gewetenloze lieden, was ik dat heel waarschijnlijk kwijt geweest... mogelijk met mijn leven erbij inbegrepen.ʼ
Daarna vertelde hij nog, dat hij Amerikaan was. Robert Henry Crawford geheten, en daarna stapte hij uit aan de Avenue de Vincennes. Jarenlang had zij niets meer van hem vernomen en zij dacht eigenlijk nooit meer aan dat incident, tot zij plotseling een brief ontving van een advocatenkantoor in New York, waarbij ingesloten een afschrift van het testament van diezelfde oude Crawford, bepalende dat hij aan haar een legaat wilde nalaten van 80.000 Engelse ponden.

Het schijnt, dat Thérèse aanvankelijk dit bedrag heeft genoemd, maar zoals dat altijd gaat bij die verhalen: het werd steeds verder naar boven afgerond. Bovendien moesten de ponden weer worden omgezet in dollars of francs en daardoor kwamen er steeds meer nullen in circulatie. Het verhaal was nog niet goed en wel op toeren, of er was al sprake van een rond miljoen en dat groeide alras weer uit tot vier miljoen. Om een of andere onverklaarbare reden stopte daarna de automatische groei. De erfenis uit Amerika blééf vier miljoen - en de grootte van dat bedrag werd noch door Frédéric, noch door schoonpapa Humbert, de minister van Justitie, ooit tegengesproken. Een der hoofdredenen, waarom er in dit geval aan de waarheid van de geschiedenis nooit werd getwijfeld, lag in het simpele feit, dat Thérèse aan enkele vertrouwenslieden inzage verschafte van de originele brief van de New Yorkse advocaten én van het afschrift van het testament. Maar hóe Thérèse aan die papieren kwam... dat is later nooit boven water gehaald. Vast staat, dat geen mens de echtheid van die paperassen in twijfel trok en dat bleef zo gedurende alle jaren dat zij de ganse schitterende zwendel volhield.

Alwie nu weer gaat denken, dat onze Thérèse die Amerikaanse miljonair eindeloos zou laten leven, zodat die beloofde erfenis nóóit op de proppen behoefde te komen, vergist zich in haar geniale vindingrijkheid. Onze Thérèse had iets véél originelers achter de modieuze mouw. Geheel onverwacht arriveerde er vanuit Nice de mare, dat de oude, schatrijke Amerikaan Crawford, aldaar was overleden, en dat zijn testament door notarissen en advocaten was geopend. Maar... het bleek wel een bijzonder testament te zijn. Kort samengevat kwam het hier op neer: het totale miljoenenkapitaal moest worden verdeeld tussen drie personen, te weten
a. De twee neven Crawford, woonachtig in de Verenigde Staten, en:
b. Marie dʼAurignac, het véél jongere zusje van Thérèse, die op dat tijdstip nog op een nonnenschool zat in Neuilly, bij Parijs,
met dien verstande, dat uit het totale fortuin door deze drie aan Madame Thérèse Humbert gedurende haar leven een jaarinkomen moest worden uitbetaald van 14.000 Engelse ponden: voor die tijd een kapitaal jaarbedrag.
Madame Humbert nam terstond een eersterangs firma van Parijse advocaten in de arm, die bij de Amerikaanse zaakwaarnemers van de neven Crawford gingen informeren wat nu eigenlijk de bedoeling was van deze wat vreemde testamentaire bepalingen. En toen kwam er een nieuwe en hoogst romantische aap uit de mouw: Amerika liet weten, dat de neven Crawford zèlf al miljonair waren, zodat deze nieuwe erfenis hen zo direct niet zo opwond. Maar wat deze Crawfords wèl had opgewonden, was het zien van een foto van het jonge meisje Marie dʼAurignac, zodat zij het plan hadden opgevat om haar door een huwelijk met een van hen in de familie te trekken. Daar was zij nu nog te jong voor, maar dat werd met het jaar beter. Intussen zou de totale erfenis niet worden verdeeld - elk jaar zou aan Madame Humbert het haar toekomende inkomen van 14.000 pond worden uitbetaald, en als bewijs van goede trouw mocht het gehele kapitaal door Madame Humbert worden beheerd, onder voorwaarde, dat alles werd opgeslagen in een brand- en inbraakvrije kluis, die tot het moment van meerderjarigheid en huwelijk van de kleine Marie door niemand mocht worden geopend. Tussen de regels door viel te lezen, dat de broers Crawford, via dit huwelijk, wilden bereiken, dat het totale kapitaal in de Crawford-familie zou blijven.

Wie aan de werkelijkheid achter dit romantisch gerucht mocht willen twijfelen, raakte alras overtuigd, toen de Humberts een enorm, wit en bijna paleisachtige pand betrokken in de Avenue de la Grande Armée. In de voorkamer van het souterrain prijkte daar de grootste brandkast die de Europese industrie kans had gezien te leveren, met op verzoek van Thérèse door notarissen onder getuigen aangebrachte verzegelingen.
Zo nu en dan, tijdens een gezellige ontvangst of na afloop van een vrolijk diner, gingen de gasten wel eens, voorafgegaan door bedienden met kandelabers vol kaarsen, de trap naar het souterrain af, om daar de indrukwekkende kluis met zijn inhoud van vier miljoen pond in ogenschouw te nemen. In de kortst mogelijke tijd was onze Thérèse de ziel van het Parijse uitgaande leven en er werd hier en daar heel wat smadelijk gelachen om die stomme en benepen leveranciers uit de omgeving waar de Humberts vroeger hadden gewoond, en die zich met hun wantrouwen zo lelijk in de vingers hadden gesneden.
Zoals Madame Humbert het zelf vertelde:
ʽAch... als ze iets meer vertrouwen in mij hadden gehad, dan had ik ze voor eeuwig mijn klandizie gegund, en daar hadden ze makkelijk rijk van kunnen worden. Maar men kan van mij nu niet verwachten, na wat ze mij en mijn schoonvader hadden willen aandoen, dat ik maar doe of er niets gebeurd is. Niemand van hen zal aan mij noch één cent verdienen. En dat kan niemand onredelijk vinden, nietwaar?ʼ
Nee nee. Dat vond niemand onredelijk. Dan hadden die stomme leveranciers maar niet zo kleinzielig moeten zijn. Die fout werd tenminste door haar nieuwe leveranciers niet herhaald! Thérèseʼs kleren en juwelen werden geregeld in de Parijse bladen beschreven. De diners die zij gaf deden denken aan de legendarische banketten uit de tijd der Lodewijken en alleen al de bloemen die alle zalen van hun prachtige huis opsierden, kostten per dag een bedrag, waar een werkmansgezin een jaar van zou kunnen leven.
Het zal elke lezer nu wel een beetje duidelijk zijn, dat er ergens in deze hele geschiedenis iets niet helemaal klopt. Maar wat dan niet? En waar kwam al dat geld vandaan, dat Madame Humbert nodig had, om dat enorme huis en al die feesten van te betalen? Want men kan een tijd lang krediet krijgen... maar op een bepaald moment moeten er toch bankbiljetten gaan wapperen, al is het alleen maar om het personeel en de dagelijkse dingen van te betalen. Nietwaar?

Geheel onverwacht verscheen er in een Parijse krant een heel handig geschreven artikel van een slimme journalist, die zich afvroeg, wàt er nu eigenlijk in die brandkast zat. De man was wel zo slim, niets te schrijven, waarop men hem kon pakken wegens smaad of laster. Hij was toevallig in Toulouse geboren, had daar mensen gesproken, die ouwe boer dʼAurignac hadden gekend, en die volledig op de hoogte waren van dat legendarische stuntverhaal van de oude eiken kist en de baksteen die er na zijn dood in werd aangetroffen.
ʽStel je voor!ʼ zo schreef deze journalist, ʽdat onze gevierde Madame Humbert op het idee is gekomen om die stunt met de eiken kist tot een véél hogere macht te verheffen, en heel Parijs bij de neus te nemen met een geweldige brandkast... met als enige inhoud een kei? Ik schrijf hier niet dat het zo IS maar men stelle zich voor... want bij mijn weten heeft nog nooit iemand een blik in die brandkast mogen werpen. Men stelle zich voor, dat die plechtstatige notarissen, in hun pandjesjassen en met al die plechtige getuigen eromheen... een totaal lege brandkast hebben staan verzegelen!!ʼ

Goed - natuurlijk namen de Hogere Parijse Kringen dat artikel niet au serieux. Het was gewoon geschrijf van een jaloerse roddeljournalist die op een relletje uit was. Wat niet wegnam, dat de man (zo zag Thérèse het althans) gevaarlijk dicht bovenop de naakte, lege waarheid zat. Al te dicht. En daar moest, als het even kon, toch iets aan worden gedaan. Het moest op een of andere wijze onmogelijk worden gemaakt, dat op een ongelegen moment iemand zou gaan melden, dat hij wel eens een kijkje in die brandkast wilde nemen... alleen maar een kijkje.
Dus eind 1883 begonnen er ineens in Parijs geruchten te circuleren als zouden er meningsverschillen zijn gerezen tussen Thérèse en de broers Crawford. Waar ging dat nou eigenlijk over? Het was ermee begonnen, dat de Amerikanen hadden gehoord, dat Madame Humbert op nogal grote voet leefde... dat zij zich waren gaan afvragen, of de inhoud van die brandkast bij Madame Humbert wel in vertrouwde handen was... waarna zij zich tenslotte afvroegen, of het niet beter was om het kapitaal van vier miljoen pond maar onder te brengen in de bankkluizen van de Crédit Lyonnais.
Daar maakte Madame Humbert zich vreselijk woedend over en op al haar bijeenkomsten en banketten werd dat geschil het geregeld terugkerend punt van gesprek. Wat dáchten die Amerikanen eigenlijk wel? Dat een verzegeling door Franse staatsambtenaren niet betrouwbaar genoeg was? Hadden die vrekken er enig idee van hoe ruim men in Parijs kon leven van 14.000 Engelse ponden per jaar? En wat zij, Thérèse met haar 14.000 pond per jaar deed, was toch háár zaak, zeker? Straks zou het nog zover gaan komen, dat die Amerikaanse Shylocks die 14.000 pond per jaar óók nog naar zich toe wilden schrapen. Maar dan kenden zij toch haar, Thérèse Humbert niet, en zeker het Franse karakter niet! En onder luid gejuich werden daarop door alle gasten maar weer eens de glazen geheven.

En zo kwam het voor de Parijse rechtbank, onder enorme belangstelling tot het Eerste Proces Humbert, dat zich maand-in, maand-uit voortsleepte, met als uiteindelijk resultaat, dat Madame Humbert aanbood, op eigen kosten een dag-en-nacht-bewaking van drie gewapende detectives rondom de omstreden brandkast te garanderen. De aanwezigheid van die wacht mocht dan weer door de Amerikaanse tegenpartij worden gecontroleerd. En tegen dát immens edelmoedige aanbod was geen redelijk verweer mogelijk en het werd dan ook door de Franse rechter toegewezen. Dit had als natuurlijk resultaat, dat geen zinnig mens de waardevolle inhoud van de brandkast meer in twijfel kon gaan trekken. Want wie gaat er nu enorme bedragen uitgeven aan advocaten voor het vechten over niets, nietwaar?
Maar daar bleef het niet bij. Dat Eerste Proces Humbert was pas het begin van een ganse reeks van procedures, die soms werden beslist voor een Amerikaanse en dan weer voor een Franse rechtbank. Er ging eigenlijk geen week voorbij, of er verscheen wel weer een bericht in de Parijse pers over een nieuw hoger beroep in proces nummer 17, of een tussenvonnis aangaande proces 9... alles over de befaamde Humbert-Miljoenen.
Jaar-in, jaar-uit sleepte deze komedie zich voort en het blijft een eeuwige bron van verbazing en verbijstering, te moeten beseffen, dat al die tijd Madame Humbert tegen zichzelf procedeerde, daarbij heel slim en ijverig bijgestaan door haar beide broers, die vanuit de Verenigde Staten bij dat juridische ping-pong-spel tegenpartij leverden. Nadat de gigantische zwendel was ontploft, bleek de juridische wirwar zo kolossaal, dat men er nooit aan is begonnen om dat allemaal uit te zoeken. En waarom zou men ook? Al die tijd waren bosjes advocaten vrolijk bezig geweest met het indienen van bezwaren en beroepschriften... tot zij soms zelf niet eens meer wisten waar zij eigenlijk precies aan bezig waren. En dat kon hun ook weinig schelen, zolang hun sappige rekeningen maar op tijd werden betaald.

En al deze tijd zat de jonge Marie dʼAurignac, het jongere zusje van Thérèse, te wachten op haar meerderjarigheid. Zij was nu al wel van de nonnenschool af, en volgens haar eigen verhalen had zij driemaal haar verloofde Henry Crawford, ontmoet, als die een vliegend bezoek aan Parijs bracht om zijn advocaten te raadplegen. Deze Crawford had geen enkele behoefte aan interviews met journalisten, zo had hij aan Marie te kennen gegeven, en daarom gebeurden zijn bezoeken aan Frankrijk en zijn samenkomsten met Marie Aurignac, in het diepste geheim en incognito.
Zoals naderhand werd uitgezocht en aangetoond, was het meisje voor een zeer groot deel te goeder trouw. Haar zuster Thérèse had haar in een hotel in Bordeaux voorgesteld aan een knappe man van middelbare leeftijd en deze voorgesteld als Henry Crawford. Marie schijnt inderdaad te hebben geloofd, dat dit de man was, met wie zij te zijner tijd zou gaan trouwen. Deze nep-Crawford schijnt een knap uitziende charmeur te zijn geweest, want Marie sprak met haar nieuwsgierige kennissen veel over hem, en met grote geestdrift. Dit alles droeg er natuurlijk weer toe bij, om de legende van de Crawford-miljoenen weer nieuw leven in te blazen. Het Grote Crawford-Spel was nu al jaren achtereen aan de gang, en intussen was Madame Humbert de meest invloedrijke gastvrouw geworden in de Parijse uitgaande wereld. Toen na de ineenstorting haar uitgaven werden nagegaan, kwamen er wat cijfers boven water. Alleen al in het jaar 1897 had zij aan hoeden en japonnen uitgegeven: 3780 pond sterling bij Doucet, 1400 pond bij Worth en meer dan 850 pond in de Rue de la Paix.
Geen mens kon of durfde maar in de verte te vermoeden, dat Thérèse Humbert, vanaf het moment dat zij haar kapitale huis in de Avenue de la Grande Armée had betrokken, gedraaid had op geleend geld. Daarbij profiteerde zij voor een zeer groot gedeelte van de hebzuchtigheid van bankiers, en overigens van iedereen die wel trek had in een geldlening op vette rente. Want als er één ding vaststond, dan was het wel, dat men bij leningen aan Madame Humbert geen risico liep, nietwaar? Normaal kon men van zijn geld 4% maken. Madame Humbert, die het makkelijk kon missen, wilde wel tot 8 procent gaan! Dus honderden mensen (en allen in strikt vertrouwen) leenden haar ruime bedragen, als voorschot op haar jaarinkomen. Dat al die honderden dat van elkaar niet wisten... en het ook voor elkaar niet wilden weten!... tja - dat was een geheel andere kant van de zaak.
Het kwam er gewoon op neer, dat onze Thérèse alle geleende kapitalen in haar tas stak, en uit al dat binnenkomende geld periodiek de hoge rente afrekende. Vroeg eens een enkele keer iemand, die ineens geld nodig had, beleefd en met verontschuldigingen zijn geleende kapitaal terug, dan kon ook dat er gemakkelijk af. Althans in de eerste jaren.

Wij hebben zojuist al vermeld, dat een onbelangrijke journalist uit Toulouse eens een artikel had gepubliceerd, waarin hij de mogelijkheid opperde, dat die hele indrukwekkende stalen brandkast niet meer was dan een lege huls rondom een Totaal Niets. Dat artikel was toen met een schouderophalen genegeerd.
De eerstdaaropvolgende persoon die de zaak ging wantrouwen was iemand van méér gewicht: een bankier uit Lyon, genaamd Delatte. Hij uitte zijn wantrouwen tegen verschillende bekenden, maar vond bij niemand gehoor. Maar monsieur Delatte was vasthoudend... en geduldig. Hij vermeed een direct conflict met Madame Humbert, bleef daar geregeld over de vloer komen, en wachtte het juiste moment af. Dat kwam, toen het gesprek weer eens terechtkwam op de verloofde van haar jonge zuster Marie: de legendarische Henry Crawford.
ʽWaar wóónt die Crawford toch eigenlijk, Madame?ʼ
ʽIn Boston, monsieur.ʼ
ʽO, maar Boston is zo groot. Na al die processen weet u toch wel iets naders, zeker?ʼ
Delatte kreeg eruit gepeuterd, dat de Crawfords een groot buitenhuis bezaten in een buitenwijk van Boston: Somerville. Een paar dagen later nam Delatte, zonder dat tegen iemand anders te zeggen, de transatlantische boot naar New York, en vandaar de trein naar Boston. Na dagen van speuren had hij nergens in heel Boston iemand kunnen ontdekken die Crawford heette, behalve een winkelier in schoenen. En een buitenwijk met de naam Somerville bestond helemaal niet. Maar... de Crawfords waren van origine een miljonairsfamilie uit Chicago - dat had Thérèse Humbert vaak genoeg rondverteld. Delatte nam een goed detectivebureau in de arm en liet hen speurwerk doen in Chicago. Miljonairs genoeg, daar, was hun uiteindelijk rapport... maar geen enkele Crawford.
Delatte was nu zo zeker van zijn zaak, dat hij aan enkele wederzijdse bekenden in Parijs het resultaat schreef van zijn speurwerk, samen met zijn onontkoombare conclusie, dat de hele miljoenengeschiedenis een pure zwendel zou blijken. Zijn bekenden in Parijs wachtten vol spanning op zijn terugkomst... maar vergeefs. Een maand later kwam er via Lyon bericht binnen, dat de bankier Delatte verdronken was gevonden in de East River te New York. Of de man een ongeluk is overkomen, dan wel slachtoffer werd van een moordaanslag, dat is nooit komen vast te staan.
Maar het duurde niet lang, of een tweede financiële deskundige ging het voorhoofd fronsen: in dit geval een zekere Bizat, die een hoge functie bekleedde bij de Banque de France: de Franse Staatsbank. Op een avond was deze Bizat na een diner blijven napraten, mogelijk om wat méér aan de weet te komen. Bizat had zelf wel geen cent aan Thérèse geleend, maar zijn schoonvader des te meer. In de loop van dat gesprek informeerde Bizat, zo langs zijn neus weg:
ʽMaar u weet toch zeker wel, wàt voor soort effecten destijds in die brandkast zijn opgeborgen, Madame? Het is toch zeker niet allemaal contant geld geweest? Dat zou zeer stom zijn, omdat het dan geen rente opbrengt, en dat lijkt me niets voor die gierige Crawfords.ʼ
ʽNee nee, natuurlijk niet,ʼ lachte Madame Humbert. ʽNee - natuurlijk waren er pakken effecten bij. En aandelen.ʼ
ʽWeet u misschien ook, welke?ʼ
Met achteloos gebaar antwoordde onze Thérèse:
ʽPrecies heb ik dat niet allemaal bekeken, natuurlijk. Maar ik weet wel, dat er pakketten bij waren met Franse Staatsobligaties.ʼ
Pas de volgende morgen, toen haar hoofd wat helderder was, besefte zij, welk een fout zij met dat antwoord had gemaakt. Want die staatsobligaties keren elk jaar rente uit tegen coupons die van elk aandeel moeten worden losgeknipt. En als die safe al veel meer dan tien jaar niet geopend was... en alsmaar verzegeld was geweest... hoe konden dan die coupons worden verzilverd?
Voor iemand die zelf hoofdambtenaar was van de Banque de France was het geen grote kunst, om na te laten gaan, welke instanties of personen de laatste tien jaren obligatie-coupons hadden verzilverd. Daarvan was er niet één terug te voeren op Madame Humbert of eventueel op haar gemachtigden. Ook dát nog...

Kort daarna doemde het zelfmoord-schandaal op van Henri Vincendon. Dit was de directeur van een import- en exportfirma in Noilly, die al jaren eerder had gemeend een goed zaakje te kunnen doen, door een half miljoen francs uit de kas van de firma aan Madame Humbert te lenen... ook alweer tegen vette rente. Met de bedoeling, dat Vincendon na verloop van tijd het kapitaal zou aanvullen, maar de rente in eigen zak steken. Maar toen hij zijn kapitaal terugvroeg... ging dat niet zo vlot.
ʽMaar mijn beste Monsieur Vincendon! Hoe moet ik ineens aan een half miljoen francs komen? U wéét toch, dat de brandkast niet mag worden geopend eer mijn zuster Marie met Henry Crawford is getrouwd!ʼ
ʽMaar, Madame...ik heb het nu echt hard nodig, en het was een lening op korte termijn...ʼ
ʽMaar toch niet zó kort, zeker? Trouwens... het is mij volkomen onmogelijk, hoor!ʼ
De avond van de dag dat de accountants kwamen en een kastekort constateerden van bij de vierhonderdduizend francs, schoot Henri Vincendon zich onder een boom in het Bois de Boulogne een kogel door het hoofd. Dat werd natuurlijk een schandaal... des te groter, omdat deze Vincendon een alom bekende en geliefde uitgaande figuur was geweest. In de dagen vóór hij stuk liep, had hij overal geprobeerd, een half miljoen francs te lenen, en ook links en rechts bekend, dat hij dat bedrag aan Madame Humbert had geleend... die het niet kon of wilde terugbetalen. Dus nu had Madame ineens een zelfmoord op haar geweten, en dat werd nu eens niet met een schouderophalen afgedaan. Nu kwamen er ineens van verschillende kanten verhalen los van personen, die soortgelijke ervaringen hadden opgedaan: die geld hadden geleend, en wel hun rente kregen uitbetaald (weliswaar in veel gevallen na lang aandringen) maar nooit hun oorspronkelijk kapitaal hadden teruggezien... steeds weer met hetzelfde verhaal: dat de brandkast niet mocht worden geopend, omdat zulks haar verboden was door de Parijse rechtbank zelf. En die bewakers... daar kwam niemand omheen, nietwaar?

Nu gingen enkele vooraanstaande lieden uit de financiële wereld de koppen bij elkaar steken, en links en rechts op onderzoek uit. Zij wilden gewoonweg nu wel eens weten, hoeveel die Madame Humbert nu eigenlijk in de loop der jaren aan kapitaalbedragen bij elkaar had geleend. En bij dit soort van zwendelzaken verloopt het altijd op eenzelfde wijze: als het kaartenhuis van vertrouwen eenmaal gaat wankelen... dan steekt de storm op, die het totaal uiteenblaast. Personen die altijd ontkend hadden, of er gewoon over gezwegen hadden, dat zij Thérèse tegen hoge rente geld hadden geleend, begonnen nu zenuwachtig te worden, en hadden er geen bezwaar tegen, aan het comité van vertrouwenslieden op te biechten, hóé groot hun vordering was.
Binnen veertien dagen had het Comité van Wantrouwen een waslijst bij elkaar van crediteuren voor een totaalbedrag van over de drie miljoen pond sterling! Toen begon men eigenlijk pas goed te beseffen, dat (zelfs volgens Thérèseʼs hoogst-eigen verhaal) Madame Humbert nóóit een eigen aandeel zou ontvangen van een totale erfenis, die op zijn hoogst vier miljoen pond bedroeg. Men had haar geld geleend... tegen een (beweerd) inkomen van 14.000 pond per jaar. Dat was haar totale bezit en inkomen! Als Thérèse het aan haar geleende kapitaal van 3 miljoen (ongerekend de rente daarop, die al vele malen meer was dan haar jaarinkomen) terug zou moeten betalen uit dat jaarinkomen, dan had ze daar ongeveer 215 jaar voor nodig. Maar... dat inkomen zou ophouden op de dag van haar dood!... De conclusie was duidelijk: in het allergunstigste geval zat men voor twee en een half miljoen in de boot. En in Engelse ponden niet in francs - en het Engelse pond stond in die tijd gelijk met twaalf harde, Nederlandse guldens!

Avond aan avond was er nu binnenskamers luid rumoer ten huize van Madame Humbert. Iedereen wilde nu zijn geld terug... maar onze Thérèse bleek nog steeds over stalen zenuwen te beschikken.
ʽU staat nu maar allemaal te beweren, dat er niet meer dan vier miljoen in die brandkast zit,ʼ repliceerde zij ijskoud. ʽMaar ik heb dat bedrag nooit genoemd. Er kan best veel meer inzitten, en dan staat u allemaal mooi voor aap, als we gaan afrekenen.ʼ
Maar nu trapte vrijwel niemand er meer in. Onafhankelijk van elkaar begonnen ettelijke schuldeisers processen in kort geding... maar telkens weer botste men op tegen het stalen verweer van Madame Humbert, dat de rechter zèlf haar de plicht had opgelegd, die brandkast verzegeld, bewaakt en ongeopend te laten. Totdat...
Totdat de gerenommeerde advocaat Waldeck-Rousseau zich de zaak aan ging trekken. Hij was in de voorgaande jaren al enkele malen tegen La Grande Thérèse in het strijdperk getreden (en was daarbij, zonder dat hij het zelf besefte, via New York door Thérèse zelf betaald!). Daar kwam nog bij, dat zijn eigen schoonzoon een van degenen was, die door de manipulaties van Madame Humbert in grote financiële moeilijkheden waren geraakt.
De uitgever van het bekende blad Le Matin was een persoonlijke vriend van hem, en deze verklaarde zich nu bereid om, teneinde nu eindelijk eens klaarheid te forceren, in de pers opening van zaken te geven. Te beginnen met publikatie van de lijst van schuldeisers. Dat raakte alras bekend, kwam ook Madame Humbert ter ore, en deze liet via háár advocaten weten, dat zij in kort geding tegen Le Matin zou gaan procederen, en zelfs stopzetten van de persen eisen, als dat blad ook maar iets zou publiceren dat haar ʽeer en goede naamʼ zou kunnen aantasten.
Ditmaal ging de bluf niet door, en twee dagen later verscheen op de voorpagina een enorm artikel, ondertekend door Maître Waldeck-Rousseau zelf, waarin deze - in het openbaar belang - onmiddellijke opening van de beroemde brandkast eiste. Nu de zaak eenmaal in de publiciteit was gekomen, werd het rumoer van dag tot dag luider. Emile Zola (altijd tuk op reclame voor zijn naam en persoon) wierp zich in het strijdgewoel en ondanks verwoed verweer van de zijde van Thérèseʼs advocaten kwam toch de dag, dat de president van het Oppergerechtshof besliste dat, in het openbaar belang, ten minste bevel moest worden gegeven, de brandkast te openen. Dat betekende dan wel niet, zo verduidelijkte hij in zijn vonnis, dat de inhoud ervan voor verdeling in aanmerking kwam, maar opening van de kluis zou er tenminste voor zorgdragen, dat de (door hem met name aangewezen) gerechtelijke notarissen en ambtenaren zich ervan konden overtuigen, dat er waardepapieren in die kluis berustten, en zoja, tot welk bedrag.
Als dag van opening werd 9 mei 1902 aangewezen.
De totale geschiedenis had inmiddels zoʼn kleine 20 jaar geduurd!

In dat vonnis was tevens bepaald, dat La Grande Thérèse alvast de sleutels van de brandkast aan de Justitie moest overdragen, waaraan zij zonder veel tegenstribbelen voldeed. Op de ochtend van de fameuze negende mei zag de straat voor het grandioze huis in de Avenue de la Grande Armée zwart van de belangstellenden. De dubbele voordeur stond wagenwijd open, en de bedienden liepen wat verwezen in het rond, niet goed wetende, hoe te handelen. Want La Grande Thérèse was de avond tevoren vertrokken met onbekende bestemming. Zij had tot het laatste moment gewacht, wellicht hopend op een wonder, maar kennelijk had zij het ineens opgegeven. Beneden, in het souterrain, drongen schuldeisers en andere belangstellenden zich opeengepakt samen. Men klom op stoelen en op trapleren om een beter uitzicht te hebben op de indrukwekkende kluisdeur.
De zegels werden verwijderd... de sleutels in de sloten gestoken... de kruk van het slot zwaaide om, en na enig rukken zwaaide de zware stalen deur open.
De inhoud van de enorme kluis bestond uit... één baksteen, waarop een bronzen Engelse penny lag. Nog diezelfde dag werd een arrestatiebevel tegen haar uitgevaardigd. Toen de volgende dag bleek, dat ook haar zuster Marie met de noorderzon was vertrokken, kwamen in snel tempo bevelen tot huiszoeking af tegen Marie, en even later ook tegen haar beide broers, van wie eveneens geen spoor meer was te ontdekken.
Over heel Europa begon de jacht op de familie dʼAurignac, terwijl de internationale pers de lol van haar leven doormaakte. Wie de bladen uit die tijd naslaat in de oude klappers, kan een keurcollectie aantreffen van spotprenten en maandenlang leverde de zwendel Humbert telkens weer stof op voor nieuwe cabaretliederen en schimpdichten. Men kon het woord ʽbaksteenʼ niet ergens laten vallen, of de mensen barstten in daverend gelach uit. Het werd allemaal natuurlijk nog erger, doordat nergens in Europa ook maar één spoor van het viertal dʼAurignac te vinden was, en het duurde tot december 1902, eer er bij het hoofdkantoor van de Crédit Lyonnais een cheque binnenkwam, ondertekend door broer Romain dʼAurignac. Die cheque was aangeboden bij en verzilverd door een bank in Malaga, Spanje.
Er ging terstond een lang telegram naar de Spaanse justitie, met als gevolg dat in de week daarop het illustere viertal in een armoedig pension in Madrid kon worden gearresteerd. De uitleveringspapieren kwamen verrassend snel voor elkaar, en kort daarop kon men in alle kranten lezen, dat het proces tegen Madame Humbert ʽen haar medeplichtigenʼ zou beginnen op 6 februari 1903.

Dat er een veroordeling zou volgen - dat stond natuurlijk wel vast. Maar het publiek - en niet alleen in Frankrijk zelf, maar in alle omringende landen - was er hoogst nieuwsgierig naar, te vernemen hóe het toch mogelijk was geweest voor een boerendochter, om zolang heel financieel en uitgaand Parijs voor zulk een enorm bedrag te besjoemelen. Want tijdens de zitting werd allereerst vastgesteld, dat onze Thérèse kans had gezien, alles bij elkaar vijf miljoen pond te lenen en er doorheen te jassen.
Maar wie op schokkende onthullingen had gerekend, kwam bedrogen uit. Thérèse antwoordde op geen enkele vraag. Een der meest befaamde spotprenten uit die tijd beeldt haar dan ook af als een liggende sfinx, het hoofd bekroond met een van die enorme hoeden die in die tijd in de mode waren, en de voorpoten op een hoop bankbiljetten. Maar de hoogst enkele keer dàt zij haar mond opendeed, was zij ook gegarandeerd goed voor een wereldsucces. Met één uitzondering - toen had de president van de Parijse rechtbank de lachers op zijn hand. Na een lange tirade kwam onze Thérèse aanzetten met het zoveelste spectaculaire verhaal. Dat geld zou afkomstig zijn geweest van maarschalk Bazaine, die verraad had gepleegd, door tijdens de Frans-Duitse oorlog van 1870 de vesting Metz aan de Duitsers over te geven, in ruil voor vier miljoen Engelse ponden. En maarschalk Bazaine (intussen natuurlijk overleden) had aan háár dat geld in bewaring gegeven.
Met een weids en dramatisch gebaar besloot La Grande Thérèse haar verhaal toen met de woorden:
ʽMáár, Monsieur le Président, toen ik tot mijn ontsteltenis er achter kwam, dat dit kapitaal afkomstig was van laag landverraad, toen heb ik, als rechtgeaarde Française, alles in één nacht verbrand. En dát, mijnheer de president, is de verklaring voor het feit, dat de brandkast totaal leeg was.ʼ
ʽAh, Madame!ʼ antwoordde de president. ʽMaar het verklaart niet de aanwezigheid van de baksteen.ʼ

Zij kwamen er verbazingwekkend goed af. Thérèse werd veroordeeld tot 5 jaar eenzame opsluiting. Broer Romain kreeg drie jaar en de andere broer, Emile niet meer dan twee jaar. De befaamde brandkast werd openbaar geveild en is daarna jarenlang publiek te bezichtigen geweest in een tweedehands winkel in de Rue Blanche.

De advocaat die zelf een moord pleegde

Als een gepensioneerde advocaat weloverwogen een moord gaat plegen, weet hij natuurlijk wél, waar hij aan begint. Dat was dan ook het geval met de kleine, stille en volgzame Warren Lincoln, die zijn huwelijksleven lang door zijn bazige vrouw op de kop was gezeten.
Dat had hij altijd onderdanig gepikt, en het enige wat hij van zijn bestaan eigenlijk nog verwachtte, was een beetje rust en vrede, om zich te kunnen wijden aan het kweken van lathyrusplanten.
Maar toen men hem ook dáár nog ging pesten, pleegde hij een vrijwel perfecte dubbele moord.
Maar waarom werd hij toch gepakt?

Toen de heer en mevrouw Warren Lincoln in het voorjaar van 1921 hun pas gekochte buitenhuis betrokken in de buitenwijken van Aurora, in de staat Illinois, vonden de buren hen meteen al een raar stel.
Ma Lincoln was een kop groter dan haar echtgenoot, en was een soort sociaal werkster met spierballen. Meteen al de eerste week meldde zij zich aan bij de plaatselijke afdeling van de Vrouwelijke Christelijke Bond voor Drankbestrijding en liet tot in de wijde omtrek weten dat zij overal, altijd, het Kwaad en de Zonde zou weten te bestrijden. En het ʽVerbeter de wereld en begin bij jezelfʼ stond heel hoog in haar vaandel geschreven. Vandaar ook dat hij haar thuis niet werd gerookt of gedronken. Sex was helemaal taboe. Het echtpaar was dan ook kinderloos.
De afstand van Aurora naar Chicago, waar het echtpaar de jaren tevoren had gewoond bedroeg maar vijftig kilometer en het werd alras bekend, dat de stille, kleine, gedwee aandoende Mr. Lincoln daar als advocaat in misdaadzaken een ware topvakman was gebleken... met moordzaken als specialiteit. Niet lang voordat hij zijn praktijk neerlegde had hij zestien vrijspraken op een rijtje weten te bevechten... ook in zaken die volkomen hopeloos bleken. Maar... hoewel Mr. Lincoln dan een leeuw was geweest in de rechtszaal, was hij thuis niet meer dan een muis.
Enkele maanden nadat de Lincolns in Aurora neerstreken kregen zij een bezoeker: een 220 pond zware, nietrokende, nietdrinkende kolos met de naam Byron Shoup, die niemand anders bleek te zijn dan mevrouw Lincolnʼs jongere broer uit Nebraska. De familietrekken waren voor het blote oog op mijlen afstand waarneembaar. Hij was jarenlang padvinderleider geweest en verkondigde luidkeels aan iedereen hoe belangrijk het was, een Gezonde Geest te houden in een Gezond Lichaam. Hij stond op bij zonsopgang en trimde dagelijks geheel Aurora rond en hij deed aan schaduwboksen en oefende met gewichten. Bovendien was hij een man met uitgesproken voorkeuren, die hij met brullende stem aan iedereen duidelijk maakte. En laat nou het stadje Aurora vanaf het eerste moment één van zijn uitverkoren liefdes blijken te zijn! Hij was zo dol op Aurora, dat hij besloot om onbepaalde tijd bij de Lincolns in huis te trekken. Hij liet uit Nebraska zijn body-building-gereedschap overkomen, waaronder boksballen, trekveren, springpaard, turnbrug en nog wat van dat spul. Shoup had een paar duizend dollar op de bank en zijn eigen zuster verstrekte hem gratis onderdak plus gezond, simpel voedsel. Tussendoor gingen ze veelvuldig gedrieën naar de kerk om God dank te zeggen voor alle zegeningen die Hij over hen had uitgestrooid.
Nu is niemand geheel perfect, dus ook Byron Shoup niet. Bij zijn trimwerk kwam hij met zijn olifantenlichaam wel eens in één van zijn zwagers bloembedden terecht. Om alle ergernis verder te vermijden, ging de ex-advocaat er tenslotte maar toe over om achter in de tuin een speciale broeikas te bouwen voor de veilige teelt van zijn geliefde lathyrusbloesems.
Toen kwam de winter tussen 1921 en 1922, en het werd erg koud. In de broeikas was het lekker warm. Dus Shoup verhuisde al zijn turnspullen daar naar binnen. Zo nu en dan vloog er wel eens een halter door een ruit, en hij viel ook wel eens in een pas ingezaaid bed lathyrus.
Van al dat geturn wordt een mens ook moe, en het is toch vanzelfsprekend, dat zo iemand in de avond recht heeft op de gemakkelijkste stoel in huis? Zeg nou zelf!
Intussen had ma Lincoln zich wilskrachtig opgeworpen tot aanvoerster van de kruistocht tegen het bestaan van clandestiene kroegen - die ʽBroedholen van Ontucht en Losbandigheidʼ. Dat was in de jaren dat Amerika was drooggelegd. Maar wat wil nou het toeval des levens? Terwijl zijn fanatieke vrouw met spandoeken en spreekkoren aan de voorkant der kroegen tegen hun bestaan demonstreerde, sloop Lincoln juist langs hun achterkanten naar binnen om daar wat vertroosting te zoeken tegen zijn onhoudbaar huiselijk bestaan. Na afloop kauwde hij dan wat pepermunt of koffiebonen, en zolang hij niet al te dronken huiswaarts keerde, had niemand daar iets in de gaten, want kussen of ander ontuchtig gedrag was niet de gewoonte, en bovendien had ma het zo druk met haar droogleggingswerk, dat zij op haar man nauwelijks lette. En nu ontwikkelde zich een hoogst merkwaardige toestand. Als ma Lincoln en broer Byron des avonds thuis hun plannen bespraken over wélke clandestiene kroeg wánneer door het Heilsleger der Christelijke Droogleggers plus politie zou worden overvallen, hoorde de muis Lincoln dat vanuit zijn hoekje tammetjes aan. Waarna hij de volgende dag de verkregen informatie over de plannen van de vijand haarfijn overbriefde aan de dankbare kasteleins. In de kroegen was Warren Lincoln dan ook een graag geziene gast. Maar zijn huiselijk leven werd hoe langer hoe onverdraaglijker. In deze periode nam Warren een soortement knecht in dienst: een domme, logge, brave reus van een kerel, die hem hielp met spitten, mest sjouwen en andere zware karweitjes. Maar deze jongen, Frank genaamd, gaat een belangrijke rol spelen bij wat er nu gaat volgen.
Het begon op een avond, waarop Warren Lincoln, nog triester dan anders, in een clandestiene kroeg in een glas whisky zat te staren. Iedereen was nu wel op de hoogte van Warrenʼs troosteloos pantoffeldiertjes-bestaan en had met hem te doen.
ʽKop op, meneer Lincoln,ʼ zei de barkeeper. ʽMet kniezen schiet u óók niets op. Het had nog erger kunnen zijn.ʼ
ʽAch,ʼ verklaarde de ex-advocaat. ʽHet is erger geworden, Bennie. Ik ben erachter gekomen dat mijn vrouw er stiekem een minnaar op na houdt in Chicago.ʼ
Deze mededeling liet zelfs de doorgewinterde Bennie een volle minuut lang sprakeloos staan.
ʽWeet u dat zéker, Mr. Lincoln?ʼ
ʽO ja,ʼ zei Lincoln moedeloos. ʽIk ben jarenlang advocaat geweest. Ik weet heus wel, wat bewijs is. De vent heet George en ik heb zojuist een brief van hem gevonden. Hier... lees zelf maar.ʼ
De barkeeper las het minnebericht, en de verhitte inhoud liet geen twijfel bestaan over de aard van de christelijke ma Lincoln en de schrijver ervan.
ʽIk wou,ʼ zuchtte Lincoln, ʽdat ik het lef had ze allebei de straat op te schoppen. Metéén. Mijn vrouw en die uitvreter van een zwager van me. Er zijn uiteindelijk grenzen, nietwaar?ʼ
ʽMaar waarom dóét u dat dan niet, meneer Lincoln? Wat kan u gebeuren? U hebt het recht aan uw kant.ʼ
ʽMisschien heb je wel gelijk, ja.ʼ zei Lincoln. ʽGeef me nog maar een dubbele.ʼ

Toen Lincoln die avond behoorlijk aangeschoten thuiskwam, brandde er nog licht in de broeikas. Want hij had die ochtend aan Frank bevel gegeven, extra mest naar binnen te kruien.
ʽFrank.ʼ zei Lincoln. ʽMisschien heb ik straks je hulp nodig. Ik ga mijn vrouw en mijn zwager zeggen, dat ze op moeten donderen, Jij moet buiten het raam van de woonkamer gaan staan luisteren. Als het tot vechten komt, en ik schreeuw om hulp, moet je meteen de politie gaan waarschuwen.ʼ
ʽKomt dik voor mekaar, meneer Lincoln,ʼ zei een verheugde Frank, blij dat ons pantoffeldier eindelijk een sprankje vechtlust vertoonde. En terwijl hij, wat later, gebukt buiten het raam toeluisterde, vernam hij hoe zijn meester aan vrouw en zwager verder verblijf in huis ontzegde... hoe er luid protest volgde, en hoe Lincoln als stuk van overtuiging de gevonden liefdesbrief voorlas. Kort daarna kwam Lincoln zelf weer naar buiten.
ʽHet is in orde. Frank. Ga maar door met je werk, of ga naar huis. Ze zijn al bezig met inpakken.ʼ
Frank ging zijn klusje in de broeikas afmaken, en toen hij een uur later zijn jas aantrok, waren alle lichten in het woonhuis al uit. Lincoln en zijn trouwe knecht hadden daar nu verder samen lang en gelukkig kunnen leven, maar...

Onverwacht bracht Warren Lincoln een bezoek aan de politiechef van Aurora, Michels, waar hij een pakje op het bureau legde. ʽDit is een wat pijnlijke zaak voor mij,ʼ verklaarde hij. ʽIk heb deze brieven gevonden in de hoek van een kast, nadat mijn vrouw met haar hebben en houwen was vertrokken. Zij heeft ze in de haast blijkbaar vergeten. Het zijn allemaal liefdesbrieven van haar minnaar in Chicago. Bekijk ze maar eens.ʼ
De politiechef deed dat. Ze waren allemaal getypt, allemaal gepost in Chicago en hadden geen afzendadres.
ʽWat is nu de bedoeling hiervan?ʼ vroeg de politieman.
ʽEr sluipt al een tijdlang iemand om mijn huis heen. Mijn knecht Frank heeft ook al eens iemand door de ramen naar binnen zien loeren. Nou vermoed ik, dat het een soortement particuliere detective is, die mijn vrouw heeft gehuurd om deze brieven terug te stelen. En nu wilde ik om politiebescherming vragen.ʼ
ʽZozo,ʼ zei de chef achter het bureau. ʽDat kan iedereen wel gaan vragen. Tot dusver is er nog geen enkel strafbaar feit gepleegd, nietwaar?ʼ
Lincoln stond boos op:
ʽDus men mag zomaar des nachts sluipend en dreigend om mijn huis lopen? Jullie politiemannen zijn allemaal eender. Jullie komen pas in beweging als er lijken zijn gevallen.ʼ
Er gingen drie maanden voorbij. Toen kwam de ochtend dat Frank, de knecht, vond dat het vreemd stil bleef in het woonhuis. Toen er midden op de dag nog geen teken van leven viel te bespeuren, klom Frank door een openstaand slaapkamerraam naar binnen. Waar hij een volslagen puinhoop aantrof. Alles was overhoop gehaald – meubelstukken waren kapot en er zat bloed aan beddegoed en op de muren, Frank alarmeerde de politie.

Politiechef Michels vond in de aarde rondom het huis de afdrukken van drie paar voeten: van twee mannen en een vrouw, die leidden vanonder het openstaande raam naar een plek, een dikke honderd meter achter de broeikas. Daar begon een zijpaadje, en daar raapte Michels een gedrukt zakenkaartje op met de tekst:

Milo Durand
particulier detective
Chicago, Illinois

De politie ging op zoek naar Milo Durand. Een dergelijk persoon was in heel Chicago niet te vinden. Dat wilde natuurlijk niet zeggen, dat een dergelijk persoon niet bestónd - er waren wel meer mensen in die enorme stad waar men niet meteen de klauw op kon leggen. Het mysterie werd langzaam groter. En... waar was Warren Lincoln gebleven?
Het ganse Midwesten van de USA werd afgestroopt, maar nog geen spoor van Lincoln werd gevonden. Tot... op een fraaie junimorgen, ongeveer zes weken na Frankʼs alarm, een buurman zich voor het raam uitrekte, en in die houding verbijsterd bleef staan. Had hij nu waanvisioenen, of... Nee! Dat was werkelijk Warren Lincoln in levenden lijve, die daar rondom zijn eigen landhuis wandelde!
Toen het bericht van Lincolnʼs wederopstanding politiechef Michels ter ore kwam, repte hij zich met loeiende sirene die kant uit. Daar kreeg hij van Lincoln een woest verhaal te horen. De kleine ex-advocaat was overvallen en gekidnapt door zijn ex-vrouw, door Byron Shoup en de vermoedelijke detective Milo Durand. Zij hadden hem geschopt en geslagen, hem geblinddoekt, zijn mond dichtgeplakt met leukoplast, en hem vervolgens opgesloten in een vensterloze kamer. Na zes weken werden zij wat zorgeloos en had Lincoln kans gezien te ontsnappen.
ʽWeet je niet wáár je gevangen bent gehouden?ʼ
ʽIn Cleveland.ʼ
ʽIn welke buurt dan ergens? Die stad is zo groot. Toen je ontsnapte zag je toch zeker wel waar je vandaan bent gekomen?ʼ
ʽWeer zoʼn politietheorie. Man - ik zette het op een lopen en het enige waar ik aan dacht was: zo snel en zo ver mogelijk uit de buurt komen. Of dacht jij dat ik met een notitieboekje de straatnummers had staan noteren?ʼ

Terwijl Michels op zijn bureau met al zijn handen het hoofd zat te krabben, wijdde Lincoln zich aan de wederopbouw van zijn lathyrus-kwekerij. Hij begon te expirimenteren met nieuwe kruisingen op door Frank getimmerde bloembakken rondom zijn voor-veranda. En ieder die langs kwam voor een praatje, stond perplex van de fabelachtige weelderigheid waarmee die nieuwe planten het deden. Bloesems als bloemkolen! In de wijde omtrek had men nog nooit zoʼn bijna tropische groeizaamheid aangetroffen. Jaja - die Lincoln kón er wat van.
ʽHoe krijg je zoiets voor elkaar!ʼ riep soms iemand uit.
Dan lachte Lincoln fijntjes: ʽEen speciaal recept mest,ʼ antwoordde hij.

Intussen had politiechef Michels last van slapeloze nachten. De politie in Chicago had zélf meer dan genoeg aan hel hoofd, en had die zaak uit Aurora al lang afgeschreven. Dus Michels deed iets wat eigenlijk helemaal niet mocht: hij ging in burgerpak alle drukkerijen van Chicago af... Hij bleef net zolang daarmee bezig, tot hij het bedrijfje vond, waar de kaartjes van detective Milo Durand waren gedrukt. Men herinnerde zich daar het geval nog precies:
ʽJaja - dat is hier gemaakt.ʼ knikte de eigenaar ʽIk weet het nog precies, want er was er maar één van nodig. Het was om een grapje uit te halen.ʼ vertelde de klant.
ʽEen grapje. Zozo. En hoe zag die klant er uit?ʼ
Toen kwam een haarfijne beschrijving van... Warren Lincoln uit de bus. Met deze gegevens ging Michels naar zijn collegaʼs van de recherche in Chicago. Hij biechtte op, wat hij intussen gedaan had. Nu werd men ook in Chicago weer wakker. Men herinnerde zich de strafpleiter Lincoln nog heel precies.
ʽDat kleine manneke was een ongelooflijke doerak!ʼ vertelde de recherche. ʽZat vol met onverwachte streken. Zou je op het oog niet van hem zeggen. Hij kon bijvoorbeeld elke stem die hij één keer had gehoord. precies imiteren. Werkelijk ongelooflijk..!ʼ

Toen Michels ook nog ontdekte, dat Lincoln eens een oude schrijfmachine had bezeten, die sinds het eruitschoppen van vrouw en zwager was verdwenen (dat vertelde de trouwe knecht hem) ging hij opnieuw aan het spoorzoeken. De liefdesbrieven aan ma Lincoln waren allemaal getypt geweest en hij herinnerde zich perfect. dat er een mankement geweest was aan de letter ʽiʼ. En laat Michels nu in Chicago de tweedehands winkel vinden, waar die ouwe Corona nog te koop stond! Met kapotte letter ʽiʼ. En wie had die machine daar verkocht?... Jawel.

Lincoln ging veertien dagen met vakantie naar Florida. Het werd winter, en openluchtbloemen deden het niet meer zo goed. De dag na zijn vertrek liet Michels door tien man hel ganse terrein rond het landhuis omspitten. Niks te vinden. Maar... in de broeikas stond een enorme verwarmingsketel. In theorie had Lincoln daar op zijn gemak de lijken in kunnen verbranden... de resterende botten had hij dan tot poeder kunnen vermalen, en de restanten mengen met mest en bladaarde. Als hij alleen maar zorgde, dat de tanden ergens in het water terechtkwamen, was er geen spoor of restant van bewijs meer te vinden. En weer zat Michels klem. Hij bleef klem zitten, tot Lincoln van vakantie terugkeerde, en zijn hele terrein omgespit vond.
ʽO,ʼ zei hij opgewekt. ʽDacht jij dat ik mijn vrouw en zwager had vermoord?ʼ
Michels legde alles, wat hij intussen had ontdekt, als open kaarten op tafel. Lincoln knikte aandachtig, en lachte fijntjes.
ʽAllemaal theorie.ʼ zei hij. ʽEr is geen veroordeling mogelijk zonder lijken. Ik houd vol dat mijn vrouw en zwager zich nog ergens in leven bevinden. Bewijs jij maar eens dat het niet zo is.ʼ

En weet u waar hij op stuk liep? Hij had met een bijna satanische innerlijke wraakzucht, de hoofden van het gehate tweetal niet verbrand, maar die, geheel intact, in een lading kalk onderin de grote bloembakken gestopt, waarin zijn nieuwe teelt zo weelderig bloeide. Hij had alleen een kleine fout gemaakt... Hij had ongebluste kalk verward met gebluste kalk. In ongebluste kalk verdwijnt zowel vlees als bot in korte tijd. Maar gebluste kalk werkt juist als conserveringsmiddel! Toen als laatste nood-redmiddel ook die bloembakken tot op de bodem werden nagezocht... kwamen de twee hoofden van Lincolnʼs plaaggeesten te voorschijn.. voor eeuwig als perfect bewijsmiddel gepreserveerd.
Tja... zelfs een slimme ex-advocaat voor moordzaken kan niet álles weten. Want Lincoln had in zijn praktijk nooit met een moord met ongebluste kalk te maken gehad. De moordenaars in Chicago stopten hun slachtoffers het liefst in een groot leeg olievat, en stortten dat dan vol met cement, waarna zij het in één der nabije meren lieten zakken. Lincoln werd veroordeeld tot levenslang en overleed in de staatsgevangenis van Joliet in 1941. De laatste jaren was hij belast met het verzorgen van de gevangenistuin, waar hij grote successen boekte met het kweken van lathyrus. Elke dag stond er een vers tuiltje van op het bureau van de gevangenisdirecteur.

Wat was Cleopatra voor een soort vrouw?

Er bestaan in de wereldgeschiedenis maar enkele vrouwen die spreekwoordelijk en legendarisch zijn geworden. Tot die enkele behoren personages als Helena van Troje, Jeanne dʼArc, Maria Stuart en ook Catharina van Rusland. De lijst is eigenlijk maar vrij beperkt en wij mogen rustig stellen, dat Cleopatra aan de top of nagenoeg aan de top daarvan prijkt. Maar waarom en waardoor?
Pascal schreef over haar: ʽAls de neus van Cleopatra een paar millimeter langer of korter was geweest, dan had de ganse wereld er thans anders uitgezien.ʼ
Anderen zeggen het minder spits en stellen eenvoudigweg:
ʽHet was gewoon een fascinerende lellebel, die haar handel handig verkocht in een exotische omgeving.ʼ
Daar moeten we natuurlijk wel bij in aanmerking nemen, dat het bij alle bovengenoemde figuren juist de samenloop is geweest van hun persoonlijkheden plus de speciale omstandigheden waar zij in terechtkwamen, die hun hun unieke plaats in de wereldgeschiedenis verschaften. Wij kunnen ons best voorstellen dat de heer Hitler, tien jaar eerder of tien jaar later geboren, het nooit verder zou hebben geschopt dan een rol als querulanterig en wat fanatiek manneke, dat door zijn kennissen werd afgedaan als lastig warhoofd. Alleen in precies die tijd en in precies die omstandigheden kon hij de top bereiken.
Dat geldt natuurlijk voor Cleopatra ook. Alhoewel zij beslist een ongewoon soort dame moet zijn geweest.

Cleopatra was koningin van Egypte en wel de zevende welke die naam droeg. Zij was een telg uit de Ptolemese dynastie en tevens de laatste uit die dynastie die de troon van Egypte bezette. Waar helemaal niet mee gezegd is, dat die Ptolemeeën ook van Egyptischen bloede waren! Het waren qua afkomst zuivere Grieken. Cleopatra was derhalve beslist geen donkerhuidige odaliske, maar even blank van huid als een raszuivere Griek uit onze tijd. En zóveel zijn er daarvan niet meer over...
Deze Ptolemeeën vormden een wreedaardig ras. Een lange lijst van vadermoorden en andere vormen van familie-liquidaties loopt parallel aan hun familiestamboom. Ptolemeus XIII, bijvoorbeeld, de vader van Cleopatra, was een dronkelap en bracht zijn eigen dochter Berenice om het leven. Daarbij valt er weinig onderscheid te bekennen tussen de mannelijke en de vrouwelijke afstammelingen uit deze familie. Het idee derhalve, dat Cleopatra een teder en kwetsbaar vrouwtje was, kunnen we dus gevoeglijk vergeten.
In ieder geval staat wel vast, dat zij de troon besteeg via het terzijde schuiven van haar broer die, krachtens aloude traditie, tevens haar echtgenoot was. Toen zij in 51 voor Christus tot die waardigheid werden beroepen, was Cleopatra pas 18 jaar, maar haar broer niet ouder dan elf. Onder een vaag Romeins protectoraat regeerden zij drie jaar samen. Daarna kregen zij een verschil van mening, dat vermoedelijk berustte op een doodgewoon persoonlijkheidsconflict. Wat er ook al op wijst, dat onze Cleo geen uitgesproken doetje was. Dit conflict leidde tot een burgeroorlog in Egypte en juist hierdoor kwam Cleopatra in botsing en aanraking met Julius Caeser.
Het is nodig, op deze achtergronden te wijzen, want Cleopatra heeft welbewust al haar lichamelijke aantrekkelijkheden uitgespeeld om een politiek doel te bereiken. En om dàt weer te kunnen beoordelen, dienen we in het oog te houden, welke positie Julius Caesar in die jaren bekleedde. Die was juist als overwinnaar te voorschijn gekomen uit de lange strijd tegen zijn rivaal Pompeius en was nu alleenheerser over het Romeinse Keizerrijk, dat zich uitstrekte van Noord-Engeland tot aan de voorgebergten van India.
Een restant van de troepen van Pompeius had zich teruggetrokken tot in Egypte en tijdens de achtervolging van die laatste troepenmacht kwam Julius Caesar daar terecht, en vestigde zijn hoofdkwartier in Alexandrië. Het Egyptische leger bevond zich veilig uit de buurt... ergens diep in het zuiden en het leek Cleopatra toe, dat zij veel beter, in plaats van zich met de Romeinse veldheer te meten, hem met haar vrouwelijke listen en lagen kon gaan bestoken. Dit diende dan wel op zulk een manier te gebeuren, dat zij zich op een totaal ontwapenende manier aan Caesar presenteerde. Haar slimme breintje kwam alras op een eenvoudig en doeltreffend plan. Haar vertrouwde slaaf Appledorus wikkelde haar tenger persoontje in een rol duur beddegoed en wandelde met dat pak op zijn nek uit een boot aan land. Met het verhaal dat hij een heel speciaal geschenk aan Caesar af te leveren had, werd hij tot hem toegelaten, waar hij zijn pak losknoopte... waaruit de koningin van Egypte te voorschijn kwam. De geschiedschrijver Plutarchus weet ons te vertellen, dat Caesar hoogst ingenomen was met dit staaltje van stoutmoedige ondernemingsgeest.
Caesar was op dat moment 45 jaar oud tegen Cleopatraʼs 21, maar dat leeftijdsverschil vormde geen enkel beletsel voor het snel opbloeien van een verhitte liefdesaffaire. Nu was het wel zo, dat Caesar zelf in de kracht van zijn leven verkeerde: gestaald en gehard door jarenlange veldtochten en zonder een onsje nodeloos vet op zijn lichaam. Cleopatra was evenmin zomaar een jong sexgansje, dat verder niets te bieden had, en het theater waar zich hun verhouding ontplooide was Alexandrië: een roemrijke stad waarin de grootste bibliotheek van de gehele wereld zich bevond; het Parijs van de Oude Wereld. Alle geschiedschrijvers uit die periode roemen Cleopatraʼs geestige gevatheid en haar natuurlijke charme. En, zoals die dingen zo vaak verlopen: Caesar had zojuist zijn grote tegenstander verpletterend verslagen - wist zich alleenheerser over de wereld en vanuit die positie van almacht, vond hij het best amusant om zich een tijdje met die kleine, spitse koningin bezig te houden... zonder enig besef van de listen en lagen die zij in haar achterhoofdje koesterde.
Nu had Caesar nog een officiële vrouw in Rome zitten, maar die amuseerde zich daar heus wel en in de kringen der Romeinse dictators was huwelijkstrouw wel het allerlaatste wat wederzijds werd verwacht. Dus Caesar en zijn Cleo zetten vrolijk de bloemetjes buiten en hun leven in het paleis van Alexandrië was één permanente festiviteit. Dat duurde langer dan een jaar, en dat was in elk geval lang genoeg om Cleopatra zwanger te krijgen en een zoon van stapel te laten lopen die de naam Caesarion ontving. Dat kind wordt zelden genoemd, vermoedelijk omdat een Cleopatra met een dikke buik moeilijk past in het algemeen beeld van gezwijmel en getortel dat rondom dit klassieke liefdespaar gangbaar is geworden. Maar dat neemt niet weg, dat de toekomst van dit kind een dominerende rol heeft gespeeld bij Cleopatraʼs verdere gedragingen.
En de geboorte van dat kind veranderde ook iets heel wezenlijks in hun wederzijdse verhouding. Was Cleopatra tot dusver niet meer geweest dan Caesars lieftallige beddepluis... zij was nu de moeder van zijn zoon! En op de een of andere manier schijnt dit toch haar gedrag tegenover de Romeinse veldheer te hebben beïnvloed, want het duurde niet lang na de geboorte van het jongetje, of Caesar vond dat hij toch maar weer eens naar Rome moest terugkeren om daar de gebeurtenissen van meer dichtbij te gaan volgen. Hij liet Cleopatra nakomen en hij installeerde haar in een weelderige villa aan de oever van de Tiber.
Dat werd op zichzelf al een soort van schandaal. Caesars officiële vrouw heette Calpurnia en zij was een telg uit een invloedrijke, aristocratische familie met invloedrijke vrienden. Wat Caesar ver van huis met zijn vriendinnetjes uitstukte... daar kon men in Rome de schouders over ophalen. Maar dat werd allemaal toch wel wat anders, toen de koningin van Egypte als officiële maîtresse op een paar steenworpen afstand van Calpurnia kwam te wonen. Mèt dat zoontje, natuurlijk. Het is nog steeds een open vraag, in hoeverre de natuurlijke jaloezie van Calpurnia een der drijfveren is geweest die hebben geleid tot de befaamde moord op de Ides van maart, toen Caesar in het Senaatsgebouw werd doodgestoken. In Rome was de rol van Cleopatra daarna definitief uitgespeeld, en zij deed het verstandigste wat zij kon doen, als zijzelf in leven wilde blijven: maken dat zij met haar zoontje in Egypte terugkwam. Men liet haar ongehinderd vertrekken. Maar moeder Cleo zag dat zoontje nog steeds als de rechtmatige erfgenaam van de heerser over het Romeinse Rijk... en veilig in Egypte wachtte zij af tot een volgende rol van de dobbelstenen van het toeval haar voor de tweede maal een hoofdrol in de geschiedenis zou toespelen.
Marcus Antonius was Caesars beste vriend geweest en na Caesars dood wierp hij zich aanvankelijk op tot diens grote wreker. Achter die rol, met grote overtuiging en behendigheid gespeeld, verborg hij zijn ware bedoelingen. In de stad Rome heerste een enorme verwarring, want Cassius en Brutus hadden hun moord op de militaire dictator uitgevoerd om op die wijze de Republiek te redden. Men zou nu menen, dat zij door het volk werden toegejuicht en verwelkomd als de Grote Redders van de volksvrijheid, maar dat pakte totaal anders uit.
Een onbeschrijfelijke schrik heerste te Rome. Toen de samenzweerders na het volbrengen van hun bloedige daad door de straten van de stad trokken om aan het volk de herwonnen vrijheid te verkondigen, werden zij, in plaats van met kreten van blijdschap, overal geconfronteerd met een doodse stilte. De burgers verscholen zich in hun huizen en waagden het niet, openlijk partij te kiezen.
Zelfs de ijverigste dienaren van Caesar hadden de moed niet, een stem van afkeuring over de gepleegde moord te laten horen en oom Marcus Antonius, de meest trouwe volgeling van de imperator, was samen met alle andere Senaatsleden uit de vergadering gevlucht en hield zich verborgen, uit vrees dat het moordend staal ook hem zou kunnen treffen.
Maar nadat iedereen van de eerste schrik was bekomen, kwamen de ware karakters der betrokkenen naar voren. Marcus Antonius was per slot van rekening een onverschrokken krijgsman en nauwelijks was het duidelijk, dat de moord op Caesar helemaal geen blijde volksopstand zou verwekken, of hij besloot, zich van de nalatenschap van de dode dictator meester te maken. Hiertoe was in de eerste plaats snel handelen vereist, en zo stelde hij zich allereerst in het bezit van de staatskas, waarin zich op dat moment 700 miljoen sestertiën bevonden - en tevens legde hij beslag op het testament en al de nagelaten papieren van Julius Caesar. Met deze troeven in handen wachtte hij eerst rustig een dag of wat af. Toen kwamen er vanuit het Capitool enkele afgezanten van de groep van moordenaars naar hem toe om te onderhandelen. Dat deze samenzweerders zich tot Antonius wendden, de meest ijverige en trouwe volgeling van de vermoorde, bewijst wel hun volslagen verwarring en radeloosheid. Zij hadden oprecht gemeend, dat het verwijderen van de dictator zou hebben geleid tot een immense populariteit bij het gewone volk, maar dat pakte totaal omgekeerd uit. De Romeinen mochten dan voortreffelijke soldaten opleveren - het volk zelf werd gekenmerkt door een typisch Italiaanse en onvoorspelbare grilligheid in hun politieke sympathieën. Misschien ook hadden zij voor de eerste maal kennis gemaakt met een bewonderenswaardige en ruimdenkende dictator aan het hoofd van de Staat en nu zagen zij met schrik de terugkeer van de onder elkaar konkelende en te vaak besluiteloze kongsi van aristocratische senatoren opdoemen. In elk geval was het gezag en het aanzien der senatoren al zover afgezakt, dat de ware macht over Rome eigenlijk allang in handen was komen te liggen van degene, die de zeggenschap had over de legioenen: de strijdmacht.
Terwijl iedereen nog aarzelde, en niemand wist wat te doen, schreef Marcus Antonius, in zijn functie van consul en tribuun, een zitting van de Senaat uit en deze vond plaats op 17 maart.
Op deze bijeenkomst toonde de anders zo onstuimige Antonius zich zo soepel en gematigd, dat hij zonder moeite alle wetten en verordeningen uit de tijd van Caesar als wettelijk en rechtsgeldig kreeg verklaard! Er werd ook besloten dat het lijk van Caesar, dat in de Tiber was geworpen en later opgevist, op plechtige wijze zou worden begraven. Wat hadden de laffe moordenaars nu bereikt? Minder dan niets.
In een algemene volksvergadering werd Caesars testament voorgelezen en hieruit vernam men dat de vermoorde zijn achterneef Gajus Octavius tot enige erfgenaam had benoemd en nota bene vele hoofden van de samenzwering tegen hem, waaronder Brutus, rijk had bedacht.
De moord op deze edelmoedige dictator kwam in het oog der burgers in een nog afschuwelijker licht, toen bleek dat hij zijn schitterende tuin, aan de overzijde van de Tiber, als openbare wandelplaats aan het Romeinse volk had nagelaten en de grillige menigte, dit vernemende, dacht allang niet meer aan de tirannie van de overledene, maar zag alleen nog maar zijn militaire daden, zijn dapperheid en zijn goedgeefsheid, waarvan zijn testament zo duidelijk blijk gaf.
Het lijk van Caesar werd nu op het raadhuis tentoongesteld en Antonius hield de lijkrede. Met vuur en geestdrift schetste hij de deugden van de vermoorde en tenslotte vertoonde hij diens purperen mantel, die door 23 dolksteken was doorboord. Dit zweepte de toehoorders op tot een dusdanige woede, dat het Antoniusʼ soldaten slechts met moeite gelukte om te verhinderen dat de razende menigte zich met geweld van het raadhuis en van het lijk meester maakte.
ʽWraak aan de moordenaars!ʼ klonk het nu overal en met brandende fakkels snelde men naar de huizen der samenzweerders om deze in brand te steken. De ontstelde aanstichters, die hun leven in Rome niet meer zeker waren, verlieten ijlings de stad en trokken af naar de provincies die hun in Caesars testament waren toegewezen: Brutus naar Cisalpijns Gallië (Noord-Italië), Trebonius naar Italië, enz. Dit verloste Antonius meteen van de voornaamste tegenstanders van de dictatuur. Maar nauwelijks meende hij, dat zijn macht voldoende was gevestigd, of hij wierp het masker van milde toegeeflijkheid af. Maar dat zat de Senaat, die langzaam maar zeker een groot deel van zijn macht verloren zag gaan, niet erg lekker en men stak de koppen bij elkaar om aan een tweede dictatuur, die van Antonius, te ontkomen. En de enige die hen daarbij helpen kon was de achterneef van Caesar: Gajus Octavius, die naar Rome was gekomen om zijn erfenis te aanvaarden, en meteen de naam had aangenomen: Gajus Julius Caesar Octavius. Hij was toen pas 18 jaar oud, maar vastbesloten om de hem toekomende macht over het Romeinse Rijk te veroveren, met alle denkbare en ondenkbare middelen. Antonius behandelde Octavianus, toen deze in Rome aankwam, met minachtende overmoed en weigerde zelfs, aan hem het contante geld uit de nalatenschap uit te keren, een daad van vernedering die Octavianus voorlopig kalm over zijn kant liet gaan... intussen een heel slim spel spelend om de Romeinen op zijn hand te krijgen.
Intussen ging Antonius met de botte bijl te werk. In september 44 verklaarde hij zich openlijk een scherp tegenstander van de republikeinse partij in de Senaat - daarmee de handschoen neerwerpend, en op 9 oktober verliet hij Rome en begaf zich naar Brindisi om zich daar aan het hoofd te stellen van de troepen die uit Macedonië waren opgeroepen. Intussen repte Octavianus zich naar Campanië en riep daar, geheel op eigen gezag, een deel van Caesars veteranen onder de wapenen en weldra stond hij aan het hoofd van drie geoefende legioenen. Tevens zond hij enkele vertrouwden naar Brindisi af, om ook de legioenen die uit Macedonië waren overgekomen, voor zich te winnen.
Antonius speelde hem daarbij op ongedachte wijze in de kaart. Hij was namelijk niet zo mild tegen deze legioenen als deze hadden verwacht en toen tegen zijn streng gezag gemor ontstond, liet hij zonder meer 300 centurioʼs ter dood brengen en als direct gevolg hiervan liepen 2 van de 4 legioenen tijdens de mars naar het noorden over naar Octavianus. Op dit punt begint de strijd om de macht tussen de beide rivalen, die er voorlopig mee eindigde, dat zij onderling de strijd niet aandurfden en een verbond sloten om allereerst alle aanhangers van de republikeinse partij om zeep te helpen.

Bij Philippi botsten in de herfst van het jaar 42 voor Christus de beide strijdmachten op elkaar, waarbij Cassius Antonius moest bestrijden, terwijl Brutus Octavianus tegenover zich trof, en dit leidde er aanvankelijk toe, dat de beide moordenaars van Caesar zich geleidelijk aan moesten terugtrekken. Zo was door deze eerste slag nog niets beslist, maar een paar dagen later zou dit anders worden, en Brutus werd verpletterend verslagen. Toen hem geen andere keuze bleef dan gevangenschap of de dood, stortte hij zich in zijn zwaard, met de woorden:
ʽDe deugd, waaraan ik mijn leven gewijd heb, is niets dan een ijdele hersenschim...ʼ
Men zou bijna gaan zeggen: Daar ben je dan wel wat laat achter gekomen, beste man. Ook Cassius kwam bij deze veldslag om en hun voorbeeld werd door vele legeraanvoerders gevolgd. Het slagveld bij Philippi werd op die wijze het graf van de Romeinse Republiek en Brutus en Cassius worden door de geschiedschrijvers menigmaal de laatste der oprechte Romeinen genoemd. Nu hun tegenstanders definitief waren verslagen en de restanten van hun legers naar hen waren overgelopen stond niets meer een strijd om de alleenheerschappij tussen Octavianus en Antonius in de weg, maar voorlopig troffen zij een soort van regeling. Octavianus kreeg het Westen toebedeeld en Antonius het Oosten van het Rijk en meteen daarop trok deze laatste door Griekenland naar Azië... Nu zag de verleidelijke Cleopatra natuurlijk de kans schoon om haar ambitieuze plannen door te zetten. Zij ging weer eens op het vrouwelijke oorlogspad. Maar ja... zij had Brutus en Cassius ondersteund, en werd op die gronden door Antonius voor de rechterstoel gedaagd. De nog altijd betoverende koningin gehoorzaamde aan dat bevel en op een vergulde en van purperen zeilen voorziene galei voer zij de rivier de Cydnus op. Onder een met gouddraad doorstikt tentdak lag de verleidelijke verleidster - op kussens uitgestrekt, omringd door tientallen der schoonste slavinnen en met schone, jonge knapen als liefdesgodjes. Het volk, dat op de oevers der rivier was samengestroomd, begroette haar met groot gejuich en terstond na haar aankomst te Tarsus nodigde zij Antonius uit op een feestmaaltijd, en voor de veldheer goed besefte wat hem overkwam, lag hij al volkomen verstrikt in de netten die voor hem gespannen waren. Men mag zich hier terecht afvragen, of het alleen maar de lichamelijke aantrekkelijkheden van de Egyptische waren, die zo snel een ervaren man tot haar slaaf konden maken. Mannen als Caesar en Antonius konden overal op hun veroveringstochten naar willekeur kiezen uit de mooiste en meest verleidelijke vrouwen onder hun krijgsbuit... die waren toch waarachtig wel het puikje op dat gebied gewend. Persoonlijk ben ik ervan overtuigd, dat Cleopatra gebruik móét hebben gemaakt van geheime kunsten - misschien in de vorm van liefdesdranken of liefdeskruiden, die alleen aan heel ingewijden bekend waren, anders had zij nooit tweemaal achtereen kans kunnen zien, een Romeins dictator zó in haar macht te krijgen. Toen zij later tegenover Octavianus kwam te staan, was deze tegen haar streken gewaarschuwd... en dat wist zij. Anders was het mogelijk toch nog heel anders gelopen met de wereldgeschiedenis.
Antonius en zij waren geen volkomen onbekenden voor elkaar. Zij moeten elkaar jaren eerder in Egypte al hebben ontmoet, toen Antonius nog bevelvoerder was over Caesars ruiterij. En zeer beslist moet Antonius ettelijke malen gast zijn geweest in die villa aan de Tiber, toen Cleopatra daar nog resideerde als bijzit van de dictator. Zij wist dus zo ongeveer, met wat voor soort man zij te maken zou gaan krijgen... en dat was voor haar min of meer een gepeld eitje. Renan heeft als zijn mening over Antonius geschreven:
ʽHij was eigenlijk een uit de kluiten gewassen schooljongen, best in staat om een leger competent aan te voeren, maar veel te onbezonnen om aan een verleiding weerstand te bieden.ʼ Hij was lang en fors gebouwd, met dik krullend haar en een eerlijk, open gezicht. Zijn soldaten aanbaden hem - zijn vijanden benijdden hem en bij vrouwen had hij het makkelijk. Zijn enige ernstige rivaal was de neef van Caesar en diens wettige erfgenaam: Octavianus.
Hoe moest Cleopatra deze geheel nieuwe situatie gaan aanpakken? In Caesars tijd had zij het eigenlijk vrij gemakkelijk gehad, omdat er veel minder voor haar op het spel stond. Toen zij, in die rol beddegoed, zich brutaalweg bij de veldheer liet binnendragen, liep zij het risico, dat Caesar haar zonder meer het paleis uit liet zetten - en wat dan nog, behalve wat letsel aan haar koninklijke trots. Maar nu zij tevens de moeder was van Caesars zoon, nu stond er beduidend meer op het spel. Bovendien was deze Antonius een totaal ander soort van persoon dan Caesar was geweest. Zij pakte het nu dus geheel anders aan.
Zodra Antonius in Tarsus was aangekomen, ging Cleopatra scheep daarheen met alle luxe en staatsie die zij bijeen kon garen, teneinde de meest verfijnde verleiding te gaan plegen uit de ganse wereldhistorie. Zij arriveerde in haar koninklijke galei, met purperen zeilen en met zilver beslagen roeiriemen. Het hele dek van de galei was bezet met op schoonheid uitgezochte slavinnen, in de meest prachtvolle kledij en musici speelden verlokkende muziek op hun harpen en fluiten. Cleopatraʼs troon, omringd door wierookbranders, werd overhuifd door verkoelende waaiers van struisvogelveren. Al deze pracht was met opzet zo ingericht. Aan boord van haar galei werd Marcus Antonius gastvrij onthaald op een banket, aangericht op gouden borden, die met edelstenen waren bezet... De rijkste feestmalen uit het wereldbeheersende Rome leken tegenover de luister van deze Oosterse pracht ietwat op het patserige pronken van rijkgeworden handelaren, en totaal gespeend van de eeuwenoude en geraffineerde verfijning die hier ten toon werd gespreid. En dat ging dag-in, nacht-uit zo door, tot Cleopatra van Antonius het meeste kreeg toegezegd van dat waar zij vanaf het begin op uit was geweest: een soort van militair bondgenootschap, waarbij Egypte onafhankelijk zou blijven, in ruil voor hulp en steun voor Marcus Antonius bij zijn toekomstige krijgsoperaties in de richting van India. Bovendien had Antonius haar beloofd, haar in de nabije toekomst in Egypte te komen bezoeken.
Dat gebeurde in de winter van het jaar 41 voor Christus. Plutarchus weet hierover te berichten: ʽHet is historisch zinloos om een gedetailleerd verslag te geven van de feestelijkheden waaraan Antonius zich in Alexandrië overgaf.ʼ
Antonius ging totaal verloren in de genietingen van dit antieke Parijs. Cleopatra gaf hem geen dag of uur de kans, zich te gaan vervelen. Zonder ophouden werd een eindeloos gevarieerde reeks van afleidingen en amusement op hem afgevuurd, waartoe de vrijwel onuitputtelijke rijkdommen van Egypte werden aangesproken. Men moet ook Cleopatra als vrouw hier kunnen begrijpen: van kindsafaan was ze voorbestemd geweest om met haar jongere broeder te trouwen, maar in haar wijde omgeving was nog nooit iemand verschenen waar zij oprecht verliefd op kon worden. Haar positie als koningin isoleerde haar van alle normaal menselijk contact.
Er is ook nooit iets bekend geworden over de wijze, waarop de Egyptische koninginnen aan hun sexuele behoeften voldeden. Hadden zij lesbische relaties met hun mooiste slavinnen? Masturbeerden zij met ivoren penissen of pauweveren? Pas bij de aankomst van Caesar raakte Cleopatra in direct menselijk contact met een ware man, die zij minstens als haar gelijke kon beschouwen... en van wie zij dan ook graag een kind wilde krijgen. Na Caesars vroegtijdige dood was het helemaal niet zo moeilijk voor haar, om over te schakelen op een man die zo mogelijk persoonlijk nog aantrekkelijker was dan de wat grimmige en zakelijke Caesar - de uitgesproken veldheer. En het leek er nu veel op, dat al haar plannen werkelijkheid zouden gaan worden... Weliswaar was ook Antonius gehuwd met een vrouw te Rome, maar wat betekende die in aantrekkingskracht tegenover de permanente verlokkingen die Cleopatra met haar geraffineerde verleidingskunsten en al haar rijkdommen te bieden had?
Toch onderschatte zij één factor: Antonius mocht dan wel in haar verlokkingsnetten zijn verstrikt... dat betekende nu weer niet, dat hij volledig blind was voor wat er intussen, achter zijn rug, in Rome werd uitgebroed. Daar kwam nog bij, dat koeriers het bericht brachten, dat de Syriërs in opstand waren gekomen tegen het Romeinse gezag. Alle tekenen wezen erop, dat een harde hand - van Marcus Antonius zelf - vereist werd om aan de groeiende onzekerheid te Rome een eind te maken. Dus in maart van 40 voor Christus ging Antonius scheep en liet een voor de tweede maal treurende koningin achter, die zwanger was van wat later een tweeling zou blijken te zijn. En het zou vier lange jaren duren eer zij hem terug zou zien.

In de drie eerste jaren die volgden op die verrukkelijke winter in Alexandrië vernemen wij weinig over Cleopatra. En Antonius zelf had waarachtig wel andere problemen aan het hoofd dan de lusten van dat intermezzo daarginds in Alexandrië. In de eerste plaats had Octavianus zich tijdens zijn afwezigheid meester gemaakt van de heerschappij over geheel Italië en was daar zo te keer gegaan, dat hij vrijwel iedereen tegen zich in het harnas had gejaagd. Hij had namelijk, na de slag bij Philippi, in de eerste plaats zijn best gedaan om de gunst van het leger te behouden door beloften die voor het begin van de slag aan de troepen waren gedaan, ook gestand te doen. Dat was waarachtig geen lichte taak: de landerijen van 18 aanzienlijke steden in Italië en rijke geschenken aan geld, die voor het hele leger ongeveer 450 miljoen bedroegen, moesten nu onder de soldaten verdeeld worden. Maar de landerijen waren in handen van burgers en de staatskassen waren leeg. Om zijn veteranen nu tevreden te stellen ging Octavianus met de onbeschaamdste willekeur te werk. De eigenaars der landerijen werden van hun grond verjaagd... geheel nieuwe belastingen werden ingevoerd en met strengheid ingevorderd. Zij die van hun grond verdreven waren snelden naar Rome om zich te beklagen. Alleen het ruwe geweld was nu aan de macht.
Fulvia, de heerszuchtige en doortastende gemalin van Antonius, trok van de bestaande verwarring partij om voor haar echtgenoot de weg naar de heerschappij over Italië te banen. Zij sprong in de bres voor allen die van hun grond waren beroofd en beloofde openlijk dat Antonius hen allen schadeloos zou stellen en riep daarom alle vrienden van wet en Republiek onder de wapenen.
In de herfst van 41 ontbrandde de strijd, terwijl nota bene Antonius zich in de ranke armen van Cleopatra bleef vermaken... tot het allemaal te veel uit de hand ging lopen. Tevens kwam het bericht binnen, dat twee grote Partische legers moordend en rovend rondtrokken door Klein-Azië, Syrië en Palestina. De onlusten kwamen nu wel wat erg dicht bij Antoniusʼ lustbed. Dus in de lente van 40 voor Christus maakte Antonius zich eindelijk los uit de omstrengelingen van de wulpse koningin en ging voorlopig scheep naar Athene. Hij bracht Cleopatra aan het verstand, dat hij haar nu eventjes niet kon gebruiken - er moest oorlog worden gevoerd, en serieus ook.
Maar zijn daadkracht was intussen al zover ondermijnd, dat hij terugdeinsde voor de doortastende maatregelen die tijdens zijn afwezigheid door zijn vrouw Fulvia - in zijn eigen belang! - waren genomen. Hij beschuldigde haar van overijld handelen, waardoor zij de breuk met Octavianus had veroorzaakt. Het werd langzaamaan duidelijk: Antonius was de oude niet meer. Hij wilde eigenlijk liever vrede dan oorlogvoeren. Men verhaalt dat Fulvia zo in hem was teleurgesteld, dat zij, toen dit werd gestapeld bovenop de grieven die hij haar door zijn gedrag met Cleopatra had aangedaan, enkele maanden later van smart stierf.
Nu zag Antonius de kans schoon om tot een schikking te komen. Zo kwam de vrede van Brindisi tot stand, waarmee niets werd veranderd en niets werd opgelost. O ja - één kleinigheid veranderde: Antonius, die nu weduwnaar was, nam de vrouw zus van Octavianus, de fraaie en lieve Octavia, tot vrouw. Cleopatra zat er weer even naast.

Zij wachtte echter een nieuwe kans af - iets opgeven of inzien dat zij haar hoge spel verloren had - dat was de Egyptische koningin niet aangeboren. Het is ook wel de moeite waard om na zoveel eeuwen na te gaan, hoezeer zij haar zinnen had gezet op het veroveren van de hoogste plaats in de Westerse wereld der Romeinen... het enige wat wel altijd een mysterie zal blijven is: in hoeverre zij gedreven werd door haar eerzucht, en in hoeverre zij oprecht zèlf betoverd was geraakt door deze Westerse veldheren die zoveel beter in oorlogvoering waren dan haar eigen tamelijk primitieve horden van soldaten. Een even groot en eeuwig mysterie zal wel altijd blijven: de vreemde macht die Cleopatra over Antonius bij voortduring bleef bezitten, en waardoor zij uiteindelijk hun beider ondergang bewerkte.
Want Antonius had in het jaar 39 de oorlog tegen de Parthen door een van zijn veldheren laten voeren en de Parthische legers totaal verslagen. Maar in 36 tekenden zich verdere tekenen van zijn moreel verval af: hij wijdde zich geheel en al aan feestgelagen, waarbij Cleopatra de bezielende aanstichtster vormde en vergat totaal zijn plichten als opperbevelhebber. Op dat tijdstip was al gebleken, dat de Parthen zich hadden hersteld en een nieuwe veldtocht tegen de Romeinse overheersing voorbereidden. Maar Antonius vertoonde vrijwel geen spoor meer van de harde beslissingskracht die hem eens tot een zo geducht krijgsheer hadden gemaakt. Hij stelde het begin van de operaties steeds verder uit en toen hij eindelijk ten strijde trok, bleef de uitslag onbeslist... De vijand gaf er de voorkeur aan, zich steeds verder terug te trekken, en zo zijn troepen uit te putten. Dat had als direct gevolg, dat ook koning Artavasdes van Armenië er hard over begon na te denken, zijn eigen troepen bij die der opstandelingen te voegen en dat alles leidde ertoe, dat Antonius zijn leger na zware verliezen terug moest trekken.

Intussen had Octavia, zijn eigen vrouw, alhoewel diep gekrenkt door de wijze waarop haar echtgenoot haar verwaarloosde, alles gedaan wat in haar vermogen lag om haar man te steunen en een nieuwe botsing met haar broer Octavianus te voorkomen. In het jaar 35 verliet zij zelf Italië om persoonlijk versterkingen aan haar man toe te voeren, in de vorm van 2000 man keurtroepen en een ruime krijgsvoorraad. Maar zodra zij in Azië was aangekomen, ontving zij van haar echtgenoot het korte bevel om haar reis niet verder voort te zetten.
Nederig smeekte zij daarop haar man dat hij haar tenminste zou laten weten, waarheen zij de troepen en krijgsbenodigdheden die zij voor hem had meegebracht, zou moeten dirigeren, maar toen Antonius zijn voornemen te kennen gaf, dat alles zelf bij zijn vrouw op te gaan halen, maakte Cleopatra zulk een misbaar - compleet met huilbuien en het wegkwijnen in een ziekte, dat de veldheer die plannen maar opgaf en daarna vaster dan ooit aan de Egyptische geboeid lag. Cleopatra beheerste nu haar minnaar totaal: van een Romeins veldheer verwerd hij tot een lustlievend Aziatisch despoot. Hij ging de gewoonten en kledij der Oosterlingen aannemen en noemde zich de god Dionysos, terwijl Cleopatra voortaan de rol van de godin Isis vervulde. Als god en godin traden zij openlijk voor het volk op.
De onder de Romeinen staande rijken van het Oosten werden overgedragen aan Cleopatra en haar kinderen. Hij verklaarde Caesarion, de zoon die Caesar bij haar had verwekt, tot wettige erfgenaam van zijn vader en benoemde hem tot Cleopatraʼs mede-regent. Tegelijk decreteerde hij, dat de kinderen die Cleopatra aan hem had geschonken, als koningen der koningen zouden worden geëerd. Al de schatten van Azië liet hij aan de voeten van zijn geliefde leggen: zo liet hij bijvoorbeeld de beroemde bibliotheek van Pergamon, die bestond uit 200.000 kostbare boekwerken, overbrengen naar Alexandrië.
Dat alles werd natuurlijk in Rome bekend, en dat was allemaal koren op de molen van Octavianus, die de ontevredenheid over het belachelijke gedrag van Antonius steeds verder aanhitste en niemand liet in Rome dan ook één woord van protest horen toen hij in 32 besloot openlijk met zijn zwager en vroegere bondgenoot te breken. Hij begon zich serieus op de veldtocht voor te bereiden. Er bleef Antonius weinig anders over dan hetzelfde te doen en hij slaagde erin om een leger van 17 legioenen bijeen te brengen, dat onder bevel werd gesteld van Publius Cassidius Crassus, terwijl Antonius met de vloot eerst naar Epirus en daarna naar Athene zeilde. Maar... Cleopatra voer met hem mee, dit in weerwil van het ernstige vermaan van zijn beste vrienden en raadgevers, die hem onder het oog hielden dat hij alléén door het breken met zijn Egyptische bedgenote het vertrouwen der Romeinen kon herwinnen, terwijl zij voorts een totaal demoraliserende invloed op hem had, die zijn vermogen tot oorlogvoeren steeds verder ondermijnde. Het kwam er eigenlijk allemaal op neer dat zij aandrongen op een definitieve keuze: ʽWat wil je nou eigenlijk, man? Vechten of vrijen?ʼ
In plaats van naar die algemene raad te luisteren, zond Antonius zelfs vanuit Athene aan zijn trouwe vrouw Octavia de vormelijke scheidingsbrief toe. En dat was de druppel die de emmer deed overlopen! Een groot aantal aanzienlijke mannen, die tot dusver zijn trouwe medestanders waren geweest, begaven zich naar het kamp van Octavianus en gaven deze de listige raad, overal te laten bekendmaken, dat hij oorlog ging voeren - niet tegen Antonius, maar tegen Cleopatra. Daar zou zonder twijfel iedereen het mee eens zijn, maar de valstrik lag hierin dat Antonius, zodra hij ter verdediging van zijn liefje de wapenen zou opnemen, daarmee verraad pleegde aan Rome en het Romeinse Rijk.
Had Antonius nog de geestkracht en energie bezeten, die hem in zijn jongere jaren kenmerkten, dan had hij onverwijld zijn troepen in Italië aan land gezet, alvorens Octavianus zijn eigen strijdmacht had geconcentreerd en uitgerust. Maar niets viel daarvan te bespeuren. Hij sloeg zijn winterkwartieren op te Patrae en leidde daar hetzelfde weelderige leven dat hem al jaren zo goed beviel. Pas in het voorjaar van 31 stak hij met zijn leger naar Griekenland over... en daar bleef het weer bij, want de ganse zomer werd er geen gevecht van enige betekenis geleverd. Maar op 2 september van dat jaar werd over zijn lot beslist door de bloedige zeeslag bij Actium... en dat in hoofdzaak door het verraderlijke gedrag van de Egyptische schone. In het midden van de slag, toen de krijgskans nog weifelde, verliet zij met haar 60 oorlogsschepen de slagorde, en ging op de vlucht. Daarmee was nog niets verloren, behalve de moed van Antonius, want zodra hij zijn minnares de aftocht zag blazen, brak hij de strijd af en volgde de vluchtende. Ook het leger werd daarna door Octavianus gemaand, de strijd op te geven. Zeven dagen lang weigerden de dappere soldaten om aan die maning te voldoen, maar pas toen hun aanvoerder Cassidius zelf op de vlucht ging, legden zij de wapens neer.
Antonius volgde Cleopatra naar Egypte. Over zijn lot was nu definitief beslist. Zijn aanhangers hadden alle vertrouwen in hem verloren en kozen de zijde van Octavianus. Zonder twijfel wel beseffende, wat voor nietswaardig figuur hij had geslagen, dompelde Cleopatraʼs minnaar zich te Alexandrië in een opeenvolging van feesten en uitspattingen om zijn smadelijke nederlaag te vergeten. Zowel Cleopatra als hij hadden in wezen elke hoop op een overwinning opgegeven. Zij poogden te redden wat er te redden viel, door de overwinnaar de grootste onderdanigheid te beloven en probeerden daartoe ook onderhandelingen aan te knopen. Maar Octavianus ging nergens op in. Hij hield hen aan het lijntje en zette ondertussen zijn opmars voort. Hetzelfde spel speelde hij, toen de geheime afgezanten van de verraderlijke Egyptische naar hem toe werden gestuurd en de trouweloze koningin zich bereid verklaarde, haar minnaar te verlaten en met de overwinnaar een aparte vrede te sluiten. Zonder twijfel wilde zij nog eenmaal pogen ook deze derde in de reeks van Romeinse veldheren in haar netten te verstrikken. Maar het commentaar daarop van Octavianus luidde:
ʽZo gauw ik die Egyptische del in mijn handen heb, geef ik haar aan mijn soldaten als speelgoed en als die genoeg van haar hebben, voer ik haar in een kooi door de straten van Rome.ʼ Hij weigerde zelfs elk persoonlijk contact met haar en toen hij de grenzen van Egypte naderde, gaf de voornaamste vesting daar, Pelusium, zich zonder slag of stoot aan hem over. Toen Antonius, als laatste wanhoopsdaad, een deel van het leger daartegen wilde laten optrekken, weigerde het gros kortweg, nog langer te vechten en ook het restant van de vloot liep naar de overwinnaar over. Toen haalde Cleopatra haar laatste streek uit: zij zond een vertrouwde slaaf in draf naar Antonius, met de melding dat zij zelfmoord had gepleegd. Nu had de dwaze man werkelijk niets meer om voor te leven en doorstak zich met zijn zwaard.
Op 1 augustus van het jaar 30 rukte Octavianus de stad Alexandrië binnen. Reeds diezelfde dag kreeg hij van Cleopatra een uitnodiging, om haar te komen bezoeken, en ditmaal nam hij het verzoek aan... maar met de uitgesproken bedoeling, haar zo smadelijk te behandelen, dat daarmee althans een gedeelte van wat zij zijn voorgangers had aangedaan, zou worden gewroken. Wat de schone duivelin ook probeerde aan verleidingskunsten... Octavianus bleef er koel en hooghartig onder, en herhaalde wat hij eerder had gezegd: dat hij haar als speelgoed aan zijn soldaten zou geven en later in een kooi door de straten van Rome voeren. Enkele dagen later pleegde ook zij zelfmoord.
Octavianus maakte zich van al haar rijkdommen meester. Hij doodde Caesarion, de zoon van Caesar en daarna ook de officiële zoon van Fulvia en Antonius. Maar de kinderen van Cleopatra liet hij in leven en die werden naar Rome gezonden, naar zijn zuster Octavia, die hen als haar eigen kinderen opvoedde. In het jaar 29 keerde hij in Rome terug om daar de titel Augustus aan te nemen, en als oppermachtige eerste keizer over het Romeinse wereldrijk te regeren.

Het lieve, lesbische doktersvrouwtje

Het hierna volgende en ook alweer authentieke verhaal is om een heel stel verschillende redenen bijzonder. Maar het allermerkwaardigste is wel, dat de vrouwelijke hoofdpersoon ter dood werd veroordeeld... maar dat dit vonnis nooit werd uitgevoerd, en dat tot op heden niemand weet, waar zij is gebleven en of zij dood is, of nog leeft.
En het begon allemaal zo lieflijk en teder. Het begon in de Amerikaanse staat Indiana in het jaar 1924.
Winnie Ruth was toen 17 jaar oud en een nogal schuchter, van nature aanhankelijk meisje met een snoeperig gezichtje. Zij kreeg laat in dat jaar een eerste baantje als aankomend verpleegster in het Staatshospitaal voor Geesteszieken in Evansville, Indiana. En daar leerde zij een arts kennen: dokter William Judd.

Dokter Judd was op dat tijdstip 39 jaar oud en was nog nooit getrouwd geweest. Daar waren redenen voor, zoals we straks wel zullen gaan merken. Een bepaalde vrees voor het verwekken van nageslacht was daar ook niet vreemd aan. Maar een schuchter, volgzaam en jong diertje als deze Winnie Ruth... dat leek hem wel wat. Er kwamen wat romantische wandelingen in het maanlicht en op geen enkele wijze probeerde de fijngevoelige dokter om aan Winnieʼs verborgen vrouwelijkheden te frunniken. Hetgeen overigens haar respect en haar vertrouwen alleen maar verhoogde. Dit was nu écht eens een heer en een fijngevoelige man! Niet dat sexmaniakkerige gegraai naar wat er onder haar kleren verborgen zat...
Op een fraaie lentemorgen reden zij in dokters autootje naar Lafayette, Indiana, waar zij nog diezelfde dag door een vredesrechter tot man en vrouw aaneen werden gesmeed. En daarmee begon Winnieʼs leven als artsenvrouw.
Pas veel later (toen alles tot de bodem toe moest worden uitgezocht) kwam aan het licht, dat dokter Judd lijdend was aan een neurotische angst voor het verwekken van kinderen, en dat hij die angst voor een groot deel op zijn vrouw Winnie had overgebracht. Om ervoor te zorgen dat hij geen kroost kreeg, paste hij in het huwelijksbed de coïtus interruptus toe: in duidelijk Nederlands gezegd: hij zorgde dat hij voor het zingen de kerk verliet.
Was Winnie Ruth nu maar een échte kouwe vis geweest, dan had het allemaal nog best goed kunnen aflopen, maar dat zij nu juist niet! Zij was dan wel een stil en schuchter watertje, maar wel met diepe en hartstochtelijke gronden.
Nu kan de praktijk van coïtus interruptus bij een vrouw tot allerlei neurotische stoornissen aanleiding geven. Dat was ook met Winnie Ruth het geval. Telkens als zij bij haar dokter datgene waar hij mee bezig was, een beetje lekker begon te vinden, werd dat spel abrupt en zonder verdere tederheden afgebroken... en dan bleef Winnie verwaarloosd achter. In het geval van Winnie leidde de geestelijke frustratie op den duur tot het plotseling uitbreken van tuberculose.

De verhouding tussen Winnie Ruth en dokter Judd was vanaf het eerste begin noodlotsmatig bepaald. De historie van de misdaad kent honderden van deze voorbeelden: waarbij twee mensen, die totaal niet bij elkaar lijken te passen, zich onontkoombaar tot elkaar aangetrokken voelen en hun hele verhouding zich als voorbeschikt naar een tragisch einde ontwikkelt. Soms wéten de personen in kwestie in het diepste van hun wezen, dat hun verhouding dat tragische einde zal nemen, maar toch kunnen of willen zij zich daar niet uit losmaken. Zo lag in wezen natuurlijk ook de situatie tussen Winnie en Judd. Er bestond tussen hen een abnormale en neurotische binding die tevens nooit op normale seksuele wijze tot ontspanning kwam, meer steeds hoger werd opgevoerd. En nu begint de tragedie zich dwangmatig te ontwikkelen.
Na een jaar of wat was Winnieʼs tuberculose door een verblijf in de ijle lucht van de hoogvlakte van Mexico City (meer dan 3000 meter boven zee) tot staan gebracht. Daar zal ook de afwezigheid van seksueel contact met dokter Judd wel toe hebben bijgedragen, wat ook al hieruit blijkt, dat het twee jaar nadat zij bij Judd was teruggekeerd, weer zover was: de ziekte brak opnieuw los. En nu oordeelde Judd (overigens volkomen terecht) dat alleen een permanent verblijf in hoge, droge berglucht Winnieʼs leven op den duur zou kunnen garanderen. De ideale omgeving daarvoor kende men toen al: het ijle, droge klimaat van de staat Arizona.
Winnie ging daar een secretaresse-cursus volgen, en werd na verloop van tijd aangenomen op de administratie van de Louise Grunow-kliniek in de stad Phoenix. Dat leek dus ideaal geregeld... maar intussen was overtuigend gebleken, dat dokter Judd zelf eigenlijk te verknipt was voor werk als arts in een hospitaal voor geesteszieken. Dus hij moest ergens anders naar een baantje uitkijken. In Arizona was er zo meteen niets voor hem te vinden. Dus hij besloot om eerst maar eens een maand of wat te gaan logeren bij zijn zuster in Los Angeles.
En zo lag de situatie tussen de tedere Winnie Ruth en haar doktertje in de zomer van 1931. Toen waren ze dus al zeven jaar getrouwd, en Winnie was nog niet één enkele keer normaal tot seksuele bevrediging gekomen... Dat wil zeggen...

Intussen was de lieve, aanhankelijke Winnie niet op haar dorre dooie eentje op een kamertje gaan zitten. Zij was gezellig als derde bewoonster ingetrokken bij twee andere dames: in een alleenstaand huis op het adres North Second Street. De twee eerste bewoonsters waren:
a) de 25 jaar oude, blonde, erg vrouwelijke Hedvig Samuelson uit Noord Dakota, die eveneens wegens zwakke longen naar Phoenix was verhuisd, en:
b) de een heel stuk stoerdere Mrs. Le Roi, die ruim de kost verdiende als röntgenologe in hetzelfde ziekenhuis waar onze Winnie op de administratie werkte. Deze dame was al eens getrouwd geweest, maar had haar man kalm laten barsten om samen met Hedvig naar Phoenix te vertrekken. Begint de lezer vaagjes iets te vermoeden? In het omvangrijke politiedossier over de zaak Winnie Ruth Judd kan men een getuigenverklaring vinden van een benzinepompbediende die verderop werkte in dezelfde straat waar de drie dames hokten. Hij zag wel wat in de lieftallige blonde Hedvig en op een avond besloot hij, haar een bezoek te brengen met een bosje blommen in de mannelijke klauw.
Hij betrad de voortuin van het alleenstaande huis, beklom de veranda en drukte op de bel. De bel deed het niet. Toen zag hij, dat de voordeur op een kier stond en binnen brandde licht. Bovendien klonk er muziek en ook nog andere geluiden. Alle lampen brandden in de woonkamer, maar daar was verder geen mens te zien. De deur naar de aangrenzende slaapkamer stond open, en toen onze verliefde tankbediende daar op schuchtere tenen heensloop en naar binnen blikte, zag hij een tafereel dat hij zelfs op de meest pornografische briefkaarten zoals ze hem bij zijn pompstation wel eens smiespelend werden getoond, nog nooit had gezien. De drie bewoonsters lagen poedelnaakt ineengestrengeld op en over elkaar heen op een enorm bed te rauzen, elkaar likkend en knijpend op alle daarvoor in aanmerking komende plaatsen.
Pompbediende overhaast af. Een jongeman met tact, zoals men ziet.
Andere getuigen hebben verklaard, dat er op een dag in augustus 1931 plotseling een ruzie losbarstte in het betrokken dameshuis, zo luid en fel, dat de ganse straat ervan opschrok. De oorzaak ervan is nimmer bekend geworden, maar vast staat dat als gevolg ervan Winnie Ruth uit het pand vertrok en elders een kamer nam. Zoiets kan natuurlijk voorkomen. Je hebt allemaal wel eens wat. Zelfs in de beste families. In elk geval was dat krakeel niet onherroepelijk, want op 16 oktober bracht onze Winnie heel braafjes weer een bezoek aan het huis op North Second Street. En op de daarop volgende zondag namen Winnie Ruth, Agnes Anne Le Roi en Hedvig Samuelson met zijn drieën de trein vanuit Phoenix naar Los Angeles. Alleen reisden ze niet op dezelfde manier: Winnie Ruth zat in een passagiersrijtuig en de beide andere dames in het bagagerijtuig.

Op maandagavond werd de dienst in het bagagedepot van het station van de South Pacific in Los Angeles door een nieuwe beambte overgenomen: een wat ouwere kerel, van dat preciese soort. Die merkte alras een viezige lucht op en toen hij aan het snuffelen sloeg kwam hij terecht bij een tweetal hutkoffers: een grote, zwarte en een wat kleinere, die groen bekleed was. Een bruinachtige, stroperige vloeistof begon uit de zwarte bagage te sijpelen.
ʽVerdomme!ʼ bromde onze beambte. ʽHet jachtseizoen is net geopend. Wedden dat ze weer geschoten herten per trein aan het verzenden zijn? En wij zitten hier met de stank.ʼ
Hij legde een briefje neer voor de mannen die hem aflosten, die nu óók hinder begonnen te krijgen van kwalijke dampen, en balorig zaten af te wachten wat voor soort vent op zou komen dagen om de boel af te halen. Er kwam helemaal geen vent maar een lieftallige dame, vergezeld van een jongeman, die genoeg op haar leek om haar broer te kunnen zijn. Wat hij overigens ook wás. De dame gaf twee tickets af en zei, dat zij een bestelwagentje had meegebracht om de boel in te vervoeren. Er ging meteen een seintje naar de chef van het depot.
ʽO - wou u die koffers meenemen?ʼ zei die. ʽWelwel. Merkt u niets bijzonders aan die bagage?ʼ
ʽIkke?ʼ vroeg Winnie met opgetrokken wenkbrauwen. ʽNiks, hoor.ʼ
ʽNou, dame,ʼ zei de bagagechef met opgetrokken neus. ʽWe staan hier zowat tien meter van die troep af, en de lucht is niet om uit te houden. Ik geef die koffers niet af, tenzij ze eerst hier ter plekke worden opengemaakt. ʽ
ʽOjee,ʼ zei de dame. ʽDaʼs niet zo eenvoudig. Want mijn man heeft de sleutels. Wacht even... Mag ik hem even opbellen?ʼ
ʽDáár staat de telefoon, dame.ʼ
Onze Winnie (want het was Winnie Ruth, zoals u al begrepen heeft) draaide een nummer, luisterde wat en kwam bedremmeld terug:
ʽMijn man is niet thuis. Wat vervelend nou. Weet u wat: ik kom later op de middag wel terug.ʼ
En zij reed weg, samen met de begeleidende jongeman.
Het was al een paar dagen warm, vochtig weer geweest, en tegen zessen was de stank in het depot zo onverdraaglijk dat je er redelijkerwijs niet meer kon werken. Nieuwe klanten liepen alweer weg nog voor ze het loket waren genaderd en de bagagemeester belde met het hoofdbureau van de politie van Los Angeles.
Een kwartier later arriveerden de detectives Frank Ryan en Oliver Torres:
ʽWat is er hier aan de hand?ʼ
ʽKijk es - officieel mag er helemaal geen jachtvlees op deze manier worden vervoerd. Bewijs dat maar eens... bij koud vriesweer. Maar dit loopt toch echt de spuigaten uit.ʼ
ʽOpen maken!ʼ bevalen de detectives, met zakdoeken voor hun neuzen. ʽEr zijn hier toch zeker wel lopers of reservesleutels?ʼ
Zij begonnen met de kleine groene koffer. Toen het deksel openging verscheen er een roze beddedeken. Toen die werd opgeslagen onthulde die het blonde hoofd met de rose borstjes van een blonde, jonge vrouw. Maar ze was niet erg compleet. Ergens in de buurt van haar navel was haar buikje overdwars doorgesneden, zodat ze netjes in de lengte in de groene koffer paste. Haar twee benen waren boven de knie doorgezaagd en overlangs op het restant van de romp gelegd. Maar de rest van de buik en de dijbenen ontbraken.
ʽIs eens een aardig hertje geweest,ʼ zei een der doorgewinterde politiemannen. ʽMaar het is nu wel uitgesprongen, zo te zien. Maak nou die grote, zwarte maar eens open.ʼ
Bovenop lagen brieven, foto-albums, vrouwenkleren en wat toiletartikelen. Daaronder ineengefrommelde bebloede lakens. Helemaal onderin een tweede naakte vrouw. Dat lijk was ineengevouwen en nog geheel intact. Er ontbrak niets aan dan het leven.
De lijkschouwing wees uit, dat beide dames om het leven waren gebracht door schoten uit een klein kaliber pistool. Hun identiteit was gauw vastgesteld door de bij de lijken verpakte brieven, fotoʼs en kledingstukken. Uit de laadbrief bleek, dat beide stuks bagage vóór het weekeinde waren verzonden uit Phoenix, Arizona, en door de vrachtdienst van de South Pacific opgehaald vanuit een huis op North Second Street in diezelfde stad. En in dat huis was niemand meer aanwezig. Maar het was een koud kunstje om van de buren aan de weet te komen, dat er drie dames in dat pand hadden gewoond, en wie die dames waren?... Twee ervan hadden gewerkt bij de Louise Grunow kliniek. Het leek zinnig om daar maar eens te gaan informeren.
De directeur daar heette Brown.
ʽWinnie Ruth?ʼ zei de verbaasde man. ʽDie heeft hier zaterdagmorgen nog brieven zitten tikken. En om twaalf uur kwam ze me vertellen dat haar echtgenoot, Dr. Judd, ineens ziek was geworden in Los Angeles. Voor zover ik weet is ze nu daar bij hem.ʼ
ʽHebt u zaterdag iets bijzonders aan haar kunnen merken?ʼ
ʽNee. Ze had alleen een verband om haar hand. Maar daar kon ze nog best mee typen.ʼ

Het was een koud kunstje voor de chef van de Los Angeles recherche om uit te vissen, dat Dr. Judd logeerde bij zijn zuster in de buitenwijk Santa Monica. Daar troffen ze niet alleen doktertje en zijn zuster thuis, maar ook nog Burton McKinnell, Winnie Juddʼs broer. Die vertelden het volgende verhaal:
Om elf uur op maandagochtend had Winnie Ruth haar broer opgehaald aan de universiteit waar hij studeerde. Er moesten wat zware koffers worden opgehaald van het spoorstation.
ʽNatuurlijk, lief zusje. Graag gedaan.ʼ
Terwijl ze naar het bagagedepot reden, vroeg hij:
ʽDie koffers moeten zeker naar mijn zwager? Dr. Judd?ʼ
ʽBen jij nou bedonderd!ʼ flapte zijn lief zusje eruit. ʽDie moeten naar een of andere werf in het holst van de nacht en daar in zee geplompt.ʼ
ʽIn zee? Wat zit er dan in?ʼ
ʽWat kan jou dat schelen? Hoe minder je daarvan afweet, hoe beter voor je.ʼ
Nou - dat was waar genoeg. En wat er aan het bagagedepot gebeurde is de lezer al bekend. Burton vertelde dat zijn lief zusje nog zeven dollar van hem had geleend, en daarna in het stadsgewoel was verdwenen.
ʽWaarom toch al die vragen?ʼ wilde Dr. Judd weten.
ʽNou ja, eh... er zijn twee naakte vrouwenlijken gevonden in die koffers.ʼ
Dr. Judd moest daar smakelijk om lachen.
ʽEn denken jullie dat mijn Winnie daar iets mee te maken zou kunnen hebben? Dat is het gekste dat ik in twintig jaar heb gehoord. Winnie is het zachtste, liefste, meest volgzame vrouwtje...ʼ
ʽBlij dat te horen,ʼ zeiden de detectives en gingen heen. Ze zaten nog wel met een ontbrekend stuk van de puzzel: het halve onderlichaam van Hedvig Samuelson. Maar toen ze terugkwamen op het hoofdbureau was ook dát mysterie opgelost.

Mevrouw Beulah Berryman was toiletjuffrouw aan het station van de South Pacific. Bij haar was een jongedame binnen komen stappen met de vraag of zij misschien even een hoededoos en een koffer kon laten staan. Tegen betaling, natuurlijk.
ʽWeet u,ʼ had ze gezegd, haar voorhoofd bettend met een zakdoekje. ʽHebt u misschien wat eau de cologne? Ik zou die dingen wel in het depot zetten, maar ik voel me niet goed... Ik neem even een taxi om naar een apotheek te rijden... En ik ben zo terug. Ik zal u er graag voor betalen. Het hoeft heus niet voor niets, hoor...ʼ
Om acht uur in de avond was de dame nog niet weer komen opdagen en Beulah Berryman begon goed de pest in te krijgen. Ook al, omdat die bagage wel wat raar rook... En zoiets kon je als keurige toiletjuffrouw helemáál niet hebben! Zou er geen adres of zoiets binnen staan? Zij probeerde de slotjes van de koffer. Die gingen zonder moeite open... en daar lagen wit-rood gevlekte handdoeken. Met twee vingers haalde ze die omzichtig wat uit elkaar... en staarde neer op een blondharige vrouwenbuik.
ʽWat krijgen me nou!ʼ gilde Beulah en rende naar de spoorwegpolitie. Ja hoor. De koffer bevatte de ontbrekende onderbuik van Hedvig plus een leeggeschoten .25 Colt automatic. Toen de toiletdame wat bij haar positieven was gekomen, en een signalement opgaf van de charmante dame, die de spullen had achtergelaten, klopte dat tot in de perfectie met de beschrijving van Winnie Ruth Judd.

Ach - wat een verhaal voor de pers! Deze rel had nu werkelijk álles wat voor een likkebaarderig sensatieverhaal nodig was. En om het helemáál perfect te maken, bleek de zachtaardige Winnie spoorloos verdwenen. De Los Angeles Examiner loofde 1000 dollar uit voor inlichtingen, leidend tot opsporing. Een concurrerende krant, de Times, bood daar overheen met 1500 dollar. Elke beschikbare detective werd op het spoor gezet. Dr. Judd zelf plaatste een dramatische advertentie op de voorpagina van beide bladen:

Winnie Ruth - kom alsjeblieft terug! Meld je bij de politie of bij mij. Vertel ons openlijk wat er gebeurd is. Je kunt al die dingen nooit alléén hebben gedaan. Wees niet zo onverstandig om anderen te beschermen.

Men wist, dat Winnie nog geen 10 dollar (van haar broer geleend) in haar tas had, toen zij van hem afscheid nam. Hoe ver kan iemand komen met zulk een flutbedrag?
Enkele koortsige dagen gingen voorbij. Toen rinkelde de telefoon in het kantoor van Louis P. Russell, een gepensioneerd rechter, die nauw bevriend was met Dr. Judd. Een beverige vrouwestem vroeg:
ʽIs Dr. Judd soms daar? U spreekt met zijn vrouw.ʼ
De ex-rechter schoot overeind in zijn stoel:
ʽNee, mevrouw Judd. Maar bel over een uur nog even, dan zal ik zorgen dat hij er wel is. Waar bent u?ʼ
Maar de andere kant had al opgehangen. Drie kwartier later kwam Judd zelf hijgend bij Russell binnenhollen en beide mannen wachtten in opperste spanning. Twee telefoontjes van buitenstaanders en dan...
ʽOh, dokter... met Winnie.ʼ (Een van de vreemde aspecten van de verhouding tussen Judd en zijn vrouwtje was ook, dat zij hem nooit bij zijn voornaam aansprak, maar altijd als ʽdokterʼ. Zelfs in bed!)
ʽDokter - ik heb dringend hulp nodig. Ik ben gewond.ʼ
ʽOch, mijn lief kind... waar ben je? Kun je hiernaar toe komen?ʼ
ʽNee nee - o, nee. Daar wacht de politie natuurlijk op me.ʼ
Na lang onderhandelen werd er een afspraak gemaakt... hoe onzinnig het ook klinkt, in het kantoor van een begrafenisondernemer die een goede bekende was van zowel Russell als Judd. Beide mannen stoven erheen in een taxi en wachtten af.
Een half uur later kwam Winnie Ruth de straat af strompelen. De ex-rechter verklaarde later:
ʽIk heb nog nooit zulk een zielig toonbeeld van een hongerig en nerveus wrak gezien als het vrouwtje dat bij ons binnenwankelde. Ze liet zich meteen op de vloer vallen en keek angstig naar de ramen:
ʽBescherm me alsjeblieft. Zorg dat de politie me niet grijpt.ʼ
Judd zag meteen het vuile, bloedbevlekte verband om zijn vrouws rechterhand.
ʽWat is er met je hand gebeurd, liefje?ʼ
ʽZe hebben me aangeschoten,ʼ klaagde Winnie. ʽDat mens van Samuelson heeft op me geschoten.ʼ
ʽWát? Die kleine Hedvig?ʼ
ʽJaja. O ja. Ze was helemaal gek. Alles wat ik daarna deed was pure zelfverdediging.ʼ
Judd haalde het verband eraf en zag een vrij onbetekenende wond. Dat leek niet veel op een schotwond, maar allá. Winnie vertelde wenend en snikkend, dat ze geld nodig had om hem te smeren naar Mexico. Geen van de aanwezige mannen zag veel heil in zulk een onbekookt plan. En na lang onderhandelen (vooral ook, omdat rechter Russell onomwonden verklaarde dat hij zelf meteen de politie zou opbellen als Winnie zich niet vrijwillig meldde) ging zij er mee akkoord, zich in handen te stellen van de officier van justitie.

Het daarop volgende proces was een puur feest voor psychiaters, verslaggevers en studenten in de psycho-pathologie. Maar de 12 mannen en vrouwen van de jury hielden hun hoofden koel. Om 5 uur op de 8ste februari trokken zij zich terug... Om kwart voor acht waren zij al terug, en meldden als hun eenstemmig oordeel dat Winnie Ruth schuldig was aan moord met voorbedachten rade. Twee weken daarna velde rechter Speakman het vonnis: Winnie Ruth zou worden opgehangen in de Staatsgevangenis van Arizona, uiterlijk 30 dagen daarna. En toen gebeurde er iets volkomen ongewoons. Wéér iets ongewoons. Hangende de uitvoering van het vonnis werd Winnie Ruth ontoerekenbaar verklaard, door toedoen van de directeur van de gevangenis, waarin zij zat opgesloten. Overplaatsing naar een inrichting voor geesteszieken. Daar begon Winnie prompt een lesbische verhouding met een verpleegster die haar hielp ontspannen. Zij werd gepakt... ergens anders achter de tralies gezet. En wéér ontsnapte zij.
Daarna is zij nooit meer teruggevonden.

De Lusitania zinkt... in zicht van de kust

Toen in 1912 de Titanic van voor tot achter onder de waterlijn opengescheurd door een ijsberg, na enkele uren zonk, kostte dat aan 1513 opvarenden het leven. De Lusitania ging naar de kelder in 1915, het tweede jaar van de Eerste Wereldoorlog, en dat kostte 1195 doden.
Toch wordt er véél meer geschreven over de Titanic dan over de Lusitania, en vermoedelijk heeft dat er mee te maken, dat dit laatste schip door een Duitse U-boot werd getorpedeerd en min of meer werd beschouwd als een oorlogs-slachtoffer. Hoewel juist die torpedoring één der voornaamste redenen was, waarom de Verenigde Staten aan Duitsland de oorlog verklaarden.
Opvallend is ook, dat veruit de grootste scheepsramp die ooit ter wereld heeft plaatsgevonden: het tot zinken brengen van de Wilhelm Gustloff in de Oostzee (in januari van 1945) globaal 7000 levens kostte. Ja - dat leest u goed: zevenduizend levens. Het schip was afkomstig uit het door de Russen afgesneden Oost-Pruisen en was volgepakt met vluchtelingen - in hoofdzaak vrouwen en kinderen.
Toch zijn de omstandigheden rondom het vergaan van de Lusitania, vlak onder de kust van Ierland, tragisch genoeg - door een rampzalige samenloop van ongelukkige gebeurtenissen - om hier nog eens na te vertellen.

Het was die dag een drukte van belang in de haven van New York. Dat was geen wonder, want het schip dat op vertrekken lag bij Pier 54 was één van de grootste schepen ter wereld en zeker het meest populaire. Het was het veel bewonderde S.S. Lusitania van de Britse Cunard Line, een echte Goliath van ruim 40.000 ton.
Veel mensen waren die dag naar de haven gekomen om het vertrek gade te slaan of om afscheid te nemen van hun familie of vrienden aan boord, en zoʼn groot schip vergt heel wat inspanning om haar voor het vertrek gereed te maken.
Er waren echter nog twee andere redenen voor de drukte rondom de vertrekkende reus. De dag waarop dit vertrek plaats vond, was namelijk zaterdag, 1 mei 1915. In Europa woedde toen de bloedige Eerste Wereldoorlog, en de Britten hadden schepen nodig om hun troepen te vervoeren. Daarom hadden ze, nog maar een paar uur geleden, een ander schip gevorderd van de Cunard Line, de Cameronia. Alle passagiers van dit schip waren echter al aan boord, en zouden nu ineens van hun reis af moeten zien. De directie van Cunard bood aan er zoveel mogelijk onder te brengen op de Lusitania, en 41 passagiers accepteerden dit aanbod. De gang van zaken werd er hiermee niet eenvoudiger op, nu al die passagiers ineens haast-je-rep-je mèt hun bagage naar de Lusitania moesten worden overgebracht. Dit bleek zoveel voeten in de aarde te hebben, dat het vertrek 2½ uur werd vertraagd.
Maar de voornaamste reden dat het zoʼn drukke bedoening was in de haven, was gelegen in een klein berichtje dat de dag tevoren in veel Amerikaanse kranten had gestaan. Het luidde als volgt:

MEDEDELING

Reizigers die van plan zijn zich in te schepen voor een reis over de Atlantische Oceaan dienen te bedenken dat er een staat van oorlog bestaat tussen Duitsland en zijn bondgenoten, en Engeland en zijn bondgenoten; dat de wateren rondom de Britse eilanden in de oorlogszône vallen; dat, in overeenstemming met de officiële mededeling, gegeven door de Keizerlijke Duitse Regering, vaartuigen die de vlag voeren van Groot-Brittannië of een van zijn bondgenoten, zich blootstellen aan vernietiging in die wateren en dat reizigers die varen in de oorlogszône op schepen van Groot-Brittannië of een van zijn bondgenoten, dit doen op eigen risico.

Keizerlijke Duitse Ambassade
Washington, D.C., 22 april 1915

Dit was duidelijk een dreigement. Er waren echter niet veel mensen die zich er iets van aan trokken. Sommigen dachten dat het bericht helemaal niet van Duitsland afkomstig was, maar dat er iemand probeerde de Cunard Line te chanteren. Anderen meenden dat de Duitsers bluften, dat ze helemaal de middelen niet hadden om in de Britse wateren schepen tot zinken te brengen. Weer anderen waren van mening dat ze, in dat geval, toch zeker geen passagiersschip aan zouden vallen.
Kortom, vrijwel niemand maakte zich zorgen over dit bericht.
Maar wél waren er op de kade en aan boord de onvermijdelijke journalisten, die diverse passagiers en bemanningsleden naar hun mening vroegen over het krantebericht van de vorige dag. De meeste ondervraagden dachten dat de Duitsers gek waren om zoiets af te kondigen, en dat àls er al onderzeeërs zouden zijn, die voor de Lusitania toch nooit een bedreiging konden betekenen. Het enorme schip was zeer snel, en gold als onzinkbaar. En dan was er altijd nog de Britse marine.
In deze optimistische stemming kwam het schip tenslotte gereed voor vertrek. Om 12.30 uur ging de grote stoomfluit en het gevaarte maakte zich langzaam van de kade los. Drie forse sleepboten sleepten de Lusitania naar het midden van de Hudson, waarna het grote schip op eigen kracht verder voer, de Atlantische Oceaan op... door duizenden mensen nagestaard.

Nu het passagiersschip eenmaal goed en wel op weg is, lijkt dit een mooi moment om eens even stil te staan bij het schip zelf en de mensen die er op die reis zoal op voeren.
Welnu, de Lusitania was toen acht jaar oud, gebouwd in Schotland, en was werkelijk gigantisch. Van voor tot achter was het 233 meter lang, en het had een waterverplaatsing van 41.400 ton. De Lusitania was inderdaad zeer veilig met een dubbele bodem, verdeeld in 175 waterdichte compartimenten. Deze constructie gold zelfs als nóg veiliger dan die van de ongelukkige Titanic.
Dat de Lusitania zeer snel was, klopte ook. Het schip bezat vier enorme stoomturbines met 25 ketels. Deze konden het schip een snelheid van meer dan 25 knopen geven. Niet voor niets droeg het schip al sinds haar doopreis de beroemde Blauwe Wimpel, toegekend aan het passagiersschip dat het snelst de Atlantische Oceaan overstak. Wat de passagiers echter niet wisten, was dat tengevolge van de oorlog er was besloten om gedurende deze reis zes van die ketels buiten werking te houden. Tenslotte zat Engeland dringend verlegen om kolen en stokers, die nu werden uitgespaard. Dit betekende wél, dat de maximumsnelheid nu niet boven de 20 knopen uit zou komen.
De lading van het schip bestond uit koper, vlees, bont en patronen voor kleine wapens. Totale waarde van de lading was zoʼn $10.000.000.
Wat de bemanning betreft, de gezagvoerder was tijdens deze reis ene William Turner, 63 jaar oud en een ouwe rot in het vak. Toch was hij maar een vervanger, ingevallen voor de vorige kapitein, ʽPaddyʼ Dow, die onverwacht ziek was geworden. Dat was met de meeste andere bemanningsleden ook het geval. De meeste officieren en manschappen die gewoonlijk op de Lusitania dienst deden, zaten nu in de Britse marine. Hun vervangers misten veelal nog de nodige ervaring. Bovendien had men niet alle bemanningsleden kunnen vervangen. Niettemin, de Lusitania was uitgevaren met een totaal van 702 bemanningsleden, van de kapitein tot de kajuitsjongen en stewards.
En nu de passagiers. Bij een beroemd schip als dit kon het niet anders of een behoorlijk deel van de passagiers bestond uit leden van de zogenaamde ʽHigh Societyʼ, dat wil zeggen mensen die iets te betekenen hadden, of dachten dat ze dat deden.
De belangrijkste van deze lieden was ongetwijfeld Alfred Gwynne Vanderbilt, een knappe man van 37 én multimiljonair. Volgens een voorzichtige schatting bedroeg zijn - geërfde - vermogen zoʼn 60 miljoen; in dollars, wel te verstaan. Vanderbilt was vrijgezel, met het natuurlijke gevolg dat vele vrouwen hem aan de haak hoopten te slaan. Tot nu toe zonder succes, ook omdat Vanderbilt een afkeer had van de society-wereld waarin zijn fortuin hem liet leven.
Een persoonlijke vriend van Vanderbilt was Charles Frohman, 54 jaar en een zeer succesvol producer van theaterstukken. Hij stond aan het hoofd van vele theaters in Engeland en de V.S.; hij was ongehuwd gebleven omdat, naar men zei, hij geen andere liefdes kende dan het theater en zijn onafscheidelijke wandelstok.
Dan had je nog het echtpaar Ernest en Alice Hubbard, beiden in de vijftig. Ernest was in die tijd een waar fenomeen; hij stond bekend als ʽFra Elbertusʼ en was een bekend auteur, kunstkenner, filantroop en societyfiguur. Alles wat hij zei of deed was nieuws. Bij het vertrek had hij de pers medegedeeld dat hij naar Europa ging voor een onderhoud met de Kaiser zelf!
Andere bekende passagiers waren George Kessler, een rijke New Yorkse wijnhandelaar; Madame Maria de Page, echtgenote van de directeur van het Belgische ziekenhuis in De Panne, die in Amerika geld had ingezameld voor het Belgische Rode Kruis; de jonge Charles Lauriat, die zijn firma uit Boston vertegenwoordigde op een zakenreis; Justus Miles Foreman, romanschrijver; Lady Mackworth, dochter van een Brits parlementslid; Isaac Lehman, New Yorks exporteur; de architecte Theodate Pope; Matt Freeman, Engels bokskampioen.
In totaal waren er deze reis 1257 passagiers aan boord, waarvan er 189 Amerikanen waren. Een eenvoudige optelling leert dat er dus 1959 mensen aan boord waren, passagiers en bemanning. De haven van bestemming was Liverpool, en de reis zou naar schatting ongeveer een week duren.

Op dergelijke schepen is het de gewoonte dat passagiers weddenschappen afsluiten over het aantal kilometers dat het schip aflegt binnen een bepaalde periode van 24 uur. De Lusitania gold, zoals gezegd, als zeer snel, en dus werd er gegokt op een hoog aantal kilometers. Maar elke dag bleven de resultaten ver beneden de verwachting. Geen wonder, met zes ketels uitgeschakeld! De passagiers meenden echter dat Turner zijn schip spaarde, om bij het laatste stuk er alles uit te kunnen halen.
Voor de rest waren veel passagiers alleen maar bezig zich stierlijk te vervelen. Het krantebericht met het Duitse dreigement vormde dan ook een dankbaar onderwerp van gesprek. Bijna niemand geloofde echt in gevaar, te beginnen met Vanderbilt en Frohman. De werkelijke oorzaak van deze ernstige onderschatting was gelegen in het feit, dat ʽonderzeebootʼ nog zoʼn weinig bekend begrip was. Maar heel weinig mensen hadden ooit zoʼn ding gezien, wisten nog minder hoe het werkte, en nog minder waartoe het in staat was. Op zijn best beschouwde men ze als een raar soort blikken bussen, die hoogstens een paar ouwe, gammele, van roest uit elkaar vallende kustvaarders aankonden. En bovendien, sinds Trafalgar had Engeland nooit meer een vijand op zee te duchten gehad. ʽBrittannia rules the wavesʼ nietwaar? Zeer binnenkort zou men ànders leren!
De eentonigheid aan boord bleek een zwaarder wegende factor te zijn dan het schitterende weer dat men tijdens de oversteek had. Daarom was het dan ook een dubbele verrassing toen men op donderdag 6 mei vóór het ontbijt bemerkte dat de reddingsboten buitenboord waren gedraaid, waarschijnlijk omdat men op ongeveer dit tijdstip de oorlogszone binnenvoer - 500 mijl van de Ierse zuidkust. De Lusitania had 48 reddingsboten aan boord, 22 gewone hangend in de davids, en 28 opvouwbare die op het dek lagen. Samen hadden ze een capaciteit van 2605 personen, veel meer dan er aan boord waren. Bovendien waren er 2325 reddingsvesten, en 35 grote reddingboeien. Je zou zo zeggen dat je bijna moeite zou moeten doen om te verdrinken als het schip zonk! Jaja, maar vele passagiers wisten niet in welke reddingsboot ze plaats moesten nemen. De enige oefening hiertoe was gedaan op dinsdagochtend, maar dat was maar voor één boot geweest, die nog niet eens te water was gelaten. Hierbij komt nog, dat maar weinig passagiers ook inderdaad wisten hoe je een reddingsvest aan moest trekken, hoewel in elke hut een gebruiksaanwijzing aan de wand hing. Wèl waren bij het binnenvaren van de oorlogszone de uitkijken verdubbeld.
In elk geval, reddingsboten of niet, het leven aan boord ging gewoon door. Die avond gaf Frohman een party, waarbij o.a. Vanderbilt, Kessler en kapitein Turner aanwezig waren. Midden in de party werd Turner weggeroepen wegens een dringend telegram. Dat luidde:
ʽOnderzeeboten actief bij zuidkust van Ierland.ʼ
De kapitein bleef de rest van de nacht op de brug.
Toen Charles Lauriat de volgende ochtend na het opstaan door een patrijspoort keek, werd hij onaangenaam getroffen: mist! Hoewel de nacht helder was gebleven, waren kort tevoren de eerste mistbanken komen opzetten. Om een uur of zeven ʼs ochtends zat men helemaal in de erwtensoep. Dit zette een domper op de stemming aan boord, want men had gehoopt vandaag weer eens land te zien. Lauriat merkte ook nog iets anders, namelijk dat de snelheid was verminderd. Deze was van 20 knopen gezakt naar 18, en zou nog dalen tot 15.
Kapitein Turner was bezorgd, en dat werd er niet beter op toen hij om half negen die 7e mei een tweede boodschap kreeg, die hem aanried vooral in de buurt van de havens uit te kijken, en verder meldde dat er onderzeeboten zaten bij Fastnet, de uiterste zuidwestpunt van Ierland.
Door de mist had men moeite de positie te bepalen, maar om een uur of elf trok deze onverwacht op. De zee was leeg; geen land, geen schepen, niets. Dat was raar; volgens de verwachting had men land moeten zien, en afgezien daarvan, waar waren alle schepen gebleven die hier gewoonlijk rondvoeren? De Ierse zuidkust was sinds de komst van de stoomschepen een der drukste aanvoerroutes voor Groot-Brittannië. Zeker, de Britse marine had het erg druk in de Noordzee en bij de Dardanellen, maar dan was er nog altijd de Irish Coast Patrol, een hoogdravende benaming voor een allegaartje van kleine, verouderde oorlogsschepen, gestationeerd in de kleine havenstad Queenstown. Tegenwoordig heet deze stad Cobh. Niemand aan boord wist het, maar sinds het vertrek van de Lusitania uit New York hadden Duitse U-boten in deze wateren al 23 schepen tot zinken gebracht, en de Britten en Ieren konden hier weinig tegen doen. Het was dus logisch dat de schepen in deze wateren voorzichtig waren geworden.
Aan boord van de Lusitania was niemand erg ingenomen met deze situatie. Weliswaar liet kapitein Turner de snelheid opvoeren tot 18 knopen, nu de mist weg was, maar men had toch liever een stuk land gezien om een peiling op uit te voeren en zodoende de positie te bepalen. En de passagiers mopperden en waren teleurgesteld bij de aanblik van een lege zee. ʽMooie manier om ons welkom te heten,ʼ bromden sommigen.
Om 11.25 uur kwam weer een boodschap door:
ʽOnderzeeboten actief in zuidelijk deel Ierse Kanaal, laatstelijk gemeld 20 mijl ten zuiden van lichtschip Coningbeg. Verzeker u ervan dat de Lusitania dit ontvangt.ʼ
Er leek geen reden tot pessimisme. Men wist wel niet de precieze positie van het schip, maar in elk geval was Coningbeg nog lang niet bereikt. Dat lag halverwege Waterford en Cornsdale Point, terwijl de Lusitania op zijn best ter hoogte van Cork was.
Om een uur of twaalf kwam Lauriat uit zijn hut, en na een wandeling aan dek ging hij de grote eetzaal binnen voor de lunch. Bij die gelegenheid viel het hem op dat op het D-dek, waar de eetzaal was, alle patrijspoorten open stonden. Die hoorden dicht te zijn nu het schip in de oorlogszone voer. Lauriat maakte zijn goede vriend en tafelgenoot, de Engelsman Lothrop Withington, erop attent. Geen van tweeën had er een verklaring voor, maar Lauriat zou zich dit later nog herinneren.
Omstreeks ditzelfde tijdstip, 12.40, werd op de brug een vierde waarschuwing ontvangen:
ʽOnderzeeboot vijf mijl zuid van Cape Clear, gezien om 10.00 uur en varend richting west.ʼ
Geen enkel probleem. De positie was nog altijd onzeker, maar Cape Clear lag in ieder geval een heel eind achter hen.
Pas tegen enen, veel later dan verwacht, zag men land. Het duurde echter nog tot 13.40 uur voor men het land ook herkende. Het was onmiskenbaar The Old Head of Kinsale, een in zee uitstekende kaap ten westen van de haveningang van Cork.
In al die tijd was er nog steeds geen schip gezien, hoewel het zicht weer prima was. De meeste passagiers zaten nu aan de lunch, omdat er op zee toch niets was te zien. De Lusitania was totaal alleen.

De passagiers hadden maar voor de helft gelijk: de zee was inderdaad leeg, maar de Lusitania was niet meer alleen. Onzichtbare ogen hielden het grote schip in de gaten.
Deze ogen behoorden toe aan Kapitänleutnant Walther Schwieger, commandant van de Duitse onderzeeboot U-20. Schwieger was een knappe, blonde man van 32 en zijn patrouille was tot nu toe niet slecht verlopen. Ze hadden een paar schepen de grond in geboord, maar dat waren allemaal maar kleine geweest. En nu had hij ineens deze gigant in zijn periscoop zien opdoemen. Noch hij, noch zijn collegaʼs hadden ooit zoiets voor hun torpedobuizen gehad. Schwieger besloot te proberen het schip onder schot te krijgen. Er volgden ongeveer 20 minuten jagen, waarbij de machines en het roer zeer veelvuldig gebruikt werden, en toen zag Schwieger het grote schip naar zich toedraaien. Dat was zijn kans! Hij gaf bevel de boegbuizen te laden, zeker als hij was dat het schip er voor langs zou varen. Om het nog mooier te maken zou de afstand dan zó klein zijn, dat missen vrijwel uitgesloten was.
Schwieger kreeg bericht dat de boegbuizen waren geladen.
ʽKlaar, buis twee?ʼ vroeg hij.
ʽKlaar, Herr Kaleu.ʼ
Schwieger wachtte op de ideale schietpositie. En toen:
ʽFeuer!ʼ
Plotseling schokte de U-boot omhoog, beroofd van het gewicht van de torpedo, die keurig gericht op het passagiersschip afsnelde.

Die laatste draai van de Lusitania, waardoor Schwieger zijn kans had gekregen, was een gevolg van het feit dat Turner had gemerkt dat zijn schip te dicht onder de kust was gekomen. Om niet aan de grond te lopen, liet hij dus stuurboord uit draaien.
ʽKijk, een dolfijn,ʼ zei een passagier op het B-dek.
Mrs. Florence Padley uit Vancouver, Canada, liep naar de reling, keek en slaakte toen een kreet:
ʽDat is geen dolfijn, dat is een torpedo!ʼ
En ze rende weg om haar reddingsvest te halen.
Weinig mensen zagen de torpedo aankomen. Per slot van rekening waren de meeste passagiers aan het lunchen, en voor de rest had je niet veel meer dan de uitkijken op het dek. Eén van die uitkijken was matroos Leslie Morton uit New York. Hij had de uitkijk aan stuurboord en hij zag ineens een spoor van witte bellen op het schip afkomen.
ʽTorpedo naderend aan stuurboord!ʼ riep hij naar de brug.
Het volgende ogenblik trof de torpedo doel, en de explosie gooide de matroos omver.
Charles Lauriat was ook aan dek, maar aan bakboord. Hij zag de torpedo dus niet, maar hij hoorde wel de ontploffing:
ʽWaar ik stond... was de schok nauwelijks te horen. Het was een zwaar gedempt geluid, maar het goede schip trilde een ogenblik onder de kracht van de explosie; vlak daarop volgde een tweede explosie, maar die klonk anders; het leek meer op die van een ketel in de machinekamer.
Toen ik me omdraaide in de richting van de explosie, zag ik een fontein van kolen, stoom en wrakhout omhoog komen.ʼ
Lauriat was een methodisch man, en daarom keek hij op zijn horloge; het was toen 14.08 uur. In de middag dus.
De exporteur Isaac Lehman zat in de rookkamer op het A-dek; voor hem klonk het alsof er een kanon werd afgeschoten. Overigens hoorde hij maar één explosie. Wijnbaron George Kessler hoorde alleen ʽeen bonk tegen de zijkant van het schipʼ. Met zijn eeuwige sigaar in zijn mond begaf hij zich naar het dek om te kijken wat er aan de hand was. De architect Theodate Pope zei het zo:
ʽHet klonk als een pijl die een schietschijf treft, maar dan duizendmaal zo hard, en ik dacht dat er nog een doffere explosie achteraan kwam.ʼ
Er was zo goed als niemand die niet òf de schok voelde òf de explosie hoorde. Het was verbazingwekkend dat bijna iedereen instinctief direct begreep wat er was gebeurd, en de meeste mensen begaven zich dan ook in de richting van het dek, met maar één gedachte:
Het schip was getorpedeerd!

Ook de Duitsers zagen dat natuurlijk. Schwieger, aan de periscoop, knikte goedkeurend. Het was een perfecte treffer geweest. De Duitser zag het grote schip draaien naar stuurboord. Hij zag dat het slagzij begon te maken, ook naar stuurboord, en dat de boeg dieper in het water leek te liggen. Schwieger zag met kennersblik dat zijn prooi gedoemd was. Een tweede torpedo zou niet nodig zijn. Trouwens, er was er nog maar één over. Met deze vette buit op zijn naam kon hij nu rustig terugkeren naar Duitsland.
Inderdaad was de wond van de Lusitania dodelijk. De torpedo trof het schip vlak onder schoorsteen nr. 1, en scheurde een groot gat in de dikke scheepswand. Vlak daarop kwam nog een explosie, deze maal in het inwendige van het schip. Vrijwel zeker was dit één van de ketels die ontplofte. Het was ook deze tweede ontploffing die de fontein van wrakhout veroorzaakte die Lauriat had gezien.
Lauriat bemerkte trouwens vrijwel meteen wat ook Schwieger had gezien. De Lusitania maakte slagzij naar stuurboord èn de boeg begon dieper te liggen.
Kapitein Turner was ten tijde van de explosie op de brug. Hij beval direct om koers te zetten naar de Ierse kust, die nog steeds te zien was, in de hoop zijn schip aan de grond te kunnen zetten. Bovendien beval hij de machines op volle kracht achteruit, om de snelheid te verminderen zodat men de reddingsboten kon laten zakken. Maar hoe men ook aan het roer draaide, er gebeurde niets. De Lusitania vertikte het om te keren, en tot overmaat van ramp bleek de snelheid ook niet te verminderen. Dat had zijn oorzaak in het feit dat bij de ontploffing vele stoomleidingen waren gebroken, waaronder ook de hoofdstoomleiding van het schip. Hierdoor was het roer buiten werking getreden. De machinekamer was een volslagen ravage ten gevolge van binnenstromend water, gloeiende stoom uit de gebarsten leidingen en de ontplofte ketel. Vanuit die richting hoefde Turner weinig meer te verwachten.
Charles Lauriat was een van de weinige passagiers die direct begrepen dat de Lusitania zou zinken. Hij haastte zich dan ook naar zijn hut om er zijn reddingsvest en een paar belangrijke papieren te halen. Onderweg zag hij het echtpaar Hubbard. Ernest en Alice stonden naast elkaar aan de bakboordreling over zee uit te kijken. Lauriat maande hen dringend hun reddingsvesten te halen, maar ze schenen hem niet te horen. Toen Lauriat terugkwam waren ze weg, en geen van de overlevenden heeft ze nog gezien.
De plaats waar men in de reddingsboten kon stappen was het B-dek, en daarheen begaf zich nu iedereen. Vrijwel niemand haastte zich. Waarom ook, de Lusitania kon immers toch niet zinken? Bij het te water laten van de reddingsboten deden zich twee problemen voor. In de eerste plaats was er een duidelijk gebrek aan bekwame zeelui. Er waren er daarvan toch eigenlijk al te weinig aan boord, en bovendien was nog een aanzienlijk deel bij de explosie gedood of gewond. In de tweede plaats was er de slagzij van het getroffen schip, die inmiddels al vrij aanzienlijk was. Iedere ervaren zeeman weet dat je in dat geval alleen de reddingsboten aan de overhangende zijde kunt gebruiken, in dit geval de stuurboordzijde, anders bonken de boten tegen de hellende scheepswand, aan de andere kant. Maar er waren weinig ervaren zeelui, en men deed twee pogingen om vanaf de bakboordzijde een sloep te water te laten. De eerste sloep brak van zijn davids los, en allen die erin zaten vielen in zee. De tweede haalde het op de een of andere manier, maar was lelijk beschadigd geraakt en maar half vol met mensen.
Na deze mislukking gaf men het op aan die kant, en probeerde nu de stuurboordsloepen te laten zakken.

De hoofdmarconist van de Lusitania heette Robert Leith. Zodra het schip was getroffen was hij in vliegende vaart naar zijn hut gerend en begon als de bliksem S.O.S.-seinen uit te zenden. Het was dringend nodig dat dit gebeurde, want nog altijd was er geen schip in zicht, en was de U-20 de enige getuige geweest van de torpedering. Na een paar minuten viel de stroom uit: de generatoren hadden het opgegeven. Leith ging prompt over op noodbatterijen en bezorgde zich zowat een lamme hand van het seinen.
Vele stations in en uit de buurt vingen de seinen op, óók de Duitse Admiraliteit. Er waren drie schepen binnen redelijke afstand van de Lusitania. de Britse tanker Narragansett op 35 mijl afstand, en de vrachtschepen Etonian en City of Exeter die een paar mijl verder weg lagen. Alledrie vingen ze de seinen op, en koersten op volle snelheid naar de plaats van de ramp. Een vierde schip, de Swanmore, ving de S.O.S.-seinen ook op, maar ging er vandoor, bang voor een U-boot-aanval. Dit schip was op slechts 30 mijl afstand.
Ook in de kleine haven Queenstown werd het S.O.S. opgevangen. Zodra het nieuws algemeen bekend werd, stormde iedereen naar de haven, en koos zee in alles wat maar drijven wilde.

Het resultaat was een bonte verzameling kleine schepen van sterk uiteenlopende typen, tesamen 25-30 stuks, waaronder sleepboten en vissersscheepjes. En allemaal voeren ze zo snel mogelijk in de richting van de Lusitania.
Daar werd de slagzij nog steeds groter. Een poosje was die 15 graden gebleven, maar nu werd het erger. De instrumenten op de brug gaven al meer dan 20 graden aan. De reden voor deze plotseling erger wordende slagzij was dat het water de openstaande patrijspoorten van het laagste dek, het D-dek, had bereikt en nu met brede stralen naar binnen spoot.
Robert Leith seinde inmiddels verwoed door en kreeg daarbij in de gaten dat de slagzij verergerde. In stilte zond hij een schietgebedje omhoog, dat het schip zou blijven drijven. Want Robert Leith kon niet zwemmen.
Het voorgaande had allemaal plaats gevonden in een paar minuten. Nu kwam er een bevel van de brug. Kapitein Turner was ervan overtuigd dat zijn schip nog wel een paar uur zou blijven drijven, en aangezien er hulp te verwachten viel uit Queenstown was er geen haast nodig met de reddingsboten. Turner beval dus dat alle ervaren zeelui zich bij de brug moesten melden om orders in ontvangst te nemen. De nog onervaren zeelui zouden de reddingsboten wel aankunnen, vooral als de Lusitania haar vaart eenmaal had uitgelopen. Tegelijkertijd stuurde Turner een paar officieren aan dek om de passagiers gerust te stellen en hen te verzekeren dat er geen gevaar was.
Het te water laten van de sloepen gebeurde vrij klungelig, hoewel de overhangende stuurboordzijde minder last gaf. De bokser Matt Freeman verwondde zijn hand erbij, en werd verbonden door Madame De Page. De boten die met meer geluk dan wijsheid in het water terechtkwamen, waren vaak maar half vol en men roeide snel weg om niet te worden meegezogen als de Lusitania zou zinken.
De heer F. Bertram Jenkins, wolkoopman uit Londen, zat in een van die boten, maar bij het laten zakken ging er iets mis, en alle inzittenden kwamen in zee terecht. Jenkins kon een riem te pakken krijgen, en hield zich daaraan drijvende. Dr. Daniel Moore uit South Dakota zag een andere boot veel te hard in het water terechtkomen, en besloot toen om niet van een boot gebruik te maken. Hij greep een lege ton en sprong ermee overboord.
Isaac Lehman was na de explosie meteen naar zijn hut gerend, waar hij bemerkte dat zijn reddingsvest was gestolen. Hij stak zijn revolver bij zich - waarom wist hij niet - en vond een ander vest. Terug aan dek zag hij de oude steward James McCubbin, voor wie dit de laatste reis vóór zijn pensioen zou zijn geweest, en de jonge scheepsdokter, Dr. J. McDermott. Beiden lachten toen Lehman zei dat hij naar de reddingsboten ging. De Lusitania zou zinken? Belachelijk! Lehman liet hen alleen: zij werden geen van tweeën gered. Verderop trof Lehman een matroos aan die bezig was om op bevel van de kapitein een losgemaakte reddingsboot weer vast te maken. Lehman had maling aan dat bevel, en dwong de matroos met zijn revolver om de boot te laten zakken. Maar weer liep het verkeerd en toen Lehman in wilde stappen maakte de boot een onverwachte beweging en Lehman belandde in zee, waarbij hij zijn been lelijk bezeerde. Ondanks de pijn zwom hij als een gek van het schip weg, uit vrees voor de zuiging.
Intussen, aan boord van het gedoemde schip, waren de passagiers koortsachtig aan het zoeken naar reddingsvesten. Op een paar uitzonderingen na, zoals Lauriat en Lehman, wist niemand waar hij een reddingsvest kon vinden, en al evenmin hoe je zoʼn ding aan moest doen. In alle hutten hing een papiertje aan de wand met instructies daarover, maar weinig passagiers hadden de moeite genomen om het te lezen. Dat wreekte zich nu. Iedereen rende radeloos rond, op zoek naar een reddingsvest, en men ondervroeg alle bemanningsleden ernaar. Hierbij kwam nog dat de hutten op de lagere dekken al spoedig onbereikbaar waren door het water. Wèl stonden er op het A-dek een paar grote kisten waarop met koeieletters Reddingsvesten stond. Deze kisten bevatten echter lang niet genoeg van die dingen.
Lady Mackworth durfde het aan om naar haar hut terug te gaan, op het B-dek. Het lopen kostte haar enige moeite vanwege de al vrij sterke slagzij, maar ze haalde het. Weer terug aan dek durfde zij echter niet te springen. Dit probleem loste zich vanzelf op. Toen het schip ver genoeg was gezonken, kon ze zó het water instappen.
Meer naar achteren toe stond een klein groepje mensen rondom de figuur van Charles Frohman. Ze wachtten op het einde. Frohman toonde geen spoor van angst, hij gaf zijn eigen reddingsvest zelfs aan een hysterische vrouw. Weldra spoelde een golf het hele groepje van het dek af. Van hen was de actrice Rita Jolivet de enige overlevende.
Ook de romanschrijver Forman en zijn vriend Charles Klein, de toneelschrijver, werden weggespoeld. Hun verdere werken zouden posthuum moeten verschijnen.
Theodate Pope verkoos te springen, samen met haar dienstmeid en haar vriend, de spiritualist Edwin Friend. Alleen Friend werd niet gered, zodat die kon gaan onderzoeken hoe het door hem zo vaak opgehemelde leven na de dood eruit zag.
De meest rustige persoon op het achterdek was waarschijnlijk Alfred G. Vanderbilt. Onverstoorbaar hielp hij de vrouwen in de boten en in hun reddingsvesten, en kalmeerde ze als ze over hun toeren raakten. Toch moet hij iets van verdriet hebben gevoeld. Tenslotte had hij de afgelopen jaren vele malen op de Lusitania gevaren, net als Frohman, en hij had het grote schip leren kennen en waarderen. Toch stuurde hij zelf zijn bediende RonaId Denyer weg om meer reddingsvesten te zoeken, terwijl hij zijn eigen reddingsvest afstond aan een verpleegster die er geen had. Een erg moedige - of dwaze - daad, want er waren nu geen reddingsvesten meer voorhanden en Vanderbilt kon niet zwemmen. En hoewel Alfred Gwynne Vanderbilt een van de rijkste mensen ter wereld was, verdronk hij even makkelijk als de armste stoker aan boord.
En zo raakten op den duur steeds meer opvarenden te water. Aan boord waren ze nog vrij stil geweest, maar te water gilden velen hun kelen hees, voorzover ze daar nog de kracht toe hadden. Eén echtpaar, de heer en mevrouw Pappadopoulo, besloot te pogen de kust van Ierland te bereiken op eigen kracht, dat wil zeggen door te zwemmen. Alleen mevrouw Pappadopoulo haalde het: na een paar uur werd ze uitgeput aan boord gehesen van een klein schip uit Queenstown. Haar man is nooit gevonden. Matt Freeman had zijn dag niet vandaag. Met zijn verbonden hand hielp hij zo goed hij kon met de boten, maar toen hij merkte dat voor het grote schip het eind in zicht was sprong hij vanaf de achterplecht zo ver mogelijk in zee. Onverwacht dreef echter een lege, halfgezonken reddingsboot in de weg en Freeman stootte lelijk zijn hoofd. Hevig bloedend zwom hij verder en kon zich tenslotte aan een stuk wrakhout vastklampen.
Charles Lauriat had een poosje geholpen bij de boten, maar besloot nu om nog eenmaal naar zijn hut te gaan, op het B-dek. Hij schatte dat hij daarvoor nog wel tijd genoeg had. Bij deze gelegenheid merkte hij op dat ook op dit dek de patrijspoorten open stonden. Hij had geen tijd om ze te sluiten, en bovendien was het nu toch al te laat. Lauriat vond in zijn scheefhangende hut wat hij zocht: zijn paspoort en nog enkele andere belangrijke papieren. Hij haastte zich terug naar buiten, en zag dat er aan stuurboordzijde nog twee reddingsboten over waren. Beide zaten vol met vrouwen en beide hadden moeilijkheden. Lauriat ging naar de dichtstbijzijnde boot, die in de davids vastzat. De andere boot raakte nog net op tijd los, maar bij deze boot lukte dat niet meer. Het water steeg nu snel, eerst tot aan het B-dek, en toen het A-dek. Lauriat begreep dat er geen tijd meer was, schreeuwde dat iedereen hem moest volgen en sprong over boord.
Zo gauw hij te water was begon hij weg te zwemmen, maar na een meter of dertig voelde hij ineens iets over zijn schouders glijden dat hem onderwater wilde trekken. Met moeite kon hij zich bevrijden, en zag toen dat het de radio-antenne was, die tussen de masten was opgespannen. Hij draaide zich nog op tijd om om de Lusitania te zien verdwijnen.
Het schip zonk heel rustig, zonder veel lawaai. Heel anders dus dan de Titanic. Het ene ogenblik zag men nog een groot deel van de opbouw, en de vier enorme schoorstenen, en het volgende ogenblik was alles weg. ʽMijn god, de Lusitania is weg!ʼ riep George Kessler, die vlak naast Lauriat dreef.

De Lusitania zonk in tamelijk ondiep water: slechts 360 voet, nauwelijks meer dan 100 meter. Het schip zelf was meer dan tweemaal zo lang. Er klonk gesis van stoom, en vooral geschreeuw van de opvarenden.
Men had niet bang hoeven te zijn voor zuiging, want integendeel werd er een grote hoeveelheid stoom, water, rook en wrakstukken omhoog gestoten. Dat kwam, doordat de grote schoorstenen bij het zinken water hadden geschept, dat door de gloeiendhete ketels stoom was geworden. Minstens twee mensen werden in de schoorstenen gezogen om er even later, zwart van het roet, weer uit te komen. Voor de rest mankeerden ze niets. Wel waren de nu overal neervallende wrakstukken gevaarlijk. Sommige schipbreukelingen werden gewond, sommige misschien wel gedood.
Kapitein Turner was tot het laatst op de brug gebleven en had deze pas verlaten toen het water er binnenstroomde. Daarna verliet hij het schip, in de mening dat hij de laatste aan boord was, zoals het een kapitein betaamt. Er waren toen nog een paar passagiers, helemaal op de achterplecht, maar dat kon Turner niet weten. Hij zag kans een langsdrijvende stoel te pakken en hield zich zo drijvende.
Ook de matroos Leslie Morton, die de torpedo het eerst had gezien, gedroeg zich moedig. Met zijn vriend William Parry zag hij kans een opvouwbare reddingsboot uit te zetten, en zo redden ze zoʼn 50 mensen.
Marconist Robert Leith was zo lang mogelijk op zijn post gebleven, en dreef nu in zijn eentje in een halfgezonken reddingsboot rond.
Natuurlijk gedroeg niet iedereen zich moedig. Dat zou ook teveel zijn gevraagd. Sommige van de reddingsboten vertrokken al naar de wal toen ze nog nauwelijks halfvol waren, en deden geen poging nog drenkelingen op te pikken. Maar over het algemeen gedroeg de bemanning zich goed.

Goed - de Lusitania was dus gezonken, Alle voorspellingen ten spijt, had zij het niet lang uitgehouden. De tijd van zinken was 14.27 uur, zodat in totaal slechts 18 à 19 minuten alles voorbij was. Nu het schip weg was, waren de schipbreukelingen en wrakstukken alles wat overbleef. Sommige personen dreven urenlang rond voor ze gered werden. Ze konden ook weinig anders doen dan op redding wachten. En intussen werd het donkerder, en ook kouder.
Plotseling, om een uur of vijf, kwam er nieuwe hoop. Vanuit het zuidoosten naderden er twee stoomschepen, en die kwamen recht op de drenkelingen af. Zonder dat men het kon zien, was er achter de horizon zelfs nog een derde schip. Dit waren de Narragansett, Etonian en City of Exeter, die op het door Leith uitgezonden S.O.S. afkwamen. Iedereen wist nu de redding nabij.
Maar plotseling, zonder sein of teken of zoiets, draaiden beide schepen om en verdwenen weer achter de horizon, tot grote verbazing en ontsteltenis van de drenkelingen. Er was echter een heel goede reden voor: aan boord van de Narragansett had men een torpedo gezien, die vlak vóór de boeg langs liep. De kapitein van de Narragansett dacht direct, dat het S.O.S.-bericht een val was geweest; een truc van een listige U-bootcommandant. Hij liet een waarschuwing uitseinen aan de twee andere schepen, waarop hij er als de bliksem vandoor ging.
Die torpedo was geen verbeelding geweest. Het was de laatste torpedo geweest van de U-20, die nog steeds in de buurt was. Schwieger zag zijn torpedo missen. Hij liet de onderzeeboot bovenkomen om de achtervolging in te zetten, en de U-20 dook op precies tussen de Etonian en de City of Exeter in. Beide schepen draaiden prompt om en gingen er eveneens vandoor. Schwieger zette de achtervolging in, in de hoop ze met zijn dekkanon te kunnen vernietigen, maar de schepen waren te snel. Tenslotte moesten de Duitsers het opgeven, en zetten koers naar hun thuishaven.

De enige mogelijkheid op redding was nu nog de bijeengeraapte vloot uit Queenstown. Hoewel er vele typen schepen uit de kleine haven daarbij waren, bleef het marine-smaldeel in de haven liggen, op bevel van zijn commandant, de vlagofficier H.L.A. Hood. Zo gek was dat bevel niet, want Hoods schepen waren slechts vier kleine, verouderde kruisers en zouden kansloos zijn tegen U-boten. En geen enkele U-boot-commandant zou de verleiding kunnen weerstaan om er een paar torpedoʼs aan te wagen.
Ondanks dus de afwezigheid van het marine-smaldeel waren er nog genoeg schepen over. En terwijl ze één voor één de haven uitvoeren, bereikte het nieuws ook de Amerikaanse consul aldaar, Wesley Frost. Frost wist dat de Lusitania veel Amerikanen aan boord had, en deze ramp kon volgens hem alleen maar oorlog betekenen - tussen de V.S. en Duitsland. Inmiddels was ook de plaatselijke agent van de Cunard Line, J.J. Murphy, ingelicht. Beide mannen begonnen meteen van alles te organiseren: ze verzonden telegrammen, lichtten de hotels en ziekenhuizen in, en lieten draagbaren, thee en whisky naar de haven komen.
Buiten de haven kregen de kleine schepen gezelschap van een Grieks vrachtschip: de Katerina, dat ook het S.O.S. had opgevangen. Ook het oude raderschip Flying fish voer mee uit. Dit schip had tenminste een ketel, waartegen men eventuele drenkelingen zou kunnen warmen; de meeste schepen van deze kleine vloot hadden alleen maar een zeil.
Vanuit vele mijlen in de omtrek kwamen mensen naar de kust, met name naar The Old Head of Kinsale, om zich te vergapen aan binnengebrachte schipbreukelingen. Ze zagen de kleine vloot uitvaren en wat later, toen het al begon te schemeren, zagen ze ook de eerste reddingsboten van de Lusitania aan komen varen. In totaal waren dat er zes, allemaal stuurboordsloepen. Allemaal konden ze op eigen kracht Queenstown bereiken. Hoewel het rustig weer was, waren de sloepen beslist niet tot hun maximum gevuld. Men had anders nog heel wat meer levens kunnen redden.
Met de opvouwbare sloepen was het iets heel anders. Het was de bedoeling dat die gewoon bleven drijven als het schip zonk, en dat gebeurde meestal ook wel, maar het bleek voor de meesten te moeilijk om ze open te vouwen. Maar drijven deden ze, en dat bleek goed van pas te komen. De matrozen Morton en Parry, bijvoorbeeld, konden met één zoʼn ding ongeveer 50 mensen redden. En ook Charles Lauriat had kans gezien om er een te bemachtigen, en verzamelde daarmee een groepje drenkelingen om zich heen. Tenslotte werd de hele groep van Lauriat opgepikt door de Flying fish.
Ofschoon de zeelui van de kleine reddingsvloot veel doden vonden, wisten ze toch ook veel mensen te redden. De wolkoopman Jenkins werd na anderhalf uur meer dood dan levend in een vissersbootje gehesen, volkomen uitgeput. Dr. Moore werd na eveneens anderhalf uur in het water opgevist door de patrouilleboot Brock. Lady Mackworth had twee uur en 45 minuten in het water doorgebracht en was bewusteloos toen de sleepboot Bluebell haar vond. De bokser Freeman bracht bijna drie uur in het koude water door, gewond aan hand en hoofd, maar bleef zich koppig aan een stuk wrakhout vasthouden, terwijl anderen om hem heen soms loslieten. Hij werd op tijd gered, evenals Kapitein Turner die op zijn 63e toch nog drie uur koud water overleefde.
Isaac Lehman had veel last van zijn been, dat erge pijn deed. Er zat dan ook niet veel leven meer in hem, toen ze hem uiteindelijk aan boord hesen. Zijn revolver had hij nog steeds bij zich. De moedige marconist Robert Leith werd bewusteloos uit zijn zwaar gehavende reddingsboot gevist. Overigens zouden later zowel Leith als matroos Morton door koning George V persoonlijk voor hun moedige gedrag worden bedankt. Ook de wijnbaron Kessler werd gered.
Het invallen van de duisternis maakte het redden natuurlijk moeilijker, ook al omdat de drenkelingen in het begin nog wel geschreeuwd hadden, maar daar nu niet meer de kracht voor hadden. De kleine reddingsvloot moest goed zoeken in de schemering. Iedereen die gevonden werd, werd aan boord genomen, dood of levend. Tot degenen die al dood waren behoorden o.a. Frohman en Madame De Page. Alles wat werd opgevist werd naar Queenstown gebracht, waarheen de schepen een voor een terugkeerden met hun vracht van levende of dode mensen.
In Queenstown waren meerdere hotels. De eigenaar van het grootste hotel was ongelukkigerwijs een Duitser die naar Ierland was geëmigreerd. De man vermoedde, dat hij bij zijn nieuwe gasten niet bijster populair zou zijn en sloot zichzelf op in een toilet in de kelder. Zijn hotel was al gauw barstensvol met schipbreukelingen, evenals de andere hotels. Sommigen werden wegens plaatsgebrek in privé-huizen ondergebracht.
De doden werden, zo gauw ze aankwamen, naar de drie lijkenhuizen van de stad gebracht en daar opgebaard op tafels, banken of gewoon op de vloer. De hele nacht door kwamen er schipbreukelingen binnen, uitgeput of niet, om hun familie of vrienden te zoeken. Telkens weer tilde men een deken op in de hoop dat de gezochte er niet onder zou liggen. Maar soms vond men wat men zocht...
Ook de volgende dag, 8 mei, werden nog lichamen binnengebracht. De agent van de Cunard Line, Murphy, zorgde ervoor dat Londen werd ingelicht zodra een lichaam was geïdentificeerd, en Londen lichtte dan Amerika in. En steeds groeide de lijst aan.

Voorlopig bleven de meeste overlevenden in Queenstown, door vermoeidheid of emoties niet in staat om zich te verplaatsen. De bevolking was zeer gastvrij voor de getroffenen, en zorgde voor alles. De telegraaf in het postkantoor stond roodgloeiend, zowel van binnenkomende als van uitgaande telegrammen. Natuurlijk waren er overal families of vrienden zeer ongerust over het lot van hun dierbaren, terwijl de overlevenden graag wilden laten weten dat ze nog leefden.
Uiteindelijk bleek dat er 764 mensen gered waren. Er waren echter 1959 personen aan boord geweest, zodat er maar liefst 1195 dood of vermist waren. En daarvan waren er 123 Amerikanen!
Hoewel er gaandeweg meer overlevenden vertrokken uit Queenstown, kwamen er ook steeds meer vreemdelingen binnen. Dat waren dan òf journalisten òf familie of bekenden van de doden of vermisten. Onder die laatsten bevond zich onder meer Dr. Antoine de Page, die het lichaam van zijn vrouw in België zou laten begraven. Ook was er een advocaat uit Londen, in dienst van de familie Vanderbilt, die een beloning van 1000 pond uitloofde voor degene die het lichaam van Alfred Vanderbilt zou vinden. Dit gebaar bleek vergeefs: de ongelukkige Vanderbilt werd nooit gevonden, evenmin als het echtpaar Hubbard en vele anderen.
Tenslotte bleven er nog 140 niet geïdentificeerde lichamen over. Die werden alle in een massagraf begraven op maandag 10 mei.
Charles Frohman werd tenslotte begraven in New York. Er waren vele Broadway-sterren aanwezig.

Al op de dag na de ramp vond er een rechtszitting plaats, in Kinsale. De rechtbank ondervroeg verscheidene getuigen, waaronder kapitein Turner en klaagde tenslotte ʽde officieren van genoemde duikboot en de keizer en regering van Duitsland onder wier orders zij stonden wegens welbewuste en meervoudige moord voor de gehele beschaafde wereld aanʼ. Niemand had een andere uitspraak verwacht.
Nog later deed het Hooggerechtshof in Londen een ongeveer gelijke uitspraak, hoewel in iets mildere bewoordingen.
Inderdaad, over de hele wereld wekte deze daad alom verontwaardiging, te beginnen in Amerika, waar de houding ten opzichte van Duitsland zienderogen verslechterde. Alle Amerikaanse kranten keerden zich fel tegen Duitsland en cartoonisten maakten de keizer belachelijk. Pro-Duitse Amerikanen werden ineens een minderheid, die maar beter zijn mond kon houden. Op 10 mei verklaarde de Amerikaanse president, Wilson, zich duidelijk tegen Duitsland. Senator Roosevelt vergeleek de Duitsers met zeerovers.
Ook in Duitsland was men niet zo gelukkig met de gang van zaken, hoewel men in eerste instantie had gejuicht om dit succes. Toen Schwieger van zijn patrouille terugkeerde, werd hij niet als held ontvangen. Duitsland had het al moeilijk genoeg, en had geen behoefte aan nog een vijand. Het Duitse Opperbevel toonde echter geen schaamte; ze vonden alleen dat met deze provocatie op zijn minst had moeten worden gewacht tot Duitsland zich strategisch in een gunstiger positie had bevonden. De Duitse regering trachtte zich eruit te praten door te beweren dat de Lusitania hetzij wapens, hetzij troepen vervoerde. Zoals wij inmiddels weten, was dit niet waar en de Britten ontkenden dat dan ook met klem.
Toch kon Duitsland de zaak nog enigszins sussen, maar de stemming in Amerika was nu definitief in hun nadeel veranderd. De volgende maanden zouden de Duitsers erg op hun tellen moeten passen om de V.S. niet nóg meer te provoceren.
De bom barstte, nadat Duitsland op 1 februari 1917 de onbeperkte duikbootoorlog afkondigde. Dit was volgens hen het enige middel om Engeland op de knieën te krijgen. Daar hadden ze wel gelijk in, maar Amerika, toch al anti-Duits, nam het tot zinken brengen van zijn schepen niet langer, en op 2 april 1917 verklaarde het Duitsland de oorlog.
Hoewel pas 23 maanden na de ramp de oorlog werd verklaard, was deze eigenlijk al onvermijdelijk toen Schwieger - die de oorlog overigens niet overleefde - het bevel gaf: ʽFeuer!ʼ

Commander Applegate speelt commune

Als men in oude politie-archieven de fotoʼs bekijkt van mannen en vrouwen die wegens vastgelopen driehoeksverhoudingen op de elektrische stoel of in de gaskamer zijn geëindigd (en dat zijn er vele honderden!) krijgt men de schok van zijn leven. Hier en daar zit er wel eens een redelijk smoeltje tussen, maar het overgrote deel ziet eruit of het zijn leven heeft gesleten achter de toonbank van een slecht lopend winkeltje. Wat alweer bewijst, dat sexuele aantrekkingskracht niet één enkele moer te maken heeft met uiterlijk schoon.
En dat was zeer zeker het geval bij de hoofdpersoon in het nu volgende bizarre verhaal: Everett Appelgate. Hij was een kalend, pezig mannetje van om en bij de 40, met pulplippen, zenuwachtige manieren en altijd gekleed in goedkope frommelpakken. Maar vrouwen zágen iets in hem. Vrouwen zijn nu eenmaal niet wijs - dat weet iedereen.
In de USA bestaat zoiets als het Amerikaans Legioen van Oorlogsveteranen. Dat is een verdomd grote en machtige organisatie (je zou het kunnen vergelijken met een soort vakbond) die per staat, county en gemeente is ingedeeld, en beschikt over vast aangestelde en gesalarieerde functionarissen. Daar was Appelgate er een van. Geen vetpot, maar hij kon ervan bestaan. In het jaar 1934 was hij al tijden lang getrouwd met een rolmops van een vrouw, een jaar of vijf jonger dan hij, die hem een dochter van elf had geleverd, luisterend naar de kuise naam: Ada.
Appelgate was administrateur van het Legioensbureau in Nassau County en werd in die functie aangesproken met de titel: Commander.
Onze Commander had een assistent (met de titel: adjudant) en dat was een heel gemoedelijke goedzak, genaamd John Creighton, die géén vast Legioen-salaris had, maar de kost verdiende als eerzaam handelsreiziger. Deze Creighton hield er óók een vrouw en een dochter plus een zoontje op na. De dochter heette Ruth en was 16; het zoontje heette John, en was elf. Meer spelers treden er niet op in het nu volgende sextoneelstuk, dat eindigt op de elektrische stoel in Sing Sing.
Er was helemaal niets aan de hand (afgezien van het nu en dan buiten de huwelijkspot plassen van Commander Appelgate) tot op de avond van een veteranenfeest, waar ook adjudant Creighton verscheen... voor het eerst in gezelschap van zijn vrouw Frances, die natuurlijk moest worden voorgesteld aan onze pezige Commander. Wiens lusten zich meteen begonnen te roeren, want Frances Creighton (de moeder van Ruth en Johnny) was een donker, Spaansig-aandoend type met alle rondingen en kuilen op de juiste plaatsen. Commander en adjudant plus hun vrouwen namen aan één tafel plaats, dansten netjes om de beurt met elkaars vrouwen en kletsten heel gezellig... tot bleek dat Creighton gebukt ging onder wat financiële en huisvestingszorgen. Kan iedereen overkomen, nietwaar? En 1934 was het dieptepunt van de Amerikaanse crisis.
ʽMaar, oude makker!ʼ riep Appelgate plotseling uit. ʽAls twee oude oorlogsveteranen elkaar niet helpen... wie dan wèl? En dat geldt zeker voor de Commander en zijn adjudant, zou ik zeggen. Ik ben zelf niet ruim behuisd, maar er gaan veel makke schapen in één hok, heb ik altijd gehoord. Waarom trek je niet bij mij in? Dat bespaart geld, en onze kinderen hebben gezelligheid aan elkaar.ʼ
Dat werd meteen geregeld en beklonken. Dus in de zomer van 1934 trokken de drie Creightons bij de Appelgates onder dak. Adres: Bryant Place in het plaatsje Baldwin. Maar toen Appelgate zei dat hij zelf niet al te ruim behuisd was, was dat de zuivere waarheid. Bryant Place was een alleenstaand soort van bungalow, met maar twee officiële slaapkamers, een lage zolder onder een puntdak en aan de achterkant een met glas afgeschoten veranda. Maar geslapen moest er worden: door twee echtparen en drie kinderen. Dat werd als volgt geregeld:
De Commander en zijn wettige vrouw (de rolmops) sliepen in de ene officiële slaapkamer en adjudant-handelsreiziger Creighton (met exotische, donkere Frances) in de andere. De elfjarige Agnes en de zestienjarige Ruth kregen de zolder toebedeeld en het jongetje John mafte in de besloten veranda. Alles keurig ingedeeld en opgelost. Maar er was één technische moeilijkheid: de kippeladder naar de zolder kwam uit in de slaapkamer van de Creightons. Maar Commander Appelgate was een zorgzaam man, vol van verantwoordelijkheidsgevoel. En dat plichtsgevoel bekroop hem op tijden die hijzelf bepaalde. Hij was er bijvoorbeeld zeer op gesteld om voor het inslapen zich ervan te overtuigen, dat bij de meisjes op zolder alles wel gesteld was. Daarvoor moest hij de kippeladder beklimmen, en dat niet alleen... hij moest daartoe dwars door de echtelijke slaapkamer der Creightons marcheren. Dat bracht wel eens met zich mee, dat hij kortere of langere glimpen te zien kreeg van de aantrekkelijke Frances Creighton, in verschillende stadia van ontkleding. Creighton was daar niet geestdriftig over, maar wat wou je? Het huis zat nu eenmaal zo in elkaar en als je spotgoedkoop woont, en nog wel bij je eigen Commander, ga je niet op alle slakken zout leggen. Dus niets aan de hand. Tot...
Tot een schone dag in september. Ma (rolmops) Appelgate was naar Mineola op familiebezoek. Creighton leurde met zijn handel. De kinderen waren braaf naar school en Frances Leighton lag te bed de met een soort kou. En nauwelijks had iedereen de hielen gelicht, of de Commander kwam de Creightonʼse slaapkamer binnenwandelen met een beluste grijns op de kaken en een pak pornografische fotoʼs in de hand. Daarmee kwam hij dus eigenlijk op ziekenbezoek.
Hij ging bezorgd op de rand van Francesʼ bed zitten en spreidde de pornofotoʼs voor haar uit op de gehaakte sprei.
ʽBekijk deze eens, liefje... misschien knap je daar wat van op.ʼ
Frances hief de wenkbrauwen, bekeek enkele van de afbeeldingen en informeerde koeltjes, wat deze vreemde therapie te betekenen had.
ʽIk wil je in de juiste stemming brengen voor een fiks partijtje sexen, schat,ʼ verklaarde Appelgate. ʽIk ben helemaal gek van je lekkere lichaam. Al weken lang.ʼ
ʽIk peins er niet over,ʼ kondigde de deugdzame ma Creighton aan. ʽWant... ga nou weg of ik vertel het aan mijn man!ʼ
Commander Appelgate hief afwerend een vlakke hand.
ʽWéét wat je begint, liefste,ʼ zei hij. ʽJe moet nooit teveel gaan vertellen. Stel je voor dat iemand jouw twee kinderen zou vertellen over dat gifproces in Newark in 1923.ʼ
Er kwam niet één piep uit de deugdzame Frances Creighton. Appelgate ging door:
ʽAls Commander van het Veteranenlegioen spreek ik duizenden mensen. Ik kan ook inzage krijgen van politiedossiers. Jij en je brave echtgenoot hebben in 1923 terechtgestaan wegens het voeren van arsenicum aan jouw broer Raymond Avery, met de bedoeling, zijn verzekeringsgeld te innen. En...ʼ
ʽMaar we zijn officieel vrijgesproken!ʼ snauwde Frances.
ʽJaja... Maar zou je het leuk vinden als je kinderen erachter kwamen? Wat kan het jou schelen? Laat me even je heerlijke donkere buikje binnen, dan houden we allebei onze mond.ʼ
ʽVooruit dan maar!ʼ zei Frances met een diepe zucht, sloeg de dekens opzij en je weet wat men beweert: als het dan tóch moet, kun je net zo goed proberen, het lekker te vinden. En dat lukte wonderwel. Zo goed, dat in de kortste keren de rollen waren omgedraaid, zodat van dat moment in de sponde het Frances Creighton was, die er het meeste plezier in had. Zij begon meer en meer het bed te houden, op grond van vage kwaaltjes en wist dan, met honderden listen en lagen, te bewerkstelligen dat iedereen het huis uit was... behalve Appelgate zelf, natuurlijk.
Geen zinnig mens zou geloven, dat dit meer dan een jaar lang goed kon gaan, zonder dat in een dergelijke opeengepakte behuizing iemand iets in de gaten kreeg. In de eerste plaats liggen de feiten zo... in de tweede plaats komen dergelijke dingen vaker voor. En zo hadden zij allen nog héél lang en gelukkig samen kunnen leven, als niet... Tja - als er niet twee nieuwe ontwikkelingen waren ontstaan. In de eerste plaats raakte de Commander een beetje op de charmes van moeder Frances uitgekeken. In de tweede plaats had hij intussen van iemand anders de charmes ontdekt: dochter Ruth, die inmiddels zeventien was geworden... en laten we nou wel wezen: een leeftijd om van te likkebaarden. Het begon ermee, dat Appelgate zo nu en dan aan dochter Ruth (die een baantje had gekregen) een lift gaf. En iedereen weet, wat er met liftende meisjes kan gebeuren, nietwaar? Nou was het verdomd moeilijk voor Appelgate om Ruth bij de edele, zeventienjarige delen te pakken op een zolder, waar ook zijn eigen twaalfjarige dochter sliep. Zó bruin bakte zelfs hij het niet.
Zoiets kun je een dochter van 12 niet áándoen. Maar een volwassen gehuwde vrouw... dat is natuurlijk heel wat anders. Dus op hete, zwoele nachten kwam zo nu en dan dochter Ruth de kippeladder af, en via de slaapkamer van haar ouders naar beneden. In het begin vroegen die nog wel eens:
ʽKind... waar ga je naar toe?ʼ
Waarop de dochter, blazend, en het klamme verhitte voorhoofd wissend, te kennen gaf:
ʽHet is op die zolder zo snikheet. Ik kan daar geen oog dichtdoen. Beneden is het veel koeler.ʼ
En dan kroop ze behoedzaam bij Appelgate en diens vrouw in het brede koele bed. Daarbij lag wél Appelgate in het midden. Aangezien zijn eigen vrouw (de rolmops) óók al last had met inslapen in de zomerhitte, gaf hij haar eerst zorgzaam wat slaaptabletten. Nu kunnen we wél aannemen, dat Appelgate en Ruth niet aan dat primitieve, ouderwetse rechtop-en-neer deden. Het zal wel meer zijn neergekomen op heel vakkundig en minder gevaarlijk (wat zwangerschappen betreft) geknuffel, gelik, gezuig en gevinger. Er werden ook nooit verraderlijke sperma vlekken aangetroffen. Alweer totdat...
Totdat op een avond in augustus dochter Ruth en haar Commander in de schuur achter het huis door ma Creighton werden betrapt. De Commander was daar met Ruth heen getogen om haar te demonstreren, hoe je een auto-accu moest bijvullen met gedistilleerd water. Toen Frances ineens binnenkwam, leek het er meer op, of dochter Ruth werd bijgevuld.
ʽAls ik niet dacht dat er zoiets aan de hand was!ʼ siste ma.
ʽMens, stel je niet zo aan!ʼ zei de dochter. ʽNet of jij er vies van bent!ʼ
ʽNaar binnen jij! Ik spreek je nog nader!ʼ
De dochter naar binnen. De moeder kruiste de armen over haar bovenste aantrekkelijkheden en informeerde:
ʽEn wat denk je nu te doen?ʼ
ʽTja...ʼ zei de Commander, niet erg uit het veld geslagen. ʽDat is moeilijk te zeggen. Dat soort dingen gebeuren nu eenmaal...ʼ
Maar twee dagen later nam ma Creighton Appelgate apart.
ʽIk heb met Ruth gepraat, en die denkt dat ze zwanger is.ʼ
ʽVerrek!ʼ zei Appelgate, peinzend. ʽHoe kan dàt nou? Maar als het zo is, dan is het toch pas sinds kort.ʼ
ʽWat heeft dát er nou godverdomme mee te maken? Zwanger is zwanger.ʼ
Dat moest Appelgate toegeven.
ʽMooi schandaal zal dat worden!ʼ
Ook dát moest de Commander erkennen en hij begon wat op zijn hoofd te krabben.
ʽLuister, man,ʼ zei de bezorgde moeder. ʽHeb jij er ooit over gedacht om met Ruth te trouwen?ʼ
ʽNiet vaak,ʼ zei Appelgate. ʽWant het toeval wil, dat ik al een hele tijd zélf getrouwd ben. Met Ada, weet je niet? Die woont ook hier. Die heb je misschien wel eens gezien.ʼ
ʽEn als Ada er nou niet meer zou zijn?ʼ
ʽWat? Scheiden? Ik? Als Commander van de sectie Nassau van het Veteranenlegioen? Uitgesloten! We kunnen geen schandalen hebben bij iemand in mijn positie.ʼ
ʽOch, welnee. Ik kan toch iets in haar eten doen?ʼ
De Commander begon heftig tegen te spartelen. En zei ook:
ʽDus jij en je man hebben jouw broer wel degelijk met rattenkruid vergiftigd!ʼ
ʽZeur niet!ʼ zei Frances Creighton. ʽDie kluns van een Jack had er niks mee te maken. Ik deed het op mijn dooie eentje.ʼ
Toen Appelgate bleef tegenspartelen, legde Frances hem een vlak ultimatum voor zijn geile neus:
ʽJij gaat er mee akkoord dat ik Ada opruim, zodat je Ruth kunt trouwen... of ik zorg dat Jack verhuist, en zover weg dat jij Ruth en mij nooit meer te zien krijgt.ʼ
ʽVooruit dan maar,ʼ zei Appelgate. ʽIk laat het aan jou over. Jij hebt je sporen op dat gebied al verdiend.ʼ

Tot dusver al gek genoeg, zou je denken. O nee, hoor. Er bestond nog zoiets als een buurvrouw, die nooit TV keek (wat niet zo gek was, want er bestond toen nog geen TV) maar die al haar vrije tijd verdeed met het lezen van sensatie- en schandaalkrantjes. Die kocht ze bij hele stapels in tweedehands tijdschriften-winkeltjes. En laat die buurvrouw nou het hele relaas tegenkomen over het gifproces in Newark uit 1923, compleet met fotoʼs van buurvrouw Creighton en haar man!
In de eerste week van september gebeurden er twee dingen, los van elkaar. Frances Creighton kocht een extra-groot voordeelpak rattekruid bij de plaatselijke drogist en de leesgrage buurvrouw trippelde bij Ada de keuken binnen met de complete perspublikatie over het Newarkse gifproces. Diezelfde avond zei Ada tegen haar man:
ʽEverett... ik moet je iets vreselijks vertellen. Frances en Jack hebben 12 jaar geleden in New Jersey terecht gestaan wegens gifmoord. Hier. Lees zelf maar.ʼ
Appelgate was diep geschokt. Dat was duidelijk. Maar om andere redenen dan zijn rolmopsvrouw meende.
ʽZe moeten metéén het huis uit!ʼ verklaarde Ada.
ʽHohoho! Geen overijlde daden!ʼ protesteerde haar man.
ʽLaat me dit allemaal eens rustig lezen en overdenken.ʼ

Iedereen die dit leest (daar wil de schrijver véél om verwedden) is er nu zeker van, dat diezelfde avond nog het verkochte rattekruid als de sodemieter uit het huis zou verdwijnen. Maar Frances, de moeder van de zwangere Ruth, was duidelijk van het koele type dat denkt:
ʽGeen paniek. Niks aan de hand.ʼ
Frances Creighton stapte naar de leesgrage buurvrouw om de zaak even recht te zetten. Per slot van rekening was zij vrijgesproken, nietwaar? En het was allemaal een tragisch misverstand geweest. In werkelijkheid had haar geliefde broer 12 jaar eerder zelfmoord gepleegd - jaja, met rattekruid - omdat hij ongeneeslijk impotent was en zij had dat op de rechtszitting niet willen zeggen, om de nagedachtenis van haar beminde broer niet te grabbel te gooien.
ʽO,ʼ zei de buurvrouw. ʽZat het zo? Dan is het in orde.ʼ
Zie je wel? Geen paniek. Niks aan de hand.

En laat Ruth nou ineens ontdekken, dat ze helemáál niet zwanger was. Weer een van die waanzinnige onwaarschijnlijkheden, waar dit hele gebeuren vol van zit. Zoals bijvoorbeeld de reactie van ma Creighton die haar schouders ophaalde en mompelde (tegen Appelgate):
ʽNou ja - zwanger of niet - die Ada hangt me toch allang de keel uit. En dat geweifel en getwijfel ook. Dat spul is toch een keer gekocht en ik heb een hekel aan geld wegsmijten. Laten we nou maar doorzetten.ʼ
Hetgeen gebeurde. Ada Appelgate werd zo ziek als een kennel honden. De dokter werd gehaald en knikte deskundig:
ʽPrecies waar ik al bang voor was. Dat heb je met die zwaarlijvige vrouwen. Galblaas.ʼ
Op 27 september kwam Ada te overlijden. De arts kwam langs en knikte deskundig:
ʽPrecies wat ik dacht. Moeilijk met die zwaarlijvige vrouwen. Daar komt gauw een complicatie bij.ʼ Hij tekende ter plaatse een certificaat van overlijden... wegens trombose in de kransslagader.

Toch vielen ze door de mand. Door zo iets bovenaards stompzinnigs, dat men alleen in luid gelach kan uitbarsten. Frances Creighton had tóch nog een appeltje te schillen met de bemoeizieke buurvrouw. En ging daar op bezoek... met een eigengebakken appeltaart. Dat was stom van Frances. Maar de buurvrouw was nog veel stommer, want die nam de taart niet alleen in ontvangst, maar vrat er nog een groot stuk van op ook. En werd zo ziek als een nestvol kotsende katten. Dat bracht haar tóch een beetje aan het denken. Toen ze weer op de been was, besloot ze een deskundige te raadplegen: de plaatselijke banketbakker. Zij liet hem de tijdschriftjes zien over het oude gifproces en vroeg:
ʽKun je iemand vergiftigen met appeltaart waar iets in zit?ʼ
De bakker liep naar de politie. En toen was het gauw gebeurd. Ada werd opgegraven en zat vol arsenicum.
Frances Creighton en Commander Appelgate namen kort na elkaar plaats op dezelfde stoel in de Sing Sing gevangenis. Het klapstuk van het proces was de getuigenverklaring van wulpse Ruth... over de sextoestanden onder het ouderlijke dak. Het ligt historisch vast, dat zij binnen één week niet minder dan tweehonderd en zevenentachtig schriftelijke huwelijksaanzoeken kreeg. Hetgeen overtuigend bewijst, dat je géén ongerepte maagd hoeft te zijn, om aan de man te komen.

Remmen uit alle macht!...
De spoorbrug staat in brand!

Het is altijd weer een bron van verbazing, bij het doorlezen van oude boeken en annalen, hoeveel bijzondersoortige rampen en catastrofes er in de loop der eeuwen zijn voorgevallen, en daarna totaal vergeten. Het schijnt, alsof er bij het praten over ʽGrote Rampenʼ een stilzwijgende samenzwering bestaat, die daartoe alleen maar rekent de ondergang van de Titanic, de uitbarsting van de Krakatau, en dan nog een of andere meer recente vreselijke geschiedenis.
Het kan ook best liggen aan de luiheid der heren journalisten, die elkaar allemaal naschrijven en de moed niet kunnen opbrengen om persoonlijk eens te gaan snuffelen in ongewone boeken en bladen. Het is daarbij niet zozeer het aantal slachtoffers dat een werkelijk interessante ramp bepaalt, als wel de ongewone omstandigheden die daarbij in het geding waren.
Zo weet geen mens meer, dat in het jaar 1887 er een spoorwegongeluk gebeurde in de Verenigde Staten, waarbij 355 personen werden gedood of gewond en dat is op zichzelf - gezien het aantal slachtoffers - al zowat een wereldrecord.
Maar de omstandigheden rondom dat ongeluk maken het tot een van de vreemdste die ooit zijn gebeurd.

Het ongeluk in kwestie gebeurde in de nacht van de tiende augustus 1887 en trof de oude Toledo and Peoria and Western Railroad. Die naam is lang verdwenen in de baaierd van fusies, liquidaties en faillissementen die in die jaren in de USA aan de orde van de dag waren. Dat was nog in de wilde tijd van het kapitalisme, toen alles mogelijk leek en men alle middelen te baat nam om een concurrerende maatschappij om hals te brengen. In 1880 was de T, P en W als geheel verhuurd aan de Wabash. Toen die laatste maatschappij zonder geld kwam te zitten, ging die over in handen van de houdster van de eerste hypotheek op de T, P en W. In oktober 1886 werd de hele handel geveild en opgekocht door een geheel nieuw stel financiers, die de gezamenlijke spoorlijnen gingen runnen onder de naam: Toledo, Peoria & Western.
De bovenbedoelde spoorwegramp was het direct gevolg van een in brand staande houten staketselbrug, maar hoe en waarom die brug in brand was gevlogen - dat was achteraf hoogst moeilijk vast te stellen. Er hadden al enkele dagen lang kleine brandjes gewoed langs de spoorlijn, want er had al maandenlang een grote droogte geheerst in dat gebied en het was nu midden augustus en de kleinste vonk uit een locomotief kon weer een geheel nieuw perceel prairie in vuur en vlam zetten. Het is zelfs niet uitgesloten dat het houtwerk van een staketsel brug, volkomen kurkdroog, door een verwaaide vonk tot smeulen kon worden gebracht om daarna, bij een windvlaagje, ineens tot een flakkerend vuur op te laaien.
Maar er gaan ook andere geruchten. Zo deden, na de ramp, vreselijke verhalen de ronde over het beroven van de doden en gewonden en velen geloven nog steeds, dat de brug met boosaardige opzet in brand werd gestoken. Daar staat weer tegenover dat de trein die verongelukte, één vol uur over tijd was - iets wat eventuele berovers moeilijk konden hebben geweten en dat moet toch de berekening van de juiste tijd van brandstichting wel aardig in de war hebben gegooid. Hoe het een en ander ook in elkaar heeft gezeten: de coronerʼs jury die later over een en ander moest oordelen, kwam tot de conclusie, dat de brand van de brug niet te wijten was aan een vonk uit een locomotief, en evenmin aan brandstichting, maar uitsluitend en alleen een gevolg was van onvoorzichtigheid van het spoorwegpersoneel. Hun oordeel luidde, dat de brand ongeveer 5 uur op de middag van de dag van het ongeluk is ontstaan, als direct gevolg van vuurtjes die waren gestookt door baanwerkers vlakbij de oostelijke en westelijke opritten van de brug. Deze zelfde jury beschuldigde een zekere Timothy Coughlin, de voorman over baan sectie 7, ervan dat hij de uitdrukkelijke orders van zijn chef in de wind had geslagen om na afloop van het werk de brug en het spoor daarover nauwgezet te inspecteren.
De trein die zijn ongeluk tegemoet reed, was een trein vol met feestgangers. De advertenties ervoor waren in vele kranten geplaatst en de spoorwegautoriteiten waren vol geestdrift over het succes ervan. Het ging hier om een uitstapje naar de Niagara watervallen, met de nodige bezienswaardigheden onderweg en de gegadigden ervoor waren uit alle mogelijke plaatsen langs de lijn bijeenkomen. Er waren passagiers bij uit Caton, uit El Paso, uit Washington en zelfs uit districten zover naar het Westen als Iowa, hoewel het merendeel van de passagiers toch wel uit Peoria afkomstig bleven. De trein was onderweg samengesteld en was tot de uiterste grens belast. In totaal waren er zoʼn negenhonderd passagiers aan boord. In de zes slaapwagens waren alle bedden uitverkocht en de dakwagons vervoerden 60 personen per stuk. Het was dus een heel lange trein met een enorm totaal gewicht die een hele tijd nodig had om op gang te komen en evenveel tijd om af te remmen.
De trein was als volgt samengesteld: na de locomotief kwamen er eerst drie bagagewagons, daarna de privéwagon van E.N. Armstrong (de bedrijfsleider van de spoorweg) en daarna kwamen er zes gewone personenwagons, twee wagons met zitstoelen en de zes Pullman-slaapwagens. Er bevond zich in het begin maar één locomotief als trekkracht aan de voorkant, ondanks het enorme gewicht, maar daar werd later, na het passeren van de brug over de Illinois rivier, een tweede locomotief aan toegevoegd. Die loc had het nummer 13. Voor de reis begon was er heftig bij bedrijfsleider Armstrong geprotesteerd door Edward McClintock, de machinist van deze tweede locomotief, die volhield dat de trein in twee aparte delen moest worden gesplitst, maar daar bereikte hij niets mee.
Had men zijn raad opgevolgd, dan had de machinist van het voorste deel zijn trein makkelijk tot stilstand kunnen brengen toen de brandende brug in zicht kwam. Maar het opsplitsen van de trein in twee aparte delen betekende het in dienst stellen van één extra hoofdconducteur plus twee extra remmers en dat kostte weer zes tot acht dollar extra...
De ongelukstrein vertrok uit Peoria om acht uur in de avond, beladen met passagiers die hun lol niet opkonden. Zij zwaaiden allen met flessen bier, wijn en whisky en zongen en lalden dat het een lieve lust was. Bij het passeren van Forrest, het eerstvolgende station, lagen zij al anderhalf uur op het tijdschema achter, wat enige indruk geeft van de tijd die de zware trein nodig had om op snelheid te komen. Maar kort daarna werd de tweede locomotief voor de trein geplaatst en nu ging het allemaal wat vlotter. Het was intussen ook al donker geworden natuurlijk, en met volle vaart denderde het gevaarte het station van Chatsworth voorbij. Die snelheid kan men ongeveer aflezen uit het gegeven, dat er tussen Forrest en Chatsworth zes mijlen liggen, die in zeven minuten werden afgelegd. Niet ver voorbij Chatsworth loopt de spoorlijn over een houten staketselbrug die daar een droge rivierbedding overspant. De machinist van de voorste locomotief zag in de verte een vage vuurgloed en meende vanzelfsprekend, dat er daar weer sprake was van een of ander prairiebrandje, dat alleen wat last kon veroorzaken door de bijtende rook. Maar toen hij dichterbij kwam... en dat ging heel snel, met die vaart, kwam hij ineens tot de ontstellende ontdekking, dat die hoog oplaaiende vlammen werden veroorzaakt doordat de houten palen, stutten en dwarsbalken van de brug zelf in brand stonden! Hij besefte in enkele seconden, dat het nu veel te laat was, om de zware trein door afremmen nog tijdig tot stilstand te brengen, en dat hij het beste kon proberen, zo snel mogelijk door de vlammen héén te rijden. Hij gooide dus zijn stoomklep zo wijd mogelijk open...
Maar wij laten Dave Sutherland, de machinist van de voorste locomotief, het relaas van die laatste momenten in zijn eigen woorden geven:
ʽWij waren juist een nogal steile helling van zoʼn driehonderd meter lengte opgereden,ʼ zo vertelde hij het later, ʽtoen wij boven komend de lijn die voor ons lag konden overzien, en toen zagen zowel de stoker als ik vuur aan beide kanten van de brug. Het duurde nogal even eer wij beseften dat de brug zèlf in brand stond en toen zag ik ineens mijn stoker van de machine af springen, terwijl hij mij toeriep om hetzelfde te doen:
‟Spring, man! Spring dan toch!”
Ik dacht er een ogenblik over om zijn voorbeeld te volgen, maar besloot toen om op mijn machine te blijven en maar te kijken wat daarvan wilde komen. Ook begon ik met te remmen en tegenstoom te geven, maar realiseerde me toen dat me dat niet zou helpen, met de vaart die we hadden, zette de remmen weer los en gaf vol stoom vooruit. En zo stoven we op de brug af... waarvan ik nu kon zien dat die al goeddeels zwart was verkoold. Hij moest dus al een hele tijd in brand hebben gestaan. Door de rook heen stormden we de brug op en meteen begon mijn machine te slingeren en te bokken. Ik werd daardoor van mijn zitplaats gegooid, maar hield me overeind aan de stoomklep. De kolenwagen, achter me, brak af toen we de overkant van het ravijn bereikten. Toen liep ik nog een eindje door en stopte toen. De machine was van de rails afgelopen, maar was voortgehobbeld over de dwarsliggers. Ik sprong er af en rende terug om te kijken waar de rest van de trein gebleven was.ʼ
Waar de rest van de trein gebleven was, ja. De voorste locomotief slaagde er inderdaad in, veilig over de vrijwel loshangende rails te komen, maar terwijl de machine over de brug denderde, zakte onder de wielen het hele samenstel van rails en verkoolde balken in elkaar... de kolenwagen met zich meevoerend. Vlak daarop volgde de tweede locomotief, bestuurd door MacClintock, met Applegreen als zijn stoker. De machine dook met de kop voorover in de leegte, kaatste als het ware van de rotsbodem terug en viel op zijn kant zijdelings neer. De daarop volgende bagagewagens en personenrijtuigen doken in één lange sliert de diepte in en vielen op hun kop in het ravijn, elkaar vermorzelend tot een onuitwarbare massa onderstellen en versplinterd hout. In die tijd had men nog geen stalen rijtuigen en men kan zich voorstellen, wat er na een dergelijke val van een houten wagon overbleef, vooral als daar nog eens enkele volgende bovenop terechtkwamen. De gloeiende kolen onder de ketel van de neergestorte locomotief vlogen alle kanten uit en daardoor ontbrandde het kurkdroge struikgewas dat de bodem van het ravijn bedekte. In de tijd van enkele seconden waren ruwweg honderd personen meteen vermorzeld, vijftig zo ernstig gewond dat zij elk ogenblik konden overlijden, terwijl het aantal zwaargewonden de honderden beliep. De titanische kracht waarmee de rijtuigen op en in elkaar werden geperst wordt misschien het best beschreven door de verbazingwekkende belevenis van een zekere Andy Mooney, wonende in Peoria. Op het ogenblik van het ongeval bevonden Mooney en hoofdconducteur Stillwell zich drie rijtuigen van elkaar verwijderd: de eerste in het tweede personenrijtuig en de andere drie rijtuigen verder. Maar nadat zij beiden de enorme val en de schok hadden overleefd, bevonden zij zich vlak tegenover elkaar, totaal geschokt en verdoofd, maar verder ongedeerd temidden van het gehuil en gekreun der talloze gewonden om hen heen.
Een groepje feestgangers in het privérijtuig van Mr. Armstrong ontsnapte eveneens aan de dood. Hun rijtuig reed vlak achter de laatste bagagewagen, ketste daar bovenop bij het neerkomen, maar veerde weer omhoog, buitelde tweemaal over de kop en kwam tot rust. Armstrong zelf werd door een van de versplinterde einden naar buiten geworpen op de helling van het ravijn, maar kwam met enkele schrammen vrij, evenals trouwens zijn vrouw en dochter, die zich al naar bed hadden begeven, wat vermoedelijk hun leven redde.
Want de zes Pullman-slaapwagens waren tot stilstand gekomen vlak vóór de ingestorte brug, wat welhaast een wonder mag lijken; want het voorste wielstel van de voorste slaapwagen bleef haken op de brokkelige rand van de vernielde brug. Men heeft naderhand getracht te reconstrueren hoe deze laatste wagens zo snel hun vaart verloren en kwam daarbij tot de slotsom, dat alle voorgaande wagons, zodra hun voorste wielen in de diepte zakten, met hun buik op de rand van de vernielde brug terechtkwamen en daarover door hun massa werden verder geschoven tot ook hun achterwielen hun houvast verloren. Maar dat brute en krakende voortschuiven van de stalen onderstellen over de steeds verder versplinterende brug-breuk verminderde snel de vaart van het losse einde van de trein, en toen de laatste zit-personenwagen naar beneden viel, brak meteen de koppeling af en bleven de laatste slaapwagens staan op de rails, precies vlak vóór de breuk. Daar kwam nog een tweede factor bij: kort tevoren was het remsysteem op de Amerikaanse spoorwegen enorm verbeterd door het invoeren van de Westinghouse luchtdrukrem en volgens dit systeem werken nog steeds alle stoomtreinen. Dit systeem houdt in, dat de remmen van elke ledige personentrein automatisch en door veerdruk vastslaan op de wielen. Pas als er een locomotief vóór wordt gekoppeld en de slangen tussen de rijtuigen aan elkaar worden gekoppeld, waarna er samengeperste lucht in wordt geblazen, worden de remmen van de wielen gedrukt en kan de trein gaan rijden. Dit houdt dus automatisch in dat, zo er ergens een breuk in de leiding ontstaat, het afgebroken deel van de trein meteen zijn luchtdruk verliest en met alle remmen vastgeslagen vrijwel meteen tot stilstand komt. Zodra dus de voorste locomotief de brug over was, en de vallende volgende kolenwagen de verbinding verbrak, sloegen terstond alle remmen van de volgende wagens aan, wat de snelheid van het geheel ook al in grote mate deed teruglopen.
Die passagiers van de slaapwagens kwamen dus met de schrik vrij, maar met de inzittenden van het gehele deel daarvóór was het tragischer afgelopen. In totaal acht personenwagons waren in de diepte gestort en bijna niemand der inzittenden ontkwam op zijn minst aan lichte verwondingen. Op het geheel terugblikkend, is het een wonder te noemen dat er nog mensen levend uit de ravage te voorschijn kwamen kruipen. De machinist van de tweede locomotief werd ter plaatse gedood met een verpletterd hoofd, maar zijn stoker, Applegreen ontkwam een dergelijk lot doordat hij tijdig de moed had om in het door vlammen verlichte duister te springen, waarna hij tegen de ravijnhelling terechtkwam en daar verder langs naar beneden rolde.
Een kort relaas van een der inzittenden van de Pullman-wagens bewijst, met hoe weinig schokkende ervaringen deze wagons op de rand van de brugbreuk tot stilstand kwamen. Het verhaal is van Mr. H.W. White, die enige jaren later bij een tweede spoorwegongeluk om het leven kwam, als enige dode.
ʽIk bevond mij in de tweede slaapwagon,ʼ zo vertelt hij, ʽen het liep tegen middernacht, toen ik de trein heftig voelde afremmen. Kort daarop kwamen wat schokken. Ik dacht aanvankelijk, dat er meer naar voren een wagon uit de rails was gelopen - niets ernstigers. Onze vaart werd snel minder en ineens stonden we helemaal stil. De rest van de bezetting van de slaapwagen lag te bed zodat ik de enige was die nog op de been was. Nu het geheel stil was, meende ik buiten vreemde geluiden te horen, dus ik deed de treindeur open en keek naar voren. Daar zag ik tot mijn verbazing de gloed van branden en daardoorheen een verward lawaai van wat leek op menselijke jammerkreten. Ik liep langs de voorste wagon naar voren en zag toen, in de gloed van de vlammen, een verbijsterend tafereel. De brug stond aan beide kanten in brand, maar het hele middendeel ervan was verdwenen en daaronder, in de diepte, flakkerend verlicht door brandjes in het kreupelhout, lagen de resten van de voorste wagons op en door elkaar heen, en daaruit steeg een steeds sterker wordend gehuil en geroep om hulp op. Een werkelijk afschuwelijk geluid...ʼ
Een tweede overlevende vertelt:
ʽIk lag nog in bed te lezen, toen de trein schokkend tot stilstand kwam en na een paar minuten kwam er iemand schreeuwend langsrennen met de boodschap dat de trein was verongelukt. Ik dacht natuurlijk aan een gewone ontsporing en kleedde me haastig aan. Toen ik bij het afgebroken einde van de brug aan kwam lopen, zag ik een tafereel dat me deed denken aan een afbeelding uit de hel. Aan weerskanten van de neergestorte trein stond het struikgewas in brand en de vlammen daarvan werden door de vrij sterke wind aangeblazen en voortgejaagd naar de versplinterde rijtuigen toe. Samen met nog een of twee anderen klom ik langs de helling van de droge bedding naar beneden en probeerde hulp te bieden waar dat nog kon.ʼ
Waar dat nog kon, ja, want voor velen was die hulp al totaal overbodig. Het vreselijkste leken de tientallen eraan toe, die zwaar gewond reddeloos bekneld zaten in de wrakstukken en langzaam maar zeker af moesten wachten hoe de naderende vlammen het hout van de rijtuigen al begonnen aan te tasten.
Mr. E.A. van Zandt, ook uit Peoria, heeft zijn eigen relaas:
ʽIk voelde drie aparte schokken en toen stonden we stil. Ik rende naar voren om te kijken wat er aan de hand was, en zag daar, in het licht van de brandende brugeinden, hoe het hele voorste deel van onze trein tot één verwarde massa in elkaar gestapeld lag. Uit opengereten zijwanden en door versplinterde ramen kwamen overlevenden, waarvan sommigen bloedden als runderen, naar buiten kruipen, maar uit de restanten van de wagons steeg een angstwekkend gekerm en gejammer op dat iemand door merg en been ging. De eerste bagagewagons waren totaal opengereten en hun inhoud lag overal in het rond verspreid. De zes personenrijtuigen waren zo volkomen in elkaar gedrukt, dat drie ervan nu de ruimte van één wagon innamen. Men kon onmogelijk meer zien, welke wrakstukken tot welke wagen behoorden - het was één grote massa wielstellen en splinters. En overal vandaan hoorden men dat huilende geroep om hulp...ʼ
De overlevenden uit de neergestorte wagons, voor zover niet met gebroken ledematen, probeerden de beklemden los te krijgen, maar alras bleek het, dat een veel groter gevaar hen bedreigde: de uitgedroogde bedding was niet bijster diep en tijdens hun val hadden sommige rijtuigen brandende steunen van de brug opzij geslagen. Deze vatten nu opnieuw vlam en lagen op en over de wrakstukken verspreid. Maar nergens viel ook maar één druppel bluswater te bekennen. Er zat dus niets anders op dan te proberen, met los zand de vlammen te doven en het duurde niet lang, of een man of vijftig ging aan de gang om het vuur zo goed mogelijk te stuiten.
Vier uren achtereen vochten die 50 man tegen vuur en vonken, daartussendoor trachtend, de nog beklemden te bevrijden... een helse arbeid, die zij vrijwel uitsluitend met de hand moesten verrichten, want er waren geen schoppen of bijlen - geen emmers of bakken te vinden, terwijl de voortdurende droogte de ondergrond zo hard als steen had gebakken. H.W. White wist later te vertellen:
ʽDe mensen die nog vast zaten waren zo wanhopig van angst dat het vuur hen levend zou verbranden, dat zij tegen elkaar opboden in geld en goederen om het eerst te worden bevrijd. Maar er zaten daar zeker driehonderd mensen bekneld en het was voor ons een aparte kwelling om dat voortdurende gegil te horen, met aanbiedingen van duizenden dollars, overal om ons heen. Na een tijdje begonnen we zelf te brullen dat ze allemaal hun smoelen moesten houden en dat we zelf zouden bepalen wie wij het eerst zouden redden. Maar dat hielp geen zier... Ik weet nog wel, dat zeker de helft van ons voortdurend bezig was, met stukken wrakhout en takken de vlammen uit te slaan. Pas bij het aanbreken van de dag kregen we het vuur onder controle, maar toen was het voor tientallen al te laat... En daarbij komt dan nog, dat wij eigenlijk alleen maar de bovenste wagons konden bereiken. Uit de rijtuigen die onderaan waren terechtgekomen... daar hoorden we ook van alle kanten gekerm opstijgen, maar daar was geen bijkomen aan. Een van de vreselijke dingen die scherp in mijn geheugen zijn blijven hangen, was een goed geklede man wiens ingewanden uit zijn buik hingen. Hij riep alsmaar om water maar dat was er niet, ook al hadden we hem dat mogen geven want een man met een buikverwonding mag absoluut niets te drinken hebben. We konden hem ook niet helpen en toen het hem te erg werd, trok hij zijn revolver en schoot zich pardoes door het hoofd. We vonden een kleine jongen: de zoon van de Methodisten-dominee van Abington: Frank Snadecker. Hij lag boven op het lijk van zijn moeder en zijn linkerbeen hing alleen nog maar met wat spieren vast. Zijn rechterarm was gebroken en hij miste een oog. Maar hij klaagde niet. We haalden hem naar buiten en bonden zijn been af en hij vroeg maar om wat te drinken. We wilden hem wat whisky geven, maar dat wilde hij niet drinken, en bleef maar om water vragen. We konden hem maar niet aan het verstand brengen dat dit er niet was. Een van ons bedacht, dat er water aanwezig moest zijn in de ketel van de verongelukte locomotief, maar toen we dat probeerden, bleek de ketel bij de val te zijn gebarsten, en al het water was door de droge bodem opgeslorpt. Er waren ook verschillende lichamen zonder hoofden en een paar keer kwamen we een los hoofd tegen. Je moest wel stalen zenuwen hebben om met dat werk door te gaan, en telkens om me heen zag ik mannen staan kotsen. En voor zover ze niet kotsten stonden ze te vloeken van onmacht omdat ze de ongelukkigen niet konden loskrijgen of uit hun ellende helpen.ʼ
Er zat ook een arts in de vernielde personenwagens: Dr. Hazen uit Fort Madison. Hijzelf en zijn vrouw zaten bekneld onder een stel in elkaar geschoven houten zittingen, maar hij wist zich na een tijdje los te werken en trok en rukte twee van de zittingen uit elkaar eer hij zijn vrouw kon bereiken. Die had allerlei kneuzingen opgelopen en ook een paar gebroken ribben. Het ergste was, dat allebei haar voeten waren verbrijzeld. Toen hij eindelijk zijn vrouw naar buiten had weten te krijgen, ging hij aandacht aan zichzelf besteden en merkte toen pas, dat er een schouder van hem uit de kom was geschoten. Toen hij met behulp van twee redders die arm weer op zijn plaats had, ging hij meehelpen, maar ontwrichtte toen zijn schouder opnieuw, zodat die voor de tweede maal moest worden gezet.
Ook een dramatisch verhaal is dat over de man die met zijn vrouw en dochtertje in het tweede personenrijtuig had gezeten. Zij raakten alledrie vast bekneld tussen het gebroken houtwerk. Toen na vele uren de redders hen bereikten, zei de man:
ʽHelp alsjeblieft mijn vrouw het eerst. Mijn kind is al dood.ʼ Zij haalden dus de moeder eruit, en toen zij een stuk zitting van haar borst lichtten kwam er een golf bloed uit haar mond, wat duidelijk aan gaf hoe zwaar zij intern was gekwetst: vermoedelijk een of meerdere ribben door de wand van een long gedrukt. Het meisje werd dood naar buiten gebracht en naast de moeder op een open stuk land gelegd. Daarna kwam de man aan de beurt, die twee gebroken benen bleek te hebben. Hij stond erop dat men hem naast zijn vrouw legde, waar hij haar in zijn armen nam en haar vertroostend toesprak. Zij kon helemaal geen antwoord meer geven en zij stierf korte tijd later in zijn armen. De man richtte zich op, begroef het hoofd in de handen en bleef een tijd zo zitten. Toen hoorden de redders een schot, keken op en zagen dat hij zich voor het hoofd had geschoten, in opperste wanhoop.
Er is al aan de aanvang van dit relaas vermeld, dat er geruchten de ronde deden over rovers die de doden en gewonden zouden hebben geplunderd. Dat werd vanzelfsprekend aangewakkerd door belanghebbenden van de spoorwegmaatschappij die op die wijze hoopten, hun eigen slordigheid bij het veroorzaken van de brand op andere schouders te schuiven. Maar men kan er wel zeker van zijn, dat er wel degelijk sprake is geweest van allerlei soort van plundering... zelfs van lijken en gewonden. Men heeft nooit kunnen achterhalen of daar een georganiseerde bende bij betrokken is geweest, ofwel dat die misdaden zijn begaan door zakkenrollers of andere schurken die toevallig met de trein meereisden. Vast staat wel, dat ettelijke van deze fielten de verongelukte wagens binnendrongen en links en rechts de hulpeloze slachtoffers beroofden van hun horloges, portefeuilles en wat zij verder te pakken konden krijgen, zonder zich verder van de nood hunner slachtoffers iets aan te trekken. Een overlevende houdt vol dat iemand hem hielp om zich uit de wrakstukken te bevrijden, maar zodra hij buiten was, ontrukte zijn redder hem zijn dure horloge. Verschillende doden werden ook gevonden met stompjes van die vingers, waaraan zij ringen moesten hebben gedragen. Toen de lijken op een rij werden gelegd in een korenveld moeten daar menselijke hyenaʼs bezig zijn geweest, want de volgende dag vond men in de buurt zestien totaal lege portefeuilles en geldknippen. Als iemand die nacht de tijd had gehad om op dergelijke daders te gaan letten, zou het een gepakte zeker slecht zijn vergaan...
Toen het al licht begon te worden, arriveerde eindelijk de eerste hulp uit de naastgelegen stations Chatsworth en Piper City, en tegen achten waren er ploegen redders aan het werk met bijlen en zagen. Zodra het bericht van de ramp in de omtrek bekend werd, stroomden de bekende troepen nieuwsgierigen toe om zich te verlustigen aan het leed van anderen.
Het gros van de gewonden werd naar Piper City vervoerd en daarbij deed zich weer een incident voor, waarover men alleen verbijsterd het hoofd kan schudden. Toen een der hulptreinen die een hoeveelheid gewonden vervoerden, op een zijlijn even moest wachten, werd de trein bestormd en overlopen door een ware horde van nieuwsgierigen die niet uitgekeken raakten op de beklagenswaardige slachtoffers die links en rechts op brancards waren neergelegd. Toen de wanhopige conducteur hun toeriep:
ʽMensen - laat deze gewonden toch met rust! Dring niet zo om hen heen... zij hebben rust en frisse lucht nodig!ʼ was er vrijwel niemand, die daar naar luisterde en er was een sheriff met zijn deputies voor nodig om de trein ontruimd te krijgen.
Ach ja - die hyena-achtige nieuwsgierigheid om andermans leed van nabij te bekijken... dat is een algemeen menselijke trek, zullen we maar zeggen.

Een Doge van Venetië sterft op het schavot

In het jaar 1355 was Marino Faliero nauwelijks een half jaar Doge van Venetië geweest, maar hij was alreeds een oude man. Toen hij tot zijn hoge ambt werd verkozen, was hij 67 jaar oud en hij had een lang leven achter zich, dat een aaneenschakeling vormde van successen en triomfen. Het aloude huis Faliero had in voorgaande eeuwen al tweemaal een Doge voortgebracht en het leek, alsof deze derde in de reeks hoogstgeplaatsten in Venetië de meest illustere der drie zou gaan worden. Hij had in het leger gediend en had de koning van Hongarije met zijn tachtigduizend krijgers met zijn veel kleinere strijdmacht op de vlucht gejaagd. Hij was daarna bevelhebber van de vloot geworden en had de vloot van Capo dʼIstria voor zijn macht laten buigen. Daarna was hij senator geworden en had ook die functie met roem en ere vervuld. Alsof dat alles nog niet voldoende was, werd hij achtereenvolgens benoemd tot ambassadeur van zijn machtige republiek in Genua en in Rome en terwijl hij die laatste ambassadeursplaats nog vervulde, bereikte hem het bericht dat hij, bij afwezigheid en zonder ernaar te hebben gedongen, was verkozen tot de hoogste waardigheid: tot Doge.
Toch lag er een karakterfout verscholen in deze man met zo vele en bewezen talenten. De geschiedenis kent vele personen die, naarmate zij hoger en machtiger worden, dat alles een invloed zien uitoefenen op hun handelwijze, in die zin dat zij milder en lankmoediger worden in het gebruik van die macht. Maar bij Faliero was het omgekeerde het geval: hij was van aard altijd nogal heetgebakerd en kortaangebonden geweest in zijn optreden. Die eigenschap was hem bij zijn commandoʼs in leger en vloot goed van pas gekomen, maar naarmate hij ouder werd, werd die karaktertrek steeds verder toegespitst tot hij zich ging kenmerken door een felle en dictatoriale arrogantie. Elke vorm van weerstand of tegenspraak verwekte in hem terstond een ware hartstocht van woede die pas minderde nadat men hem zijn zin had gegeven. Dat was natuurlijk nog verergerd doordat hij nooit in zijn loopbaan met iemand van doen had gekregen, die tegen hem was opgewassen. Zoiets kan men zich nog voorstellen, maar nu richtte zijn woede en wraakzucht op vrijwel iedereen - hoe laag van stand of onbelangrijk ook, die hem in de weg durfde treden of waarvan hij dat zelfs maar vermoedde. Zijn gedragingen gingen al gauw alle perken te buiten.
Zo gebeurde het in een kapel in Treviso dat een bisschop die de kerkelijke eredienst waarnam, hem eventjes liet wachten op het toedienen van de Heilige Communie, waarna hij woest overeind vloog en de heilige man een paar oorvijgen uitdeelde. En deze overgevoelige en snel aangebrande man deed nu het gevaarlijkste wat men in zijn positie kan doen: hij trouwde een véél jongere en hemelsmooie vrouw.
En deze twee, de Doge en zijn veel jongere gemalin gaven op de donderdag van 1355, vlak voor het begin van de Vasten, een groot feest in het Dogenpaleis, met een gemaskerd bal.
Hoewel de Doge zelf daar geen vermoeden van kon hebben, was ditzelfde feest tevens het laatste dat hij in hoogmoedige gemoedsrust zou geven of bijwonen.
Onder de gemaskerde aanwezigen bevond zich ook een knappe jongeman van hoge adellijke afkomst, genaamd Michael Steno. Deze Steno was naar het feest gegaan, en maakte daar het hof aan een van de hofdames van de Dogessa. Dat begon met het fluisteren van complimenten in haar niet al te onwillige oor, maar naarmate hij meer wijn dronk, werd hij demonstratiever in zijn attenties, tot de dame in kwestie verontwaardigd opstond om er een eind aan te maken. De Doge had de gang van zaken van enige afstand zitten bekijken, en kwam nu met vlammende ogen op de dader af en beval hem op hoge toon, terstond het paleis te verlaten... waar alle andere gasten bijstonden of bijzaten.
Nu was deze Steno een der verwende lievelingen van het Venetiaanse publiek en een dergelijke grove belediging maakte hem razend. Hij verliet inderdaad de feestzaal, maar bleef door het paleis rondspoken, zinnend op een of andere soort van wraak. Zo kwam hij ook terecht in de grote zaal, waar de Senaat zijn zittingen placht te houden. Daar, aan het hoofd en op een verhoging, stond de enorme troonzetel waarin alleen de Doge mocht plaatsnemen. En dat bracht Steno op een denkbeeld: hoe hij de hoogmachtige op zijn meest kwetsbare plek kon treffen. Na enig zoeken vond hij een stuk zachte kalk (hetzelfde soort krijt dat de dansers gebruikten om onder hun zolen te strijken, zodat zij niet zouden uitglijden op de gladde vloeren) en schreef daarmee dwars over de rugzitting van de troon:

De Doge heeft een mooie jonge vrouw
maar hij heeft haar niet alléén!

Daarna ging hij naar huis.

Vroeg de volgende morgen kwam een dignitaris van het paleis de Senaatszaal binnen en las, tot zijn schrik en ontsteltenis, dit opschrift. Men vraagt zich af, waarom de man die kalkletters niet zonder meer heeft weggewist, maar dat was blijkbaar ook al een soort van heiligschennis.
Hij holde althans meteen naar zijn meester en vertelde die wat de een of andere onverlaat met krijt op zijn zetel had geschreven. Faliero haastte zich naar de Senaatszaal en kreeg zowat een beroerte toen hij las wat daar neergekalkt stond. Niemand heeft ooit kunnen achterhalen of er zelfs maar een schijn van waarheid school achter Stenoʼs bewering. Falieroʼs jonge vrouw kan, voor zover wij weten, best even maagdelijk en ongerept zijn geweest als de legendarische vrouw van Caesar, maar dat speelde voor de oude, grijsgebaarde man totaal geen rol. Wat daar op zijn eigen troonzetel geschreven stond, was zulk een dodelijke belediging, dat Falieroʼs woede alle grenzen overschreed. En het was ook niet zo moeilijk om tot de conclusie te komen, wie hem dat grapje geflikt had. Een officier van de wacht werd erop af gestuurd met enkele manschappen en binnen een uur was Michael Steno van zijn bed gelicht. Een tribunaal van veertig prominenten werd spoorslags bijeengeroepen en de schuldige voor zijn rechters gedaagd. Die hadden het met de beschuldiging niet moeilijk, want Steno kwam ruiterlijk voor zijn daad uit en wachtte zijn vonnis af met een uiterlijke onverschilligheid die niet gespeend was van een air van superieure waardigheid. Het gerecht veroordeelde hem tot twee maanden gevangenisstraf, gevolgd door een vol jaar verbanning. Men kan zeggen dat dit bepaald geen al te streng vonnis was, gezien de hoge rang en waardigheid van de beledigde. Van de andere kant was de opgelegde straf nou ook weer geen lachertje, want in die jaren was een verblijf in een Venetiaanse kerker heus geen pretje.
Maar desondanks was de Doge razend van woede over dit - volgens hem - veel te lichte vonnis. Volgens zijn uitlatingen had de dader in kwestie op zijn minst de doodstraf verdiend, en zijn woede ging zich nu richten op de rechters die hem, de Doge, publiek voor gek hadden gezet door partij te kiezen voor de man die hem zo duidelijk had beledigd. Uit deze denkwijze kan men zich al een oordeel vormen over de geestelijke afwijking waaraan de Doge op oudere leeftijd begon te lijden: een vorm van hoogmoedswaanzin, met duidelijk paranoïde trekken. Hij raakte nu ook vastbesloten, rechtstreeks aan te sturen op een confrontatie tussen hemzelf en de Raad van Veertig... een zo op het oog hopeloze onderneming, maar de man was zo totaal verblind door zijn gevoel van macht en waardigheid, dat hij geen moment van aarzeling of twijfel voelde en alles geoorloofd achtte om zijn doel te bereiken.

Zo zat hij op een avond, met een beker wijn in de hand, somber te peinzen over de beste weg om uiteindelijk deze krachtmeting definitief te winnen, toen een man zich hijgend meldde bij de poort van zijn paleis en dringend verzocht bij de Doge te worden toegelaten wegens een ʽkwestie van gerechtigheidʼ. Dit was sinds eeuwen een oud democratisch gebruik in Venetië: iedereen kon toegang tot de Doge verkrijgen, mits hij of zij zich beriep op ʽeen kwestie van gerechtigheidʼ. Kort daarna verscheen hij voor de Doge zelf: zijn armoedige kleding was verscheurd en besmeurd; het bloed stroomde hem langs het gezicht en zijn stem trilde van woede, toen hij zijn opgewonden verhaal begon.
Zijn naam was Israël Bertuccio. Hij was arbeider in het arsenaal en had verschil van mening gekregen met een hooggeplaatst edelman, die hem daarop had mishandeld. En nu wilde hij zijn recht.
ʽRecht!ʼ riep de Doge nu uit. ʽJij verlangt recht als het tegen een lid van de Raad van Veertig gaat? Ik kan zelf niet eens recht verkrijgen van dat stelletje!ʼ
ʽIn dat geval,ʼ riep Bertuccio woedend, ʽblijft ons niets anders over, dan dat wij onszelf recht verschaffen!ʼ En hij keerde zich abrupt om, teneinde de audiëntiezaal te verlaten. Die spontane reactie sprak de Doge wel aan - tenminste: hij riep de man terug en begon hem nader te ondervragen. En nu deed zich een van die zogenaamde toevalligheden voor, die altijd weer opduiken op de keerpunten des levens van prominenten uit de wereldgeschiedenis. Bertuccio bekende dat hij lid was van een geheim genootschap dat een dodelijke haat koesterde tegen het Venetiaanse patriciaat en gezworen had, dat ten val te brengen.
Men mag zich nu terecht afvragen, hoe Bertuccio zo mallotig kwam, om het bestaan van een dergelijk anti-establishmentgenootschap te onthullen aan iemand als de Doge, die toch geacht kon worden, zelf aan het hoofd ervan te staan. Men kan hier alleen maar aannemen, dat de Doge zo door het dolle heen was, dat hij zijn eigen bedoelingen ten opzichte van de Raad van Veertig zo openlijk uitte, dat Bertuccio hem vrij snel als oprecht medestander beschouwde. In ieder geval staat vast, dat de twee leden van de onwaarschijnlijke samenzwering de rest van de nacht samen doorbrachten met het smeden van komplotten, en pas tegen de ochtend verliet de ambachtsman het paleis, op zich nemende, in het geheim de volgende nacht terug te keren.
Die nacht kwam, en Bertuccio, vergezeld van een kompaan, opende een zijdeur met een sleutel die hem door de Doge was gegeven en sloop de trappen op naar diens privé-vertrek. Die kompaan heette Filippo Lalendero en was eveneens een ambachtsman: een steenhouwer die werkte aan het onderhoud der Venetiaanse paleizen. De Doge had ook een tweede persoon bij zich: zijn vertrouwde neef Bertuce Faliere. De vier mannen gingen rond een tafel zitten en werkten gezamenlijk een der meest doortrapte moordpartijen uit de annalen der geschiedenis: zo doortrapt omdat het motief hiervoor voor de Doge geen ander was dan een gekwetst gevoel van persoonlijke ijdelheid. Men kan dan nog Bertuccio en de zijnen willen zien als een idealistisch stel anarchisten, die voor niets terugdeinsden om het establishment ten val te brengen - bij de Doge is een dergelijk motief bepaald niet aanwezig.
Er werd besloten, dat er zestien leiders aan het hoofd zouden worden gesteld van zestien aparte groepen van zestig volgelingen. Dat leverde ongeveer duizend gewapende fanatici op: het aantal dat Bertuccio al eerder had genoemd als het aantal van de leden van hun geheim genootschap. Deze duizend vastberaden mannen zouden zich wapenen en bij zonsopgang op de vastgestelde dag zou de grote klok van de Sint Marcus worden geluid: een klok die alléén mocht worden gebruikt op persoonlijk bevel van de Doge. Op dat over de gehele stad hoorbare en unieke signaal zouden de zestien groepen van moordenaars uit hun schuilplaatsen in diverse kwartieren van de stad tevoorschijn komen, onder luid en alarmerend geroep, dat de Genuese vloot in aanvalsslagorde op zee was gesignaleerd. Bij een dergelijk direct dreigend oorlogsgevaar zouden zonder twijfel de senatoren hun paleizen verlaten en zich naar de Senaatszaal spoeden voor krijgsraad en zodra zij het plein daarvoor betraden, worden overvallen en vermoord.
Het plan leek de eenvoud zelve, en was dit ook: door zijn unieke monsterverbond van een krankzinnige, door de ijdelheid verblinde man die met desperadoʼs samenspande tegen zijn eigen standgenoten... mannen met wie hij was opgegroeid en in meer dan een geval door huwelijk vermaagschapt... met wie hij ten strijde was getrokken en feesten had gevierd. Al deze oude banden van verwantschap en trouw werden met één streek uitgevaagd om te voldoen aan Falieroʼs blinde wraakzucht. Dat hijzelf eveneens behoorde tot die zo gehate kaste van patricische leiders en een goede kans liep, samen met hen een kopje kleiner te worden gemaakt... dat kwam niet eens in zijn verdwaasde hoofd op.

Dat was de nacht van de elfde april en drie dagen werden als voldoende beoordeeld voor de nodige voorbereidingen. Dus bij zonsopgang van 15 april zouden de aristocratische hoofden gaan rollen. Bertuccio en Calendaro lieten geen tijd verloren gaan. In die drie dagen werden de zestien leiders van de benden van zestig aangewezen, wapens werden te voorschijn gehaald en de verzamelplaatsen op verschillende plaatsen van de stad aangewezen. Het leek, dat bij een dergelijk eenvoudig plan er niets mis zou kunnen gaan...
Maar... zoals zo vaak in dergelijke gevallen was er onder de duizend desperadoʼs één weifelmoedige: een man met de naam Bertrando. Hij verdiende zijn brood als bontwerker en onder de patriciërs die zijn kledingstukken uit sabelbont en hermelijn kochten bevond zich ook een zekere Niccolo Lioni: lid van de Senaat, en dus een van hen die ten dode waren opgeschreven. Deze Lioni was niet alleen een goede klant van Bertrando, maar had hem ook menige persoonlijke dienst bewezen en in het geheim vroeg de bontwerker zich af, waar nu zijn grootste loyaliteit aan was verbonden: aan het geheime genootschap waarvan hij lid was, of aan het op de bloedlijst staande slachtoffer van de aanstaande moordpartij aan wie hij zoveel gunsten te danken had. In dit opzicht vertoont hij gelijkenis met de bekende samenzweerder uit het Guy Fawkes buskruitkomplot, bedoeld om het Engelse Lagerhuis in de lucht te laten vliegen, die in een brief aan Monteagle het gehele komplot onthulde... maar juist op tijd.
Nog afgezien van het innerlijk conflict dat Bertrando bezighield was er ook nog een praktische kant aan de zaak: hij mocht op geen enkele wijze van zijn innerlijke onzekerheid blijk geven, want zijn duizend mede-samenzweerders waren zich maar al te goed bewust van de mogelijkheid van verraad en zij hielden elkaar allen met voortdurend wantrouwen in de gaten. Eén teken van weifeling of twijfel was zonder medelijden al voldoende om te zorgen dat er een mes tussen de ribben werd gestoken van eenieder van wie men slechts vermoedde dat hij niet voor honderd procent betrouwbaar was. Nu het nog maar een kwestie van enkele dagen was, eer het Grote Doel was bereikt, kon men geen enkel risico nemen.
Zo ging de zon onder op de avond van de laatste dag voor de bloedige daad zou plaatsvinden en Bertrando had nog steeds niets gedaan om haar te verhinderen. De uren verstreken... het werd middernacht en Bertuccio, Calendaro en de andere leiders over de moordenaarsgroepen bevonden zich al met hun mannen in de schuilplaatsen waar zij bij het luiden van de grote klok van de Sint Marcus, uit te voorschijn zouden gaan komen.
De Doge zelf bevond zich in een vertrek aan de voet van de klokketoren, gereed om bij het opgaan van de zon de trappen te beklimmen en de klok aan het luiden te brengen. En toen, ten langen leste, nam Bertrando zijn besluit. Hij hulde zich in een wijde mantel, trok een breedgerande hoed over zijn ogen en sloop met doodsangst in het hart naar de deur van Lioniʼs paleis.
De regent was op dat late uur zelf nog niet naar bed, en een bezoeker op dat tijdstip leek hem ongerijmd. Toen hij hoorde dat deze bezoeker zijn gezicht niet wilde laten zien, en ook zijn naam niet wilde noemen, maar toch volhield dat hij een boodschap had van het allergrootste gewicht, besloot hij hem toe te laten, maar zei tegen zijn bedienden om wel in de onmiddellijke nabijheid te wachten. Daarna werd de goed gecamoufleerde Bertrando bij hem binnengelaten, maar pas nadat alle deuren waren gesloten, maakte hij zich bekend.
ʽBertrando!ʼ riep de regent verrast uit.
Maar Bertrando legde verschrikt de vinger op de mond en sloop dicht naar zijn opdrachtgever toe.
ʽMijn edele heer en werkgever: begon hij. ʽIk ben vannacht naar u toe gekomen omdat u mij grote diensten hebt bewezen en ik het niet met mijn geweten en mijn gevoel van eer kan verenigen, dat u morgen iets zou overkomen. Ik kom u met nadruk waarschuwen. Wat er ook direct na zonsopgang morgen gebeurt - ik bid u - verlaat dit huis niet! En stel mij geen verdere vragen - ik kan u alleen maar dringend waarschuwen, en als u mijn raad in de wind wilt slaan, dan ben ik ontslagen van verantwoordelijkheid voor de gevolgen. Ik zeg u dank dat u naar mij hebt willen luisteren.ʼ
Daarna draaide hij zich om en wilde het vertrek verlaten, maar als hij meende dat hij er zo van af kwam, was hij toch een slecht mensenkenner.
Een goed bontwerker, ja... maar nu had hij zich in dieper water gewaagd. Lioni liet hem niet zomaar vertrekken en begon hem met vragen te bestoken. Aanvankelijk wilde Bertrando nergens op antwoorden, en eiste nu op luide toon, uit het paleis te mogen vertrekken. Maar nu riep Lioni op luide toon zijn bedienden te hulp. Dezen grepen de bezoeker vast en nu begon Lioni op barsere toon:
ʽDat gaat zo maar niet, Bertrando. Je hebt letterlijk gezegd dat ik, ‟wat er ook bij zonsopgang mocht gaan gebeuren” dit paleis niet mocht verlaten. Maar ik wàs helemaal niet van plan op een zo vroeg uur de straat op te gaan. Wat gáát er nu bij zonsopgang gebeuren?ʼ
Bernardo begon nu te bemerken dat men totaal niet van zins was, hem uit het paleis te laten vertrekken zonder dat hij nadere gegevens had verstrekt en nu begreep hij ook dat hij zich het waarschuwen van zijn broodheer wat al te simpel had voorgesteld. Zijn primitief idee was geweest, bij Lioni binnen te komen, hem die waarschuwing af te geven en daarna weer te verdwijnen en zich tegen één uur bij zijn eigen groep van desperadoʼs te voegen - wetende dat hij zijn geweten met het afgeven van die waarschuwing had gesust. Als Lioni eigenwijs wilde zijn... dan was dat voor diens eigen rekening. Maar Lioni rook natuurlijk groter onraad en wilde meer weten. Tot Bertrando, beseffend dat men hem toch niet zou laten gaan en dat hij zich die nacht toch niet meer bij zijn kompanen zou kunnen voegen, probeerde het beste eruit te halen wat mogelijk was. Hij bood aan om kroongetuige te worden in de zaak van een groot moordkomplot, op voorwaarde dat hij persoonlijk vrijuit zou gaan. Toen Lioni hem daar zijn woord op gaf onthulde Lioni de hele samenzwering. Er was nu weinig tijd meer te verliezen! Bertrando achterlatend onder strenge bewaking, hulde Lioni zich in een wijde mantel met een kap over het hoofd en spoedde zich naar het huis van een mede-regent: Gradigeno. Terwijl die zich haastig aankleedde werd hij op de hoogte gebracht en deze twee wekten en waarschuwden Marcus Conaro. Vanuit diens huis spoedden zij zich, door de duistere straten sluipend, naar de paleizen van hun mede-regenten en droegen die op, zo snel mogelijk bijeen te komen in het Klooster van de Heilige Verlosser. Dat dit alles zo snel kon gebeuren, vloeit voort uit de sfeer van die eeuwen, waarin men nooit naar bed ging zonder half en half te verwachten met een bijzondere noodlotsmelding te worden gewekt. De in onze moderne tijd zo bekende opmerking:
ʽZeg - kan dat niet tot morgen wachten?ʼ haalde niemand in het Venetië van toen in zijn hoofd. Intussen was Bernardo ook naar dat klooster overgebracht en nu herhaalde hij zijn relaas over het moordkomplot ten aanhoren van de voltallige Senaat.
Wat ons het meest verbaast is, dat dit alarm onder de senatoren kon worden verbreid en dat zij zich zo snel op een plaats verzamelden zonder dat daar iets van naar de samenzweerders uitlekte. Het liep nu al tegen zonsopgang en de eerste vage gloed van de komende morgenstond gloorde in het oosten. Men besloot om terstond twee afdelingen van de wacht uit te zenden: een naar het paleis van de Doge en een andere naar de toren van de Sint Marcus. Men kreeg hem zonder moeite te pakken in het vertrek in de klokketoren waar hij het opgaan van de zon zat af te wachten. En daarmee was het hele komplot onschadelijk gemaakt: de klok zou niet gaan luiden en géén der regenten zou zich naar de Sint Marcus komen spoeden.

Nu zat men met het probleem, hoe een Doge van Venetië, die had samengespannen met een stel onverbloemde moordenaars, moest worden behandeld. Men besloot om dat tot later uit te stellen - liet hem derhalve opgesloten in zijn eigen kamer in het paleis en plaatste daar een dubbele wacht voor. Het was nu zaak, de leiders van het komplot te pakken te krijgen en het duurde niet lang, eer Bertuccio en Calendaro in ketenen voor de Hoge Senaat verschenen. Zij waren, met de wapens in de hand en omringd door hun overblufte volgelingen, in hechtenis genomen. Dat de klok op het afgesproken uur niet was gaan luiden had de hele samenzweerdersbende zo in verwarring gebracht, dat niemand zich zelfs maar begon te verzetten. Het waarschijnlijkste is, dat zij meenden, dat de sluwe Doge hen had verraden... trouwens een voor de hand liggende mogelijkheid. De beide hoofd beklaagden weigerden aanvankelijk te spreken, maar daar wist men in het Venetië van toen best raad op: toen de pijnbank begon te kraken en de gloeiende tangen te voorschijn kwamen, werden de beide leiders alras spraakzaam en toen men wist wat men weten wilde, werden de koorden losgemaakt en wierp men hen in een kerker. Hun respijt was echter van korte duur. Men hield van snelrecht in dergelijke gevallen. Nog eer de dag geheel ten einde was, klonken de hamerslagen in de Venetiaanse straten en een galg werd opgericht tegenover het hertogelijk paleis op de Piazza. Nog die zelfde nacht werden beiden opgehangen en hun lijken bleven zwaaiend aan hun touwen wekenlang hangen als afschrikwekkend voorbeeld voor eventuele navolgers.
Meer dan vierhonderd van de samenzweerders werden gearresteerd - de rest had kans gezien, uit de stad weg te komen, maar die vierhonderd liet men voorlopig even in de gevangenis zuchten. Het was nu eerst zaak om de hoofdschuldige terecht te doen staan. In gevallen van hoogverraad en alle misdaden tegen de Staat moest men terecht staan voor een Raad van Tien, maar in dit speciale geval benoemde deze twintig leden van de Senaat naast zich om zitting te nemen in een rechterschaar van dertig hooggeplaatsten om over de Doge te oordelen. Deze bijzonder samengestelde Raad werd bekend onder de naam de ʽGiuntaʼ... vermoedelijk het originele voorbeeld, waarnaar alle latere ʽjuntaʼsʼ werden vernoemd.
Ook hier hield men van snel werk. Op de avond van de volgende dag was de nieuw samengestelde Raad in zitting bijeen. De Doge werd, begeleid door een haag van soldaten, voorgeleid en daar stond nu de man terecht die een plan had opgesteld om vrijwel allen die over hem moesten oordelen, te laten vermoorden. Men kan dus wel bevroeden, dat hier nauwelijks sprake kon zijn van onbevooroordeelde rechters. Integendeel: waarheen de Doge zijn blikken ook wendde - elk gelaat drukte afkeer, woede of kille haat uit tegen de man die zijn eigen stand en partij zo diepgaand had verloochend.
Maar niets of niemand kon de ontembare geestkracht van deze Doge breken. Vanaf het ogenblik dat de soldaten van de Senaat zijn kamer waren binnen komen stormen, had hij zijn leven al afgeschreven. Dus hem restte weinig anders dan in waardigheid te sterven. De President van de Giunta verhief zich nu en vroeg op kille, formele toon of Signor Faliero de tegen hem ingebrachte beschuldigingen bekende. Waarop de ex-Doge op minachtende toon antwoordde dat dit inderdaad zo was. De daarop volgende ondervraging was niet meer dan een simpele formaliteit. Hoe kon het ook anders? En nu restte er niets anders meer dan het uitspreken van het vonnis. De dertig rechters waren totaal eensgezind in hun mening: de beklaagde diende te worden gebracht naar het bovenportaal van de Reuzentrap en daar te worden onthoofd. Die plaats van executie was niet zomaar willekeurig gekozen, want op datzelfde portaal werden, volgens een aloude traditie, de Dogen van Venetië met alle pracht en praal getooid met staatsiemantel en verdere tekenen van hun ambt.
Maar het vonnis der senatoren bevatte nog een andere bijzondere bepaling. De plaats waar het portret van de gevangene zou moeten komen te hangen in de Senaatszaal zou leeg blijven en worden ingenomen door een floers van zwarte crêpe. Sinds het vellen van dat vonnis zijn nu meer dan vijf eeuwen verlopen, en nog steeds valt ons in de lange rij van geschilderde Doge-portretten in de raadszaal van Venetië die ene plaats op, waar een stuk zwart doek de ruimte inneemt die eigenlijk bestemd was voor de afbeelding van Marino Faliero, Doge en verrader.
De gevangene werd teruggevoerd naar zijn woonvertrek, waar hij alleen werd gelaten met zijn biechtvader. De uren van zijn leven waren geteld - beroep was niet mogelijk. Bij het aanbreken van de dag zou hij sterven.

Bij zonsopgang was de ganse stad op de been. De poorten aan de voet van de Reuzentrap waren met kettingen gesloten, maar een geweldige menigte dromde samen in de Piazetta en vocht om een plaatsje achter de getraliede hekken. Vandaar had men een prachtig uitzicht op het portaal boven aan de trap - dezelfde plek waar enkele maanden vroeger nog pas de Dogekroon was geplaatst op het hoofd dat binnenkort zo smadelijk zou gaan vallen. In het midden was het blok met het zwaard ernaast al gereed gezet.
Nu begon de zon op te gaan en het moment van executie naderde. Een plechtstatige stoet trad langzaam naderbij: voorop gingen de leden van de Raad van Tien, die weer gevolgd werden door de voltallige Senaat en die weer door de veertig notabelen. Dan kwam er een wacht van soldaten en daarachter de gevallen Doge. Zijn biechtvader, met het kruisbeeld in de hand, liep aan zijn zijde. Aan zijn linkerkant stapte de beul. Het was opvallend, dat de gevangene nog steeds de Dogenkleding droeg: de hertogelijke mantel plus hoofddeksel. De Raad had uitdrukkelijk bepaald, dat deze waardigheidsemblemen samen met hem naar het schavot zouden gaan... om hem een laatste, opperste vernedering te doen ondergaan. Want op het moment dat Faliero voor het blok bleef stilstaan, stroopte de beul hem de hertogelijke mantel af, en ontblootte zijn hoofd. Terzelfdertijd begon de grote klok van de Sint Marcus - diezelfde klok die het sein had moeten geven voor de moord op zijn mede-regenten zijn bronzen doodsgelui.
De Doge wierp zich op de knieën en legde zijn hoofd op het blok. Toen de beul zijn zwaard uit alle macht liet neerkomen, werden de poorten beneden aan de trap open gegooid. Een tumultueuze menigte stroomde de trappen op... en zag het grijsharige hoofd van de treden af naar hen toe rollen. Kort en snel recht - en met prachtig gevoel voor stijl in scène gezet.

Dokter Finch en zijn frigide vrouw

In het jaar 1956 was dokter Finch een welvarend arts in de Californische staat Los Angeles. Hij werkte daar in een groepspraktijk, samen met een stel andere artsen, en het jaar tevoren was daar een nieuwe receptioniste aangenomen, genaamd Carole Trefogg - een roodharige vrouw die op haar achttiende jaar al in scheiding lag. Dat wil dan zeggen: haar man en zij woonden dan nog wel samen, maar waren het er al over eens om uit elkaar te gaan.
Van haar collegaʼs (verpleegsters en zo) in het gebouw waarin de medische groepspraktijk was gevestigd, hoorde Carole zo het een en ander over dokter Finch: als arts was hij een groot succes, maar als echtgenoot scheen er wel het een en ander te haperen. Hij reed een Cadillac en zijn vrouw een Chrysler - de artsenfamilie bewoonde een pracht van een huis, compleet met dubbele garage en zwembad, en voorts hadden zij nog twee kinderen: een jongen en een meisje. O ja - er was ook nog een hond en een vaste hulp in de huishouding in de vorm van een plaatjesmooie Zweedse studente, maar het vreemde is, dat die sexueel in de hele geschiedenis geen rol schijnt te hebben gespeeld.
Na een periode van 7 maanden als receptioniste werd Carole bevorderd tot privé-secretaresse van Dr. Finch. En daarna duurde het nòg eens zeven maanden, aleer de dokter op een goede dag zijn secretaresse vroeg, om tussen de middag met hem te gaan lunchen. Men kan dus echt niet zeggen, dat de dokter hals-over-kop op de jonge Carole is losgestoven.
Tijdens dat etentje hadden ze elkaar een hoop te vertellen over hun beider krakkemikkige huwelijken, maar daar bleef het aanvankelijk ook bij. Carole bekende, dat zij al tijden van plan was, de huwelijksband met haar echtgenoot te beëindigen, en dokter Finch bracht ter tafel, dat hij zijn vrouw weliswaar hoogachtte, maar dat zij in bed elke gave miste, om zijn penis in staat van opwinding te doen geraken. Zij was, zoals hij het mededeelde, in bed een ʽkouwe visʼ. Carole legde begrijpend haar warme handpalm op des dokters pols, en liet hem bemerken, dat een hardwerkend arts des nachts toch wel wat beters verdiende.
Op die basis van wederzijds begrip gingen zij steeds vaker tussen de middag met elkaar uit eten, maar daar kwam natuurlijk toch geroddel van en het was dan ook heel begrijpelijk, dat de achtenswaardige dokter met het praktische voorstel kwam aanzetten, om ergens een bescheiden flatje te huren met een gasje en een ijskast, waar zij dan zélf hun potje konden koken, zonder door allerlei nieuwsgierige lieden op de vingers te worden gekeken. Als verstandig meisje zag Carole terstond het zinnige daarvan in en binnen de kortste keren was het allemaal knus geregeld. Een flat werd gehuurd onder de naam van het echtpaar mijnheer en mevrouw George Evans en volgens de verklaring van Carole op de latere rechtszitting duurde het toen nog een volle maand, eer zij behalve haar kookkunst ook nog haar sexuele talenten ter beschikking stelde van dokter Finch. Maar toen was het ook meteen goed raak!
Alle details daarvan werden op de zitting omstandig naar voren gehaald, waarbij Dr. Finch bekende, dat hij zijn Carole niet alleen op lunchtijd gebruikte, maar ook nog wel eens vlug effe bij wijze van ontbijt, en soms ook nog wel na gedane arbeid, om weer wat op verhaal te komen. Verschillende belangstellende dames op de publieke tribune kreunden zacht van bewondering bij het aanhoren van een dergelijke sexuele potentie, maar de meesten der aanwezige mannen gaven als hun mening dat de roodharige Carole daar grotendeels voor verantwoordelijk was, want, zoals een der verslaggevers het uitdrukte:
ʽMan - als die meid de rechtszaal binnen komt stappen, héb ik al een stijve. De sex spat ervan af, zeg.ʼ
Het duurde niet lang, of hun beider huwelijken kwamen nu wat meer serieus ter sprake, en dokter Finch legde zijn minnares uit, dat de wetten van de Staat Californië hoogst ongelukkig in elkaar zaten voor een goed verdienend arts die van zijn vrouw af wilde.
ʽZe plukt me kaal als ik ga scheiden!ʼ riep hij wanhopig. ʽZe krijgt het huis toegewezen - de kinderen - minstens één auto en een enorme brok van mijn inkomen. Dan houden wij samen net genoeg over om in dit rot-flatje te blijven hokken. En of dat nou wel zo verstandig is... wat vind je?ʼ
Ja - dat vond Carole eigenlijk ook. Liefde en zalig vrijen was allemaal best - maar er moest wel financiële toekomst in de zaak zitten, natuurlijk.

Jammer, dat dergelijke zo mooi in elkaar gezette bedenksels altijd mis moeten gaan lopen. De officiële vrouw van dokter Finch reed op een goede dag in haar auto door een winkelstraat... toen zij haar eigen man uit een supermarkt zag komen, met in de ene arm een grote zak met levensmiddelen en aan de andere arm de roodharige, wulpsgevormde Carole. Toen ging haar toch een soort van licht op, met als gevolg dat zij op eigen houtje de gangen van haar man begon na te gaan. Nou - dat was niet moeilijk, want het stel gaf zich niet de minste moeite om daar geheimzinnig over te doen. En het eindigde ermee, dat de doktersvrouw even langsreed op de zaak, waar Caroleʼs echtgenoot werkte, en daar de hele gang van zaken uit de doeken deed.
ʽDát is me wat!ʼ zei de brave man. ʽIk dacht, dat Carole gewoon had opgehouden van mij te houden. Die dingen kunnen gebeuren. Maar ik had geen moment vermoed, dat zij er iemand anders op na zou houden.ʼ
ʽNou - het is toch echt zo, hoor,ʼ zei de doktersvrouw. ʽIk heb bij hun buren in dat flatgebouw geïnformeerd en ze vozen daar van zonsopgang tot na kantoortijd.ʼ
Caroleʼs man schudde daar bedenkelijk het hoofd over:
ʽZe heeft mij nooit iets laten merken, die Carole. Maar... hoe denkt u daar nu zelf over? Dat uw man met mijn vrouw...ʼ
De doktersvrouw reageerde daarop even koel als zij het, volgens de dokter, in bed was.
ʽIk verzamel rustig-aan genoeg bewijsmateriaal voor een echtscheiding wegens overspel. En dan pluk ik hem helemaal kaal. De lol zal er voor het minnende paar gauw af zijn, als ze samen nog net een tweedehands Fordje kunnen rijden, denk ik zo.ʼ
Toen Carole die avond thuiskwam, werd zij begroet door een razende echtgenoot met kreten als: ʽSlet! Doortrapte sloerie! Oversexte lellebel!ʼ en aanverwante opmerkingen. De ruzie liep zo hoog, dat Carole een paar blauwe ogen opliep, en de volgende dag met gepakte koffers het echtelijk huis verliet. Door de herrie was Carole er natuurlijk ook achter gekomen, dat de doktersvrouw hem al een tijd bespioneerde en het leek hun nu maar beter om het knusse voosflatje te ontruimen en ergens anders een wat ruimere behuizing in te richten. Met Carole en nu voor dag en nacht.

Zij gaven zich nu ook geen enkele moeite meer, om hun verhouding te camoufleren. De dokter presteerde het zelfs, met zijn roodharige sexbom te gaan eten in dezelfde restaurants waar vrijwel alle kennissen van de Finches kwamen en daar werd natuurlijk met grote verontwaardiging over gesproken.
Men kan zich - als lezer met een nuchter hoofd - verbijsterd afvragen, waarom een arts die voortdurend aan zijn Carole vertelde, dat hij voorlopig niet wilde gaan scheiden omdat hij dan vrijwel al zijn bezit plus een groot deel van zijn inkomen zou kwijtraken, zich publiek dan zó gedroeg, dat het bewijs voor overspel voor het oprapen lag. Dat valt alleen maar te verklaren door het bij de Fransen bekende psychologische verschijnsel van ʽFolie à Deuxʼ: het feit dat een koppel mensen elkaar zo opjut en ophitst, dat zij beiden verblind raken voor elke alIedaagse realiteit.
In januari van 1959 was het eindelijk zover, dat de doktersvrouw een advocaat in de arm nam, en in overleg met hem tevens een particuliere detective. Maar al die tijd... leefde dokter Finch nog steeds op zijn eigen adres! Zijn vrouw deed of zij gek was, maar achter zijn rug werd het net van overspel-bewijsvoering steeds enger rondom Finch aangetrokken. Zoiets is natuurlijk gekkenwerk, en op 16 mei werd de advocaat opgebeld door een huilende doktersvrouw, die mededeelde, dat zij ontzettende ruzie met haar man had gehad, waarbij deze haar in het gezicht had geslagen met een pistool, waarbij een wond van centimeters lang was ontstaan.
ʽHoera!ʼ riep de advocaat opgetogen. ʽMeteen naar het ziekenhuis en daar een officiële doktersverklaring laten opstellen.ʼ
ʽDat kan moeilijk meer,ʼ zei de doktersvrouw. ʽWant de wond is al gehecht.ʼ
ʽWat? Waar en door wie dan?ʼ
ʽDoor mijn man zelf: was het antwoord. ʽMijn man is toch zelf dokter?ʼ
Daar was de advocaat even sprakeloos van, maar hij had inmiddels al wel ontdekt, dat vrijwel niets in deze vreemde zaak op normale wijze verliep. Hij liet de gehechte wond dus fotograferen door de particuliere detective en daarna werd een begin gemaakt met de officiële eis tot echtscheiding.
Een paar dagen later verliet dokter Finch bepakt en bezakt het echtelijk huis, maar toen de dagvaarding met eis tot echtscheiding aan hem werd voorgelegd, stond daar niets in over overspel met Carole, maar alléén maar een aanklacht wegens mishandeling en bedreiging met lichamelijk letsel.
Vlak daarop arriveerde een gerechtelijk schrijven, waarin dokter Finch werd gemaand, zijn vrouw met rust te laten, haar huis niet meer te betreden en zich vooral ervan te onthouden, haar met de dood te bedreigen. Daar waren nog enkele bepalingen aan toegevoegd, die erop neerkwamen, dat hij zijn gehele inkomen diende te storten op een gemeenschappelijke bankrekening, waar hij geen cent van kon opnemen zonder toestemming van zijn vrouw. Jaja - je zult maar in Californië getrouwd zijn! O ja - tenslotte werd aan dokter Finch ook nog bevolen, om op 1 juni alvast op tafel te leggen 2000 dollar voor voorlopige advocatenkosten - 500 dollar voor gerechtelijke kosten en nog wat klein spul.
Op 7 juli diende de doktersvrouw een klacht in, dat haar man in gebreke was gebleven, het gerechtelijk bevelschrift op te volgen. Zoiets wordt in de U.S.A. heel hoog opgenomen, want dat is een apart delict, bekend als ʽMinachting van de Rechtbankʼ. De zitting daarover zou op 23 juli plaatsvinden, maar toen was het al te laat, want op 18 juli, om half twaalf in de avond, werd Barbara Finch doodgeschoten.

Intussen was alles in het liefdesnestje ook niet zo gladjes verlopen. De algemene opwinding werd Carole wat teveel van het goede, en om de zaak wat af te laten koelen, was zij op 28 mei hals-over-kop naar Las Vegas vertrokken om daar bij kennissen te gaan logeren. Nou is Las Vegas per vliegtuig niet zo ver van Los Angeles verwijderd, en telkens als de dokter last kreeg van een hitsige penis, wipte hij even naar de gokstad, om daar wat op Carole te wippen. Maar tussen de vrijpartijen door bleef Carole maar zeuren ʽhoe het nu allemaal verder moestʼ, en intussen was zij zelf óók nog steeds stevig getrouwd.
Alles bij elkaar een situatie, oververhit genoeg om het verstand bij te verliezen. Dokter Finch piekerde meer over de grote charmes van Carole en over de dreigende bevelschriften van de rechtbank, dan over de problemen van zijn patiënten en dat leidde alweer tot nòg klemmender problemen. De gehele zaak was nu al zover uit de hand gelopen, dat dokter Finch vond, dat er maar eens radicaal knopen moesten worden doorgehakt. En dus gingen Carole en hij op de noodlottige 18de juli per auto op weg naar een laantje, niet ver van het huis dat door de rechtbank aan de doktersvrouw als woning was toegewezen. Toen zij daar aankwamen, vonden zij de garage leeg, en met de deur wijd open staande.
ʽZe zal bij kennissen op bezoek zijn,ʼ meende Finch. ʽLaten we maar even hier in de bosjes wachten.ʼ
Carole verklaarde later, dat de dokter tijdens het wachten in de struiken zijn handen niet thuis had kunnen houden, en alsmaar onder haar rok had zitten frunniken, wat zij had afgeweerd met de typisch vrouwelijke opmerking:
ʽIk ben nu niet in de stemming, zeg! Misschien straks, als alles goed is afgelopen.ʼ
Om kwart over elf kwam de doktersvrouw in haar auto aanrijden, en zette haar wagen in de garage. Carole bleef in de bosjes zitten, maar Finch schoot meteen te voorschijn en dook de garage binnen. Hij was daar nog niet goed en wel, of de doktersvrouw zette het op een gegil om hulp. Dat jonge Zweedse meisje, dat als hulp in de huishouding werkte, hoorde dat, kwam naar buiten en snelde de garage in. Juist op dat moment viel er een pistoolschot. De doktersvrouw rende uit het duister van de garage te voorschijn en zette het op een hollen langs de voorkant van haar huis, met de dokter achter haar aan. Toen viel er een tweede schot. De doktersvrouw, die juist bovenaan een reeks houten treedjes was gekomen, die naar een lager liggend deel van de tuin leidden, struikelde, viel als een hoop het trapje af en bleef roerloos beneden op het pad liggen. Het Zweedse meisje was intussen teruggelopen - het huis in - waar zij de politie belde.
De politie had er niet veel moeite mee, te constateren dat de doktersvrouw dood onder het houten trapje op het tuinpad lag. Maar dokter Finch en zijn Carole waren nergens te vinden. Tijdens de rechtszitting, later, hield Carole met dure eden hardnekkig vol, dat zij al die uren dat de politie daar bezig was, stilletjes tussen de struiken was blijven zitten, terwijl er rondom haar bosjes detectives, artsen, journalisten en nieuwsgierige buren rondkrioelden.
Finch zelf was direct na het dodelijk schot door de landelijke lanen van het district weggehold. Hij had toen eerst een Chevrolet gestolen en die later verwisseld voor een Vauxhall waarmee hij naar Vegas was gereden, waar hij, moe na volbrachte arbeid, in het bed van Carole was gaan liggen. En die arme Carole intussen maar eenzaam in elkaar gedoken vertoeven tussen de struiken, de spinnen en de torren. Maar de verklaring van de Zweedse hulp-in-de-huishouding liet aan duidelijkheid niets te wensen over en laat in de middag van de dag na de moord werd Finch in Las Vegas gearresteerd.
Wat had Carole intussen gedaan? Toen de grootste opwinding wat was geluwd, was zij tussen de struiken uitgekomen, naar haar eigen auto gegaan (waar zij de vorige avond mee uit Las Vegas waren gekomen) en was daar doodgemoedereerd mee teruggereden om te kijken, of zij haar dokter kon vinden. Daar werd ook zij door de politie opgevangen. En daarmee begon de verwarring pas goed, want wie zou denken, dat dit nu een schoolvoorbeeld was van een moordzaak die zo helder was als glas, vergist zich.
En dat kwam in hoofdzaak door de onduidelijkheid die er weldra ontstond over de rol die Carole had gespeeld in het geheel. Het ging er in wezen om, of aan Carole medeplichtigheid aan moord ten laste kon worden gelegd, of niet. En het roodharige meisje droeg aanmerkelijk tot die verwarring bij, door de ene tegenstrijdige verklaring na de andere af te leggen. Waarmee zij zichzelf de das omdeed. Het meest belastende voor haarzelf was het moment waarop zij, in tranen, toegaf dat zij de aktetas van de dokter uit hun auto had gepakt en die had meegenomen naar het huis van mevrouw Finch. Die aktetas was later door de politie in de tuin gevonden, en bleek te bevatten:
een paar gummi handschoenen,
een rol touw,
een scherp slagersmes,
ampullen verdovende middelen,
een injectiespuit,
een magazijn met 38 mm munitie, en
een zaklantaarn.
Welke collectie later door de politie - niet geheel ten onrechte - werd aangeduid als ʽmoordwapens voor de doe-het-zelverʼ.
Wie de details van de verhoren en van de latere rechtszitting doorleest, zit bij voortduring met het hoofd te schudden over de opeenstapeling van stommiteiten, door het tweetal begaan vanaf het ogenblik dat Carole en haar dokter voor het eerst samen het bed in doken. Er is geen twijfel aan, dat dit tweetal op moordgebied het meest stuntelige koppel moordenaars was, dat ooit werd veroordeeld. Dat deze moord zulk een enorme publiciteit kreeg in de Amerikaanse pers was in hoofdzaak het gevolg van de algemene verbijstering over alle begane domheden. En dokter Finch was - volgens al zijn collegaʼs - een redelijk intelligent man. Eén van zijn collegaʼs in zijn eigen groepspraktijk zei daar later over:
ʽHoe meer ik erover lees, hoe minder ik het begrijp. Elke arts die met alle geweld zijn vrouw wil opruimen, kan tientallen manieren bedenken om dat te doen, met een goede kans dat hij nooit wordt betrapt.ʼ
En dan de onbegrijpelijke handelwijze van het slachtoffer zelf, ook nog! Op de middag van de dag dat zij werd vermoord, klaagde zij nog tegen kennissen in Palm Springs dat zij doodsbang was, dat haar man haar iets zou aandoen - dat hij dat ook had gezegd - en dat zij niet meer in haar eigen huis durfde blijven.
Maar even zo vrolijk reed zij diezelfde avond moederziel alleen naar huis terug... en haar dood tegemoet.

Ook alweer zo hoogvreemd. Na een zitting van vrijwel recordlengte trok de jury zich terug, bleef dagenlang in conferentie, en kondigde tenslotte aan dat zij niet tot eensgezinde uitspraak konden komen. Hetgeen in Californië betekent dat het hele rechtsproces opnieuw moet worden gedaan. Het tweede proces begon op 20 november 1960 en eindigde eveneens in een gespleten jury. Waarna de gerechtelijke molen voor de derde maal moest gaan draaien. Dat derde proces begon op 3 januari 1961, en eindigde ermee, dat zowel dokter Finch als Carole Tregoff niet schuldig werden bevonden aan moord met voorbedachten rade (waar verplicht de doodstraf op staat) maar aan manslag (in dit geval dus vrouwslag) waarna de rechter hen veroordeelde tot levenslange opsluiting, met de mogelijkheid van invrijheidstelling na zeven jaar.
En wat had die roodharige Carole nu eigenlijk misdaan? Goed - ze was met dokter Finch naar bed gegaan, en ze hoopte zonder twijfel om hem na zijn scheiding te kunnen trouwen. Zoiets is nog geen misdaad. Volgens mij is het kind er gewoon ingeluisd. Al die troep die dokter Finch in zijn aktetas bij zich had... volgens Carolines hardnekkige verklaringen was die bedoeld geweest, om de doktersvrouw wat te verdoven, haar vast te binden en haar te dwingen om een verklaring te tekenen waarbij zij afzag van haar beslaglegging op Finch zijn bezittingen en inkomen. Een onbekookt en mallotig plan - zeker. Maar Carole geloofde erin. Ze dacht meer met haar buik dan met haar hoofd, en dat is vrouwen wel eens meer noodlottig geworden.

De Hollandse tulpenwaanzin

Zo nu en dan, en eigenlijk zonder aanwijsbare reden, wordt een deel van het mensdom bevangen door een algemeen om zich heen grijpende vlaag van zinsbegoocheling. Daarbij schijnt men elke vorm van gezond boerenverstand kwijt te raken... men jut elkaar op tot in het schijnbaar oneindige en dan stort - meestal op heel korte termijn - het hele speculantengedoe in elkaar. Latere generaties (plus de enkelen die tijdens zulk een periode van gekkigheid het hoofd koel hielden) kunnen daar dan meewarig het hoofd over schudden.
Een van die vlagen van waanzinnigheid deed zich voor in de jaren vóór de Krach van 1929, toen vrijwel geheel Amerika meende dat de prijzen van effecten tot in der eeuwigheid zouden blijven stijgen.
En nog veel dichter bij huis kunnen wij even refereren aan de Onroerend-goed-manie van de pas achter ons liggende late zeventiger jaren, toen men óók meende dat de prijzen van huizen tot in het oneindige, en steeds sneller, zouden blijven stijgen. Zelfs onze grote banken moeten voor honderden miljoenen in de stroppenpot gooien, om hun verkeerde hypotheek-verleningen goed te maken.
Maar het wel allergekste op dit gebied is voorgevallen midden in de jaren 1600, bij de tulpenmanie. En dat dit die Hollanders, met die harde zaken-koppen, moest overkomen...

De eerste verschijning van de tulp in Europa schijnt te zijn geweest in het jaar 1559, toen de geleerde raadsheer Herwart een dergelijke plant kreeg toegezonden door een vriend uit Constantinopel, waar de tulp al lange tijd een geliefde tuinplant was. De naam ʽtulpʼ is dan ook afgeleid van een Turks woord, dat ʽtulbandʼ betekent. Binnen een jaar of tien verbreidde de roem van deze nieuwe bloem zich over Duitsland en HoIland. Rijke lieden uit Amsterdam bestelden tulpebollen rechtstreeks in Constantinopel, en betaalden daar dikke prijzen voor. De eerste bollen in Engeland kwamen daar vanuit Wenen in het jaar 1600. Tot in het jaar 1634 steeg de roem van de tulp heel geleidelijkaan tot het een zaak van zeker snobisme ging worden, in de tuin enkele variëteiten ervan te kunnen tonen aan vrienden en bekenden. Men moest daarvoor wel over een ruim fortuin kunnen beschikken, maar tot ongeveer 1634 bleef deze rage als hobby beperkt tot rijke kooplieden en gefortuneerde geleerden, zoals Lipsius in Leiden, die de naam had een ware tulpomaan te zijn.
Maar, zoals dat altijd weer gaat met snobistische hobbies: minderen van stand, die echter wel over wat slappe was beschikten, wilden ineens óók over deze roemruchte plant beschikken en gingen geld bieden voor een of meerdere bollen. Nu is een eigenaardigheid van de tulp, dat de plant zijn bollen in de grond vermeerdert - men hoeft alleen de bloem kort af te snijden en later de bollen uit de grond op te graven en droog te bewaren, waarna men er méér heeft dan waarmee men is begonnen. Het duurde niet lang of handige lieden zagen hierin een prachtmethode om hun geïnvesteerde kapitaal binnen een of twee jaar te verveelvoudigen... en toen was het hek van de dam.
In zeer korte tijd was er sprake van een tulpen-koopexplosie. en daardoor werd de prijs omhoog gedreven omdat er gewoonweg niet voldoende bollen in Holland aanwezig waren om aan de elke dag groeiende vraag te voldoen. Daarbij speelt natuurlijk een grote rol, dat wie een tulpebol van een vermaarde variëteit kocht voor laten wij zeggen 500 gulden, er zeker van kon zijn (of dacht te zijn) die een week later met dikke winst weer door te kunnen verkopen, omdat intussen de prijs weer was gestegen. Dit speculanten-denkbeeld ligt ten grondslag aan alle in de loop der eeuwen voorgevallen krachs en catastrofes: de prijs wordt opgejut tot ver boven de intrinsieke, eigenlijke waarde van het betrokken object, wat dat ook is: een huis, een aandeel - een staaf zilver of een zak tabak. Of, zoals in het onderhavige geval: een doodgewone tulpebol.
Aan het einde van 1634 was de algemene rage om in korte tijd rijk te worden in alle lagen en geledingen van Holland doorgedrongen. Vrijwel iedereen sprak over weinig anders dan tulpebollen, en in het jaar 1635 was het al zover, dat vele kooplieden een vermogen van 100.000 gulden of meer in tulpen hadden ʽbelegdʼ. En dat was me een bedrag in die jaren! Het begon nu ook nodig te worden om die dingen heel nauwgezet te gaan wegen om zo hun prijs te kunnen bepalen, en dat gewicht werd vastgesteld in ʽperitsʼ. Zo was een tulp van de variëteit Admiraal Liefken, die 400 perits woog, 4400 gulden waard, maar een Admiraal Van der Eyck, 446 wegende, niet meer dan 1260 gulden. Maar een Childer van 106 perits bracht al 1615 gulden op - een Viceroy van 400 perits deed 3000 gulden en de kostbaarste bol van alle: de Semper Augustus met een gewichtje van 200 perits, werd goedkoop geacht voor 5500 gulden. Vooral deze laatste soort was enorm in trek en zelfs een mindersoortige bol bracht al gauw 2000 gulden op.
Het schijnt dat er begin 1636 maar twee leveranciers van deze soort in Holland bestonden: iemand in Amsterdam en een man in Haarlem. Zo happig waren de speculanten erop om een bol van deze soort te pakken te krijgen, dat iemand voor één bol een groot perceel bouwgrond in ruil aanbood. Een bol uit Amsterdam ging van de hand voor 4600 gulden plus een nieuw rijtuig, een span grijze paarden en het tuig dat daarbij hoorde.
Een auteur uit die tijd, met de naam Munting, heeft een folioboek van éénduizend paginaʼs geschreven over het verschijnsel van de tulpenmanie en daaruit lichten wij voor de aardigheid een lijst van artikelen (met daarachter hun waarde in die tijd) die werden overgedragen in ruil voor één bol van de veelgevraagde soort Viceroy.

twee lasten graan 448 gulden
vier lasten rogge 558 gulden
vier vette ossen 480 gulden
acht vette varkens 240 gulden
twaalf vette schapen 120 gulden
twee okshoofden wijn 70 gulden
vier vaten bier 32 gulden
twee vaten boter 192 gulden
duizend pond kaas 120 gulden
een compleet bed 100 gulden
een kostuum kleren 80 gulden
een zilveren drinkbeker 60 gulden.
Dit bracht bij elkaar de koopsom op, zijnde: 2500 guldens.

Hollanders die jaren in het buitenland hadden vertoefd en terugkeerden toen de tulpenwaanzin zijn hoogtepunt naderde, raakten door hun onwetendheid soms in hoogvreemde verwikkelingen verstrikt. In Blainvilleʼs Travels wordt daarvan een amusant voorbeeld vermeld. Een welgestelde Amsterdamse koopman, die erg trots was op zijn eigen verzameling van tulpebollen, verwachtte vol spanning de binnenkomst van enkele van zijn koopvaardijschepen uit het Midden-Oosten. Hij had al dagen een zeeman op de uitkijk staan om hem het in zicht komen ervan te melden zo gauw hij hun zeilen kon ontdekken. Toen de man buiten adem zijn kantoor binnenrende met de heuglijke tijding, gaf de koopman hem als beloning een gerookte rode poon voor zijn ontbijt, en rende meteen de deur uit naar de haven. De zeeman bleef alleen in het kantoor achter met zijn vis en zag toen op het bureau van de koopman een ui liggen, die hem hoogst welkom leek om met zijn vis te verorberen. Met vis en ui ging hij op weg naar de waterkant, waar hij op een stapel kisten ging zitten, de ui in plakken sneed en bij zijn vis verorberde. Maar halverwege het havenhoofd herinnerde de koopman zich opeens, dat hij zijn laatste aankoop: een pracht van een tulpebol, van het merk Semper Augustus, ter waarde van ongeveer 3000 gulden, zomaar onbewaakt op zijn bureau had laten liggen. Hij draaide zich dus om en holde hijgend terug naar zijn kantoor... maar de bol was al verdwenen. Er ontstond een enorme herrie, maar toen de opwinding op zijn hoogst was, dacht men ineens aan de zeeman-boodschapper die intussen al uit het kantoor was verdwenen. Na lang zoeken vond men de man op zijn stapel kisten, een pijpje rokend na zijn genoeglijke ontbijt. Hij wist niet wat hem overkwam, toen de koopman, gevolgd door een hele stoet van opgewonden personeel, op hem af kwam stuiven en pas na de nodige verwarring kwam hij erachter, dat de ui die hij zo argeloos had verorberd, een kostbare tulpebol was.
ʽIk dacht al dat er een flauwe smaak aan zat,ʼ was het laatste wat hij kon uitbrengen, eer hij door de schout en zijn rakkers achter de tralies werd gezet. Waar hij enkele maanden lang moest vertoeven, voor de koopman over zijn woede heen was, en hem in arren moede maar liet gaan.
De steeds stijgende vraag naar tulpebollen bereikte zulk een hoogtepunt in het midden van 1636, dat speciale hoeken alleen voor de handel in deze bollen werden ingericht op de beurzen van Amsterdam, Rotterdam, Leiden, Alkmaar en Hoorn. En nu kwam ook voor het eerst de speculatieve aard van deze handel naar voren. De makelaars stortten zich op deze geheel nieuwe tak van handel en gingen alle oude en bekende trucs gebruiken om snelle fluctuaties in de prijzen te veroorzaken door het verspreiden van geruchten - door het verwekken van schaarste door het opkopen van bepaalde types bollen, en door het plotseling laten zakken van prijzen door de opgepotte bollen ineens op de markt te gooien. Dat ging aanvankelijk allemaal goed, want het algemeen geloof in de onverwoestbare toekomst van de tulpebol greep steeds verder om zich heen en steeds nieuwe gelovigen verkochten hun meest dierbare bezittingen, of gingen leningen aan om aan geld te komen, dat in tulpebollen kon worden omgezet. Maar er waren eenvoudig niet genoeg bollen om aan de enorme vraag te voldoen, en dat is natuurlijk een situatie, waarin een prijs alleen nog maar verder kan worden opgejaagd.
De koffiehuizen gonsden van verhalen over personen die in enkele weken hun geïnvesteerde geld in waarde zagen verdubbelen, en dat alleen maar door het totale bezit van een hoeveelheid knollen die men in een steelpannetje kon samenvoegen. Dat werd allemaal nog erger toen de geruchten over deze totaal nieuwe vorm van geldmakerij over de grenzen waaiden... waar men aanvankelijk niet in de snelle handel wilde geloven, tot enkele personen. nieuwsgierig geworden, scheep gingen naar Amsterdam en daar vrijwel meteen door de algemene tulpenkoorts werden aangestoken en óók al met geld begonnen te zwaaien, tegen elkaar opbiedend om ook enkele van deze begeerde bollen te bemachtigen. Men kan zich een dergelijke totale zinsverbijstering thans moeilijk voorstellen, maar alle bronnen uit die tijd luiden volslagen eensluidend. Edelen, burgers, kooplieden, zeelui, predikanten, zelfs schoorsteenvegers en wasvrouwen werden door deze mogelijkheid om snel geld te verdienen aangegrepen en legden spaargeld bij elkaar om gezamenlijk tenminste één bol te kunnen bemachtigen. Huizen, kudden vee en percelen land werden te koop aangeboden om het nodige geld te kunnen bemachtigen. Maar in het midden van de 17de eeuw was er uiteraard een grens aan de hoeveelheid contant geld die er in Nederland beschikbaar was en men ging alras over tot het aankopen op termijn. Men nam bijvoorbeeld op zich om tien exemplaren Semper Augustus te kopen tegen betaling metéén van tien procent van de koopsom, waarvan het restant binnen zes weken moest worden voldaan, waarbij dan ook de levering zou geschieden. Dat alles natuurlijk in de vaste hoop en overtuiging, dat binnen die zes weken de waarde van de bollen zover zou zijn gestegen, dat zij met winst konden worden doorverkocht.
En hierin ligt natuurlijk de hoofdoorzaak van de latere catastrofe evenals in onze jaren in de ineenstorting van de huizenhandel. Zolang iemand iets koopt, en dat met contant geld betaalt, kan hij een deel van zijn geld erbij inschieten als de prijs gaat zakken... maar hij houdt altijd wat over. Zodra men gaat kopen met geleend geld, of met opgeblazen hypotheken, of op termijncontracten, is de solide bodem uit de markt verdwenen... en een plotselinge ineenstorting op elk moment mogelijk.
Maar intussen was de totale handel zo omvangrijk en ingewikkeld geworden, dat aparte kantoren met notarissen en hun klerken werden ingericht om alle koop-, verkoop- en termijncontracten op papier te zetten. Dit leidde in vele provincieplaatsen tot een groot gebrek aan capabele notarissen, zodat het ambt van tulpennotaris diende te worden ingesteld. In al die kleinere plaatsen was ook geen handelsbeurs bekend, en geschiedden de transacties doorgaans in het meest gerenommeerde hotel, waarvan dan de gelagkamer dag en nacht in bedrijf werd gehouden en voortdurend opgewonden lieden kwamen binnenstuiven met het laatste ʽGrote Nieuwsʼ van het tulpenfront. De kasteleins van die gelegenheden voeren daar wel bij, voor zover zij zich tenminste niet door de tulpenkolder lieten besmetten, want zodra iemand zich op papier rijk had zien worden, diende dat onverwijld met feestmalen en wilde aankopen te worden gevierd. Soms werd aan deze braspartijen, want anders kan men ze niet noemen, door wel driehonderd personen deelgenomen en vaak zag men daarbij een grote vaas, vol afgesneden tulpen, op het midden van de tafel prijken. De bol die deze tulpen had geleverd, stond natuurlijk nog in de bodem van een tuintje of een kas en werd geacht zich daar te vermenigvuldigen, wat dan weer idem zoveel nieuwe en verhandelbare bollen zou opleveren.
Maar er zijn natuurlijk altijd sceptische onheilsprofeten en zuurpruimen zonder enige fantasie, die gewoonweg niet willen en kunnen geloven dat het tijdperk van permanente geldmakerij is aangebroken, maar deze Ongelovige Thomassen werden door iedereen meewarig bekeken of ook wel woedend de deur uitgezet zodra zij het waagden, de gouden droom van de meerderheid in twijfel te trekken. Men moet hierbij goed in het oog houden, dat er in Nederland in de jaren 1600 hoofdzakelijk werd gehandeld tegen contant muntgeld of tegen verhandelbare wissels, door handelshuizen uitgegeven of gegarandeerd. Zakendoen in die tijd was voor een groot deel gebaseerd op internationaal vertrouwen en wie snel geld nodig had, kon dat lenen bij welvarende Joodse bankiers, of bij juweliers.
Zodra nu medio 1636 de markt gedomineerd ging raken door windhandelaren, die hun winst verkregen door het eindeloos aan elkaar verkopen op termijncontracten, begonnen aan de top de lieden met wie het allemaal was begonnen de kooplieden die tulpen hadden aangekocht omdat die bloemen wel leuk stonden in hun tuin en waarmee ze hun mede-kooplieden konden imponeren, zich vrij snel uit deze handel terug te trekken.
De prijzen waren nu zover opgelopen, dat zij na het afsnijden van de bloemen de geoogste bollen graag van de hand deden en het geld tevreden in hun zak staken. Want nu iederéén van het ʽgewone volkʼ in tulpen ging doen... nu was er geen snobistische lol meer áán om tulpen te bezitten... weg met die rommel! Bij al dit soort van speculatieve windhandel kan men achteraf onmogelijk uitpluizen, wáár en door welke oorzaak de ineenstorting begint. Inééns slaat de mode om en begint iedereen te verkopen om zijn winst binnen te halen. Maar dan heeft men de schrik al te pakken... zijn er geen kopers meer te vinden en wordt de markt overvoerd met verkopers. In alle steden van Holland waren bankroeten het gesprek van de dag. De man die op een termijn van bijvoorbeeld twee maanden had gekocht, tegen een op die datum geldende marktprijs, werd, nu die twee maanden verlopen waren, gemaand om met het geld op de proppen te komen. Maar de koper hàd het geld niet, en had gedacht dat te zullen verkrijgen door diezelfde bollen tegen een hogere prijs te kunnen slijten... wat niet lukte. En de verkoper zat ook al zo knel dat hij geen kant uitkon... en verklaarde de koper bankroet. Op zijn beurt verkeerde hij in eenzelfde positie, want hij kon de negentig procenten die hij nog krijgen moest, niet ontvangen... Honderden personen, die weken tevoren heilig hadden geloofd in het aanbreken van het tijdperk van onbegrensde welvaart, zaten ineens aan de grond en hadden op zijn best nog een mandje met wat bollen... die niemand wilde kopen, ook al leurden zij er alle koffiehuizen mee af om ze daar aan te bieden tegen een kwart en later zelfs een tiende van de prijs die zij er even tevoren voor hadden neergeteld. Een algemeen geweeklaag werd nu vernomen... en uit alle lagen van de bevolking. Want de slachtoffers lagen geheel willekeurig tussen rijk en arm verdeeld. Of iemand al dan niet vatbaar was geworden voor deze unieke vorm van waanzin leek niets te maken te hebben met rijkdom of armoede... met een adellijke stamboom of een werkzame aard. Rijke kooplieden raakten vrijwel alles kwijt wat zij aan wereldse goederen bezaten en menig afstammeling van een gerenommeerd adellijk huis zag zijn gehele familiefortuin verloren gaan.
Toen de eerste grote klap was toegebracht, gingen de eigenaars van de reëel bestaande tulpebollen - dus niet de papieren speculanten - die de waarde van hun bezit tot op de grond hadden zien dalen, de koppen bij elkaar steken om te proberen, een bodem in de markt te krijgen. Men besloot om uit alle delen van het land afgevaardigden naar Amsterdam te sturen om daar, in de hoofdstad des lands en de veruit rijkste koopstad, maatregelen tot herstel van het publieke vertrouwen te beramen. De regentenregering voelde daar aanvankelijk totaal niets voor, vermoedelijk op grond van de oude wijsheid: Wie zijn billen wil branden moet maar leren om op de blaren te zitten, en gaf de tulpenbezitters de raad om gezamenlijk maar een of ander plan te beramen. Dat liep uit op een reeks van vergaderingen, die een hoe langer hoe woester en stormachtiger karakter vertoonden. Verwijten vlogen over en weer, tot er ten laatste in arren moede werd besloten dat alle termijncontracten die betrekking hadden op koop- en verkoopovereenkomsten en die waren afgesloten vóór de maand november 1636 in één klap ongeldig werden verklaard.
Dat leek heel aardig... maar het loste niets op. Dat wil zeggen: kopers waren dan wel van hun aankoopverplichting af, en waren daarbij alleen hun betaalde tien percent kwijt, maar de verkopers bleven zitten met hun handel. Tulpebollen die vlot van de hand waren gegaan, enkele maanden tevoren, voor zesduizend gulden, waren nu op zijn best nog vijfhonderd gulden waard en de prijs zakte nog elke dag. Die verkopers hadden zèlf al een veelvoud daarvan betaald. Het kwam er allemaal op neer, dat veel personen verklaarden, met die annulering van overeenkomsten niets te maken te hebben en de rechtbanken werden overspoeld met acties wegens wanbetaling. Wat ook weer weinig oploste, want pluk maar eens veren van een bankroete kikker!
Uiteindelijk werd de hele affaire voorgelegd aan de Generale Staten in Den Haag, in de vrome overtuiging dat deze Hoogmogende Heren wel iets zouden bedenken om het geschokt vertrouwen te herstellen. Maar wat viel er nu eigenlijk te herstellen? Wie in wonderen is gaan geloven en dan dat wonder niet wáár ziet worden, kan men moeilijk per Hoogmogend Decreet zijn geloof hergeven. De heren in Den Haag vergaderden week na week, en kwamen, na drie maanden van delibereren te voorschijn met de bekendmaking dat zij onmogelijk een houdende beslissing konden nemen zonder nadere informatie. Zij gaven echter wel de raad dat intussen elke verkoper van tulpebollen deze in het bijzijn van onverdachte getuigen in natura, dus reëel aanwezig, aan elke koper daarvan moest aanbieden, en dan voor de overeengekomen som. Wilde de koper daar niet op ingaan, dan dienden de aangeboden bollen publiekelijk te worden geveild, waarbij de oorspronkelijke papieren koper dan aansprakelijk zou blijven voor het verschil in de opgebrachte prijs.
Dit was lang geen onverstandig advies, want het noopte elke verkoper om aan te komen zetten met bollen in natura, die dus tastbaar aanwezig dienden te zijn. Bovendien handhaafden de hardhoofdige regeerders in Den Haag het aloude wetsprincipe dat contract contract is en dat daaraan niet kon worden getornd. Dat een koper op het moment van de koop niet goed bij zijn hoofd is, ontslaat hem niet van de verplichting tot betalen - daʼs nogal glad. Maar toen gingen de verschillende Nederlandse rechtbanken moeilijk doen... de rechters kwamen alras tot de unanieme gevolgtrekking, dat al dergelijke processen niet ter behandeling aan de rechter dienden te worden voorgelegd, om de doodeenvoudige reden, dat schulden die voortvloeien uit weddenschappen of elke andere vorm van hazardspel nooit gerechtelijk invorderbaar zijn. En deze vorm van speculatief zakendoen stond volgens hen simpelweg gelijk met hazardspel.
En toen zat de hele zaak goed vast, en de hele opgewonden redekavelarij liep dood bij gebrek aan stoom. Zij, die door het hoofd koel te houden fiks aan de hele windhandel hadden verdiend, waren wel zo wijs om hun mond dicht te houden. Diegenen die waren blijven zitten met enkele mandjes vol met de eens zo felbegeerde tulpebollen en verder niets, konden die hoogstens planten, hun bloemen bewonderen en ze zich verder zien vermeerderen. Geen mens wilde meer iets over tulpen horen. Maar de ganse economie van de Zeven Provinciën had wel een klap opgelopen die pas in de loop der jaren kon worden hersteld.
Vreemd genoeg werd dit grote Hollandse voorbeeld op het gebied van zinsverbijstering op wat kleinere schaal in Londen geïmiteerd. In het jaar 1636 werden tulpebollen publiekelijk verkocht op de Beurs van Londen en handige makelaars, die daar best brood in zagen, sloofden zich uit om daar eenzelfde vorm van publieke waanzin te verwekken als er in Amsterdam had geheerst. Zelfs in Parijs werden pogingen in die richting gedaan, maar in geen van beide steden sloeg de ziekte zo heftig aan als in Holland. In de vaderlandse geschiedenis vindt men hier en daar met een enkel woord deze tulpenmanie vermeld, maar heel summier. De rechtgeaarde Nederlander praat liever niet meer over deze uitzinnige verstandsverbijstering van zijn voorouders.

De derde Napoleon ontsnapt
uit de vesting Ham

Wie zijn geschiedenis leert uit de schoolboeken, zoals die gebruikt worden op de middelbare school, zal er dan mogelijk wel in slagen, voldoende van die rissen jaartallen in het hoofd te stampen om een voldoende te halen op het examen, maar vergeet die daarna zo snel mogelijk. Men vindt meestal Geschiedenis een vreemd vak, en het merkwaardige daarbij is, dat ieder kind daar andere dingen van onthoudt... meestal die kleinigheden, die om een of andere reden een bepaalde indruk op hem of haar hebben gemaakt.
Natuurlijk is Geschiedenis een eindeloos fascinerend vak... mits men erin gaat duiken, en kennis neemt van de duizenden wonderlijke en eindeloos gecompliceerde ware gebeurtenissen, waarvan de middelbare school-Geschiedenis niet méér vormt dan het dorre stramien.
Zo heb ik thuis op de plank staan elf delen Adolf Streckfussʼ ‘De Geschiedenis der Wereld’, uit het Duits vertaald, en elk deel omvat zoʼn 800 paginaʼs in heel kleine druk. Maar dat lees je wel met gloeiende oortjes!
Iedereen kent Napoleon Bonaparte, en vrijwel niemand weet iets over Napoleon de Derde, behalve dan, dat hij aan de dijk werd gezet na het verliezen van de Frans-Duitse oorlog van 1870 en dan óók nog het feit dat hij er een ware renstal van minnaressen op na hield.
Maar dat de man een weergaloze gokker was met zijn eigen leven en ondanks de schijn dat alle kansen tegen hem waren tóch tot keizer der Fransen werd... daar is minder over bekend.

Op een ochtend tegen het einde van oktober 1836 reed een jongeman van een jaar of 28 in een rijtuig de poort van een landgoed aan de oever van het Meer van Constanz uit, en draafde in snel tempo door de bossen in noordelijke richting. Laat de volgende dag arriveerde hij in Straatsburg en stopte voor een duur logement in de Rue de la Fontaine, waar hij werd opgewacht door een man met gedistingeerd uiterlijk, met wie hij de nacht doorbracht in diepgaande gesprekken. Het was de eerste maal dat Charles Louis Napoleon Bonaparte uit zijn verbanningsoord in Arenenberg vertrok, met de bedoeling, voor zich de troon van Frankrijk te veroveren. Hij was een neef van de grote Napoleon: een kind van diens broeder Lodewijk, die koning van Holland was geweest (1806-1810) en van Hortense de Beauharnais, de dochter van Josephine de Beauharnais, die een tijdlang keizerin van Frankrijk was geweest. Hij was dus ook nog een kleinzoon van zijn grote voorouder. Nadat die de slag bij Waterloo had verloren en definitief verbannen was naar Sint Helena, waren de Bourbons teruggekeerd op de Franse troon, in de persoon van Louise Philippe de Bourbon, maar men had alle afstammelingen van Napoleon de Eerste ongemoeid gelaten - met dien verstande dat zij de Franse bodem dienden te verlaten.
In 1832 stierf lʼAiglon (het adelaarsjong), de directe zoon van Napoleon, en daar alle andere leden van de tak Bonaparte te oud waren of te seniel om voor een regerende functie in aanmerking te komen, was deze Louis Napoleon de enige ter wereld die wettelijke aanspraken op de Franse troon kon doen gelden.
Hij was een jongeman met vele geestelijke en lichamelijke talenten: een uitstekend schermer, ruiter en zwemmer. En een hartstochtelijk liefhebber van wat vrouwenlichamen hem aan heerlijks konden bieden. Op twintigjarige leeftijd maakte hij gretig studie van militaire en forten-bouwkundige problemen. Maar gaandeweg groeide in hem een vastberaden ambitie: de belachelijke en dikke Louis Philippe van de Franse troon te stoten, om zelf diens plaats in te nemen. Hij zag de dikke vorst als een gedegenereerde laatste loot van een sinds lang uitgebloeid geslacht en zichzelf als een waardige telg van de roemrijke veldheer Napoleon de Eerste. En dat zag hij niet eens zo slecht. Maar hóé moest die staatsgreep worden aangepakt?
Zijn plannen waren erg eenvoudig. Kolonel Vaudray, die het bevel voerde over Napoleonʼs klassieke 4de Regiment Artillerie (Napoleon was zijn loopbaan begonnen als luitenant bij dat regiment), dat gestationeerd was te Straatsburg, was door een sexueel willige zangeres met de naam Eleonore Gordon overgehaald om de zijde van de prins te kiezen. Dus op de ochtend van de 30ste oktober reed Louis Napoleon aan het hoofd van niet meer dan 15 volgelingen, de poort van de barakken van Austerlitz binnen, waar de soldaten van het Vierde Regiment hem verwelkomden met de aloude kreet: ʽVive LʼEmpereur!ʼ
Verhit en dromend van een zegerijke mars naar Parijs verliet de jonge troonsveroveraar aan het hoofd van dit regiment de kazerne, terwijl een van zijn medestanders onverwijld de drukpers in werking stelde om de zegevierende proclamatie der troonswisseling te drukken.
De straten van Straatsburg waren aan weerskanten bezet met een wel sympathieke, maar toch merkwaardig rustige menigte burgers die afwachtend toezag hoe het Vierde koers zette naar de kazerne van het 46ste Regiment Infanterie, om die over te halen, hun zijde te kiezen, en zo de sneeuwbal in gang te zetten.
De soldaten van het 46ste stonden op het exercitieterrein aangetreden, in afwachting van de triomfale aankomst van de erfgenaam van Napoleon, maar zodra deze zich vertoonde, klonk er een luide stem die uitriep: ʽDat is Louis Napoleon helemaal niet! Men neemt ons in de maling!ʼ
Binnen enkele tellen sloeg de stemming totaal om. Ettelijke soldaten namen deze kreet over, en de ontstane verwarring verbreidde zich als een struikvuur door de gelederen der artilleristen. Terwijl de soldaten verhit onderling stonden te redetwisten, ging Louis Napoleonʼs droom van glorie in rook op. De troonpretendent werd gearresteerd en Louis Philippe, die totaal niet van zins was om een populaire martelaar van hem te maken, verbande hem opnieuw met een schouderophalen - maar ditmaal naar Amerika.

Zodra hij goed en wel in de USA aan land was, bereikte hem het nieuws dat zijn moeder ernstig ziek was: een voor hem grondige reden om scheep te gaan naar Zwitserland, waar hij juist op tijd aankwam om de laatste zegen van haar te ontvangen eer zij in zijn armen de geest gaf. Intussen was zijn geestdriftige medestander luitenant Laity, tot 5 jaar vestingstraf veroordeeld wegens het schrijven en publiceren van een pamflet waarin de ʽstaatsgreep van Straatsburgʼ werd verdedigd, en de Zwitserse regering ontving vanuit Parijs een ultimatief bevel om Louis Napoleon het land uit te zetten. De Zwitsers waren toen al bezig hun tegenwoordig legendarisch geworden neutraliteit te vestigen en namen die bemoeienis vanuit Parijs hoog op.
ʽWaar bemoeien die verdomde Fransen zich mee! Wij maken zèlf wel uit aan wie wij asiel verlenen!ʼ En zij begonnen hun troepen te mobiliseren. Maar de pretendent loste dat conflict op, door uit eigen beweging uit Zwitserland te vertrekken en zich in Londen te vestigen.
Met die eigenaardige perversiteit, de Engelsen eigen, werd hij, die toch de zoon was van hun grootste vijand, gastvrij opgenomen en onthaald. Intussen was de Straatsburgse staatsgreep - hoe onbelangrijk ook in wezen - het gesprek van de dag geworden, en dat kwam in hoofdzaak door de volledig falende regeerwijze van de dikke Bourbon. Die man wilde werkelijk helemaal niets. Geen hervormingen, geen regeerkrachtige daden - hij verbeeldde zich, het goddelijk erfrecht op de troon van Frankrijk in pacht te hebben, en daar had het volk zich maar bij neer te leggen. Maar het Franse volk van 1840 was al lang niet meer het volk van de voorgaande eeuw, en dat kwam niet alleen maar omdat zij al eens een Bourbon de kop hadden afgehakt. Heel Europa ziedde van de uit het volk voortkomende hervormingsplannen en de Fransen hebben altijd hun hervormingsdriften heel wel kunnen verenigen met fel patriottisme. Toen Louis Philippe op het onzalige denkbeeld kwam, aan de nog steeds levende bewondering voor Napoleon Bonaparte tegemoet te komen, door diens lijk vanaf Sint Helena te laten overbrengen naar Parijs, waar hij met grote staatsie werd herbegraven, ontwaakte de honger naar ʽla gloireʼ die tot in onze dagen is blijven voortleven. Nu werd in brede lagen Bonaparte beschouwd als was hij een godheid... de verpersoonlijking van de ware geest van Frankrijk. Wat had een rechtgeaard Fransman eigenlijk voor boodschap aan die belachelijke Bourbon op de troon, die niets van de ware aard en ziel van zijn onderdanen begreep?
Dat alles werd in aangedikte vorm aan de pretendent overgebracht en het resultaat was een tweede soort van staatsgreep. Op de ochtend van de vierde augustus 1840 zette een klein stoomschip, de Edinburgh Castle, in stilte stroomafwaarts koers vanuit Greenwich met aan boord Louis Napoleon en een groepje van 50 tot 60 volgelingen. Velen van hun namen zijn in de loop der jaren verloren geraakt, maar zeker weten wij dat zich daaronder bevonden: generaal Montholon (die Napoleon I in zijn verbanning naar Sint Helena was gevolgd) voorts dokter Conneau en zijn levenslange vriend, baron dʼAmbès. In het ruim van het schip bevonden zich krijgsvoorraden, paarden en uniformen, en aan de mast zat met een ketting een levende arend geketend, die niet wist wat hem overkwam, en verdwaasd rondblikte over de zeezieke troonsveroveraars.
Op de ochtend van de vijfde landde het groepje avonturiers bij Wimereux, kleedde zich in uniform, steeg te paard en begon zijn mars naar de stad Boulogne, die een mijl of twee naar het zuiden lag. Enkele douanebeambten probeerden dat te verhinderen, maar werden hooghartig opzij geveegd met de opmerking:
ʽDit is de echte keizer van Frankrijk en wie zijn jullie wel om ons de intocht op Frans grondgebied te verhinderen?ʼ
Na enig heen en weer gepraat werd geprobeerd, de douaniers met goudstukken om te kopen, maar deze gingen daar niet op in. Een slecht voorteken, zou men menen, maar men liet hen verder ongemoeid en dus zetten ze de tocht naar Boulogne hoopvol voort. Het volk daar zou er beslist wel anders over denken!
Om vijf uur kwam men eindelijk Boulogne binnenrijden en stootten ze op de Place dʼAlton op een militaire macht van vier man en een sergeant die echter eveneens weigerden, zich onder het vaandel van de zelfbenoemde keizer te scharen. De volgende ontmoeting was met een officier van het 42ste Regiment Infanterie, en met getrokken pistool werd die gedwongen, zich bij de putschisten aan te sluiten. Maar men hield niet goed het oog op hem, met het gevolg dat hij kans zag, weg te glippen en het nieuws spoorslags te melden aan de stadscommandant. Ondertussen was baron dʼAmbles begonnen aan de hem toebedeelde taak, de bevolking het heuglijke bericht te melden, terwijl het gros van de getrouwen zich naar de kazerne spoedde om daar, al roepende ʽVive lʼEmpereurʼ de troepen aan hun zijde te brengen.
ʽMaar helaas!ʼ zo lezen wij in de nagelaten geschriften van de teleurgestelde baron, ʽnoch het leger, noch de bevolking wilde onze zijde kiezen. De poorten van het kazerneterrein werden gesloten en wij werden gedwongen, ons terug te trekken. Wij hadden het wellicht beter bij die poging kunnen laten. Maar Bataille en Mésonan wilden naar de Colonne de la Grande Armée op de duinen boven de stad om daar de keizerlijke banier te laten wapperen. Intussen was er echter een compagnie mannen van het 42ste gealarmeerd, die ons aanviel. De prins betoonde een loffelijke moed en riep uit dat hij daar, aan de voet van de zuil, wilde sneuvelen, maar wij pakten hem beet en brachten hem in veiligheid. Ikzelf deed nog een laatste poging om de burgers aan onze zijde te brengen en raakte zo gescheiden van mijn metgezellen, die uiteindelijk de kust bereikten, achtervolgd door de soldaten.ʼ
De Edinburgh Castle lag echter een mijl uit de daar ondiepe kust en de prins en dat deel van zijn makkers dat zwemmen kon, ging in zee om aan het vuur van de nu woedende soldaten te ontkomen. Maar het was niet makkelijk om snel genoeg buiten schotsafstand te komen. De prins zelf werd door een kogel geraakt en een of twee personen werden gedood. Daarop zwommen de anderen terug en stonden even later onder zware bewaking doornat op het strand.
Dit was het smadelijk einde van de tweede greep naar de troon. Onze Napoleon werd opgesloten in het Château de Boulogne en werd enkele dagen later, onder zwaar militair escorte, overgebracht naar Parijs en daar afgeleverd aan de Conciergerie. Geen woord van protest werd uit geheel Frankrijk vernomen. Zes weken later stond hij terecht voor een Raad van Adel in het Luxembourg en werd, ondanks een hartstochtelijke speech ter verdediging, gehouden door Berryer, veroordeeld tot levenslange opsluiting.

Als gevangenis voor de jonge prins werd aangewezen het kasteel van Ham, dat gelegen is in de vallei van de Somme, in het noordwesten van Frankrijk. Baron dʼAmbès beschrijft het geheel als een schilderachtig en romantisch bouwwerk uit de tijd van Lodewijk de Elfde, vol met zware torens, ridderzalen uit de Middeleeuwen, later toegevoegde feestzalen en ondergrondse kerkers. De vesting zelf is een enorm, vierkant gebouw met een ronde toren op elke hoek, die onderling weer verbonden zijn door zware muren die het dak afschutten en waarachter men vuur kan uitbrengen op eventuele aanvallers. Binnen de omheining van de buitenmuur bevonden zich twee barakken voor soldaten en nog een aparte staatsgevangenis.
Merkwaardig genoeg was de dag waarop Louis Napoléon deze gevangenis betrad, van dezelfde datum als die waarop het schip La Belle Poulle (ʼHet lekkere schatjeʼ) in Sint Helena aankwam om het lijk van zijn roemruchte oom terug te brengen naar Parijs: 7 oktober 1840.
Aanvankelijk bleef de hoge gevangene onder strenge bewaking - hij mocht geen boeken lezen en geen schrijfgereedschap werd hem toegestaan. Bovendien leed hij onder de uitwaseming van schadelijke dampen die opstegen uit de omliggende moerassen, en dat had een slechte invloed op zijn gezondheid. Maar alras werd het duidelijk, dat Louis Philippe het zijn concurrent niet al te moeilijk wilde maken en gaandeweg werden de beperkende bepalingen afgezwakt.
De prins werd gevangen gehouden in een reeks kamers op de eerste verdieping van een der hoektorens en na enige tijd kreeg hij gezelschap van Dr. Conneau en generaal Montholon. Een paar maanden later werd ook zijn eigen lijfbediende bij hem toegelaten en toen was het leven voor Napoleon al heel wat draaglijker geworden.
Maar elk contact met de buitenwereld werd rigoureus beperkt. Zijn gevangeniscommandant, kapitein Demarle, was een echte oude ijzervreter, die alle doen en laten van zijn gevangene strikt in de gaten hield en alle brieven die de prins schreef of ontving, nauwgezet nalas en onderzocht. Vaak ook werd de prins bij hem ontboden om nadere uitleg te geven over een of andere zinswending of toespeling, waarachter de commandant een verborgen betekenis meende te vinden. Maar zoals gewoonlijk was het weer een vrouw die hem troost insprak: de vrouw van de vestingcommandant, die tegen hem zei:
ʽAch - let op die kleinigheden maar niet, mijn waarde prins. Mijn echtgenoot blaft meer dan hij bijt. En zo erg goed bijten kan hij trouwens niet meer, want hij heeft nog maar één tand over, en dat is niet eens een voortand.ʼ
Gedurende zijn lange gevangenschap daar kreeg de prins toch niet de tijd, zich te vervelen. Een van zijn kamers was inmiddels ingericht als een laboratorium, en een deel van zijn tijd bracht hij daar door met experimenten, vaak in gezelschap van... mevrouw Demarle. Met wat voor soort van experimenten deze twee zich daar bezig hielden... daar zwijgt de geschiedenis over. De prins kreeg ook de smaak van tuinieren te pakken en kweekte bloemen in een klein tuintje, dat hem daarvoor ter beschikking was gesteld. Uit dat tuintje vonden boeketten bloemen hun weg naar Madame Demarle en andere dames van het fort.
Hij schreef ook heel wat weg, en uit die tijd dateert ook zijn boek met de titel: De Uitbanning van de Armoede dat heel wat bewondering opwekte. Helaas werden de schone theorieën uit dat boek totaal vergeten nadat hij eenmaal de troon van Frankrijk had bestegen. Misschien waren het ook alleen maar schoonklinkende dromen, zoals bij zoveel van de idealistische geschriften uit die tijd. Hij kreeg gaandeweg ook toestemming om bezoekers te ontvangen en alras was het een druk komen en gaan van mannen, en vooral van vrouwen, door de poorten van de vesting.
En hier dienen wij in de plaats de legendarische Miss Howard te vermelden, die hij tijdens zijn eerste verblijf te Londen had ontmoet en die de dochter was van een hoteleigenaar uit Brighton. Zij was geboren als Elisabeth Ann Haryett. Maar er zat wild bloed in die dochter want op 15-jarige leeftijd ging zij er vandoor met een jockey, genaamd Jem Mason en woonde met hem als zijn maîtresse. In die tijd nam zij de naam Harriet Howard aan.
Toen zij achttien jaar was, had Jem Mason allang genoeg van haar en keek uit naar een nieuwe beschermheer aan wie hij dit lastige persoontje kon overdoen. Die werd gevonden in een zekere majoor Martyn, die haar installeerde in een prachtig huis met dienstpersoneel en de door haar zo geliefde paarden. Hij verwekte bij haar een zoontje en daar was Martyn zo verrukt over, dat hij zowel het kind als zijn minnares overstelpte met geschenken in natura en in geld.
Dat alles kwam reusachtig goed van pas, toen deze Harriet Howard op een party ten huize van lady Blessington oog in oog kwam te zitten met Louis Napoleon, op wie zij op slag stapelverliefd werd. Zij gooide alle berekendheid en voorzichtigheid overboord, gaf de bons aan de schatrijke majoor Martyn en ging met haar zoontje in een betrekkelijk eenvoudig appartement wonen, waar zij geregeld Louis Napoleon haar niet geringe gunsten verleende. Maar die niet alleen... zij financierde vrijwel zijn gehele expeditie naar Boulogne. Men kan er lang en breed over discussiëren of zij daarbij de geheime bijbedoeling heeft gehad, eenmaal keizerin van Frankrijk te worden. Er zijn dingen later voorgevallen, die daarvoor spreken. Toen hij allang en breed keizer Napoleon de Derde was, en nog steeds niet gehuwd, liet Miss Howard vrijwel geen oog van hem af. Toen hij na veel aarzelen aankondigde te gaan trouwen met Eugénie de Montijo was zij alleen met geweld ervan te weerhouden, het grootste kabaal te schoppen dat men ooit in Parijs van een vrouw had meegemaakt. Het kostte ook een hele hoop geld om van haar af te komen, maar daar staat tegenover dat zij ook ruimschoots haar eigen fortuin aan de keizer ter beschikking had gesteld. Ach ja - zij heeft verkeerd gegokt, zullen we maar zeggen.
Maar in die jaren van gevangenschap in Ham was alles nog koek en ei, hoewel Napoleon haar heus niet als enige lieveling gebruikte. Een niet onaanzienlijke rol werd daar gespeeld door een schoenmakersdochter die Alexandrine Vergeot heette en die ook zijn linnengoed verzorgde. Zijn intieme bemoeienissen met dit wezen zorgden er in elk geval voor, dat zij later in heel Frankrijk bekend stond als ʽla belle sabotièreʼ (de mooie schoenmaakster).
Oneens is men het over de oorsprong van Napoleonʼs meest gebruikte bijnaam: Badinguet. Als men het later over hem had, noemde men hem bij die naam. Het is mogelijk, dat dit begonnen is met een verhouding met een Mademoiselle Badinguet, maar waarom deze nu haar naam aan hem koppelde in plaats van Miss Morgan of de mooie schoenmaakster - dat is nog steeds onduidelijk.
Vast staat, dat onze prins niet de tijd doodde met kniezen en piekeren. Hij mocht paardrijden over de wallen van het fort en eten en drinken naar hartelust.
Maar tegen het einde van 1846 werd ook de laatste van de kompanen uit het avontuur van Boulogne: Orsi, vrijgelaten en dat liet alleen maar Montholon en Conneau als laatste der getrouwen in het gezelschap van de prins achter. Orsi spoedde zich met grote haast naar Londen om daar nieuw geld te organiseren voor een ontsnapping van de pretendent uit het fort Ham. Want de prins had zijn eigen fortuin in de loop der jaren er doorheen gejaagd en voor niets gaat alleen maar de zon op, zoals bekend is. Hij slaagde er inderdaad in 150.000 francs los te peuteren van de in Londen eveneens in ballingschap vertoevende hertog van Brunswijk, maar het lukte hem niet om een bruikbaar plan voor de ontsnapping in elkaar te zetten. Ook alle onderhandelingen met de Franse regering over een vrijlating van Louis Napoleon waren op niets uitgelopen, en de hele zaak scheen vaster te zitten dan ooit.
En toen besloot de pretendent dan maar om zèlf een plan tot ontsnapping te gaan organiseren.
De auteur Saint Armand schrijft hierover het volgende:
ʽIn de gehele geschiedschrijving over beroemde ontsnappingen is geen enkel geval verbazingwekkender dan dat van de gevangene van Ham.ʼ
Juist. Daar kunnen we het mee doen. Vanaf het allereerste begin was het in ieder geval duidelijk, dat succes alleen verzekerd kon worden door het betonen van de uiterste durf en hoe iemand aan een dergelijke onderneming kon beginnen zonder assistentie van een van zijn bewaarders, is een prestatie op zichzelf. Als men de plattegrond van de vesting Ham bestudeert, weigert men aan te nemen, dat een dergelijk plan zou kunnen slagen, maar Napoleon flikte het toch maar.
Saint Armand weet hierover te berichten:
ʽDe vertrekken waarin de prins gevangen werd gehouden, werden permanent bewaakt door drie soldaten, waarvan er steeds twee in dienst waren, en was gelegen nabij de donjon, helemaal achter op de binnenplaats. Om de enige poort van de gevangenis door te komen moest men niet alleen deze twee bewakers passeren, maar ook nog de totale lengte van de binnenplaats oversteken, dan de vensters van de werkkamer van de commandant passeren, die vanuit zijn kamer de ophaalbrug kon overzien, en dan nog eens een klaphek doorgaan dat bewaakt werd door een militaire wacht, en vervolgens was er nog een buitenwacht van een sergeant met dertig man.
Het eenvoudigste plan is altijd het beste, en Louis Napoleon kwam tot de conclusie, dat hij het beste eenvoudigweg zijn vertrekken uit kon wandelen en dan brutaalweg iedereen passeren. Hoe hij dit voor elkaar kreeg, zal uit de rest van dit verhaal blijken. Het spreekt in ieder geval voor de durf en de intelligentie van de man, dat hij de grondregels van elk goed plan terdege begreep: eenvoud en het element van verrassing.
Er waren maar twee personen in de ganse vesting op de hoogte van wat hij van plan was: Dr. Conneau en zijn persoonlijke knecht: Charles Thélin. Zelfs generaal Montholon werd onkundig gelaten, op grond van de overweging dat deze zoveel goede vrienden en kennissen bezat dat men mocht verwachten dat hij op een bepaald moment iemand ʽin strikt vertrouwenʼ het geheim zou kunnen verklappen. Dus de goede generaal zelf stond met een mond vol tanden, toen de keizerlijke vogel op een goede dag ineens gevlogen bleek.
Nu was het wel zo, dat in de 5 jaar dat hij gevangen had gezeten, alle wantrouwen - niet alleen van de zijde der bewaking, maar ook bij de regering van Frankrijk, was weggeëbd. Men was algemeen de opinie toegedaan, dat hij, na twee zo spectaculair mislukte staatsgrepen, wel had ingezien dat het geen zin had, te trachten een opstand tegen de zittende Bourbons te verwekken. Maar het was even welbekend, dat Frankrijk nog vol zat met heethoofden die bruisten van ondernemingsgeest: heethoofden dus, die geen enkele poging te dol zouden vinden om de befaamde loot van Bonaparte vrij te krijgen. Hetgeen erop neerkwam, dat men scherp iedereen en alles in het oog hield, die van buitenaf de vesting wilde benaderen of zelfs maar bestudeerde. Het gevaar moest in elk geval van buiten komen, zo redeneerde men. Alle bewakingsmaatregelen waren dus gericht op personen die de vesting binnen wilden, maar er was vrijwel geen controle op wie, eenmaal binnen, weer naar buiten wilde gaan. Daar was het hele plan in wezen op gebaseerd.
De prins maakte zijn plan en toen het eenmaal gereed was, vertelde hij het aan Dr. Conneau, een slimme en intelligente oude man, die kortweg verklaarde dat het onmogelijk en onuitvoerbaar was. Het commentaar van Louis Napoleon daarop was kort:
ʽMijn plan is zo totaal onmogelijk, dat niets het slagen ervan kan beletten.ʼ
De ligging van de vertrekken van de prins, zowel als de straffe bewaking, maakten een vermomming noodzakelijk en daarbij kwam al een eerste ʽgunstige speling van het Lotʼ hem te hulp. Daarbij moeten wij erop wijzen, dat Napoleon beschikte over de gave om een door het Lot geschonken mogelijkheid ook meteen te zien en uit te buiten. Doet men dat niet, dan komt om een of andere mystieke reden, een tweede kans nimmermeer. Dat is keer op keer bewezen.
Omstreeks deze tijd werden enkele delen van de vesting gerepareerd, waarbij ook de vertrekken die de prins in gebruik had. Enkele weken achtereen kwamen er dagelijks groepjes werklieden naar binnen. Deze mannen waren stuk voor stuk door de autoriteiten zorgvuldig op hun antecedenten nagekeken en werden bij aankomst ook met zorg door de wachtposten gefouilleerd en bekeken om het Bonapartistische sympathisanten onmogelijk te maken om onder de neus van de gouverneur van de gevangenis hun komplotten uit te broeden.
Als deze werklieden ʼs ochtends arriveerden, passeerden zij allereerst de buitenpoort en werden daar stuk voor stuk bekeken door de militaire wacht en ook nog door een speciale bewaker die hen stuk voor stuk kende. Des avonds bij het weggaan werd eenzelfde procedure toegepast, maar daarbij was steeds de commandant zelf aanwezig. De gevangenen hadden ook opgemerkt dat de werklui steeds scherp in de gaten werden gehouden zodra zij om een of andere reden naar een verlaten deel van de vesting gingen, maar vrijwel onverlet werden gelaten als zij over de ophaalbrug naar buiten gingen... in vol zicht van iedereen. De prins besloot dat deze omstandigheid de basis van zijn plan diende uit te maken. De tweede omstandigheid in zijn voordeel was, dat de trouwe Thélin, die géén gevangene was en zijn heer uit vrije wil was komen dienen, langzamerhand steeds meer vrijheid had verkregen, en zo langzamerhand in de positie was gekomen waarin hij de gevangenis in en uit kon lopen zonder dat hem veel werd gevraagd. Bij de noodzakelijke vermomming was de medewerking van Thélin onmisbaar. Men bepaalde dat de knecht naar het dorpje Ham zou gaan - zogenaamd om proviand te kopen en om daar werkkleding aan te schaffen. Met het verhaal dat hij zo nu en dan wat vuil werk had te verrichten, kreeg hij zonder moeite een oude broek, een kiel en een paar klompen en een warrige pruik bij elkaar. Een klein, oud kleipijpje werd er nog aan toegevoegd en dat alles werd zonder moeite onderin een grote hengselmand naar binnen gesmokkeld.
Omdat het einde van de reparatiewerkzaamheden snel begon te naderen, werd zaterdag 23 mei voor de ontsnappingspoging vastgesteld.
Thélin had toestemming gevraagd om in St. Quentin inkopen te mogen doen en had daarvoor een rijtuigje gehuurd. Hij zou vroeg in de morgen dat voertuig op gaan halen en terzelfdertijd zou de prins naar buiten lopen, vermomd als werkman, een plank op zijn schouder dragend om zijn gezicht voor de schildwachten te verbergen. Daarbij hadden zij ook nog het geluk dat de altijd waakzame commandant Demarle, die meestal bij het krieken van de dag al op de been was, nu een aanval had van reumatiek en daardoor pas na achten te voorschijn kwam.
Maar op vrijdagavond kwam het onwelkome nieuws, dat twee bezoekers uit Engeland permissie hadden gekregen om de prins op zaterdagmorgen te bezoeken en het was van dwingend belang, dat zijn ontsnapping pas laat op de middag zou worden ontdekt. Er zat niets anders op dan het plan uit te stellen. Op zondag werd er niet gewerkt en aangezien de reparaties bijna gereed waren, werd aanstaande maandag de definitieve dag.
Toch had deze pech nog één gunstig aspect: op zaterdag zag de prins kans om van een van zijn Engelse bezoekers een paspoort te lenen ʽvoor zijn knechtʼ. Met het smoesje dat die geheel onverwacht even de grens over moest en zijn eigen pas had verloren, werd het gevraagde paspoort zonder meer overhandigd. In die tijd bestonden er nog geen fotoʼs en het gebruik van andermans pas was minder moeilijk dan het nu zou zijn. Had de prins die pas niet gehad, dan was de hele ontsnapping alsnog misgelopen!
Op de schier eindeloze zondag hield Dr. Conneau zich bezig met het helemaal ʽlevensechtʼ maken van het werkmanspak met wat gips en wat vegen verf, en daarna was het wachten geblazen.

Op maandagmorgen kwamen de werklieden, zoals gewoonlijk, de binnenplaats op sjokken en zonder verder uitstel nam de prins zijn laatste maatregelen. Het was prachtig weer en men merkte op dat niemand van de werklieden deze morgen klompen droeg. Maar de prins móést klompen dragen over zijn hooggehakte schoenen om een paar centimeter langer te lijken dan hij werkelijk was. Men besloot hem de klompen aan te laten houden. Daarna schoor de trouwe Thélin hem zijn snor af en toen was er nauwelijks nog een terugweg mogelijk. Napoleon verkleedde zich in werkmanstenue met een warrige zwarte pruik en een oud petje. Zijn blanke handen waren bruinrossig geverfd en onder zijn kiel droeg hij een korte dolk omdat hij, zoals hij zei, liever sterven zou dan een derde belachelijke mislukking mee te willen maken.
Buiten, op de trap, waren drie werklieden bezig. Volgens plan sprak Thélin hen joviaal aan, hun vragende of op deze mooie dag een slok uit de kruik niet welkom zou zijn. Dat hoefde hij geen twee keer te vragen en de weg op de trap was vrij. Nu moesten de beide schildwachten, Dupin en Issali, nog worden afgeleid, hetgeen volgens plan verliep, en vlak daarop pakte de prins zijn plank, stak het kleipijpje in een mondhoek en marcheerde naar buiten. Niemand lette op hem, terwijl hij met slome werkmanstred de open binnenplaats overstak.
Hij hield de plank tussen zijn eigen gezicht en dat van de schildwachten die hij passeerde, maar de spanning was zo groot, dat de prins zijn kleipijp uit de mond liet vallen... vlak voor de voeten van een der wachten.
Met uiterste zelfbeheersing mompelde de vluchteling een verwensing, bukte zich met plank en al, en raapte de twee stukken pijp op, die hij in zijn zak frommelde. Daarna liep hij verder. Bij de ophaalbrug stond een dienstklopper, die hem korzelig vroeg:
ʽEn waar ga jij naar toe?ʼ
ʽDat kun je toch zien, niet?ʼ snauwde de prins. ʽIk ga naar buitenʼ, en daarmee was ook die zaak afgedaan. Toen hij de brug over was, waagde de prins het om om te kijken en zag Thélin achter zich aankomen. Maar daardoor keek hij niet goed, en raakte met het eind van zijn plank een laatste schildwacht, die hem woedend toesnauwde om voortaan wat beter uit te kijken. Daarna kwam alleen nog de buitenpoort van de vesting. Thélin voegde zich nu haastig bij hem en rende vooruit om het rijtuigje op te halen dat hij voor hun reis naar St. Quentin had besteld, terwijl de prins zelf rustig voortkuierde door de Faubourg Saint Sulpice en zo de open buitenweg op.
Zo legde hij een mijl af, zonder een levende ziel te ontmoeten behalve een vroeg echtpaar, dat hem vriendelijk goede morgen wenste, waarop de vluchteling alleen met een handwuif antwoordde. Bij het kerkhof aan gekomen smeet hij zijn plank in een greppel en viel op zijn knieën neer (zoals hij later aan zijn vriend Vieillard bekende) om God te danken voor zijn succes tot dusver.
Enkele ogenblikken later kwam Thélin aanrijden en zij legden de zweep over het paard, dat hen binnen een uur in St. Quentin bracht. Vlak buiten de stad hielden zij even halt om de prins van zijn werkmansvermomming te ontdoen. Hij zag er nu weer uit als een welgesteld burger.
In de stad zelf stapten zij uit - Thélin om een ander rijtuig te huren waarmee hun vlucht kon worden voortgezet, en de prins om te voet door de stad heen de weg naar Valenciennes te bereiken. De knecht ging direct het posthuis binnen, waar bleek dat de postmeester zelf niet aanwezig was. Maar hij kende diens vrouw vrij goed en die verwelkomde hem hartelijk, en toen hij zei, dat hij met spoed een rijtuig met twee paarden nodig had, gaf zij meteen bevel om dat voor hem gereed te maken. Intussen nodigde zij hem uit voor een hartig ontbijt, in de hoop de laatste nieuwtjes uit de vesting Ham te vernemen. De knecht durfde dat niet te weigeren om niet door onnodige haast haar verdenkingen te wekken. Toen de paarden al ingespannen werden voorgebracht, zat hij nog aan de brioches met jam en koffie. Toen hij zich eindelijk van dat ontbijt kon losrukken, kreeg hij nog twee pasteitjes mee ʽvoor het geval hij onderweg trek mocht krijgenʼ. Die kwamen later heel goed van pas.
Intussen liep Louis Napoleon zich zowat op te vreten van ongeduld en zenuwen. Er was nu al een uur verlopen en geen Thélin verscheen. Zou het mogelijk zijn, dat die hem in de drukke binnenstad van St. Quentin was voorbijgereden? De vluchteling liep nu al over de open buitenweg naar Valenciennes en wist niet goed, wat te doen, toen hij in de verte een rijtuig met paard zag aankomen. Als de knecht hem was gepasseerd, moest hij ook dit rijtuig zijn tegengekomen. Dus Louis stelde zich midden op de weg op, hield het rijtuig aan en vroeg:
ʽNeemt u mij niet kwalijk dat ik u aanhoud, maar ik ben mijn vriend misgelopen. Bent u onderweg een postrijtuig met twee paarden tegengekomen?ʼ
Op dat moment stokte de adem hem in de keel, want de man die hij had aangesproken was niemand minder dan de Procureur des Konings! Maar deze had zelf haast, nam nauwelijks de moeite de man te voet een kort ʽneeʼ toe te voegen en vervolgde zijn weg, een Louis Napoleon achter zich latend, die pas langzaam de schrik te boven kwam. Een paar minuten later kwam Thélin in volle draf aanrijden en samen vervolgden zij hun weg naar Valenciennes, waar zij tegen twee uur aankwamen. Daar bevond zich ook een spoorwegstation, vanwaar zij de trein naar Brussel konden nemen, en eenmaal daar waren zij veilig voor de lange arm van Louis Philippe.
Toen zij kaartjes naar Brussel kochten, moesten zij wel hun paspoort laten zien en toen bleek het geweldige nut van het Engelse document dat Louis de dag tevoren van zijn Engelse bezoeker te leen had gekregen. Zonder dat papier was hij beslist niet zonder meer in Brussel aangekomen. Keer op keer bij het bestuderen van dit soort avonturen bemerkt men, dat ogenschijnlijke tegenslagen korte tijd later blijken, een soort ingrijpen van het Lot te zijn geweest in gunstige zin. Als het Lot vindt, dat een bepaalde onderneming moet slagen, dan lukt gewoonweg alles, en is het omgekeerde het geval, dan kan men nòg zo slim willen zijn... de hele onderneming was van tevoren tot mislukking gedoemd. Jammer voor de mens, dat de zin en het doel van dit alles steeds weer voor hem verscholen blijft. Men moet zijn vage intuïtie volgen... dat is alles wat de mens vergund is. Dat blijkt ook alweer uit het volgende incident.
Op het perron van het station ontdekten zij, dat de eerstvolgende trein naar Brussel pas te vier uur zou vertrekken en dat betekende een werkeloos oponthoud van meer dan anderhalf uur. Terwijl zij samen over het perron op en neer ijsbeerden, klonk onverwacht een opgewekte stem:
ʽThélin... ben jij dat?ʼ
De knecht keerde zich om en herkende tot zijn ontsteltenis in de perron opzichter een man die jarenlang bewaker was geweest in de vesting Ham en nu van baan was veranderd. Hij had de gevangen prins tientallen malen gezien. Terwijl de prins met de handen op de rug in de verte het perron op en neer bleef wandelen, kakelde Thélin er opgewekt met de ex-bewaker op los over de toestanden in de vesting. Terwijl de gevangene in kwestie de seconden aftelde tot de trein zou arriveren.
Maar toen die eindelijk kwam, troffen zij een geheel leeg compartiment en een paar uur later waren zij de grens over en korte tijd daarna in Brussel. Daar gingen zij meteen door naar Oostende, waar zij de boot naar Engeland namen. Vroeg de volgende morgen liet de prins zich in het Brunswick Hotel in Jermyn Street inschrijven onder de naam ʽComte dʼArenenberg.ʼ En de eerste bekende die hij daar tegenkwam, was zijn vriend: lord Malmesbury, die nog diezelfde avond was uitgenodigd op een diner waar zich ook de Franse attaché bevond.
ʽAh, mon chèr.ʼ zei Malmesbury in de loop van de avond tegen hem. ʽHeb je onze illustere bezoeker al gezien?ʼ
ʽNee. Wie?ʼ
ʽLouis Napoleon. Hij is zojuist in Londen aangekomen.ʼ
Met enig leedvermaak zag hij de attaché wit wegtrekken en zich daarna naar buiten spoeden om het nieuws aan zijn ambassade te melden.

Wat was er intussen in de vesting Ham gebeurd, en waarom duurde het zolang eer de telegrammen aan alle grensposten uitgingen, terdege uit te zien naar degene die beantwoordde aan het signalement van de ontvluchte? Dat was alleen te danken aan de handigheid van Dr. Conneau. Men kan slechts bevroeden in hoeverre de gebruikte truc was ontleend aan de befaamde roman over de ontsnapping van de Graaf de Monte Christo uit het Château dʼIf, maar het werkte!
Zodra de prins veilig buiten de omwalling van het fort was aangekomen, had kapitein Demarle laten informeren naar de gezondheidstoestand van zijn belangrijke gevangene. De voorgaande dag (zondag) was namelijk al het bericht verspreid, dat deze zich niet bijzonder lekker voelde. Conneau antwoordde nu dat zijn patiënt in diepe slaap lag, en onder geen voorwaarde mocht worden gestoord. Intussen had hij het zogenaamde ziekbed opgevuld met een pop, handig vervaardigd uit oude kleren, met om het hoofd dezelfde zijden doek die de prins altijd om het hoofd wikkelde als hij sliep. In het voorvertrek stond een tafeltje, met daarop een indrukwekkende opstelling van flesjes, potjes en glazen.
Kort na het middaguur kwam de reumatische Demarle zelf opdagen.
ʽU kunt niet naar binnen, hoor,ʼ fluisterde de bezorgde arts. ʽMijn patiënt voelt zich allerbelabberdst. Hij heeft vannacht zowat geen oog dichtgedaan en ik ben blij, dat ik hem eindelijk in slaap heb gekregen.ʼ
ʽZozozo. Wat mankeert hij dan?ʼ
ʽWat ik denk? Dat hij gisteren of eergisteren iets heeft gegeten dat lichtbedorven was. Hij heeft tenminste de hele nacht buikloop gehad en zijn hele maag omgedraaid. Ik hoop dat het niets ernstigers zal blijken te zijn, zoals tyfus of iets dergelijks. Maar zal ik eens gaan kijken?ʼ
De dokter sloop op de tenen het ziekenvertrek binnen en Demarle hoorde hem zachtjes tegen de patiënt praten. Daarna kwam de arts terug en haalde de schouders op:
ʽHij slaapt als een blok en hoort niet eens wat ik zeg. Maar dat is in elk geval een goed teken.ʼ
De commandant ging tevredengesteld heen en keerde pas terug tegen zeven uur in de avond. Toen waren de vluchtelingen de Belgische grens al gepasseerd. In de memoires van baron dʼAmbès vinden wij de beschrijving die dokter Conneau gaf van de scène die toen plaatsvond.
De commandant was nu in een ongeduldige bui - alsof hij iets voelde.
Hij zei: ‟We hebben nu de hele dag de prins nog niet gezien. Ik wil mij nu persoonlijk van zijn toestand overtuigen.”
De dokter protesteerde heftig, maar stemde er uiteindelijk in toe om eerst zelf naar binnen te gaan. Hij kwam even later met hetzelfde verhaal terug:
‟Maar hij slaapt nog steeds, kapitein. Ik wil het niet riskeren om hem zo abrupt te wekken. Dat is medisch niet verantwoord.”
Inmiddels was het tot Demarle doorgedrongen, dat hij die hele dag de knecht Thélin ook nog niet had gezien, en die week anders vrijwel niet uit de buurt van zijn meester.
‟Die Thélin! Is die nu nog niet van zijn boodschappen terug? En alle diligences uit St. Quentin zijn allang gepasseerd.”
‟Thélin heeft een rijtuigje gehuurd,” vertelde ik. ‟Die kan elk moment terug zijn.”
Toen barstte buiten met luid getoeter het taptoesignaal los.
‟Nou - als hij dáár niet van wakker wordt! Dan kan ik net zo goed even naar hem gaan kijken.” En meteen opende hij de deur van de ziekenkamer, en keek naar het bed waar de roerloze gestalte in lag. Samen met de arts stond hij een tijdje naar de pop te kijken en dan werd hij hoe langer hoe onrustiger:
‟En ik hoor hem ook helemaal niet eens ademen!”
Toen dat tot hem was doorgedrongen, stapte hij op het bed af en legde een stevige hand op de plaats waar de schouder van de prins zich diende te bevinden. Maar hij voelde slechts slappe lappen...
‟Hij is weg!”
‟Ja," zei de arts, die het nu opgaf. "Hij is weg sinds zeven uur vanmorgen.”ʼ

Twee maanden later overleed de officiële vader van Louis Napoleon, de ex-koning van Holland, in Italië en liet zijn ganse fortuin, dat niet gering was, na aan zijn enige zoon, die daarmee terstond zijn vrolijke leventje op nog ruimere schaal in Londen inrichtte... daarbij geestdriftig geassisteerd door Miss Howard, die nu algemeen erkend werd als zijn officiële maîtresse. Tijdens de revolutie van 1848 werd Louis Philippe van de troon gestoten, wat aan Louis Napoleon de kans gaf, naar Frankrijk terug te keren als gewoon burger, en kalm de tijd af te wachten tot de Fransen weer eens waren uitgerevolutionaird en een krachtige regering wilden.
In december van hetzelfde jaar nog werd hij met een meerderheid van meer dan vier miljoen stemmen tot president gekozen en via de staatsgreep van 2 december 1851 nam hij het daarop volgende jaar de keizerskroon van Frankrijk aan. Hetgeen betekende dat hij méér dan 20 jaar keizer van Frankrijk zou zijn. Een langere periode dan vele koningen van het huis Orléans voor hem hadden volgemaakt en zeker een heel stuk langer dan zijn illustere oom en grootvader vóór hem.
Zoals de Engelsen zeggen: ʽHe had a nice run for his money.ʼ

De geile dominee

Toen het enorme schandaal over de geile ram in schaapskleren: dominee Clarence Richeson, eenmaal was losgebarsten, raakten de Amerikaanse krantenverslaggevers hevig geïnteresseerd in zijn voorafgaande predikingen, en toen kwamen er hoogst verbijsterende heldenfeiten aan het licht.
Onze Clarence zijn seksuele talenten kwamen voor het eerst ter sprake toen hij student was aan een godsdienstige hogeschool. Daar werd natuurlijk les gegeven - onder andere door een heel kuise en godvruchtige heer Scroggs... die kort tevoren in het huwelijk was getreden met een levenslustige jongedame. Van hem is de anekdote afkomstig, dat hij in huwelijksnacht, toen zijn bruid begerig het nest in wilde duiken, geschokt tegen haar uitriep:
ʽNee, nee - op de knieën, Amalia!ʼ
Waarna zijn jonge bruid, schalks giechelend antwoordt:
ʽKom nou, Jeremiah - laten we het éérst maar eens gewoon doen.ʼ
Maar... gewóón, geknield of gezalfd... Scroggs verschafte duidelijk zijn vrouwtje niet voldoende lichamelijke bijstand, want het duurde niet lang, of zij zocht toenadering tot de knappe, rijzige en volijverige student Clarence. En dat kon zij moeilijk helpen, want Clarence Richeson kwam steeds vaker bij Scroggs thuis over de vloer om opheldering te vragen over duistere passages in de Bijbel. Was Scroggs toevallig niet thuis (wat veel gebeurde, omdat de brave man dan les stond te geven) dan was zijn jonge bruid zo beleefd, aan de leergierige student zolang koffie met koek te verstrekken. Helaas blééf het niet bij koffie met koek en als tegenprestatie bewees Richeson zijn gastvrouw de nodige seksuele wederdiensten. Al te vlot, dat bleek alras, toen mevrouw Scroggs in verwachting raakte, behalve haar eer en trouw ook nog het hoofd verloor en de hele zaak opbiechtte aan haar hooggestemde man. Waarop deze in Bijbelse toorn ontstak, naar het bestuur van de hogeschool holde en in ieder geval bereikte dat de jonge verleider verdere toegang tot dit godvruchtig instituut werd ontzegd. Wat er met mevrouw Scroggs gebeurde hebben wij niet meer kunnen achterhalen.
Men zou nu menen dat Richeson, nu hij eenmaal de geneugten des vlezes had geproefd, zou zijn gaan werken in een garage, of als loodgieter. Maar nee hoor. Hij werd ondergebracht bij familieleden in het plaatsje Carrollton - een geducht eind uit de buurt van de plek van zijn eerste misstappen - en daar op een dagschool gedaan. Dat ging drie jaar lang goed, zo te zien. De ijverige, ingetogen jongeman studeerde hard, was beleefd tegen oudere mensen, droeg boodschappen voor bejaarde dames, en zong elke zondag mee in het kerkkoor, waar zijn tenor zich soepel mengde met de ingetogen sopranengeluidjes der plaatselijke maagden. Op dat gebied blaakte hij van zulk een opofferende ijver, dat hij gehele vrije avonden ging opofferen aan extra repetities met sopranen en mezzo-sopranen.
Maar ja - de duivel, zoals bekend, slaapt nooit en ligt overal op de loer. Zelfs in bestofte hoeken achter een kerkorgel. Het duurde niet erg lang, of hij had alle reden om tevreden te grijnzen, want los van elkaar gingen twee der plaatselijke jonkvrouwen voor Richesonʼs bijl... Zonder dat, overigens, van elkaar te weten. In het begin althans, want de verheven sprekende jongeling had hun beiden een hecht huwelijk in het vooruitzicht gesteld. In strikte geheimhouding, natuurlijk. Maar ja - vrouwen zijn zwak van nature, nietwaar? Onze Richeson had beter moeten weten... want onvermijdelijk kwam de noodlottige dag dat de van geheime liefde overvolle jongedames samen thee zaten te drinken... en aan elkaar (onder strikte geheimhouding natuurlijk!) bekenden dat zij in het geheim verloofd waren met... Er zijn natuurlijk grenzen aan de geheimhouding en nog diezelfde avond bekenden beide ex-maagden hun gezamenlijke misstappen aan hun ouders.
Eén van de vaders was zo door het dolle heen, dat hij er bij de kerkeraad op aandrong, CIarence Richeson een behandeling te doen ondergaan, die ervoor zou zorgen, dat hij voor de hele rest van zijn leven aan de sopranenkant van elk kerkkoor zou móéten zingen, maar men wist hem er tenslotte van te overtuigen, dat het in iedereens belang toch wijzer was, de hele zaak maar in de doofpot te stoppen (men wilde hem niet nóg razender maken door het gebruik van de uitdrukking ʽmet de mantel der liefde bedekken...ʼ) en intussen zorgden anderen ervoor dat Richeson met heel stille trom naar elders vertrok.
Nu volgt er een jarenlange periode, waar zelfs de speurhonden van de Amerikaanse pers niet veel over te weten konden komen. Daarmee willen we zeggen: geen sexuele schandalen konden opdiepen. Het geeft wel te denken, dat Richeson het nergens bijzonder lang uithield. Hij studeerde broksgewijs aan verschillende theologische scholen, slaagde erin officieel tot dominee te worden aangesteld en predikte daarna op verschillende plaatsen in het zuiden en zuidwesten van de USA.
Een niet onaardige episode werd achterhaald uit Stoptown, Alabama. Daar bevond zich ook sinds tientallen jaren een godsdienstig college, waar een zo keurig uitziende en van godsvrucht blakende jongeling graag als student werd aangenomen. Zelden was men daar met een leerling zo in zijn nopjes geweest, want na een aanvankelijk middelmatige start ontwikkelde Clarence Richeson zich vrij plotseling tot een absolute uitschieter.
ʽHij is duidelijk een Begenadigde des Heren,ʼ zo verklaarde de professor in de Bijbelkunde. ʽEn zijn warme liefde voor het mensdom is een extra gave die hem stempelt tot een Ware Uitverkorene.ʼ
Jaja... die warme liefde voor het mensdom liet Clarence nooit lang in de steek. Hij was altijd bereid - weer of geen weer - om oudere en zelfs jongere dames veilig naar huis te begeleiden. Hij hielp hen ook bij muziek en andere studies. Daar offerde hij zelfs zoveel van zijn tijd aan op, dat het een nóg groter wonder van God was dat hij zulke prachtige cijfers haalde voor elk examen, op elk gebied. In alle vakken lag hij onbetwist bovenaan.
Tot hij ook hier weer door de mand viel, maar wél in omstandigheden waarin hij weer onbetwist bovenaan lag. De betrapping geschiedde door een nachtwaker die op een maanloze, maar wel zwoele lenteavond de ronde deed en aan de andere zijde van een heg hoogst fascinerende geluiden waarnam. Hij bleef een tijdje gehurkt zitten luisteren met alleen wat gebladerte tussen hem en de bron van die geluiden. Na een tactisch-omtrekkende beweging kwam hij aan de keerzijde van de heg terecht... deed het deurtje van zijn dievenlantaren open... en bescheen de heftig bewegende gestalten van een jonge vrouwenfiguur, de benen trappelend in de lentelucht, met bovenop zich een woest pompende student aan de theologische school. U begrijpt het al, zeker? Het was weer eens onze briljante student: Richeson.
De school-autoriteiten, die nog diezelfde nacht op de hoogte werden gesteld, kregen een extra-schok toen hun werd medegedeeld, dat de onderliggende dame niemand minder was dan... de secretaresse van het schoolbestuur, die Richesonʼs liefdegaven uit de goedheid haars gemoed had willen terugbetalen door het hem tijdig ter hand stellen van alle examen-opgaven.

Maar het scheen toch wel, dat Richeson op de lange duur wat discreter ging worden. Hij was nu al zó vaak stukgelopen, en uit zoveel plaatsen weggejaagd, dat hij ging snappen dat het zó niet eeuwig kon blijven doorgaan. Hij werd er niet jonger op, en vroeger of later moest hij toch ergens een vastigheidje zien te krijgen. En als zijn lusten hem te machtig werden... dan in hemelsnaam maar effe een hoerenkastje. Toen hij tot dat inzicht was gekomen, kreeg hij een plaats als predikant bij een kerk in St. Louis... een plaats die in die tijd barstte van de kerken én van de hoeren-kastjes. Een ideale combinatie, zoals men weet, want als er geen zondaars zijn, heb je ook geen kerken van node. Het leek erop, of dat nu eindelijk goed zou gaan marcheren. Maar de duivel is iemand met een satanisch gevoel voor humor. Een soort Tijl Uilespiegel met bokkepoten. De politie deed op een goede avond een inval in zoʼn lustkast, duwde alle feestmeiden in een overvalwagen, en begon vervolgens de namen te noteren van al het aanwezige manvolk. Waarbij ook Clarence Richeson. Hij probeerde zich nog te redden door het opvangen van een valse naam, maar laat de bevelvoerende inspecteur hem nou herkennen!
ʽEn wat dan nog!ʼ protesteerde de zieleherder. ʽBroeders in de Here... ik was hier deze nacht aanwezig om te pogen deze arme, misleide en gevallen meisjes het Ware en Rechte Pad te wijzen.ʼ
ʽJaja,ʼ zei de inspecteur. ʽMaar het lijkt me niet nodig, daarvoor al je kleren uit te trekken. Want in die staat ben je aangetroffen.ʼ En wéér kon Richeson zijn koffertje gaan pakken.

In januari van het volgende jaar zien we Clarence, de begaafde prediker, opduiken in Hyannisport, helemaal in het noordoosten. In juni van dat jaar bezegelde hij het huwelijk van een zekere Helen Linnell, en zijn tòch al bezielde preek kreeg een extra stimulans door de aanblik van de schone, 17-jarige zuster van de bruid: Avis Linnell. Ah... een droompje van een pop! En... er zat nog wat geld bij die familie ook! Dus het duurde weer niet lang, of de inwoners van Hyannisport konden geregeld genieten van het stichtelijk tafereel van hun geestelijke leidsman, in gezelschap van de bloesemende Avis Linnell, op weg naar de kerk, terugkerend van de zondagsschool, of kuierend onder wat appelbomen. Hóé dit paar het klaarspeelde, geregelde en hartstochtelijke voospartijen te volvoeren, zonder dat het iemand in dat kleine plaatsje opviel, is een der vele verbazingwekkende kanten aan dit verhaal. Want het ging liefst anderhalf jaar lang zo door, en ditmaal paste Richeson wel op, vorige fouten niet te herhalen. Máár...

Geheel onverwacht werd Richeson benaderd door de kerkeraad uit Cambridge, Massachussetts. Deze notabelen boden hem de juist vrij gevallen plaats aan van predikant in hun gemeente. En dat leverde heel wat meer salaris op dan het miezerige Hyannisport kon bieden. Er lag echter een afstand van 120 kilometer tussen Cambridge en het lichaam van Avis en dat werd ingewikkeld op den duur. Dus het minnend paar bedacht een beter arrangement: Avis kondigde aan, dat zij muziek wilde gaan studeren in Boston - dat vlakbij Cambridge is gelegen. En dan maar meteen daar in een keurig dameshotel zou gaan inwonen. Alles keurig - alles vlak bij de hand. Wáárom nu precies onze Clarence er niet toe overging om Avis te trouwen, en wáárom die dolle griet zolang genoegen nam met een stiekeme positie als clandestiene minnares heeft nooit iemand kunnen achterhalen of verklaren, want Avis kon het later niet navertellen en de potente predikant deed er het zwijgen toe.
Maar zoals het altijd weer gaat met dit type vrouwenversierders... vroeger of later lopen zij tegen iemand op die zij niet in het bed kunnen smoezen, en dan zijn zij reddeloos de klos. Zo ook verging het Richeson in Cambridge. Een der rijke en vooraanstaande families daar droeg de naam Harris en alras ontstond er de bekende hoogstaande geestelijke band tussen onze predikant en dochter Alice. Maar met één verschil: Alice had een stalen wil en onverwoestbare zedigheid. Het was alras duidelijk, dat er hier buiten een boterbriefje om totaal niets te rommelen of te rotzooien viel. Maar daar legde Richeson zich verbazend gewillig bij neer. Hij zag eindelijk een rijk huwelijk in het verschiet... en per slot van rekening zat daar altijd nog zijn Avis, in Boston, die per handknip haar rokken oplichtte. Maar het leven en de natuur hebben nu eenmaal een hekel aan stilstand, en dat de nu ontstane situatie eeuwig zo zou kunnen duren was onmogelijk. Zowel Alice als haar familie wilden haring of kuit. Wandelingen onder de kersebloesem en stichtelijke babbeltjes op de familieveranda waren allemaal goed en wel... maar waren er serieuze huwelijksbedoelingen of niet?
Toen de ouwe Harris onze predikant kortweg op de mat riep, ging Richeson ietwat paniekerig door de knieën. Ja, hij wilde graag met Alice huwen. Ja - dan moest de verlovingsadvertentie maar op korte termijn worden geplaatst.

Terwijl hij naar huis kuierde, piekerde Richeson erover, hoe het nu verder met Avis moest. Nou ja... het was altijd een willig en begrijpend type geweest, dus dit moest haar ook maar aan het verstand worden gebracht.
Maar in de pastorie lag er een expressebrief. Van Avis:

Lieve Clarence,
Wil je zo spoedig mogelijk naar me toe komen? Ik heb je niet eerder willen verontrusten, maar sinds gisteren weet ik het zeker: ik ben zwanger van je.
En hoe moet het nu verder...?

De klassieke situatie met de klassieke hamvraag: Hoe moest het nu verder? Richeson besloot, dat het zo niet verder meer ging. Er moest nu maar eens een eind komen aan al die verwikkelingen met vrouwen. Hij wilde een vredig, ordelijk bestaan gaan leiden. En daartoe moesten er kordate beslissingen worden genomen. Dat deed hij al de volgende dag, met een bezoek aan een ex-kerkeraadslid in Boston, die tevens drogist was. Met een omstandig verhaal over een lijdende oude teef kreeg Richeson een flesje cyaankali van hem los, wat op zichzelf al opvallend was.
Maar hij deed zichzelf pas gegarandeerd goed de das om, door zich bij de winkeldeur om te keren en met nadruk te vragen of de drogist er vooral met niemand over zou willen praten.
Twee dagen later werd Avis morsdood aangetroffen. In nachtjapon, met de voeten in een teiltje water en met het bed netjes opengeslagen voor de nachtrust. Richeson was op dat moment héél ver uit de buurt. Het lege flesje werd, samen met een glas, naast het lijk aangetroffen. Zelfmoord? Met een netjes opengeslagen bed, een garderobe voor de volgende dag klaargelegd en notabene een compleet boodschappenbriefje op tafel?
Men constateerde rap, dat het slachtoffer meer dan twee maanden zwanger was... En toen hoefde men niet ver meer te zoeken. Nadat het verhaal op de voorpaginaʼs van de kranten stond, belde de drogist uit Boston op.
Het schandaal was zo kolossaal, dat geheel New England op zijn rotsbodem trilde. De verschillende kerkeraden begonnen met als in koor te verklaren dat zij het niet konden en wilden geloven. Maar dat moesten zij haastig inslikken na een nóg groter schandaal. Clarence Richeson legde een verklaring af die twee dagen en twee nachten ploegen van rechercheurs bezig hield. Toen hij zijn handtekening had gezet, en hij met opgelucht gemoed in zijn cel was teruggekeerd, nam de bekeerde zondaar het deksel van een perzikenblik, sleep dat extra scherp en sneed er zich radicaal de testikels mee af. In het ziekenhuis naaide men de restanten aan elkaar, maar als Richeson soms gehoopt had, daarmee de jury milder te stemmen, vergiste hij zich.
Balloos eindigde hij op de elektrische stoel.

521 zwarthandelaren in één klap dood

Wonderlijk verlopen rampen zijn vrijwel steeds het gevolg van een op één bepaald moment samenwerken van kritieke omstandigheden. Verandert één van de betrokken factoren, dan was er helemaal niets bijzonders gebeurd. Wat eigenlijk de waarheid van het oude spreekwoord nog eens onderstreept, ʽdat een ongeluk in een klein hoekje zitʼ.
Dat de dood van de 521 zwarthandelaren zo weinig bekend is geworden, valt te wijten aan de oorlogsomstandigheden. Dat geval is zowel door de geallieerden als later door de Italianen zoveel mogelijk stil gehouden. Maar het is toch een te echt bizarre geschiedenis om hier onvermeld te blijven.

In september 1943 begonnen de geallieerden de invasie in Italië. Eerst ging alles goed: Italië capituleerde nog diezelfde maand, nadat men al eerder de fascistische dictator Benito Mussolini had laten arresteren. De geallieerde troepen konden in die maand snel oprukken en op 1 oktober bereikte het Amerikaanse 5e leger onder Generaal Mark Clark de grote stad Napels.
Maar toen liep het verkeerd: de Duitsers, onder maarschalk Albert Kesselring, reageerden veel vlugger dan de geallieerden hadden gedacht. Bovendien was op 12 september de gevangengezette Mussolini bevrijd door een speciaal Duits commando onder bevel van de SS-officier Otto Skorzeny. Mussolini schaarde zich, in naam althans, aan het hoofd van een nieuwe fascistische staat in het door de geallieerden nog niet bezette deel van Italië.
Tot overmaat van ramp begon de geallieerde opmars dood te lopen. Het Duitse Tiende Leger trok zich op bekwame wijze terug naar een al eerder geplande verdedigingslijn: de Gustav-Linie. Deze sterke stelling liep over de gehele breedte van het schiereiland ongeveer halverwege Napels en Rome. Toen de maand december aanbrak, was de geallieerde opmars overal tot staan gekomen. In deze toestand kwam in ongeveer zes maanden geen verandering meer.
Italië was nu dus in twee stukken verdeeld. Het zuiden was door de geallieerden bezet en stond onder militair bestuur. Het noorden was nog steeds in handen van de Duitsers, en van de weinige Italianen die nog aan hun kant stonden.
In die winter van 1943 op 1944 had iedereen het moeilijk, daar in Italië. Niet alleen de militairen, die behalve door elkaar ook nog eens geplaagd werden door uitputting, koude en honger, maar ook de burgers. De oorlog was verwoestend over Zuid-Italië getrokken, en vooral in de steden leed de bevolking honger. De grootste stad in het zuiden was ongetwijfeld Napels. Het militaire bestuur van Zuid-Italië zag geen kans de mensen daar te eten te geven, want hun eigen soldaten leden al honger door onvoldoende bevoorrading. De enige manier waarop de bevolking van Napels nog kon worden gevoed was door middel van zwarte handel.
Zwarte handel is iets dat altijd voorkomt in tijden van grote schaarste. Zo ook hier. Voortdurend vertrokken er treinen uit Napels naar de kleinere plaatsen, waar nog wel voedsel was te verkrijgen. De vele zwarthandelaren reden met deze treinen mee om in die kleinere plaatsen redelijk goedkoop voedsel in te slaan, dat ze dan weer in Napels tegen schrikbarend hoge prijzen verkochten. Natuurlijk was en is dit illegaal, maar in dit geval deed de geallieerde Militaire Regering een oogje dicht, omdat het de enige manier was om de bevolking van Napels nog te eten te geven. Beter duur voedsel dan helemaal geen!
Eén van de trajecten die regelmatig door zwarthandelaren werden gevolgd, was de route Napels-Lucania. Iedere donderdagavond vertrok er een bepaalde trein uit Napels die dan voor het merendeel vol zat met zwarthandelaren. Dit was Trein No. 8017, die bij de Geallieerden bekend stond als de ʽBlack Market Expressʼ.
Niets wees erop dat de reis anders dan anders zou worden, toen op donderdagavond 2 maart 1944 de 8017 uit Napels vertrok met zijn gewone lading zwarthandelaars. Zoals gewoonlijk telde de trein twee locomotieven, 42 bagagewagons - allemaal leeg - en verder vier personenwagons en een remwagon. De beide locomotieven konden samen maximaal 500 ton trekken. Normaal gesproken bleef het gewicht van de wagons plus inzittenden hier wel onder, maar met deze reis niet. Er waren in totaal 521 passagiers, waarvan de meeste zwarthandelaars waren, plus zes man spoorwegpersoneel. Het gewicht van deze 527 personen bedroeg ongeveer 32 ton, terwijl de 47 wagons samen 479 ton wogen. De twee locomotieven moesten dus 511 ton trekken.
Deze elf ton extra zouden misschien nog geen verschil hebben gemaakt, als niet sommige gedeelten van het traject Napels-Lucania onveilig en glad waren geworden door ijzel op de rails. Per slot van rekening was het winter en de railbaan liep door de bergen van de Apenijnen.
De 8017 bleek, ondanks het te grote gewicht, in staat om het eerste deel van het traject af te leggen. De trein haalde in ieder geval het kleine station Balvano-Ricigliano, zij het met enige moeite.
Dat station was gelegen midden in de Apenijnen, en om middernacht zag je daar en in het dorp Balvano geen hond meer. In het station zelf waren toen alleen nog maar de lokettist, Angelo Caponegro en zijn assistent Vincenzo Biondi aanwezig. Op dit uur van de nacht viel er voor hen weinig anders te doen dan zich stierlijk te vervelen. Caponegro las in een oud exemplaar van The Naples Risorgimento, het officiële dagblad van de Geallieerde Militaire Regering. Biondi had een nieuw exemplaar van dezelfde krant te pakken. Het nieuws verschilde niet veel in beide kranten. Er werd breed uitgeweid over de Geallieerde gevechten bij Anzio, waar de Geallieerden in januari een landing hadden uitgevoerd achter de linies van de Naziʼs. Volgens de kranten zouden de Geallieerde troepen vorderingen maken in de richting van Rome. Maar de kranten beweerden dat al zo lang... Ook stond er een artikel in over het klooster van Monte Cassino, dat weer eens gebombardeerd was zonder dat de Geallieerden er een stap verder mee kwamen. Nee, interessant was het nieuws zeker niet, en de beide mannen hoopten dat de volgende trein gauw zou komen. Dat zou dan de 8017 zijn uit de richting Napels, die verwacht werd om 00.12 uur.
Keurig op tijd klonk er een stoomfluit, en zag men in de verte de lichten van de trein.
Caponegro keek op zijn horloge.
ʽMooi op tijd,ʼ zei hij.
Het was ook in zijn belang dat de 8017 op tijd was, want als deze trein vertrokken zou zijn, zou hij een tukje kunnen gaan doen.
Zodra de trein stilstond begonnen Caponegro en Biondi met hun werk, dat bestond uit een routinecontrole van de 47 wagons en de twee locomotieven waaruit de trein bestond. Intussen kwam de stationschef zelf, ene Vincenzo Maglio, vanuit zijn kantoor naar beneden en maakte onder het wachten een praatje met de beide treinmachinisten: Matteo Gigliani en Espedito Senatore. Maglio vernam dat de 8017 het moeilijk had gehad tot hier toe. Op verschillende plaatsen lag er ijzel op de rails.
Om 0.50 uur - 38 minuten nadat de trein was binnengereden - kon Maglio het sein: alles veilig geven. Hij hoorde machinist Gigliani bij het instappen tegen zijn stoker, Rosario Barbato, zeggen:
ʽSchep er maar flink veel kolen op. Die zullen we nog nodig hebben voor die hellingen straks.ʼ
Maglio zag de trein vertrekken, en liep toen naar de telegraaf om het vertrek te melden aan het volgende station, een mijl of vier verderop gelegen, Bella-Muro geheten. Want dit was maar een enkel spoor, en die lui daar in Bella-Muro moesten toch weten dat de lijn niet vrij was.
De heren Caponegro en Biondi wuifden met hun lantaarns ten afscheid aan de beide machinisten en keken hoe de 8017 verdween in een tunnel zoʼn 200 meter verderop.
ʽStampvol, zoals gewoonlijk,ʼ merkte Biondi op.
ʽJa, en altijd dezelfde gezichten,ʼ voegde Caponegro er aan toe.
Na zijn telegram te hebben verstuurd nam Maglio afscheid van zijn beide collegaʼs, gaf nog wat instructies aan zijn aflosser, Guiseppe Salonia, en vertrok.
Voor de hele verdere nacht werd er nog maar één trein verwacht: de 8025 die pas over anderhalf uur zou komen. Dus Caponegro en Biondi zeiden welterusten tegen hun chef en gingen een uiltje knappen, want de nacht was nog lang.
Dat vond Salonia ook, maar hij ging de krant lezen. Iemand moest tenslotte wakker blijven, en voor de rest was er toch niets te doen. Zo verstreek een dik uur. Kort voordat de volgende trein zou aankomen, schoot het Salonia ineens te binnen, dat hij nog altijd geen bericht had gekregen uit Bella-Muro, dat de 8017 daar was aangekomen, en dat het baanstuk tussen de twee stations dus vrij was. Hij kon moeilijk aannemen dat de 8017 er meer dan een uur voor nodig had om die vier mijl af te leggen. Lichtelijk ongerust telegrafeerde hij naar Bella-Muro en kreeg te horen dat de 8017 nog altijd niet was aangekomen, en inmiddels al ruim een uur over tijd was. Dit was nog vreemder, en het leek wel duidelijk dat er iets was gebeurd. Salonia antwoordde dan ook dat hij zo gauw mogelijk het spoor zou inspecteren met een losse locomotief, en dat hij de 8025 in Balvano- Ricigliano zou vasthouden...
Wat later rolde (om 02.40 uur) de 8025 het station binnen. Salonia beval aan Caponegro en Biondi, die inmiddels gewekt waren, om de locomotief van de trein los te koppelen, zodat hij daarmee de baan tussen hier en Bella-Muro kon inspecteren. Want hij wilde wel eens weten waar voor den duivel die trein was gebleven.

De 8017 was keurig op tijd vertrokken uit Balvano-Ricigliano. Het traject naar Bella-Muro liep naar boven, maar de helling was niet al te steil. De 8017 had geen moeite met de helling in de eerste tunnel. Hoewel de helling bleef stijgen, leverde ook de tweede tunnel geen problemen op. Na deze tunnel kwam een viaduct van ruim twintig meter, dat eindigde in de lange Galleria delle Armi-tunnel, die S-vormig gekromd was en een lengte had van een mijl of twee.
Wat er toen gebeurde is nooit helemáál duidelijk geworden. In ieder geval was de helling in deze tunnel steiler dan die in de vorige twee, en lag er bovendien ijzel op de rails. De 8017 ging steeds langzamer, en toen alle wagons, behalve de laatste, in de tunnel waren, stond de trein stil. De wielen slipten daar op de spiegelgladde rails en de 8017 kwam geen centimeter voor- of achteruit.
De laatste wagon was de remwagon. Daarin bevond zich niemand behalve natuurlijk de remmer: Michele Palo. Die was dicht tegen zijn potkachel aangekropen, want de trein was bar koud. Palo had geen fluit gehoord ter waarschuwing dat er iets mis was gegaan, dus hij meende dat de trein was gestopt voor een verkeerd sein of zoiets. Dat kwam op elke spoorweg ter wereld voor en het was niet iets om je bezorgd over te maken.
Palo wachtte dus geduldig af, half ingedommeld en had er geen idee van hoelang hij daar gezeten had, maar tenslotte stond hij op, deed een van de ramen open en stak zijn hoofd naar buiten, om te kijken wat er aan de hand was. De overgang tussen de warme, verlichte remwagon en de ijskoude, donkere buitenlucht met zijn snijdende wind was wel erg groot. Bovendien was, op zijn eigen wagon na, de hele trein in de stikdonkere tunnel verdwenen. Korzelig trok Palo zijn hoofd weer in, sloot het raam, deed zijn handschoenen aan en klom de remwagon uit, vastbesloten om te gaan zien wat de trein zo ophield.
Hij sjokte nietsvermoedend de tunnel in en klopte tegen de ruiten van het eerste passagiersrijtuig. Totaal geen reactie. Zouden ze daar allemaal slapen? Hij klom op de treeplank en opende de deur. Hij schudde wat aan de schouders van de scheefhangende passagiers, maar moest verschrikkelijk hoesten want er hing een rare lucht daarbinnen. Hij liet het portier maar openhangen en liep een wagon verder, maakte daar een deur open en zag precies hetzelfde schouwspel. Na veel schudden aan de stille gestalten bekroop hem een vreselijk vermoeden. Hij stompte en sloeg op de figuren in, maar kreeg geen van hen tot leven. Hij werd bijna dol van niets begrijpende verbijstering en holde langs de trein naar voren. Maar hij kwam niet erg ver, want halverwege begonnen zijn longen hun dienst te weigeren... hij kon vrijwel geen lucht meer krijgen. Maar langzaam begon het tot zijn versufte brein door te dringen dat er iets vreselijks moest zijn gebeurd... en dat het laatste station moest worden gewaarschuwd. Hij strompelde dus terug naar het begin van de tunnel, waar hij diepe teugen frisse lucht naar binnen zoog en wankelend op weg ging naar Balvano-Ricigliano.
Hij struikelde echter, en toen nog eens, waarbij hij zijn knie en pols openhaalde. Maar met nietsziende ogen rende hij verder, steeds vaker struikelend. Een keer viel hij op zijn knieën, sloeg een kruis en barstte in huilen uit. Maar de remmer dwong zichzelf weer op de been en strompelde verder. Hij had gedacht dat hij de twee mijl naar Balvano-Ricigliano in ongeveer een uur zou kunnen afleggen. In werkelijkheid kostte het hem veel langer. Soms kroop hij zelfs op handen en knieën voort. Hij kwam onder de schrammen en schaafwonden te zitten, maar uiteindelijk bereikte hij dan toch het station.

De assistent-stationschef Salonia was juist aan boord geklommen van de losgekoppelde locomotief van de 8025. Het was toen 02.50 uur, en Salonia stond op het punt de baan te gaan inspecteren. Op dat moment kwam de remmer Palo aan bij het uiteinde van de Balvano-tunnel, een tweehonderd meter verderop. Hij zag de op vertrek staande locomotief en zwaaide als een gek met de rode lantaarn die hij nog steeds bij zich had, en hij schreeuwde vanuit de mond van de tunnel:
ʽDaar! Daarboven! Ze zijn allemaal dood! Ze zijn allemaal dood!ʼ
Verbluft stopte Salonia de machine en stapte uit. Hij liep op Palo af, die bij de mond van de tunnel was neergevallen. Toen Salonia de remmer bereikte, bleef die steeds maar herhalen: ʽSono tutti morti!ʼ (Ze zijn allemaal dood!)
Het was duidelijk dat Palo totaal overstuur was. Hij trilde over zijn hele lichaam, en zei met haperende stem:
ʽZe zijn allemaal dood! Ze zijn allemaal dood! God helpe ze! Die arme mensen! Ze zijn allemaal dood! Iedereen is dood!ʼ
Tenslotte begroef Palo zijn gezicht tegen de borst van Salonia, en begon weer te huilen.
Salonia keek verbijsterd naar de ongelukkige remmer. Hij begreep er niets van. Iedereen dood? Hoe kón dat? Hij had geen enkel geluid gehoord dat erop kon duiden dat de 8017 was ontspoord of ergens tegenaan gebotst en dit was een besneeuwd berglandschap, waar het ʼs nachts doodstil was. Hij vroeg zich dan ook af of Palo zijn verstand verloren had. Maar aan de andere kant - waar was dan de trein gebleven?
Tenslotte nam Salonia de huilende Palo in zijn armen en droeg hem het station binnen. Daar legde hij hem op een bank neer en trachtte uit hem te krijgen wat hij zich kon herinneren. Dat viel niet mee, gezien Paloʼs toestand, maar met veel moeite lukte het toch.
Het was toen al bijna vier uur in de ochtend en iedereen sliep nog. Maar slaap of geen slaap, Salonia waarschuwde iedereen in Balvano - de commissaris van politie, de hoofd-stationschef, de burgemeester... Tegen half vijf was de hele stad gealarmeerd.
Hoewel niemand het toen nog wist, was Italië het toneel geworden van het meest bizarre spoorwegongeluk uit de geschiedenis.

Nadat hij alarm had geslagen keerde Salonia terug naar de locomotief van de 8025, die nog steeds in zijn eentje op de rails stond. Hij klom aan boord en reed langzaam verder naar de Galleria delle Armi. Vlak voor de nog altijd uit de tunnel stekende remwagon stopte hij. Hij rilde - niet vanwege de kou, maar omdat hij vermoedde wat hij zou vinden.
Toch was er niets dat op een ongeluk wees, alles leek in orde. Alleen was het vreemd stil bij de trein - maar voor de rest scheen alles normaal te zijn. Maar Salonia wist wel beter.
Langzaam liep hij de tunnel in, met een zaklantaarn in de hand. Hij stopte bij de wagon vóór de remwagon en deed de deur open. Omzichtig klom hij naar binnen. De mensen in de wagon zaten en lagen in ontspannen houdingen in de wagon. Ze zagen eruit alsof ze sliepen - maar dat deden ze niet, want ze waren dood. Allemaal. En dat was in de andere wagons ook zo, toen Salonia daar naar binnen ging. Niet één gaf ook maar een teken van leven. Geschokt liep Salonia naar voren, naar de beide locomotieven. Ook de twee machinisten en hun stokers waren dood. Machinist Gigliani lag voorover op zijn schakelbord. Hij had nog de handrem aan kunnen zetten.
Salonia voelde tranen in zijn ogen opwellen bij de aanblik van deze graftombe op wielen. Hij slikte een brok in zijn keel weg, zette de handrem los en liep terug naar zijn eigen locomotief. Hij koppelde de locomotief vast aan de remwagon van de 8017, en sleepte op die manier de dodentrein terug naar Balvano-Ricigliano.
Daar was het station inmiddels stampvol met politie, doktoren en journalisten. Zodra Salonia de trein had gestopt, nam de politie de zaak over. Politie-agenten droegen de doden naar buiten en legden ze naast elkaar op het besneeuwde perron. Op die manier zou het eenvoudiger zijn de doden te laten identificeren.
Tot ieders verrassing bleken vijf passagiers nog tekenen van leven te geven. Zij werden vlug voor medische behandeling naar het kantoor van de stationschef gebracht.
In totaal waren 521 mensen gestorven in het vreemdste spoorwegongeluk in de geschiedenis. Vreemd inderdaad, want er had nergens een botsing plaatsgevonden, en de trein had zelfs de rails niet verlaten.

Maar wat was er nu eigenlijk gebeurd? In naam van alles wat redelijk was, hoe konden 521 personen zomaar ineens dood zijn? Het was de taak van de Italiaanse Rijkspolitie om te reconstrueren wat er aan boord van de 8017 was gebeurd, toen de trein in de tunnel verdween.
De politie onderzocht de trein zelf, de tunnel en de doden. Aan de overlevenden hadden ze niet veel, want Palo had een zenuwinzinking en was niet in staat om vragen te beantwoorden. Bovendien bleken drie van de overlevende passagiers te zijn verdwenen, toen men hen uit het kantoor van de stationschef wilde halen. Zeer waarschijnlijk waren deze mennen zwarthandelaars die liever niet hadden dat hun illegale activiteiten aan het licht zouden komen. Ze waren dus maar met stille trom vertrokken. Ook de vierde man, de kleine handelaar Luigi Cozzolini, bleek in dit opzicht van weinig nut. Hij sloeg alleen maar wartaal uit, en het scheen niet tot hem door te dringen wat er was gebeurd en evenmin dat zijn vrouw en zoontje tussen de doden waren.
Alleen de vijfde overlevende passagier, de olijfolie-koopman Domenico Miele, leende zich voor een ondervraging. Miele was in het station Balvano-Ricigliano, waar de 8017 zolang had stilgestaan, even uitgestapt om een wandeling te maken over het perron. De ijzige kou had hem onverhoeds overvallen na de warmte van de bomvolle trein, en Miele was even terug gegaan om zijn sjaal te pakken. Dit redde hem het leven, zoals later zou blijken. Miele maakte zijn ommetje met de sjaal om zijn hals, en de koude nachtlucht maakte hem klaarwakker. Toen de 8017 dan ook de tunnel inreed, was Miele één van de weinigen die niet sliepen.
Na een poosje scheen de lucht slecht te worden, want Miele moest ineens hoesten. Hij wond de sjaal om zijn hoofd en voor zijn mond en neus, en gebruikte hem zodoende als filter. Hij klom de wagon uit en strompelde naar de volgende wagon, de laatste wagon vóór de remwagon. Daar klom hij weer naar binnen, maar op het balkon verloor hij het bewustzijn. Hij kwam pas weer bij toen twee politie-agenten hem oppakten om hem op het perron te leggen, in de mening dat hij dood was.

Mede met behulp van deze verklaring kon de politie reconstrueren wat er gebeurd moest zijn:
De 8017 was nog niet ver de tunnel ingereden, toen de wielen begonnen te slippen. Gigliani, de hoofdmachinist, had nu natuurlijk de trein achteruit kunnen laten rijden, de tunnel uit om dan een nieuwe aanloop te nemen maar in plaats daarvan besloot hij meer kolen op de vuren te gooien om de trein zo over het dode punt heen te helpen. De twee machinisten: Gigliani en Senatore en de beide stokers Barbato en Ronga werkten als bezetenen in hun locomotieven. Steeds meer kolen gooiden ze op het vuur, maar de grote wielen hadden alle greep op de rails verloren en bleven slippen. De trein kwam dan ook geen duimbreed verder.
Tenslotte waren alle kolen uit de normale voorraad opgestookt, en er bleef nu nog de noodvoorraad over. Die bestond echter uit een andere soort kolen: zachte kool. En geen van de vier zwetende mannen realiseerde zich dat dit soort kolen bij gebruik het gevaarlijke koolmonoxidegas ontwikkelde. Dit is een zeer giftig gas, erg berucht door de overbekende kolendampvergiftiging. En kolendampvergiftiging wàs het.
Koolmonoxide (CO) is een kleur-, reuk- en smaakloos gas, zodat het niet opvalt. Was de trein buiten de tunnel geweest, dan zou de nachtwind het gas snel hebben weggeblazen. Als de trein in de tunnel dóór had kunnen rijden, dan was door de vaart het gas verspreid. Het effect was dan in elk geval minder geweest. Het feit dat de 8017 nou net toevallig in de tunnel was, toen het dode punt werd bereikt, maakte dat er zoveel slachtoffers vielen.
De meeste passagiers sliepen, en de rest schonk geen aandacht aan het feit dat de trein stilstond in een tunnel. Niemand merkte dus iets toen het dodelijke gas de wagons binnendrong.
Om kort te gaan: dit koolmonoxide kostte de levens van de vier mannen in de beide locomotieven, de conducteur en 516 passagiers. Zo simpel was dat - gewone kolendampvergiftiging, die door een toevallige en ongelukkige samenloop van omstandigheden tot een ramp was geworden.

Luigi Cozzolini had de kolendampvergiftiging dan wel overleefd, maar het gas bleek zijn hersens blijvend te hebben beschadigd. Tot op de dag van heden heeft hij nog geen verslag kunnen doen van die noodlotsreis. Hij is in een gesticht opgenomen.
Ook Miele kwam er niet onbeschadigd af. Hij bleef wel gezond, maar zijn haar, dat eerst zwart was geweest, was door de kolendamp zeepachtig grijs geworden.
Door de oorlog was er natuurlijk een censuur op de kranten. Slechts één krant, Il Risorgimento, mocht een klein berichtje afdrukken. En de dood van 521 mensen werd ergens op een binnenpagina weggemoffeld, in een berichtje over twee kolommen onderaan de pagina.
Vele slachtoffers konden niet worden geïdentificeerd. Als zwarthandelaren hadden ze òf valse papieren, òf helemaal geen. Tenslotte bleven er 193 ongeïdentificeerde slachtoffers over. Die werden allemaal tegelijk begraven in drie massagraven vlakbij het station Balvano-Ricigliano.
Van sommige omgekomenen spanden de familieleden een proces aan tegen de Italiaanse Spoorwegen. Zij eisten schadevergoedingen met een totale waarde van zoʼn 700.000 pond. Deze processen sleepten zich jarenlang voort, totdat in 1951 alle eisen werden afgewezen, omdat de Geallieerde Militaire Regering de technische leiding had gehad van de Italiaanse Spoorwegen, en wettelijk niet verantwoordelijk kon worden gesteld voor een ʽongeluk in oorlogstijdʼ. Hetgeen natuurlijk klopte. Geen speld tussen te krijgen.

Huishoudster Anna Felser gaat
een nieuw leven beginnen

De wilde en woeste 20-er jaren waren pas net met swingen begonnen, toen Anna Felser in New York van de emigrantenboot stapte in de leeftijd van 23 jaar, met blond haar, blauwe ogen en een handtasje dat behalve haar Duits paspoort vrijwel geen stuiver bevatte. O ja - één ding: een heel dierbaar bezit - had zij in Duitsland achtergelaten: een onecht zoontje. Ach - het was de oude, oude geschiedenis. De klassieke smartlap. Onze Anna had juist haar eerste jaar verpleegstersopleiding achter de welgevormde rug, toen zij verliefd werd op een Pruisisch medisch student. Maar deze Pruisische jonker vond haar buik aantrekkelijker dan haar rug, en dus ging ze daar maar op liggen.
Toen die buik terug begon te bollen, smeerde de Pruis hem haar Zuid-Afrika en Annie moest het verder zelf maar uitzoeken.
ʽHad mijn ouwe moeder tóch gelijk!ʼ tierde en weende Anna. ʽAlle mannen zijn zwijnen en smeerlappen! Ze zijn maar op één ding uit... maar ik zal ze ervoor laten boeten. De sekreten!ʼ
Nou - dat hebben een stelletje mannen dan ook wel geweten. In het door de eerste wereldoorlog straatarm geworden Duitsland viel niet veel te versieren. Al die geile ex-frontsoldaten waren allemaal maar op één ding uit: het ding van Anna. En ze was heilig van plan om dat de verdere rest van haar leven duur en zuur te verkopen.
Nu wilde het noodlot, dat Anna nog een oom had zitten in Cincinnati, USA. Die was al generaties eerder naar de Verenigde Staten vertrokken, had daar lang en hard gewerkt, trok een ferm spoorwegpensioen en liet zijn nicht Anna weten dat hij best een huishoudster met wat verpleegervaring kon gebruiken. In een volgend schrijven maakte hij precies 256 dollar over: uitgerekend genoeg voor een bootpassage New York en treinkaartje Cincinnati. Ja - u heeft het al goed begrepen: Oom Max Doeschler was niet gewend, het geld over de balk te smijten.
Zo op het eerste gezicht meende de ouwe, dat hij met een ferm stuk als nicht Anna een beste handel had gedaan. In ruil voor kost en onderdak mag men van een berooide nicht een goede verzorging verwachten, nietwaar? Maar Anna zag dat iets anders. Oom Doeschler bewoonde een heel huis voor zichzelf, en Anna kreeg een eigen kamer in het souterrain. Vlak naast de keuken, en handig voor de leveranciers. Wat dát betreft had Anna niet veel te klagen. Het vervelende was: geld kwam er niet af, en dat was nou net het enige, waar Anna wild op was. Gewone grove poen. Vuil zilver of gekreukte biljetten... als het maar geld was. Met het huishouden viel ook niets te ritselen, want Oom Doeschler hield alles achter slot en grendel en betaalde persoonlijk alle rekeningen aan het eind van elke week.
De verhouding werd alras een beetje stroef. Het appelgebak was lang niet wat oom Max op dat gebied van eerdere, oude en dikke huishoudsters gewend was. Soms smaakte het zowaar of de appels dagenlang in de jodium hadden liggen weken... en gezien Annaʼs latere activiteiten had dat best eens waar kunnen zijn.
Op den duur werd de dagelijkse pot zo oneetbaar, dat oude Oom Max op een hongerige, slapeloze nacht besloot, dan in godsnaam zelf maar af te dalen naar de keuken, om te kijken of er nog een varkenspoot je in het zuur te vinden was. Toen hij in de gang van het souterrain stond hoorde hij hoogvreemde geluiden uit Annaʼs kamer. Het was een warme zomernacht en haar deur was halfopen. Wat hem de kans gaf, zonder veel moeite waar te nemen, waar dit geluiden vandaan kwamen: er werd daar binnen monumentaal geneukt.
ʽAnna, Anná!ʼ kreet Oom Max diep geschokt. ʽIk dacht dat je een keurig meisje was! Wie is die man?ʼ ʽEen betalende klant, godverdomme!ʼ riep Anna slagvaardig terug. ʽIk lig hier me zakgeld te verdienen en lazer op!ʼ

De volgende dag pakte Anna haar hebben en houden bijeen en ging op zoek naar een eigen stekkie. Dat kon inmiddels, want ze had op haar eerste stekkie (achter de keuken, met vrije ingang) toch wel wat centjes bijeen kunnen garen. Nauwelijks had zij haar koffers uitgepakt en haar handdoek gereedgelegd, of zij was de deur al weer uit... op zoek naar klanten. De eerste weken marcheerde die handel prima. En waarom niet? Onze Anna was een blond, jong stuk met alles erop en eraan wat een bronstige Amerikaan op dat gebied verwacht. Maar zoiets loopt natuurlijk vrij snel in de gaten. Haar mede-kamerbewoners liet Annaʼs handel en wandel vrij onverschillig... die hadden zelf genoeg aan hun hoofd. Maar toen de huisbaas er de lucht van kreeg, veranderde de situatie plotseling. Want die huisbaas wou een aandeel. Zowel in muntjes als in natura. En dat zag Anna helemáál niet zitten.
ʽIk sterf nog liever dan dat er één vent nog ooit van mij zal profiteren!ʼ riep zij tierend uit. ʽWie me naaien wil zal er voor moeten betalen, laat stáán er nog bij toe krijgen!ʼ
Een op zichzelf niet onbegrijpelijk, en trouwens oeroud standpunt. En Anna kon zich permitteren het been stijf te houden, want ze was tussen het zakelijke tippelen door ook wel eens bij een ánder familielid langs getippeld: óók alweer een oom. Maar er bestaan nu eenmaal ʽoomsʼ van allerlei aard en slag. Deze oom heette Karl Gosswald, en was alleen maar áángetrouwd. Dus een soort van ʽknuffelʼ-oom, zou je kunnen zeggen. De knuffel-tante had een jaar geleden de Duitse geest gegeven en ook Karl was nu weduwnaar. Bij de eerste blik in het rond was het al duidelijk, dat er in dit huis geen hoge eisen werden gesteld aan orde en properheid. Menselijke warmte werd duidelijk méér op prijs gesteld. Anna kon het zich nu permitteren, wat minder gehaast tewerk te gaan, en toen haar huisbaas erg lastig werd, had ze het intussen zover, dat oompje Karl nachtenlang in zijn eenzame bed lag rond te wentelen, zijn hitsig brein vervuld van beelden van nicht Anna.
Toen zij dan ook ineens kwam voorrijden met haar hele hebben en houwen, struikelde Onkel Karl zowat over zijn vrijgezellensloffen om haar boeltje binnen te dragen. De eerste nacht al kwam hij wat hijgerig bij haar aan de slaapkamerdeur krabben, maar Anna reageerde alleen maar met wat geschrokken maagdelijke kreetjes.
ʽWeg, weg!ʼ riep zij paniekerig uit. ʽIk ben een keer door een man bedonderd. Die had me beloofd te trouwen en heeft me schandelijk bedrogen. Nóóit meer!ʼ
Maar even vrolijk zat zij des morgens tegenover Karl achter de koffie, alleen gehuld in een dunne kamerjas, waar haar weelderige boezems als slagroomsoezen uitpuilden, en met een achteloos gebaar de benen over elkaar slaan kun je óók wat etaleren!
Nog geen week later ging Onkel Karl wenend door de knieën.
ʽAnna, mein Annchen... Ik liebe dich. Ik wil je trouwen. Zo gauw mogelijk, mijn Schätzchen.ʼ
Zo. De vis was gevangen. Nu de condities nog.
ʽAch, mein lieber Karl,ʼ snikte de ontdane aanstaande bruid. ʽNiets zou ik liever willen. Maar dan wil ik wél mijn eigen kind, mijn eigen zoontje Oscar bij me hebben. Die wil ik eerst uit Duitsland gaan ophalen. Direct daarna trouwen we. Maar dat zal toch wel zoʼn twee en een half duizend dollar gaan kosten, en die heb ik niet.ʼ
Oom Karl begon wat aan zijn hoofd te krabben en Anna ging wat vooroverhangen om haar handel wat duidelijker te demonstreren. Toen zij vervolgens nog de moeite nam om per vergissing spiernaakt uit de badkamer te voorschijn te komen, toevallig op het moment dat Onkel Karl naar zijn slaapkamer ging... toen sloeg de weegschaal definitief door.
ʽMaar luister,ʼ zei Oom Karl, met Duitse grondigheid. ʽIk zal je dat geld geven... niet als geschenk, maar als lening. Als je dan terug komt en we zijn eenmaal getrouwd, hoef ik het natuurlijk nooit terug te hebben.ʼ

De volgende maandag maakte Oom Karl een keurige schuldbekentenis op - Anna tekende en kreeg 2500 dollar in het handje uitbètaaId. Een uur later had zij een passagebiljet retour Füssen, Duitsland gekocht, daarna was er nog een smak geld over. Daarmee stak zij zich van top tot teen in nieuwe, dure kleren en ging toen in een bijbehorend Duits restaurant maaltijden. De kelner die haar bediende was een kort tevoren uit Duitsland geëmigreerde jongeling: Philip Hahn. En laat er tussen die twee nu à la minute een ontroerende, prille liefde ontluiken! In het sobere bed op Philips kamer driehoog achter bekenden zij elkaar hun zoetste geheimen en wensen. Dat wil zeggen: zij belazerden elkaar bij het leven af. Philip geloofde Annaʼs verhaal, als zou zij een jonge weduwe zijn, die van haar man aardig wat had geërfd en alleen nog even haar kind uit Füssen moest gaan ophalen. Philip deelde mede, dat hij al zijn geërfde spaarcentjes bijeen hield om daarmee een eigen restaurant plus bierhuis te beginnen.
De dag vóór Anna (van Karl Osswaldʼs geld) op de boot ging naar Duitsland... trouwde zij met Philip Hahn. En zeg nu zelf, lieve lezer: staat men hier niet op het punt de ouderwetse tranen in de oogjes te krijgen? Want had hier niet de slotregel moeten staan: ʽZij leefden verder alledrie tezamen tevreden en gelukkig?ʼ
Ach nee - het leven kan wreed zijn. Toen Anna en haar Oscarretje weer in New York van de boot stapten, trof zij daar een grimmig comité van ontvangst, bestaande uit man Hahn, en beide ooms, die intussen de koppen bij elkaar hadden gestoken en een advocaat in de arm hadden genomen om hun geld terug te vorderen. Dat werd natuurlijk een heel gedonder, vooral toen de eerste oom (die Anna neukend in bed had betrapt) kwam aanzetten met de getuigenverklaringen van de huisbaas in wiens pand Anna het oudste beroep ter wereld had liggen uitoefenen.
De toestand werd helemaal onhoudbaar voor de arme Anna, toen dat allemaal ter ore kwam van Hahnʼs moeder, die vanaf het eerste moment fel tegenstandster was geweest van elk idee om Anna als schoondochter te overwegen.
ʽZie je nou wel!ʼ raasde zij. ʽEen slet is het - een sloerie! En dat mijn zoon dáárin moest trappen!ʼ
Van dat eigen restaurant kwam geen bal terecht, natuurlijk. Philip bleef werken als kelner, maar zat continu in de zenuwen over wat zijn vrouw tijdens zijn werkuren uitspookte. Het duurde niet lang, of Anna kondigde aan, dat het zo toch geen leven was, en dat zij mee zou gaan sparen voor een restaurant door... als huishoudster te gaan werken bij een stokoude ex-dranksmokkelaar, genaamd Koch. Daar kwam natuurlijk daverende herrie van, en de zorgen sloegen Hahn blijkbaar op de maag, want zijn haren gingen uitvallen en hij liep van vroeg tot laat door het huis te kotsen. Er ging hem pas een licht op, toen hij Annaʼs schortzakken nakeek op vermeende liefdesbriefjes... en er een flesje in vond met in rood een doodskop en op het etiket: ʽArsenicum.ʼ
Toen schrok hij zo verschrikkelijk, dat hij meteen het huis uit strompelde, naar zijn moeder, en het aan die overliet om zijn boeltje onder Annaʼs klauwen vandaan te halen. De dames dronken samen géén koffie. Anna kon het trouwens weinig schelen, want die trok meteen bij de ouwe Koch in.

Daar zult u waarschijnlijk meteen het slechtste van denken. Nou - laat dat u een lesje zijn! Anna erfde, volgens Kochʼs testament, het hele huis plus inboedel en nog eens 12000 dollar cash. Maar de oude Koch lag nog niet goed en wel afgelegd, of Hahnʼs moeder zat al bij de politie, met handen en voeten pratend over arsenicum en moord. En nou komt de lacher: Koch werd in beslag genomen en deugdelijk opengesneden. Waarbij onomstotelijk aan het licht kwam, dat hij was overleden aan een hartaanval en aan totaal niets anders. Een ouwe bok zich laten doodneuken is niet strafbaar. Waar is anders het einde?
En dit is natuurlijk het twééde moment, waarop Anna en haar Oscarretje verder tevreden en gelukkig hadden kunnen leven. Maar helaas... zij kón het niet laten.
Toen zij tenslotte stuk liep (in Colorado) kwam dat eigenlijk doordat ze ál te brutaal en te overmoedig was geworden. Wie maalde er tot dusver eigenlijk om de dood van eenzame ouwe kerels? Mits men er maar zeker van was, dat er geen jaloerse erfgenamen kwamen opdagen! En daar maakte haar definitieve fout. Haar laatste slachtoffer, George Obendoerffer, had er jarenlang een vaste vriendin op na gehouden, maar daar wist Anna niets van. En die had beloofd gekregen, dat zij na de dood van haar ex-minnaar, alles zou erven. Toen Obendoerffer plotseling kwam te overlijden... op een huwelijksreis naar Denver nog wel, ging die vriendin een lawaai maken, waarbij vergeleken dat van moeder Hahn in het niet verzonk.
Ojee - er werd van alles gevonden in Annaʼs koffers. Een flesje met arsenicum. Dat werd óók gevonden in Obendoerffer zelf. Men vond ook hele pakken schuldbekentenissen van geld, dat Anna had geleend... van een meneer Wagner en een meneer Heiss en ene meneer Albert Palmer. Maar die heren konden niets meer verklaren, want die waren allemaal al lang begraven. Men nam niet eens meer de moeite om ze op te graven. Dat vond de jury ook niet nodig.
Toen Anna wenend afscheid nam (in de gevangenis) van haar zoontje Oscar, riep zij dramatisch uit:
ʽMein Oscarchen... jij gelooft toch zeker al die afschuwelijke dingen niet, die ze over je lieve moeder beweren?ʼ
ʽNatürlich nicht, Mutti,ʼ antwoordde het brave kind. ʽMaar waarom hebt u het nou eigenlijk gedaan? We hadden toch geld genoeg?ʼ
En dat klopte wel. De detectives berekenden, dat Anna, die zonder een dollarcent in New York aan wal was gestapt, op het moment van haar arrestatie beschikte over twee huizen plus een banksaldo van 180.000 dollar. Plus genoeg juwelen om een emmer te vullen.
Op 20 juni 1938 werd Anna geëxecuteerd, en verwierf zich daarmee de unieke positie van de eerste en enige vrouw om in de staat Ohio op de elektrische stoel te sterven. Dat was een direct gevolg van de unieke uitspraak van de jury:
ʽWij bevinden haar schuldig zonder verzachtende omstandigheden.ʼ

Het eerste Engelse pantserschip komt
met de bodem boven te liggen

Scheepsbouwen is natuurlijk een kunst op zichzelf, die op bepaalde grondregels van traditie is gebaseerd. Maar nu en dan wordt die traditie door een nieuwe uitvinding doorbroken, en dan is het experimenteren geblazen. Natuurlijk dient men daarbij ook de grondregels van gezond verstand niet uit het oog te verliezen... maar bij het bouwen van het eerste Engelse pantserschip zijn blunders begaan die men bij een zo zee-ervaren volk als de Britten voor onmogelijk zou houden.
Dat kostte 483 goede zeelui het leven.

Op 9 maart 1862 vond een zeeslag plaats die een nieuw tijdperk inluidde. Het was de Slag bij Hampton Roads, en het was in dit gevecht dat de eerste confrontatie plaatsvond tussen gepantserde schepen. Deze slag zou de geschiedenis ingaan als ʽhet gevecht tussen de Monitor en de Merrimac, want zo heetten de beide pantserschepen.
Uit het verloop van de slag bleek duidelijk dat deze pantserschepen voortaan op zee de dienst zouden uitmaken, en dat de door stoom aangedreven houten schepen met masten en zeilen voor hen het veld zouden moeten ruimen.
Wat verder ook de aandacht trok, was het revolutionaire ontwerp van de USS Monitor. In tegenstelling tot de Merrimac en alle andere bestaande schepen had dit schip namelijk draaibare kanonnen in een gepantserde geschutstoren. Door de toren te draaien kon het scheepsgeschut alle kanten uit vuren. Tot nog toe was het zo geweest, dat de kanonnen alleen maar konden vuren in een richting loodrecht op de lengte-as van het schip, of in een andere vaste richting. Wilde men dan de kanonnen draaien, dan kon dat pas door het hele schip te laten bijsturen.
In die tijd was Engeland het land met de grootste marine ter wereld. Deze voorsprong wilde het land liever niet verliezen en daarom moest men vroeg of laat op pantserschepen met draaibare geschutstorens overschakelen. Vooral één officier was hier een ijverig voorstander van: de kapitein-ter-zee Cowper Phipps Coles.
Coles had toen al een lange carrière achter zich. Hij was al in 1831 bij de marine gekomen, en had zich meermalen onderscheiden in de Krimoorlog. Op zijn naam stond een rapport dat bij de Admiraliteit was ingediend en handelde over de bouw van gepantserde vlotten waarop kanonnen en mortieren stonden opgesteld. Een soort drijvende batterijen dus, die ingezet konden worden tegen de Russische forten. De oorlog was echter afgelopen voor er met de bouw hiervan kon worden begonnen. Na de oorlog werd de zaak eerst op de lange baan geschoven, maar tenslotte gaf de Admiraliteit opdracht om het linieschip Royal Sovereign om te bouwen tot een schip met geschutstorens, een slagschip dus. De Slag bij Hampton Roads verhaastte dit programma, en onder toezicht van Coles kwam nog in 1862 het eerste ʽtorenschipʼ gereed.
In de jaren daarna volgden er meer, maar het tempo bleef nogal laag, omdat sommige officieren liever bij hun oude vertrouwde linieschepen bleven dan zich aan boord van zoʼn vreemd uitziend ʽtorenschipʼ te wagen. Tenslotte besloot de Admiraliteit de knoop door te hakken, door een geheel nieuw torenschip te laten bouwen, in plaats van steeds maar linieschepen als de Royal Sovereign om te bouwen. Het ontwerp voor dit nieuwe schip werd in handen gegeven van Coles.

Coles was erg in zijn sas met die opdracht, want nu kon hij al zijn nieuwe ideeën in dit schip uitwerken. Het ontwerp dat hij in zijn hoofd had, zou zowel iets van de oorspronkelijke Monitor als van de engelse linieschepen in zich verenigen. Iedereen die wel eens van beide scheepstypen een afbeelding heeft gezien, weet dat die twee totaal niet op elkaar lijken.
De Monitor was een stalen schip met het dek nagenoeg op gelijke hoogte als het wateroppervlak, met er bovenop één grote, cilindervormige toren met daarin twee zwaar kaliber kanonnen. In een gevecht vormde het dan ook maar een erg klein doelwit.
De linieschepen van die tijd waren houten schepen met hoogstens hier en daar een metaalplaat. Ze staken hoog boven het water uit en hadden ook een hoge opbouw. Er waren geen torens, maar al deze schepen hadden volledige tuigage - masten, zeilen, want en de hele rataplan. De meeste schepen hadden bovendien al een stoommachine aan boord, en gingen daar hoe langer hoe meer gebruik van maken.
Vele officieren waren het erover eens: dit nieuwe schip zou het raarste zijn dat ooit in de Royal Navy had rondgevaren. HMS Captain, zoals het gedrocht zou gaan heten, was bijna honderd meter lang en maximaal 16 meter breed, had een tonnage van 4272 ton en een machinevermogen van 900 p.k. en werd voortgestuwd door twee schroeven. Het was zonder twijfel een formidabel schip: met pantserplaten tot 20 centimeter dik, vier kanonnen van 25 ton en twee van zes ton. Zoals een Britse Vice-AdmiraaI opmerkte, zou de Captain achter elkaar alle linieschepen van de Kanaalvloot kunnen vernietigen.
Toch was het niets van dit alles, wat de Captain er zo raar uit deed zien. Het vrijboord was bij de oude Monitor maar erg laag geweest: hoogstens een decimeter. Bij de Captain was het vrijboord negen voet hoog - ruim 2,70 meter. Dat was weinig voor een linieschip, maar erg veel voor een torenschip dat op de Monitor moest lijken. Hierbij kwam nog een zeer groot voorkasteel met achteraan een soortgelijke constructie. Deze twee opbouwen werden verbonden door een stormdek, dat over de torens in het midden liep. Maar het allervreemdste was, dat het schip ook nog eens een volledige tuigage had, met masten en al. Het was het eerste schip met zeilmasten dat zoʼn laag vrijboord had.
Sommige marine-officieren maakten zich daar zorgen over. Ze vroegen zich af, of de Captain van boven niet te zwaar zou zijn. De eerder aangehaalde Vice-admiraal, Sir Thomas Symonds, was zelfs van mening dat men de masten beter had kunnen weglaten. Kapitein-ter-zee Sherard Osborne waarschuwde zijn goede vriend Coles dat, met de wind in de zeilen, de slagzij wel eens zo groot kon worden dat de topzware Captain niet meer overeind kon komen. Ook de Admiraliteit had zijn twijfels, evenals sommige mensen van de scheepswerf. Men vond, om kort te gaan, het zijboord te laag en het zwaartepunt van het schip te hoog. Het schip was dus niet erg stabiel en dergelijke schepen vertonen een neiging tot kapseizen.
Maar het publiek was zeer enthousiast over de nieuwe Captain, en was blij dat hun Royal Navy zoʼn sterk schip verkreeg. Dat zou Engelands vijanden wel afschrikken. In het lage vrij boord zag men juist een bewijs van kracht, want het schip vormde op die manier een kleiner doelwit. De mensen zouden aanzienlijk minder verheugd zijn geweest, als ze hadden geweten dat door een grove fout in de berekeningen de romp en uitrusting ongeveer 800 ton zwaarder uitvielen dan was berekend. Dit betekende, dat de diepgang ruim een halve meter meer zou zijn, wat later zeer ernstige gevolgen zou hebben.

Toch, ondanks alle sombere voorspellingen, leek de Captain prima te voldoen. Tewaterlating en indienststelling verliepen zonder problemen, en ook de eerste tocht van Liverpool naar het Kanaal ging uitstekend. Daarna maakte het schip twee tochten naar Vigo, en onder alle soorten van weer ging het van een leien dakje.
Dat mocht ook wel, want de commandant, kapitein-ter-zee Hugh Talbot Burgoyne, was niet de eerste de beste. Hij was de zoon van Veldmaarschalk Sir John Fox Burgoyne, en was in het bezit van Engelands hoogste onderscheiding: het Victoria Cross. Ook Coles was aan boord, blij dat zijn schip het zo goed deed. Toch was ook hij niet helemaal tevreden over de topzware constructie van de Captain, in het bijzonder de masten. Ook de rest van de bemanning was één en al enthousiasme over de Captain, iedereen aan boord was er vol lof over.

In de late zomer van 1870 voer de Captain weer uit. Deze reis zou haar laatste worden, hoewel niemand dat nog wist. Er zou een grootscheepse oefening worden gehouden in de Golf van Biscaye. Het zouden voornamelijk zeiloefeningen zijn, en dan niet van de Captain alléén, maar van een geheel eskader.
Dit eskader stond onder bevel van Admiraal Milne, en het bestond uit elf schepen: het vlaggeschip Lord Warden, de Captain, en verder de Minotaur, Agincourt, Northumberland, Monarch, Hercules, lnconstant, Warrior, Bellerophon en Bristol. De zeiloefeningen zouden plaatsvinden op 6 september van één tot vijf uur ʼs middags.
Ook tijdens de tocht naar het oefengebied hield de Captain zich goed, en kort voordat de oefeningen zouden beginnen liet Milne zich overzetten op de Captain. Aan boord van dit schip leidde de Admiraal nu verder de oefeningen. Later zou Milne in zijn rapport vermelden dat, toen een onverwacht harde windvlaag het schip trof, dit zoʼn grote slagzij maakte dat het dek aan lijzijde het water raakte. Toch schijnt dit de admiraal niet erg verontrust te hebben. Dit soort dingen gebeurden wel eens meer, en hij had een groot vertrouwen in de kundigheid van Burgoyne en Coles.
Nadat de oefeningen waren afgelopen, keerde Milne weer terug naar de Lord Warden, en liet het eskader koers zetten naar een afgesproken rendez-vous in de buurt van Kaap Finisterre. Het eskader voer nu in drie afzonderlijke divisies, en een daarvan werd geleid door de Lord Warden. Vlak achter het vlaggeschip voer de Captain.
Het weer was redelijk geweest, maar toen de schemering viel, begonnen de barometers te zakken. De zee werd wild, en het was duidelijk dat er storm dreigde. Uitwijken ging niet, daarvoor was de kust te dichtbij.
Tegen middernacht was de wind aangewakkerd tot een zware storm, en werd het nodig om de zeilen te reven. Moeizaam ploeterden de elf schepen voort in de loeiharde zuidwesterstorm.
Aan boord van de Lord Warden was de Captain bijna niet meer te zien in die donkere nacht. Alleen de scheepslichten bleven zichtbaar. Tenslotte werd het de admiraal te bar, en hij liet bevel geven dat de schepen zich moesten verspreiden om een botsing te voorkomen. Met lichtsignalen werd dit bevel doorgegeven aan de andere schepen, en direct beantwoord. Het antwoord van de Captain was duidelijk te zien.
Om kwart over één werd de Captain even zichtbaar vanaf het vlaggeschip. Admiraal Milne schreef later in zijn rapport, dat hij haar toen zag aan de lijzijde van de Lord Warden, ongeveer zes streken achterlijker dan dwars:
ʽTot half twee bleef het schip voortdurend zichtbaar... Zij helde over naar stuurboord, met de wind aan haar bakboordzijde. Haar rode boeglicht bleef duidelijk te zien. Om ongeveer 01.30 uur verdween het schip achter een zware regenbui, en werd niet meer teruggezien. De Lord Warden moest zowel schroeven als zeilen gebruiken om de kop op de golven te houden, en af en toe sloeg de zee zelfs over het gangboord.
ʽOm 02.15 uur was de storm wat in kracht afgenomen, en de wind was gedraaid naar het oosten. Er verschenen enige sterren aan de westerhemel, en de maan ging juist onder. Hoewel het zicht dus vrij goed was, en er in de verte scheepslichten waren te zien, was er geen enkel schip in de buurt, ook niet daar, waar de Captain het laatst was gezien.ʼ

Toen de dageraad aanbrak, kon eindelijk worden begonnen met het eskader bijeen te brengen, want dat was in de nacht erg verspreid geraakt. Toen alle schepen weer bijeen waren, bleken het er maar tien te zijn. De Captain werd vermist.
In de mening dat het schip alléén koers had gezet naar de plaats van het rendez-vous voer het eskader daarheen. Maar men vond niets, en aan de horizon was ook geen masttop te zien. Milne werd nu ongerust: als de Captain in orde was, dan hoorde zij bij de andere schepen te zijn, en als het schip beschadigd was moest het toch te vinden zijn. Aan boord van de Hercules was de stemming pessimistisch: iedereen dacht dat de Captain wel zou zijn gekapseisd. Sommige oude zeerotten hadden dit sinds haar tewaterlating al verwacht.
Admiraal Milne liet zijn tien overgebleven schepen nu systematisch het gebied afzoeken, maar zonder resultaat. De Captain was en bleef weg. Tenslotte liet Milne zijn schepen in dwarslinie de golven afzoeken naar wrakstukken of iets dergelijk. Zo voeren de tien schepen naar het zuidoosten - netjes naast elkaar met een onderlinge afstand tot drie tot vier kabellengtes, als de tanden van een hark.
Het was de Monarch die het eerst wat vond: een van de raʼs van het vermiste schip. Daarvan vond de Lord Warden een tweede ra, en vervolgens viste de Hercules een gebroken giek op met een zakdoek er aan vastgeknoopt. Dat laatste voorspelde niet veel goeds...
De hele dag werd er verder gezocht, en tegen zonsopgang kreeg het eskader versterking van de Psyche. Dit schip rapporteerde dat het onderweg twee witgeverfde sloepen ondersteboven in het water had zien drijven, samen met een massa wrakhout. En tussen dat wrakhout had men een lijk opgepikt, dat werd geïdentificeerd als een matroos van de Captain. Op dit bericht liet Admiraal Milne een telegram versturen aan de Admiraliteit, dat de Captain de afgelopen nacht in de zware storm was gezonken en dat er geen overlevenden waren.
Milne gaf daarna zijn eskader bevel om koers te zetten naar de haven, behalve de Monarch, die bevel kreeg om binnen een straal van vijftig mijl de hele omgeving van Kaap Finisterre af te zoeken, ook de kusten, voor het geval er daar wrakstukken of lichamen waren aangespoeld. Aldus onderzocht de Monarch het gehele gebied waarin de Captain moest zijn vergaan, maar de zee bleek zijn werk goed gedaan te hebben - meer dan een paar losse en gebroken planken en raʼs waren er niet te vinden.

In Engeland werd het bericht ontvangen met een mengeling van ongeloof en geschoktheid. Het leek de mensen niet mogelijk dat een zo groot en sterk schip als de Captain zo volledig was verdwenen. en dan nog wel zonder overlevenden en zonder dat iemand er iets van gemerkt had; een bewijs dat de ondergang zeer snel in zijn werk was gegaan. De krantenkantoren van de Zuidengelse havensteden Plymouth en Devonport werden belegerd door een grote menigte familieleden en nieuwsgierigen, evenals de steigers in de havens waar de boten van de grote marineschepen altijd aanlegden.
En toen, totaal onverwacht, kwam het ongelooflijke bericht dat er toch nog overlevenden waren. Op de 7de namelijk was er in Corcubion, aan de Spaanse noordwestkust vlakbij Kaap Finisterre, een sloep van de Captain binnengelopen, met 18 overlevenden aan boord. Al deze mannen hadden ten tijde van de ramp deel uitgemaakt van de wacht, de reden dat ze nog in leven waren. Want uit hun verhaal bleek maar al te duidelijk dat de ondergang zo snel was gekomen, dat het vrijwel uitgesloten was dat iemand van benedendeks er nog levend uitgekomen was. Deze achttien mannen waren: de kanonnier James May, de kanonniersmaat James Ellis, de commandant en ondercommandant van het voorkasteel, Lewis Werry en James Harvey, de bootsman van de pinas, George Bride, en dertien vol- en gewone matrozen.
Via deze overlevenden kon men nu eindelijk te weten komen wat er was gebeurd aan boord van de Captain in die storm nacht in de Golf van Biskaye.
Toen de storm in volle hevigheid losbarstte voer de Captain schuin achter de Lord Warden, en het schip voerde in deze weersomstandigheden maar weinig zeil. Alleen de drie topzeilen en de vlieger van de fokkemast vingen nog wind. Volgens matroos Robert Hirst, een der overlevenden, kwam het schip bijna niet vooruit. Kapitein Burgoyne was in deze moeilijke omstandigheden natuurlijk op de brug, en van daaraf gaf hij bevel om de ra van het topzeil van de fokkemast te laten vallen. Daarmee zou ook dit zeil geen wind meer kunnen vangen. Luitenant Purdon, de officier van de wacht, gaf het bevel door naar voren. De touwen werden losgemaakt, maar de ra bleef vastzitten, wat men ook deed.
Dit kon gevaarlijk worden, want met teveel wind in de zeilen was kapseizen niet uitgesloten, zeker niet bij dit schip. Toen kwam het bevel om de bovenra van de hoofdmast te laten zakken. Maar daar bleek het al te laat voor. Matroos Hirst: ʽTegen de tijd dat de mannen bij de hoofdmast kwamen, maakte het schip al zoveel slagzij dat ze van de dekken werden gespoeld. Het schip kwam op haar zij te liggen onder de kracht van de storm en de scheepswand trilde elke keer als de zware zeeën er tegenaan beuken. Maar het afschuwelijke geluid van de stoom uit de schoorsteen klonk boven alles uit.ʼ
Die stoom ontstond doordat golven water over en in de ver overhellende schoorsteen waren geslagen, en beneden op de hete ketel waren terechtgekomen. Steeds verder helde het schip over naar stuurboord. En toen de helling eenmaal zo groot was, dat de storm kon aandrukken tegen de onderzijde van het stormdek, was er geen houden meer aan. Want deze kracht bleek nog groter dan die op de zeilen. En toen de stuurboordzijde het water raakte, drukte het gewicht aan dek die kant nog verder naar omlaag. En zo duwde de enorme druk van de wind tegen het stormdek, plus die van het overhellende gewicht de Captain steeds verder uit het lood. En er was geen kans dat het schip uit zichzelf weer recht zou komen.
En toen de slagzij eenmaal de 25 graden bereikte, ging het verder erg vlug. Zò hoorde men bij de hellingsmeter nog 25 graden afroepen, en een paar tellen later dreef de Captain met de kiel naar boven rond. Lang zou ze niet blijven drijven, want het water stroomde natuurlijk overal naar binnen en korte tijd later dook de Captain ineens met de achterplecht naar beneden en verdween, vergezeld van een geweldig gebrul van ontsnappende stoom. Even later klonk er vanuit de diepte een gedempte explosie van de ontploffende ketel. Dit veroorzaakte nog even een woeste kolking op de plaats waar het schip was gezonken, en toen werd de zee weer rustig. Bijna op hetzelfde moment dook er een schip op uit de duisternis rondom en voer vrijwel precies over de verdwenen Captain heen - dit moet de Inconstant zijn geweest, die achter de Captain had gevaren. Niemand aan boord had iets van de ramp bemerkt. Het zicht was zeer slecht en aan boord van de Captain was er geen tijd meer geweest om over de telegraaf een noodsein uit te zenden. Het schip voer dan ook rustig door; langs en door de wrakstukken en de weinige overlevenden.

Weinig overlevenden, inderdaad. De Captain was zeer snel gekapseisd: in feite binnen een paar seconden, zodat alle opvarenden benedendeks geen schijn van kans meer hadden. En toen het schip onder de golven verdween ging iedereen die benedendeks nog in leven mocht zijn meteen mee de diepte in. Alleen de bemanningsleden die de dekwacht hadden konden zich nog op tijd van het schip losmaken. Zo ook bijvoorbeeld de matroos David Dryburgh, die het gevaar tijdig zag aankomen, over de bakboordreling klom en vandaar gewoon langs de steeds meer horizontaal liggende scheepswand liep. Toen het schip ondersteboven dreef, stond Dryburgh op de kiel. Dit was waarschijnlijk zijn geluksdag, want al heel gauw kwam er een lege sloep langsdrijven die van de Captain was losgeraakt. De matroos hoefde er verder alleen maar in te stappen.
Een andere matroos liep eveneens over de romp naar de kiel, maar daar werd hij door de golven weer afgespoeld. De man kon echter een groot stuk wrakhout bereiken en bleef daaraan drijven tot hij in de sloep werd gehesen.
Een ander die werkelijk erg veel geluk had, was de kanonnier James May. Hij zat niet bij de dekwacht, maar was uit zijn slaap gewekt door een paar matrozen buiten zijn hut, die het een of ander omsmeten. Hij voelde aan de bewegingen van het schip dat er iets mis was, en kleedde zich snel aan om zijn geliefde kanonnen te gaan nakijken, en te zien of ze wel goed vastzaten. Je wist maar nooit in zoʼn storm. Juist toen hij de achtertoren binnenstapte, voelde hij de ramp gebeuren. Als de bliksem sprong hij door de ingang naar buiten en dook in zee. Hij slaagde erin van het schip vrij te blijven, en klampte zich wat later vast aan een omgeslagen sloep.
Ook de eerder geciteerde matroos Hirst had geluk. Samen met twee anderen was hij tijdig overboord gesprongen. Het drietal had zich vervolgens op de omgekeerde romp van de Captain gehesen, maar niet voor lang, want even later zonk het schip onder hun voeten weg. De mannen moesten wanhopig zwemmen om aan de zuiging te ontkomen, maar ze speelden het klaar. Hirst stuitte toen op een afgebroken giek, waar hij zich met zijn halsdoek aan vastbond. Later scheurde de halsdoek, zodat Hirst de giek kwijtraakte. Hij slaagde er echter in om de sloep te bereiken. Het kan haast niet anders of het is de giek van Hirst geweest die later door de Hercules werd gevonden.
De kanonniersmaat James Ellis stond op het moment van de ramp vlakbij de voortoren, aan de stuurboordkant. Bovenop die toren lag een grote reddingsboot, die Eerste Sloep werd genoemd, omdat het de grootste was. Erin lagen de Tweede Sloep en een kleiner bootje. Toen de Captain begon over te hellen hield Ellis zich aan de reling vast. Hij moest bukken, want over zijn hoofd vloog ineens de Eerste Sloep de zee in met de twee andere erin. Ellis sprong toen in zee, en zwom snel weg in de richting van de wat verderop drijvende sloepen. De Tweede Sloep was het dichtste bij, en tot Ellisʼ verrassing bleken er al twee mannen in te zitten. Eén van hen was Dryburgh. De kanonniersmaat werd aan boord geholpen, en samen hesen de drie mannen nog twaalf man aan boord, waaronder Hirst.
Een poosje later ontdekte een van de mannen in de sloep de vage vorm van de omgeslagen stoompinas. Hierop zaten zeven man, waaronder James May en... Kapitein Burgoyne. De commandant was ten tijde van de ramp op de brug geweest en had nog op tijd overboord kunnen springen. De mannen in de sloep wuifden en wenkten, en de kanonnier May en drie anderen zwommen naar de sloep over. Kapitein Burgoyne en de beide anderen volgden dit voorbeeld echter niet. Vooral de kapitein werd dringend verzocht om aan boord van de sloep te komen, maar Burgoyne kon of wilde dat niet - welk van de twee zal wel nooit bekend worden. Iemand in de sloep bood aan, hem een riem toe te gooien, maar Burgoyne riep terug dat ze die zelf maar al te hard nodig zouden hebben. Korte tijd daarna werden beide groepjes uit elkaar gedreven door de hoge golven; Burgoyne en zijn twee metgezellen werden nooit teruggevonden, ook hun lichamen niet.
De negentien man in de sloep merkten al gauw hoe juist Burgoynes laatste opmerking was geweest. Een van de mannen merkte op: ʽIk denk dat we nu wel veilig zijn.ʼ Koud waren de woorden zijn mond uit, of de sloep werd onverhoeds door een extra hoge golf overvallen en degene die zojuist had gesproken, werd overboord geslagen. De anderen zochten nog, maar hij werd niet meer gezien. Geschrokken besloot men meteen koers te zetten naar de kust, die tamelijk dichtbij moest liggen in het oosten. En omdat de wind nog altijd min of meer west was, hoefde er alleen maar voor de wind te worden uitgevaren. Daar was de sloep echter niet op gebouwd, zodat er al spoedig aardig wat water in stond. Iemand slaagde er gelukkig in de pomp aan de praat te krijgen, en verder werden mast en touwwerk overboord gekeild om de zaak lichter te maken. Zo roeide men verder naar het oosten, urenlang. De zon kwam op en de storm ging langzamerhand liggen, en om een uur of twaalf ʼs middags voer de sloep tenslotte Corcubion Baai binnen. Vandaar werd er bericht gezonden naar engeland, dat de nog steeds in de buurt varende Monarch stuurde om de schipbreukelingen op te pikken.

De blijdschap om de achttien overlevenden werd in Engeland verre overschaduwd door de rouw om de 483 omgekomenen. De klap kwam des te harder aan, omdat de Captain beschouwd werd als het beste en sterkste schip van de hele marine en ook omdat de ramp zo snel had plaatsgevonden en er relatief maar zo weinig overlevenden waren. De stemming toentertijd moet veel hebben geleken op die bij een soortgelijke situatie: de ondergang van de Hood in 1941.
Velen van de omgekomenen waren personen van goede naam en faam geweest, en van de officieren waren er veel met een grote dosis blauw bloed in de aderen. Onder de vermisten bevonden zich, behalve Burgoyne en Coles, minstens een Lord en twee zonen van Lords. Bovendien waren er als bezoekers nog twee Grieken aan boord geweest, waarvan er één de zoon was van een adjudant van de Griekse koning.

Natuurlijk vond er een onderzoek plaats naar de toedracht en oorzaak van de ramp. Was de Captain nu werkelijk zo slecht gebouwd? Lag de fout bij Coles, die het schip ontworpen had? Of bij de Admiraliteit die zijn ontwerp had aangenomen? Was het schip gewoon topzwaar geweest van boven? Of lag het aan het stormdek? Of was het enkel een kwestie van een ongelukkige samenloop van wind en golven? Allemaal vragen...
Het Marine Hof van Onderzoek kwam tot een nogal opzienbarende conclusie. Volgens dit Hof zou de Captain verloren zijn gegaan ʽdoor de kracht van de wind en de deining van de zee.ʼ Bovendien zou de gevoerde hoeveelheid zeil ʽonvoldoende zijn geweest om een stabiel schip in gevaar te kunnen brengen.ʼ Ja, maar de Captain was nu juist niét stabiel geweest. En als klap op de vuurpijl beweerde het Hof: het ʽzijn plichtʼ te vinden om ʽgewag te doen van het feit, dat de Captain niet werd gebouwd in overeenstemming met de openbare mening, zoals die in het Parlement naar voren was gekomen, en in tegenstelling was met de mening van de Controleur van de Marine.ʼ Het Hof betuigde bovendien zijn spijt dat er was afgeweken van het oorspronkelijke ontwerp, dat dus de diepgang ruim een halve meter meer was geworden en het vrijboord zodoende verkleind; en ook dat er van deze wijzigingen niets was medegedeeld aan Kapitein Burgoyne. En tenslotte speet het het Hof ook, dat het ongelukkige schip in dienst was gesteld bij de Vloot voordat deze van de wijzigingen op de hoogte was gebracht.
In de praktijk kwam deze uitspraak erop neer, dat de Admiraliteit geen enkele verantwoordelijkheid op zich nam met betrekking tot de ramp.
Toch was men in admiraliteitskringen nog niet tevreden. Het hoofd van het Hof van Onderzoek, Admiraal Sir James Hope, K.C.B., vond dat er niets werd gezegd over het gedrag van de officieren van de Captain; en ook vond hij dat het schip nooit zou zijn gekapseisd als de zeilen op tijd zouden zijn opgerold.
Het antwoord van de Admiraliteit op deze uitspraak van het Hof luidde, dat het Hof de uitspraak in te vage, duistere en onnauwkeurige termen had gedaan. Toen kwam er in november een memo binnen, geschreven door de First Lord of the Admirality zelf - Childers, wiens zoon op de Captain was omgekomen. Dit memo hield in, dat Coles en de heren Laird, de bouwers van de Captain, alle verantwoordelijkheid op zich hadden genomen voor de bouw van een zeewaardig oorlogsschip, maar dat het de taak was van de Controleur om als hij iets niet in orde mocht vinden, dit te rapporteren bij de First Sea Lord. Bovendien waren de testvaarten om het zwaartepunt en de stabiliteitskromme te bepalen bij de Captain veel te lang uitgesteld, en had de Controleur, toen hij het rapport hierover had ontvangen, mededeling moeten doen aan kapitein Burgoyne en aan de Opperbevelhebber van de Vloot.
Van meer belang dan dit was de mening van een aantal minder invloedrijke personen, te beginnen met de al genoemde Kapitein Osborne. Deze goede vriend van Coles verklaarde tegenover de Pers, dat Coles tegenover hem meermalen zijn twijfels had uitgesproken over de stabiliteit van het door hem ontworpen schip. Admiraal J. Ryder verklaarde dat de ramp te wijten was geweest aan twee, en niet méér dan twee, dingen: het duidelijk te hoog gelegen zwaartepunt van de romp, en het veel te zwaar uitgevallen mastwerk met de raʼs en zeilen. Volgens Ryder had men niet meer dan een paar noodmasten van een lichtere constructie hoeven te hebben.
Osborne had echter nog het laatste woord, toen hij schreef:
ʽDe manie om onze vloot onder zeil in plaats van onder stoom te laten varen, en daardoor kostbare pantserschepen en nog kostbaarder levens in gevaar te brengen, heeft zijn kwade vruchten afgeworpen.ʼ
De man bleek gelijk te krijgen, want nooit meer zou men een torenschip met laag vrijboord van masten en zeilen voorzien. Dat was dan echter ook het enige positieve wat men kan zeggen van een scheepsramp waarin 483 levens verloren gingen om te bewijzen dat Colesʼ enthousiasme over zijn ontwerp misplaatst was - of om te bewijzen dat de Admiraliteit ongelijk had gehad met zijn geloof in de eeuwigdurende heerschappij van het zeilschip. Als het schip verdronken is, dempt men de put!

De verdwenen goudschat uit de
Witrussische pantsertrein

In de nacht van 16 juli 1918 werd de laatste Tsaar aller Russen met zijn directe familie in het bergdorpje Jekaterinenburg omgebracht. Lenin achtte het beter om géén pretendent voor de Russische troon in leven te laten, rond welke de Wit-Russen zich zouden kunnen groeperen. Terzelfdertijd werd er een felle strijd tussen Rood en Wit geleverd om de stad Kazan aan de Wolga. De Witten wonnen die slag en bezetten Kazan, waar (zonder dat de Roden dat wisten) de totale staatsschat van de Tsaristische regering was ondergebracht. Die staatskas was lang tevoren naar Kazan overgebracht om te vermijden dat die in Sint Petersburg in Duitse handen zou vallen. De schattingen over de waarde van die schat lopen uiteen, maar het gemiddelde van die schattingen komt neer op een waarde van ruim duizend miljoen goudroebel, bestaande uit platina, buitenlandse effecten, juwelen en tenslotte nog 500 ton aan goud in staven, die stuk voor stuk waren voorzien van het ingestempelde Tsaristische zegel.
Toen de stad Kazan werd ingenomen, werd dit alles op een trein geladen en naar het Oosten vervoerd door leden van het (anti-bolsjewistische) West Siberische Commissariaat.
De trein reed daarna naar Omsk, werd geparkeerd op een zijspoor en bewaakt door een kleine afdeling Witrussische troepen. Het duurde daarna niet lang, of beide zijden - zowel de Roden als de Witten, wisten dat die trein daar stond en wat de waardevolle inhoud ervan was. Maar het geheel bleef vier volle maanden bewegingloos daar staan en niemand deed er iets mee, hoewel beide strijdende partijen dringend behoefte hadden aan contant geld. Vervolgens raakte het goud zoek.

Alexander Vasiljevitch Kolchak werd geboren in 1874 als zoon van een Russisch legerofficier. Waarom hij een loopbaan in de marine verkoos, is nooit duidelijk geworden, maar hij bleek een eerste klas marine-officier die in de eerste Wereldoorlog het bevel voerde over de Zwarte Zee-vloot. Hij was ook de voornaamste reorganisator geweest van de Russische marine na haar catastrofale nederlaag tegen de Japanners bij Tsushima, ruim tien jaar daarvóór.
In juni 1917 namen de Russische revolutionairen het zeggenschap over de Zwarte Zee-vloot in handen. Zij eisten van Kolchak dat hij zijn officieren zou ontwapenen en zijn degen aan hen zou overdragen. Maar Kolchak toonde zijn minachting voor deze eisen, door zijn degen overboord te gooien in het water van de haven van Odessa en kaarsrecht over de loopplank zijn schip te verlaten. Niemand van de vijand legde hem daarbij een strobreed in de weg - men liet hem gaan. Kolchak was klein van gestalte en hooggespannen. Zijn klein, rond hoofd droeg een kolossale snavel van een neus met aan weerszijden doordringende grijze ogen. Hij kleedde zich altijd met uiterste zorg en was steeds gladgeschoren.
In 1918 had hij de rang van vice-admiraal, maar zonder vloot. Tegen het einde van dat jaar begaf hij zich naar Tokio om zijn diensten aan de Engelsen aan te bieden in elke functie die hun beliefde: zowel tegen de Duitsers als tegen de bolsjewiki. Maar de Engelsen konden hem niet gebruiken - op dat moment - en Kolchak bivakkeerde vrijwel zonder geld in een tweederangs hotelletje. Hij schijnt in die tijd vrij veel cocaïne te hebben gesnoven - althans volgens generaal Pierre Janin.
Maar zijn geregelde bezoeken aan de Engelse ambassade brachten hem onder de aandacht van de Britse Militaire Gevolmachtigde in Siberië: Generaal majoor Sir Alfred Knox.
Het grootste probleem voor de Westerse mogendheden, die de Witrussische troepen best een handje wilden helpen, was de volledig chaotische verwarring die in hun leiding heerste. Er waren een heel stel verschillende fronten met evenveel eigenzinnige aanvoerders. Het was een absolute noodzaak, wilden zij ooit van de centraal door Trotski geleide Rode Legers winnen, dat zijzelf onder één centraal gezag werden geplaatst. Knox zorgde ervoor, dat dit gezag in handen werd gelegd van Admiraal Alexander Kolchak, die daarmee Opperbevelhebber werd over alle anti-bolsjewistische Russen. Zijn eigen vrouw en kinderen waren allang veilig in Parijs gebivakkeerd en hij hield er een vaste maîtresse op na, die getrouwd was met een van Kolchakʼs officieren. Hij kon zich dus met volle aandacht aan de bestaande problemen wijden.

Die problemen waren, voorwaar, niet gering. De totale mankracht zowel als de bewapening der Witrussische legers ging de totale macht der Rode Legers te boven, maar toch maakten zij geen vorderingen van betekenis in de richting van Moskou. Zijn legers werden aangevoerd door solistisch optredende prima donnaʼs die het verdomden om één centrale leiding te accepteren: de hoofdreden waardoor zij uiteindelijk hun strijd verloren. Daar kwam nog bij, dat Kolchak wel het nominale hoofd was van de Witrussische regering, maar werd gehandicapt door het eigenzinnige optreden van zijn Franse, Engelse en Amerikaanse bondgenoten, die elkaar het licht in de ogen niet gunden, en eigenlijk zijn autoriteit diepgaand ondermijnden. Zo was onder Kolchak een militair opperbevelhebber benoemd: generaal Pierre Janin, die zijn orders rechtstreeks uit Parijs kreeg. Daarnaast was er nog een Amerikaanse militaire expeditiemacht onder generaal majoor William S. Graves, die met geen stok uit Wladiwostok was weg te krijgen en strikte orders had van president Wilson om zich buiten de vuurlinie te houden. Hij gebruikte zijn troepen alleen maar om de Transsiberische spoorweg zoʼn beetje te bewaken. De Engelsman Knox scheen van gevoelen dat hij door Kolchak staatshoofd te maken, het zijne had gedaan, en liet verder de zaak maar waaien.
Generaal Janin was een oude bureausoldaat, die vrijwel geen woord Russisch sprak en een even grote kluns was in strategie als handig in tactiek. En juist dáár wrong hem de schoen - de totale Witrussische oorlogvoering was in handen van handige tactici, een soort van generaals uit de Boerenoorlog, die door hun eigen bomen het totale bos niet konden zien. Hier dient ook nog één ding zijdelings te worden vermeld: Lenin zat te Moskou en schreef zich een bult om de harde partijlijn te vestigen, maar het was de kleine Trotski, die intussen het Rode Leger uit de grond stampte, reorganiseerde en voor Lenin de Witrussen versloeg. Toen dat gepresteerd was, werd hij afgedankt.

De admiraal zat vanaf het begin opgezadeld met een staf van meer dan negenhonderd(!) prachtig geuniformeerde ondergeschikten, waarvan de meesten geen zier van militaire oorlogszaken begrepen, en er allen een of meer vriendinnen op na hielden, die allemaal begerig hun hand ophielden. Er was bijvoorbeeld een levendige zwarthandel in... treinen. Daarbij gingen fikse bedragen om en als men kans zag, een trein met hoogstnoodzakelijke hulpgoederen in handen te krijgen, bracht de lading kapitalen op via de zwarte markt. De lege trein kon daarna door een volgende gegadigde worden gebruikt. De Noordelijke Strijdmacht van Kolchak kaapte met geveld geweer ettelijke malen een complete aanvoertrein, die eigenlijk bestemd was voor het Westelijke front in de Oekraine.
Kolchak wist natuurlijk de mate van de corruptie waar hij mee te maken had en trachtte die uit te roeien. Hij benoemde daartoe enkele commissies van onderzoek, maar die brachten geen noemenswaardige resultaten boven water. Geen enkele officier is ooit ontslagen of terechtgesteld wegens corruptie. Dat zou overigens een vrij onzinnige wijze van doen zijn geweest: voor een wegens corruptie verwijderde officier kwam er een in de plaats, die vanaf het eerste begin precies even omkoopbaar zou blijken te zijn: de corruptie was een algemene epidemie en zou blijken even dodelijk te zijn.
Kolchak had zijn hoofdkwartier gevestigd in Omsk: een stadje van een ware Siberische troosteloosheid, gelegen op de bijna steeds bevroren vlakten van West Siberië. Het had de algemene sfeer van een cowboykamp uit het Wilde Westen, waarin kapitale monsters van vierkante staatsgebouwen waren verrezen waaromheen blokken houten huizen van één verdieping stonden, geschilderd in de meest opvallende kleuren. De stad zelf lag ongeveer drie kilometer van het spoorwegemplacement af, op de rechteroever van de rivier de Irtisj. In normale tijden kostte het vier dagen sporen om van Omsk naar Moskou te rijden. Elk houten huis had zijn eigen varkensstal of kippenhok - zijn eigen binnenplaats met wagenschuur. Het was een absoluut platteland, waarin die enorme staatsgebouwen op onmogelijke wijze uit de toon vielen. De houten trottoirs hielden de voetgangers uit de modder - als het tenminste niet vroor - en in de lente loosde elk huishouden zijn afvalwater zomaar in de straatgoten, zodat dan de stank in de straten van Omsk niet om uit te houden was. Er waren heel enkele stukken straat in het centrum ruwweg geplaveid, maar het overgrote merendeel bestond uit gewone aarde, die toch het grootste deel van de tijd keihard bevroren was.
Deze provinciaal aandoende en uit de kluiten gewassen negorij werd nu ineens overspoeld door de elegance van Kolchakʼs stafofficieren, die zo goed mogelijk ergens onderdak probeerden te komen. Sommigen woonden in de slaapwagons van treinen - anderen in de leegstaande bureauruimten van een of ander ministerie. Overdag zag men hen met hun gepoetste laarzen door de armoedige straten benen - al dan niet met een wulpse maîtresse aan de arm. Een feestelijk - zo al niet triomfantelijk - air werd aan de plaats verleend door de honderden vlaggen met Kolchakʼs kleuren: wit-en-groen.
Men kan hier en daar verbijsterde geschriften lezen van personen die Kolchak persoonlijk hebben gekend, en ontzet spreken over zijn maniakale uitbarstingen van woede, als hij alles wat op zijn bureau stond, kapot smeet en er dan op stond dat de volgende dag alles zou zijn aangevuld. Persoonlijk zou ik hier willen opmerken: wat had de man anders kunnen doen dan zich zo nu en dan wat lucht verschaffen in een uitbarsting van oprechte woede? Hij was de nominale heerser geworden over een rijk dat zich uitstrekte over geheel Siberië vanaf Wladiwostok tot aan de Oeral, en daarbij kwam dan nog een groot deel van Europees Rusland: de Oekraine en het gebied ten noorden van de Kaukasus, waarin het merendeel van de gevechten zich afspeelde. Maar zijn gehele denkwijze en ervaring was die van een militair commandant, opgegroeid in een tijd dat een bevel zonder meer werd opgevolgd. Nu, vrijwel ineens, was hij naar boven gebombardeerd tot in een positie, waarin hij bevelen kon uitdelen tot hij blauw zag, aan ver verwijderde fronten, om vervolgens te constateren dat men zich van zijn bevelen niets aantrok en die eenvoudig negeerde. Het enige waar hij direct en effectief gezag over had, dat was... het Tsjechisch Legioen en een groot deel van zijn macht was daarop gebaseerd.

Hoe kwamen de Tsjechen in godsnaam verstrikt in de Russische burgeroorlog, en dan nog wel aan een zijde die hun de terugkeer naar hun vaderland onmogelijk maakte?
Na het verdrag van Brest-Litovsk drongen de Duitsers snel door in die gebieden die de Russen aan hen hadden moeten afstaan. Er waren op dat tijdstip ongeveer 50.000 Tsjechische partisanen op Russisch grondgebied. Zij waren met de Russen mee gaan vechten teneinde hun land uit de greep van de Oostenrijkse overheersing te bevrijden, maar toen het Russisch-Duitse vredesverdrag werd getekend, bevonden zij zich in het oosten van de Oekraine en de duitse bezetting (Duitsland en Oostenrijk waren toen bondgenoten) sneed hen af van hun eigen grondgebied. Zij trokken zich in goede orde langzaam verder terug tot in het Oeralgebergte. Terwijl zij daar nog zaten, kwam de algemene wapenstilstand van elf november 1918 en dat betekende dat zij eigenlijk waren gedemobiliseerd en als brave burgers naar huis zouden kunnen terugkeren, zonder vrees voor Duitsers of Oostenrijkers.
Maar omdat zij zich in de Oeral bevonden, lag de kortste weg naar huis via de Transsiberische spoorlijn en van Wladiwostok uit per schip huiswaarts. Zij vroegen dus om transport. Maar de Witrussen antwoordden, dat dit transport niet voor niets kon gebeuren: er moest als tegenprestatie wat worden gevochten. Na veel touwtrekken kwam het eigenlijk hier op neer (toen kwam de aap uit de mouw): de Tsjechen konden zich best rechtstreeks naar huis vechten door de Rode Legereenheden in de Oekraine op te ruimen. Was dat niet het simpelste?
Wat de Tsjechen zelf hierover dachten, valt nu moeilijk te achterhalen, maar zij kozen eieren voor hun geld. Tegen vechten hadden zij niet zoveel bezwaar: daar waren zij uitstekend in. Als militaire eenheid waren deze 50.000 man zeker de beste gevechtseenheid aan beide kanten van de Russische burgeroorlog. Zij waren zo wild en rauw als Kozakken, hadden het gevoel voor discipline van de Duitsers en een volkomen westers-modern begrip voor moderne wapens en hoe daarmee moest worden omgegaan. Maar de admiraal had een ingeboren wantrouwen tegen de Tsjechen en hun generaal Syrovy: zij waren nu eenmaal geen Russen, maar Westerlingen, en hij voelde er weinig voor, te moeten vertrouwen op een strijdmacht die niet op eigen bodem vocht en op elk willekeurig moment er ineens genoeg van kon krijgen en aankondigen, dat zij eigenlijk liever naar huis wilden. Dus gebruikte hij hen nooit in de frontlinie, maar hield hen onder direct eigen commando ter bescherming van de Transsiberische spoorlijn, in afwachting van hun transport naar huis.
In de lente van 1919 was het legioen tot aan Omsk gevorderd met vooruitgeschoven eenheden verder oostwaarts langs de spoorweg. Sommige Tsjechen overwogen alom op eigen gelegenheid via Wladiwostok naar huis te raken, maar daar staken zonder verdere bijbedoelingen de Japanners een stokje voor, door hun Tartaarse oorlogsheren aan te moedigen langs de meest oostelijke 2000 mijl spoorweg een soort van guerrilla te gaan voeren. Want de Japanners meenden, dat Kolchak liever niet al te sterk mocht worden, omdat hij anders hun eigen ambities in die gebieden wel eens kon gaan tegenwerken. Wéér een extra complicatie van de zijde der vroegere geallieerden, die Kolchak op zijn bord kreeg opgediend. Het waren juist al deze aanvallen van de Tartaren op de lijn die de Tsjechen ervan overtuigden, dat hun hulp bij het verdedigen van de raillijn dringend nodig was. Want als die blijvend werd verbroken konden zij elke terugkeer naar huis verder wel vergeten. Dus bleven zij in actieve dienst, vol van heimwee, maar toch vormden zij de enige betrouwbare bescherming voor de o, zo broze lijn naar de Chinese Zee. Elke trein naar of van Wladiwostok werd voorafgegaan door een gepantserde wagon met machinegeweren, wijzend naar alle kanten, en datzelfde gold voor de treinen zelf. Het vervoer over de spoorweg ging niet snel, maar het bleef rollen en dat was de hoofdzaak.

Vroeg in 1919 verkeerden de bolsjewiki in een vrijwel onmogelijke positie: zij waren volledig omsingeld. Ten zuiden van Moskou stond Denikin met zijn kozakken, gesteund door geallieerde eenheden onder commando van Britse, Franse en Italiaanse officieren. Zij hadden daar posities betrokken die eerder in handen der Duitsers waren geweest. In het Westen werden zij bedreigd door Yudenitch met een samengesteld leger van Witrussen, Polen, Duitsers en Letten. In het Oosten, in Siberië rukte Kolchakʼs grote Witrussische leger snel voorwaarts. Ver in het Noorden, bij Moermansk en Archangel, was de toegang tot de onmisbare zeehavens daar afgesneden door Britse, Franse en Amerikaanse expeditiemachten. En in het Noordwesten dreigde Mannerheim langs de Finse grens... de vuurlinie daar lag minder dan 20 mijl buiten Sint Petersburg.
Het gebied dat effectief in Rode handen was, beperkte zich tot een cirkel rondom Moskou met een diameter van 700 mijl. De Esten, de Letten, de Oekrainiërs en vooral de Polen, geleid door hun eerste Minister: de pianist Paderewski, waren openlijk in gewapende opstand tegen Leninʼs regime. De Witrussen hadden de Don in handen - de hele Kuban met de Kaukasus - alle randprovincies en Kolchakʼs troepen waren op weg naar Moskou al tot Perm gevorderd. Het slagwoord van de dag was:
ʽOp naar Moskou!ʼ
Maar de bolsjewiki hielden zich fanatiek staande tot in februari... dan tot maart... ook tot in april. Maar in april was alles in het voordeel van de Witrussen en de geallieerden waren ervan overtuigd, dat het nog maar een kwestie was van weken - op zijn hoogst een paar maanden, eer het Rode Gevaar definitief zou zijn bezworen.

En toen sloeg de balans ineens om.
In datzelfde april van 1919 waren Kolchakʼs linies te ver uitgerekt en te dun bemand en zijn opmars kwam tot staan in de Oeral. Gebrek aan aanvoer was een hoofdoorzaak daarvan. En dat gold overal. Het gaf aan de intelligente Trotski de kans waar hij op wachtte: in plaats van zijn troepen te versnipperen over het gehele front balde hij hen samen in één sector, erop rekenend dat de vijand in andere sectoren wegens gebrek aan voorraden tóch niets kon ondernemen en sloeg daar uit alle macht toe... precies datgene wat nodig was, en wat niemand verwachtte.., En ook niet kon weerstaan. In het midden van juni had Kolchak elke meter grond moeten prijsgeven die hij had veroverd. Terzelfdertijd trok Wrangel zich terug in het Zuiden. Denikin kon hem ook niet helpen en de gehele Kuban viel in handen van de Roden.
In juli 1919 begonnen de bolsjewiki de kleine, hoge bergpassen van de Oeral te infiltreren en geraakten zo in de achterhoede van de Witten. Op dit tijdstip staakten de Britten de leveranties van oorlogsmateriaal aan Kolchak. Zij schreven hem af als een man die niet zou gaan winnen en dat was hij natuurlijk ook... zodra zij hem in de steek lieten.
Er lagen drie rivieren tussen Kolchakʼs terugtrekkende leger en zijn basis, de stad Omsk: de Tobol, de Isjim en de Irtisj. In de loop der volgende weken zou het Witrussische leger bij elk van die rivieren een vertragend gevecht voeren. Desertie, ziekte en gevechtsverliezen deden zijn troepen steeds verder afbrokkelen. Bij de terugtocht over de Tobol stond hij nog aan het hoofd van ongeveer 50.000 man.
De admiraal gaf bevel om een sterke achterhoede stand te laten houden langs de Isjim: honderd mijl ten westen van Omsk. Zij stonden daar tegenover het Derde en het Vijfde Rode Leger. Op dat moment vond een stilzwijgende wapenstilstand plaats. Beide zijden hadden elke man hard nodig voor het binnenhalen van wat er aan oogst nog onvernield te velde stond.

In Omsk liepen troepen soldaten intussen de huizen langs, bedelend om voedsel. In een verbazingwekkend korte tijd was alles wat er te eten viel, uit het zicht verdwenen. Het was inmiddels al september geworden en de eerste vorst viel dat jaar in. Weeskinderen vielen flauw van de honger in de goten neer, en oude mensen vroren dood in de straten. Geen mens keek naar hen om. De vrouwen van soldaten speelden vlot de hoer om een half hard brood te pakken te krijgen.
En de aanvoer over de spoorlijn uit het Oosten stond vrijwel stop. Maar dat was alles nog niets... een onbetekenend voorseintje van de immense ramp die die winter nog zou gaan komen. Alles wat publiek en zichtbaar eetbaar was, was uit het oog verdwenen. Men zag orthodoxe Joden in kaftans, die hun laatste bezittingen tegen eetbare zaken trachtten in te ruilen. De meesten van hen waren van heel ver gekomen: sommigen zelfs uit Sint Petersburg of Moskou en op een of andere wijze hadden zij het klaargespeeld, Omsk te bereiken... door de vuurlinies heen. Want overal waren er pogroms aan de gang - wat dat betreft was er door de revolutie niets veranderd - en zij probeerden allemaal om weg te komen, voor het allemaal nóg erger werd.
Maar dat gold niet alleen maar voor de Joden... wij hebben tot dusver alleen maar over de Witrussische legers gesproken, maar rondom die legers trokken enorme troepen vluchtelingen met hen mee, die hen in aantal verre overtroffen. Vrijwel de gehele Russische aristocratie had bij het naderen van de Rode legers zijn haardsteden verlaten en zich achter de witte linies geplaatst. Velen van hen konden met hun geld zolang ergens onderdak komen, maar zodra het witte leger dat hen beschermen moest, terugtrok, was het ook voor hen inderhaast opbreken geblazen. Over het vreselijke lot van die weerloze vluchtelingen is veel te weinig geschreven. Daar zat werkelijk van alles tussen: sommigen van hen beschikten over kapitalen aan juwelen, bontjassen, pakken duizendroebelbiljetten en voerden hun kostbaarste meubilair op een reeks wagens met zich mee. Zij trokken voor de witte legers uit in een trage en onsamenhangende stoet, velen te paard en anderen te voet. Sommigen van hen hadden familieleden of vrienden onder Kolchakʼs officieren, onderhielden op die manier enge banden met het leger, en elke officier trachtte zoveel mogelijk zijn afhankelijken te helpen. Maar het overgrote merendeel was geheel op zichzelf en de eigen handigheid aangewezen, en de toestand verslechterde nu van dag tot dag, naarmate de winter naderde. Degenen die over geld of waardevolle voorwerpen konden beschikken, hadden zich in de hotels of in particuliere huizen genesteld, die nu zo overvol waren dat er werkelijk nergens iemand meer bij kon. De openbare gebouwen waren al lang gevorderd en gebruikt voor veldhospitalen, waarin een onbeschrijfelijke rotzooi heerste. Epidemieën braken nu uit en bij het totaal tekort aan bedden werden de zieken en stervenden bij duizenden naast en door elkaar op de marmeren vloeren gelegd, waar zij stierven als vliegen.
De geruchten die vanaf het front in Omsk binnenkwamen, werden gestadig somberder. In oktober walsten de Rode legers over Kolchakʼs achterhoede heen en bezetten Petropavlovsk en Kolchakʼs uitgeputte legereenheden vielen terug tot aan de Irtisj: twee mijl ten westen van de stad Omsk. Hier vormden zij een verdedigingslinie. De Irtisj was nog niet dichtgevroren - boten van enige grootte waren er niet en de spoorbrug was weggevaren. Dit verdient enige verduidelijking. De meeste Siberische rivierbruggen, zoals die bij Omsk en Irkoetsk, bestonden uit pontonbruggen, die bij het invallen van de vorst werden verwijderd om niet door de kruiende hoeveelheden ijsschotsen te worden vernield. Zodra het ijs een redelijke winterdikte had bereikt, werd dan de railbaan over dat ijs weer aangelegd, zodat de treinen over het ijs van de rivier reden. Zodra de lentedooi intrad, werden de bruggen weer op hun plaats gelegd. Deze Siberische rivieren hebben een grote breedte: de Irtisj bij Omsk is meer dan anderhalve kilometer breed en kan gedurende de lentedooi tot een breedte van tien kilometer aanzwellen.
Een jong officier van Kolchakʼs strijdmacht, die deze winter overleefde, schreef later in zijn memoires:
ʽWij hadden een groot deel van de zomer in de eerste linies gevochten en moesten steeds verder terugtrekken. Wij hadden het geluk, dat de bewaking van onze reserve aan paarden aan ons was toevertrouwd, zodat wij niet al te zeer in contact met de opdringende Roden verkeerden. Maar in het begin van november zond men twee compagnieën van onze eenheid in roeiboten de Irtisj weer over om daar aan de overkant een verdedigingslinie te vormen. Wij hadden een hele dag nodig om honderd man over te zetten. Wij groeven ons in met het gezicht naar het Westen en wachtten de komst van de bolsjewiki af. Het sneeuwde nu al iedere dag, maar in de middagen liep de temperatuur wat op. De rivier was nog steeds open en het algemene gerucht ging, dat op zulk een zachte herfst een vreselijk strenge winter zou volgen. Dat gerucht bleek later perfect te kloppen. Maar de rivier was nog steeds niet bevroren en wij maakten ons zorgen over wat we moesten doen, als de Roden kwamen opdagen. Wij wisten dat zij enkele complete legers om en bij Petropavlovsk hadden staan en wij zelf hadden nog maar 30.000 man strijdbare troepen over. De rest was dood, of gedeserteerd, of ziek.
Op 9 november kwam admiraal Kolchak onze linies inspecteren - wij zagen hem de rivier oversteken in een sleepboot, die het zwaar te verduren had tussen de met de stroom meedrijvende ijsschotsen. Hij droeg een met bont gevoerde lange jas van grijs leer, die van onderen op zijn hakken hing, en drijfnat was van zijn rivieroversteek, maar als oud-marineofficier was hij natuurlijk boten wel gewend en wist wat zij konden verdragen. Wij stonden in onze winterjassen om hem heen en hoorden hem op verbijsterde toon tekeer gaan tegen zijn generaals, die hem op alle manieren hadden teleurgesteld. Hij deed weinig moeite om de zaken mooier voor te stellen dan ze waren, en zei dat hij de burgerbevolking en de vluchtelingen bevel had gegeven om Omsk naar het Oosten te verlaten, maar dat moesten zij zelf maar zien te regelen, want het leger had alle paarden en natuurlijk ook alle treinen gevorderd. Daarna vroeg hij onze bataljonscommandant hoeveel mannen hij van zijn oorspronkelijke sterkte nog over had. Dat bleken 400 man te zijn, en dat leek de admiraal mee te vallen.
Daarna zei hij, dat de felle vorst de volgende dag zou gaan invallen, maar dat het enkele dagen zou kosten om Omsk te ontruimen. Hij vertelde ook, dat bureauofficieren er bij hem op hadden aangedrongen om de Roden om een wapenstilstand te verzoeken, maar hij zag er niet naar uit of hij daar veel heil in zag...
Toen het Rode leger nog duizend meter van zijn laatste verdedigingslinie was verwijderd, probeerde Kolchak alsnog een staakt-het-vuren te regelen, maar dat werd kortweg afgewezen. Het Rode Leger rook de definitieve overwinning en onderhandelde niet. Toen verspreidde zich het gerucht:
ʽDe Roden willen helemaal geen gevangenen nemen - zij schieten iedere Witte en vluchteling neer die zij te pakken krijgen.ʼ
En toen begon de totale wanhopige vlucht naar het Oosten.

Er stond een enorme hoeveelheid locomotieven en rollend materieel op het emplacement van Omsk en op de zijlijnen, dat uit geheel Oost-Rusland was teruggetrokken. In de nacht van de negende november zakte de temperatuur tot ver onder nul. Bij zonsopgang hield het op met sneeuwen en het kwik daalde gestadig. Middernacht van de negende op de tiende was de Irtisj van oever tot oever bevroren en op de tiende achtte onze generaal Dietrichs het ijs sterk genoeg om erover terug te trekken. Als ik me goed herinner, waren wij de eerste compagnie die over het ijs naar de stad terugviel. Wij waren toen nog met zijn veertigen. Het was opnieuw dicht gaan sneeuwen en terugblikkend geloof ik eigenlijk dat we werden gebruikt als proefkonijnen: om te zien of het ijs sterk genoeg was, zie je. Maar hoewel het hier en daar doorboog hield het ons en wij bereikten zonder verdere verliezen de stad. Het moet ergens tijdens die overtocht hebben opgehouden te sneeuwen, want in Omsk zelf viel er geen sneeuw meer - dat herinner ik me duidelijk.
De stad zelf, dat zagen we nu, had al enige tijd onder Rood granaatvuur gelegen, want overal waren huizen ingestort en de straten zaten vol met grote gaten. Er was vrijwel geen levende ziel meer te zien, en overal om ons heen hing de stank van cordiet en brand. Eén detail is in mijn geheugen blijven hangen: een dronken soldaat, die stond te schieten op een portret van de Tsaar dat op de tweede verdieping hing van een huis, waarvan de voorgevel was weggeschoten. Wij begaven ons naar het stadhuis, maar daar was geen mens meer te vinden - alleen maar een enorme ravage van weggeworpen papieren, vernielde bureaus en achtergelaten overtollige bagage. Er lagen ook een paar lijken, maar daar lette niemand op. We hadden er al zoveel gezien... Wij gingen dus op weg naar het spoorwegemplacement en ik heb zelden zulk een gillende en wanhopige chaos meegemaakt. Het was onbeschrijfelijk. We raakten de helft van onze mannen kwijt in het gedrang en niemand daarvan heb ik ooit teruggezien. Mijn broer en ik waren de twee enige officieren van het overblijvende groepje.
Door links en rechts bij mede-officieren te informeren hoorden we, dat generaal Janin met zijn Franse troepen al per trein naar het Oosten was afgereisd. De Admiraal had voor zichzelf zeven enorm lange treinen gereserveerd met elk twee locomotieven. Nu begonnen de Rode granaten al bij ons in de buurt te vallen en toen zagen we, dat op een ander spoor een trein langzaam in beweging kwam. Omdat wij officieren waren, lukte het ons, een van de coupéʼs binnen te dringen, maar zitten was totaal onmogelijk. De trein zat vol met buitenlandse troepen en hun officieren: soms wel twintig man per coupé. Wij moesten de portieren dicht houden want buiten stond een enorme menigte burgervluchtelingen te smeken om een plaatsje... De trein kwam maar heel langzaam op gang en verschillende vluchtelingen werden onder de wielen gedrongen en we hoorden hen gillen als zij werden overreden. Er zaten ook aardig wat vrouwen tussen de troepen in - de meesten in dikke bontmantels en behangen met juwelen. Maîtresses van de officieren, natuurlijk. Maar nog véél meer jonge vrouwen bleven langs de lijn staan.

De evacuatie werd in hoge mate belemmerd doordat spoorwegpersoneel zich bezig hield met het voor enorme sommen verkopen van plaatsruimte om waardevol meubilair mee te mogen nemen. In Zuid Rusland werd aan dergelijke praktijken door generaal Wrangel kordaat een einde gemaakt doordat hij zijn Kozakken de goederentreinen in stuurde om al het daarin gestapelde meubilair kort en klein te slaan, en naar buiten te gooien: harpen, antieke kasten... zelfs complete vleugelpianoʼs en kisten met duur kristal gingen zo eraan. Maar bij ons, in de veel erbarmelijker situatie in Siberië, nam generaal Kolchak geen enkele effectieve maatregel en de zwarthandel in treinruimten bleef tot het einde toe floreren. De admiraal bleef zelf tot het allerlaatste moment wachten, met enkele trouwe stafofficieren. Hij kwam uiteindelijk van de marine en hield zich aan de regel dat de kapitein tot het laatst op zijn zinkende schip moet blijven.
De landwegen vanuit Omsk naar het Oosten waren tot in onafzienbare verte overdekt met wagens, rijtuigen, sleden, ezels, kamelen, spannen ossen en mannen, vrouwen en kinderen te voet. Daartussen bevonden zich duizenden deserteurs, die hun uniformen hadden weggegooid en wat burgerkleding te pakken gekregen.
Het is wellicht goed, dat we hier een cijfer noemen van de totale vluchtelingenstroom die uit Omsk wegtrok. Daar worden natuurlijk verschillende aantallen over genoemd, maar men kan zich baseren op een gemiddelde hoeveelheid van één miljoen tweehonderdduizend soldaten, burgers, vrouwen en kinderen, die waarschijnlijk een heel groot deel van de privé-rijkdom van Tsaristisch Rusland met zich meevoerden. En meteen al begon de totale menselijke ontreddering. De sneeuw lag tussen de tien en twintig centimeter hoog op de onafzienbare vlakte en ’s nachts daalde de temperatuur al tot minus twintig graden... dat zou nog veel erger gaan worden. Sommige van de duizenden deserteurs begonnen nu de meest weerloze der vluchtelingen die nog de beschikking hadden over een rijtuig of een paard, te overvallen en zonder meer te vermoorden, waarna zij zich van het voertuig meester maakten. De lijken werden langs de kant neergesmeten en markeerden de weg die de tragische karavaan had afgelegd. Was er in zulk rijtuig toevallig een mooie, jonge dame, dan had zij nog een kans om in leven te blijven, mits zij zich niet te kuis opstelde, want anders ging zij ook zonder pardon overboord.
Maar dat alles was ook nog maar het begin van de ramptocht. Wijd en zijd trokken groepen soldaten door het open land, en plunderden elk huis en elke boerderij die in zicht kwam.
Het Vijfde Rode Leger trok de verlaten ruïnes van Omsk binnen op 14 november 1919 - dezelfde dag dat Kolchak als een der laatsten uit die stad vertrok.

Het Russische woord voor de eeuwenoude weg die over grote afstanden parallel loopt aan de spoorlijn is: ʽtraktʼ. Over en langs deze trakt sjokten de vluchtelingen voort naar een eindeloos ver verwijderd doel: duizenden Siberische mijlen door de barre woestenij van sneeuwen ijs. Er was een heel korte dooi op 18 en 19 november en over de gehele lengte van de vluchtkaravaan zakten de zwaarbeladen karren tot de assen in de blubber - daarmee voor de achteropkomenden de doortocht versperrend. Zo gauw het daarna weer ging vriezen kreeg men de wagens niet meer omhoog en los.
Kolchakʼs eigen zeven spoortreinen waren de laatste geweest om Omsk te verlaten, maar daarmee had hij ook elke verantwoordelijkheid voor het desperate lot van de vluchtelingen van zich af geworpen. Zijn zorg gold nu in hoofdzaak het veilige transport van de goudvoorraad die vanwege het enorme gewicht was verdeeld over 28 gepantserde goederenwagons. Want zonder dit kapitaal was een wederopstanding van het Witte verzet nauwelijks mogelijk. Deze concentratie op het toekomstige doel betekende echter meteen, dat hij aan zijn zeven treinen de allerhoogste prioriteit toekende. Dat gebeurde dan ook wel radicaal. Telegrafisch werd aan alle verderop liggende tussenstations en rangeerposten bevel gegeven, alle vóór hem rijdende treinen zolang op een zijspoor te zetten tot zijn eigen treinen waren gepasseerd. Dat ging natuurlijk zo maar niet, want de meeste van die treinen voelden er niets voor om zich op een zijspoor te láten zetten. In ettelijke gevallen moesten Kolchakʼs officieren met getrokken revolver de stationschefs dwingen om wachtende treinen opzij te rangeren en zo de weg vrij te maken.
Het idee dat nu in Kolchakʼs hoofd was verschenen, bestond hieruit dat hij zijn nieuwe hoofdkwartier wilde vestigen in Irkoetsk. Deze stad ligt ruwweg halverwege tussen Wladiwostok en Omsk, aan de kop van het Baikalmeer, dat in werkelijkheid een kleine binnenzee vormt. Hij deelde zijn officieren zijn toekomstplan mede: in Irkoetsk zijn troepen reorganiseren en zich dan voorbereiden op een lange en taaie oorlog. De Roden konden hem daar niet ernstig bedreigen, omdat zij dan last zouden krijgen van hetzelfde wat hèm parten had gespeeld: te lange aanvoerlijnen. Vanuit de meegevoerde goudschat zou hij voorlopig genoeg contant geld kunnen putten voor de aankoop van voorraden en wapens. Zodra hij stevig in Irkoetsk te paard zat, zouden de geallieerden hem best weer willen helpen - daar was hij van overtuigd.
Maar... er lagen nog tweeduizend Siberische wintermijlen tussen Omsk en Irkoetsk. En zijn treinen legden per dag gemiddeld niet meer af dan... vijftien mijl!
Het bleek de koudste Siberische winter te worden in vijftig jaar. In december was de thermometer al gezakt tot 60 graden Fahrenheit onder nul en duizenden verloren ledematen of zelfs geslachtsdelen door bevriezing. In slaap vallen betekende in vele gevallen tevens de dood. En over de eindeloze steppen blies geregeld de Boeran: de felle wind die meestal gepaard ging met een opgejaagde sneeuwstorm van fijne witte deeltjes, die een man konden verblinden of verstikken. In het midden van december waren Kolchakʼs treinen de kop van de vluchtelingenstoet al gepasseerd en toen had hij liefst 300 evacuatietreinen achter zich gelaten, hoewel hij de laatste was die uit Omsk was vertrokken. Bijna al die treinen bleven achter, hetzij door bevroren locomotieven, hetzij door andere mankementen, hetzij door aanvallen van rode partisanen of gewone plunderende benden. Elke locomotief die bleef steken moest van de rails worden gehefboomd, met alle erbij behorende wagons, om een volgende trein door te laten. Die uit de rails geworpen treinen werden door de vluchtelingen - en door vele van hun passagiers - gebruikt om zich zolang in te nestelen tot al hun houtwerk was opgestookt, waarna er niets anders op zat dan te voet de tocht weer op te nemen.
Op een bepaald moment bereikte Kolchak het telegrafisch bericht dat Rode cavalerie de spoorlijn een paar honderd mijl achter hem had afgesneden, zodat alle treinen die dat punt nog niet hadden bereikt, reddeloos verloren waren. De bolsjewiki vermoordden systematisch alle inzittenden en sloegen hen dood met de kolven van hun geweren om kostbare munitie te sparen. Hospitaaltreinen vol met gewonden werden zonder medelijden in brand gestoken.
Aan het einde van december veroverde het Rode Leger achter hem een tiental treinen per dag en alwie eruit ontsnappen kon, vluchtte het bergland ten zuiden van de spoorlijn in, op hoop van zegen. Ik heb al eerder gezegd dat er een enorme hoeveelheid rollend materieel in Omsk had gestaan, en dat wordt begrijpelijk als wij bijvoorbeeld lezen in: ʽThe White Generalsʼ van Richard Luckett (dat momenteel mag gelden als het standaardwerk op dit gebied):
ʽDe stad Perm, ten noordwesten van de Oeral, werd ingenomen door de meest noordelijke van de drie legergroepen die door Kolchak waren geformeerd: het noordelijke leger onder generaal Gadja, die nu het bevel voerde onder Kolchak... Gadja verraste de Roden en kreeg zo onder andere de vitale spoorlijn Perm-Vyatka in handen, met 30.000 gevangenen, 260 locomotieven en 4000 spoorwegwagons.ʼ
Een groot gedeelte van dit materiaal werd door de legers van Kolchak bij hun terugtocht medegevoerd en dat kwam allemaal terecht in Omsk, want er liep maar één enkele lijn door heel Siberië naar het Oosten. En daar moest alles wat vluchtte, overheen en langs.
Maar alleen de beste en vooral de best verzorgde treinen bleven rijklaar... de rest was allang ergens blijven steken - door laksheid of ondeskundig omgaan met de locomotieven. Zelfs Kolchak zelf kreeg nu grote moeilijkheden. Hij dwong zijn stafofficieren om sneeuw in te zamelen en te ontdooien om water voor zijn stoomketels te krijgen, want de pompen van de watertorens langs de lijn waren in de felle koude bevroren. Houthakken bij deze kou was vrijwel een onmogelijkheid - de bijlen ketsten …………………………… (tekst ontbreekt)……………………………………………………. kaar gesloopt om aan brandstof te komen, maar er was nooit genoeg.
Op 14 december trokken de Rode voorhoedes de stad Novonikolayevsk binnen en vonden in de huizen en straten daar de lijken van 35.000 mannen, vrouwen en kinderen - vrijwel allen doodgevroren. In de plaats Taiga lagen 50.000 doden. Maar nog steeds ging de terugtocht voort... Voorbij de dichtgevroren Ob en Jenissey begon het dusver vlakke terrein heuvelachtig te worden: dit was het begin van het Siberische hoogvlaktegebied en de eerste uitlopers van de bergen langs de Mongoolse grens strekten zich tot in de vlakte uit. De bergtop Piramida, met een hoogte van 1000 voet, lag juist ten zuiden van de Transsiberische spoorlijn. En toen begon het gedonder pas goed.
In het wat sensationele boek van Brian Garfield hierover, dat een wonderlijke mengeling is van authentieke beschrijvingen en pure Wild West-activiteiten (compleet met Israëlische inlichtingendienst, agenten van de CIA en de onmisbare SS-avonturiers) vinden wij een zogenaamd ooggetuige-verslag, dat zonder twijfel grotendeels authentieke elementen bevat. Dat is in het hele boek trouwens zo. Daar lezen wij in:
ʽRondom Kerstmis was onze pantsertrein-locomotief tweemaal zonder brandstof komen te staan en de ketels waren bevroren en gebarsten. De derde maal dat dit gebeurde bevonden wij ons midden in de Kuznets (dit is het beboste en rijke mijngebied met veel hellingen). Wij ontkoppelden de locomotief en hefboomden haar uit de rails, waarna de trein van de admiraal achteruit reed en zich aan onze voorste gepantserde wagon koppelde. Maar op die manier werd het totale gewicht van de trein te groot - zelfs voor de twee locomotieven die Kolchakʼs trein trokken. De wielen draaiden geregeld door op de rails en ook zand onder de wielen strooien hielp niet afdoende.
En daar stonden we dan. Vóór ons reden de treinen waarin het Tsjechische legioen was geborgen, steeds verder weg en achter ons kwamen nog enkele der treinen die wij onderweg op zijsporen hadden laten zetten, langzaam naderbij. Wij waren nu, schat ik zo, een dagreis of vier vóór de kop van de vluchtelingenstoet en volgens mijn schatting waren toen al drie vijfde van hun totale aantal dood door ziekte, moord, bevriezing of gewone uitputting en honger. Dat betekende dat er nog een half miljoen mannen, vrouwen en kinderen in de ijzige steppe onderweg waren. Dat was dus tegen het eind van december en het ergste deel van de winter moest nog gaan komen.
Ik ben zelf afkomstig uit de Oekraïne, en daar kan het in de winter als de sneeuw is gevallen, ook bar koud zijn. Maar dat was niets vergeleken bij de snerpende kou van Siberië. Als je met je oogleden knipperde, waren ze meteen aan elkaar gevroren en moest je ze loswrijven. Zelfs binnen in de gesloten goederenwagons kregen de paarden ballen ijs onder hun hoeven. Als je een paar minuten maar de trein verliet, was door de uitwaseming van je lichaam enkele minuten later je uniformjas stijf bevroren. De smeerolie die uit de locomotieven droop, vormde meteen slierten met de hardheid van metalen vijlen. En dan telkens weer die plotseling opstekende sneeuwstormen. Ik kon me niet voorstellen, dat er buiten de trein nog steeds meer levende wezens voorttrokken door die woestenij, maar op een of andere manier deden zij dat toch, hoeveel er ook elke nacht dood achterbleven.
Toen kwam er van achter ons langzaam een trein aanrijden die vrijwel geheel bezet was met regeringsambtenaren en hun vrouwen en kinderen. Daar achteraan waren enkele wagons met Kozakken gekoppeld - vermoedelijk ter bescherming. Kolchak gaf nu order om de locomotief van die trein los te maken en die ons van achteren op te laten duwen. Na enig protest gebeurde dat ook, en met de twee locomotieven van de admiraal van voren en deze nieuwe duwend van achteren kwamen we eindelijk langzaam op gang en rolden een paar kilometer voort tot wij een splitsing van sporen bereikten, waar een zijlijn naar rechts een ravijn in voerde, waar ijzermijnen waren gelegen. Wij waren op dat punt nog zeker duizend kilometer van Irkoetsk verwijderd.
Na een hoop gedelibereer en geconfereer werd Kolchak ervan overtuigd dat het onmogelijk was, om met die immens logge en zware pantsertrein vol goud Irkoetsk te halen. Met veel moeite en na ettelijke dagen hard werk kregen we de goudtrein op dat zijspoor gereden... naar de tunnel van een oude ijzermijn, waar wij de totale staatsschat verborgen in zijtunnels van de hoofdschacht...ʼ
En vanaf dit moment gaat het zogenaamde verhaal van de ʽooggetuigeʼ zèlf uit de rails lopen. Hij verhaalt braaf, dat er ettelijke ladingen explosieven in de mond van de tunnel werden geplaatst, waarna de schacht over een flinke lengte werd opgeblazen, maar dat verhaal leest te gladjes weg. Het mist de authentieke waarheidskracht die het voorafgaande relaas schraagt.
Het Rode leger drong in Irkoetsk binnen, dat al een tijd in handen was van bolsjewistische partisanen die Kolchak gevangen hadden genomen. Hij werd aan het officiële leger overgedragen, voor een raad van volkscommissarissen geleid en door hen wegens verraad ter dood veroordeeld. Vroeg op de ochtend van de 7de februari 1920 werd Kolchak tegen een muur geplaatst, met een sjaal om het onderste gedeelte van zijn gezicht gewikkeld. Het was nacht en hij stond daar in het volle licht van twee gepantserde gevechtswagens. De betrokken scène is over de gehele wereld overbekend geworden: hij kreeg een blinddoek aangeboden, maar weigerde die. Hij bleef kalm toen de lopen der geweren op hem werden gericht en kon die mogelijk ook niet zien, vanwege de autokoplichten die in zijn ogen schenen. Getuigen zeiden dat hij er bijna blij uitzag. Hij bleef kaarsrecht staan en wikkelde de sjaal van zijn gezicht af en vouwde die netjes over zijn borst. Hij werd neergeschoten door vijf man met machinepistolen.
Later op diezelfde dag werden nog tachtig of negentig van zijn stafofficieren, die samen met hem gevangen waren genomen, bij groepjes van drie of vier tegen dezelfde muur terechtgesteld.
In The White Generals luidt het verhaal over die terechtstelling als volgt:
ʽNa het invallen van de duisternis op 15 januari passeerden twee Tsjechische officieren de schildwachten die Kolchak bewaakten en spraken met kolonel Rakitin, van diens staf. Rakitin ging terstond het vertrek binnen waar Kolchak en Madame Timireva zich bevonden en deelde Kolchak mede, dat de Tsjechen niet langer de verantwoordelijkheid voor de beveiliging van zijn persoon konden dragen, en hem derhalve zouden overgeven aan de plaatselijke autoriteiten: dat wil zeggen de plaatselijke Sovjet. Dat bevel, zo deelden zij hem mede, was afkomstig van generaal Janin.
‟Ach,” antwoordde Kolchak daarop: ‟Verraden de Geallieerden mij nu ook al?”
Een eenheid van de Rode Garde wachtte de admiraal, Madame Timireva en een gedeelte der stafofficieren op. Daarna voerden zij hun gevangenen over het rivier-ijs naar de gevangenis van Irkoetsk. De Tsjechen zetten hun aftocht naar het Oosten voort en de totale staatsschat bleef in handen van het Rode Leger...
In de vroege ochtend uren van 7 februari werd de admiraal uit zijn cel gehaald en, samen met Pepelyaev (zijn Eerste Minister) naar een zijrivier van de Angara gebracht, die vlak langs de gevangenismuren stroomde. Kolchak was rustig en kalm, maar Pepelyaev moest worden voortgesleept... Na twee slecht afgevuurde salvoʼs werden de beide lijken over de hoge oever in een gat in het ijs geschoven, dat speciaal daarvoor was gehakt. De snelle stroom van de Angara voerde de lichamen mee onder het ijs.ʼ
Maar de geruchten over de enorme goudschat van Kolchak willen maar niet sterven. Daar doen de meest vreemde verhalen nog steeds de ronde over. Hoewel... dat er die winter meer dan een miljoen civiele vluchtelingen in sneeuwen ijs doodvroren... daar hoort men vrijwel niets meer over. Hoewel het een veel schrikwekkender relaas is, dan dat verdwenen goud ooit zal kunnen opleveren.

Spring dan, sukkel!
(Van de 17de verdieping!)

Tegen het middaguur van de 26ste juli 1938 stond een magere jongeman op de stenen richel die onderlangs alle ramen van de 17de verdieping van een New Yorks hotel liep. Aanvankelijk had nog geen mens hem in de gaten, want wie loopt er in het hartje van New York nu in de lucht te staren? Dat Hotel Gotham lag op de hoek waar Fifth Avenue en 55th Street elkaar kruisen en op dat tijdstip stond daar, achteloos zijn gummistok op en neer kwispelend, een agent van de New Yorkse politie naar het verkeer te kijken. Het was mooi weer en zo liet hij ook eens zijn blik omhoog dwalen - naar de blauwe lucht - en zag tot zijn verbijstering zeventien verdiepingen boven hem die kleine gestalte van een man staan - met de rug tegen de buitenmuur van het hotel. De man stond daar heel kalm en keek naar beneden, naar de lunchdrukte die daar door de straten begon te krioelen.
De naam van de politieman was Lester Eastman, en hij wist wat hem te doen stond. Hij stak snel de straat over, ging de lobby van het hotel binnen en belde naar het Hoofdbureau van politie. En daarmee legde hij het begin van de grootste verkeersopstopping die ooit tot dusver de New Yorkse straten had geteisterd.

Na dat telefoontje van Eastman duurde het twintig minuten, eer de eerste politieauto met natuurlijk luid loeiende sirene op het drukke kruispunt aankwam. Agenten sprongen er aan alle kanten uit en begonnen meteen tegen de gevel omhoog te kijken. Dat vestigde de aandacht van honderden voorbijgangers op diezelfde gevel en de mensen bleven stilstaan, zodra ze die eenzame man daarboven ontdekten. Armen wezen aan alle kanten naar boven en automobilisten voor stoplichten draaiden hun raampjes open en staken hun hoofden naar buiten om te zien, wat voor interessants daarboven wel aan de hand kon zijn. Toen zij de gevelversiering ontdekten, vergaten zij om bij het groene licht weer in beweging te komen, of reden hun auto naar de kant om uit te stappen en van het schouwspel te genieten. Op dat moment zat het verkeer op een der drukste kruispunten van New York al vast.
Toen de politiemannen de lobby van het Gotham hotel kwamen binnenstormen, wist men daar nog van niets en de receptionist, twee bellejongens en de portier staken de straat over en keken tegen de gevel van hun eigen hotel naar boven en begonnen verdiepingen af te tellen eer zij er achter waren, op welke verdieping precies die man naar buiten was geklommen. Na enig verschil van mening bleek dat de zeventiende te zijn. Toen weer naar binnen en de kamers aan die kant op de zeventiende verdieping nagegaan. Men kwam tot de conclusie dat het waarschijnlijk de suite betrof van de familie Valentine, want die mensen deden nogal eens vreemde dingen.
Zo gauw de politie die suite binnen was gedrongen, en uit het raam had gekeken, was dat idee bevestigd. De jongeman heette John Wade, was 26 jaar oud, niet getrouwd, en stond nu tegen de gevel geleund op de vooruitstekende, twee voet brede stenen richel die langs de hele gevel van het hotel liep. Hij was over die richel, vanaf het raam waardoor hij naar buiten was geklommen, een eindje zijwaarts gelopen tot hij werd gestuit door een gebeeldhouwde stenen waterspuwer in de vorm van een gothische draak die op geregelde afstanden tussen de verschillende suites was ingebed en die bijna even ver uitstak als de platte stenen richel zelf.
Binnen in de hotelkamer was het ook een hele toestand. De politie informeerde beneden bij de hotelreceptie en boven bij de inwoners van de suite en uit de verzamelde gegevens kwam men snel aan de weet, dat deze suite werd bewoond door een heer en mevrouw Patrick Valentine. Maar Valentine zelf was de zoon van een weduwe, die liefst acht miljoen tweehonderdduizend dollar had geërfd van haar eerste man, die een telg was uit de steenrijke Chicago-familie van vleesinblikkers: Armour. Maar wat had die zelf helemaal niet rijke John Wade nou met de Valentines te maken? Toen bleek dat het echtpaar Valentine, met de zuster van mevrouw Valentine, die Katherine Bull heette, juist was teruggekomen van een kort reisje naar Chicago en zij waren alledrie nog aardig in de lorum. Maar wat...?
Niemand wilde er recht voor uit komen, wat er precies aan de hand was geweest, maar zoveel werd wel duidelijk, dat de buiten tegen de gevel prijkende Wade werkte op een reisbureau in de 57ste Straat, waar hij die ochtend ook even naartoe was geweest, en toen hij daarvandaan terugkwam, was hij verstrikt geraakt in een verwarde ruzie met Mrs. Bull.
ʽAch,ʼ vertelde Valentine toen. ʽOnze vriend Wade is nogal gespannen van aard, en windt zich gauw op. Twee weken geleden is hij zijn baan kwijtgeraakt omdat hij nooit op tijd was en dat bracht hem blijkbaar zo in de war, dat hij een of ander afschuwelijk drankje slikte. Toen hebben we hem laten opnemen in een privé-kliniek, maar daar wilde hij niet blijven en sindsdien loopt hij bij ons de deur plat.ʼ
Het werd wel zoʼn beetje duidelijk, dat de jonge Wade, die zelf moest werken voor de kost, verstrikt geraakt was in de luxueuze levensstijl van de Valentines, waar hij natuurlijk helemaal niet aan mee kon doen en qua karakter ook totaal niet tegen was opgewassen. Hij was ook nog verliefd geworden op de jonge vrouw van Valentine, en alles bij elkaar was het hem blijkbaar teveel geworden... zodat hij nu maar buiten tegen de gevel was gaan staan, en dreigde naar beneden te zullen springen, waarna hij uit het openstaande raam van suite 1714 was geklommen. Binnen lag mevrouw Valentine half in onmacht op een sofa en versterkte zich met een glas whisky met ginger ale. Haar zuster, mevrouw Bull, worstelde (maar niet al te hard) met twee politiemannen die haar ervan moesten weerhouden om naar het open raam te lopen en daar tegen Wade te gaan schreeuwen, die in een open wit hemd en een lichtgrijze broek in de hete junizon een sigaret stond te roken. Het bleek nu ook, dat men had geprobeerd aan de opgewonden Wade een of andere kalmeringsdrank te geven, maar dat had allemaal niet geholpen. Om het verwarde psychologische patroon helemaal te completeren werd ook nog naar voren gebracht dat de jonge Wade eigenlijk heel godsdienstig was, en altijd rondliep met een zilveren mondharmonika in de broekzak, waarop hij echter vrijwel alleen psalmen ten gehore bracht, zoals ʽOnward, Christian Soldiersʼ en ʽHoly God, we praise Thy Name.ʼ
Intussen had de eerste politieman: Eastman, zijn hoofd voorzichtig buiten het open raam gestoken en Wade enkele meters verderop in de zon zien staan. Daarop had hij vriendelijk tegen hem gezegd:
ʽKom toch weer binnen, beste man - je maakt je vrienden helemaal ziek van bezorgdheid.ʼ
Waarop Wade opzij had gekeken en nors had geantwoord:
ʽGaat de politie zich er nou ook al mee bemoeien? Maak dat je uit dat raam wegkomt, of ik spring naar beneden!ʼ
Dus agent Eastman trok maar haastig zijn hoofd terug en wachtte op deskundige bijstand van het Hoofdbureau. Intussen kwamen er 17 verdiepingen lager steeds meer politieautoʼs aanloeien - behalve de drie autoʼs van het Hoofdbureau - met deskundigen en ook materieel van het districtsbureau om orde te scheppen in de nu al ontstane verkeerschaos. Maar daar was geen beginnen aan. Het liep tegen het lunchuur, waarop alle kantoren daar in de buurt leegliepen en al die mensen vonden dit incident op deze prachtige zomerdag best de moeite waard om even naar te gaan kijken. De opstopping was begonnen, toen ettelijke chauffeurs hun wagens stil lieten staan om naar boven te kijken. Daardoor kon de hele verkeersstroom niet meer door het groene licht heen en toen dat eenmaal gebeurd was, vormden zich slierten van stilstaande wagens die zich in een mum van tijd uitstrekten tot de kruispunten van de verderop gelegen vierkante blokken. Het was nu kwart voor één geworden en de wanhopige verkeerspolitie wist niets beters te doen dan alle verkeer tussen de 52ste en 57ste Straat alvast af te grendelen, en alles daaromheen om te leiden. Het gerucht dat er een ʽspringerʼ tegen de gevel van het Gotham hotel stond, verbreidde zich met grote snelheid van auto tot auto en talloze auto-eigenaars verlieten hun wagens, met medeneming van de sleuteltjes, om zelf te gaan kijken wat er aan de hand was. Tussen al die autoʼs zaten ook de nodige stadsbussen vast... met geen kans daar ooit uit te geraken.
Nu arriveerde agent Charles V. Giasco in suite 1714. Zo te zien leek hij een doodgewone New Yorkse politieman, maar hij was erg rustig en vriendelijk van aard en had al eerder in kritieke situaties mensen naar beneden te helpen klimmen. In een ander dergelijk geval had Giasco ervan kunnen weerhouden om van een der stalen bogen van de Brooklyn brug te springen. Op het laatst had ze zelfs goedgevonden dat hij langs de stalen binten naar haar toe kwam klimmen om haar bij de hand naar beneden te helpen klimmen. In een ander dergelijk geval had Giasco als geestelijke verkleed gezegd dat hij de vader van de aspirant-zelfmoordenaar kende, en urenlang op een verzekeringsmakelaar ingepraat, die op de rand zat van een signaal brug boven de sporen van de New York Central Railway. Vandaar had de makelaar briefjes naar beneden gegooid, gericht aan het spoorwegpersoneel, waarin hij dreigde zich voor de eerste exprestrein te zullen laten vallen, die de hoek om kwam. Later, toen er geen treinen meer doorkwamen, dreigde hij sowieso te zullen springen. Maar Giasco kletste hem van die brug af en naar beneden.
Deze Giasco deed nu zijn politie-uniform uit, stak een helder geel potlood achter zijn oor en verfde met wat spul een grijze lok in zijn dikke zwarte haren. Zo vermomd stak hij zijn hoofd buiten het raam en zag de jonge Wade een paar meter van zich af tegen de waterspuwende draak aan staan.
ʽWat doe je nou, man!ʼ riep Giasco vertwijfeld uit. ʽKom nou asjeblieft naar binnen, anders ben ik mijn baan hier kwijt.ʼ
Dat scheen de aandacht van de jongeman te trekken.
ʽWat voor baan dan?ʼ wilde Wade weten. ʽWat heb ik met jouw baan te maken? Ik ben de mijne ook kwijt.ʼ
ʽZe schuiven mij de verantwoordelijkheid voor deze hele toestand in de schoenen,ʼ jammerde Giasco. ʽIk heb een vrouw met drie kinderen en een vierde op komst...ʼ
ʽWaarom heb jij al grijze haren?ʼ wilde Wade nu weten. ʽJe bent geen dag ouder dan ik.ʼ
ʽVan de zorgen, man,ʼ zei Giasco. ʽEn nu maak jij het nog effe een heel stuk erger. Je weet niet wat je mij áándoet!ʼ en hij begon een lang jeremiade-verhaal over de tanden van zijn dochtertje en de leermoeilijkheden van zijn zoontje en het humeur van zijn vrouw. Dat werd door Wade allemaal heel geduldig aangehoord. Hij had een sigaret opgestoken en stond intussen naar beneden te kijken, waar, zover hij kon kijken, de straat compact vol stond gepakt met stilstaande autoʼs waartussen duizenden omhoog starende mensen. Venters met bakken vol hot dogs of appels drongen zich erdoorheen en vonden gretig aftrek bij kantoorpersoneel dat zijn lunch moest missen. Hij gooide nu zijn peuk naar beneden en zei tegen Giasco:
ʽDat was mijn laatste sigaret. Kun je een nieuw pakje voor me halen?ʼ
Dat leek Giasco een heel goed teken en hij was in een mum van tijd met een vers pakje terug, dat hij over de richel schoof zover zijn arm wilde reiken. Wade kwam naar hem toeschuifelen, haalde het pakje met de voet naar zich toe en raapte het op. Intussen had Giasco opgemerkt, dat Wade, toen hij met de sigaretten terugkwam, met vroom gevouwen handen naar de menigte beneden zich had staan staren. Dat bracht hem op een idee.
ʽWat zal God ervan denken. wat jij van plan bent te doen,ʼ begon hij, en dat sloeg meteen aan. Wade haalde een zilveren mondharmonika te voorschijn en begon enkele maten te spelen van ʽOnward, Christian Soldiersʼ.
Maar die lang niet slecht gespeelde psalm werd ruw onderbroken door een kakofonie van brandweerbellen en politiesirenes. Met luid misbaar probeerde de New Yorkse brandweer zich nu door de drukte een weg te banen naar de ingang van het hotel. Giasco vervloekte deze ruwe stoornis, en Wade nam de harmonika uit zijn mond en riep nijdig uit:
ʽWat willen die gekken daar beneden met al dat kabaal? Zeg, kun jij een glas water voor me halen? Ik heb dorst.ʼ
Toen Giasco terugdook in de woonsuite was het daar nu een drukte van belang. Er stonden daar wel tien commissarissen van politie en hoofdinspecteurs - allemaal met zwaar met goud beladen petten op, plus twee brandweercommandanten en tevens hoofdinspecteur John J. Ryan, de chef van alle detectives van geheel Manhattan. Deze had nu het woord:
ʽEr moet nu werkelijk iets gebeuren, heren. Binnen een half uur zit het verkeer over geheel Manhattan vast. Het mooie weer zal daar wel iets aan bijdragen. De mensen lijken wel gek. Een dergelijke situatie hebben we hier nog nooit meegemaakt - iedereen schijnt plotseling die vent daarbuiten een goede reden te vinden om maar een dagje vakantie te nemen. Ze laten hun autoʼs gewoon staan en lopen eruit om te gaan staan kijken. Kantoorpersoneel gaat gewoon niet naar zijn werk terug en daar komt nog bij, dat het bericht over de radio is verspreid en daar komen duizenden extra nieuwsgierigen ook nog op af. Hoe krijgen we in godsnaam die vent van die gevel af?ʼ
Er waren ook drie mannen in burger binnen, die zachtjes met elkaar stonden te fluisteren. Ryan wendde zich nu tot hen. Dat bleken drie heksenmeesters: drie psychiaters uit het Bellevue Ziekenhuis en dan was er ook nog een losse heksenmeester: een losse psychiater die het verhaal op zijn praktijk in de 59 Straat had gehoord en aan was komen snellen om zijn hooggeleerde duit in het zakje te doen. Inmiddels ging de deur telkens open en dicht om achtereenvolgens toe te laten twee katholieke priesters, een dominee en twee joodse rabbiʼs, die meteen zodra de politie hoorde dat Wade godsdienstig geaard was, waren opgetrommeld. Maar hoofdinspecteur Ryan luisterde nu allereerst naar het hooggeleerd advies van Dr. Peter Brown, die wat achtergrondinformatie over Wade scheen te hebben.
ʽHet is een moeilijk geval,ʼ begon hij, met een gewichtig kuchje. ʽDe patiënt Wade is korte tijd opgenomen geweest in het Central Islip Hospitaal, en is daar in november laatstleden uit ontslagen met de bemerking dat zijn manisch depressieve psychose vermoedelijk tot staan was gebracht. Men kan de familie niet kwalijk nemen, dat zij er niet mee te koop loopt dat zij een geesteszieke tot haar leden telt, maar Wade is zwaar depressief. Bij vlagen.ʼ
ʽDat weten we dan ook weer,ʼ knorde Ryan. ʽHeeft een van de andere deskundige heren nog een positief denkbeeld?ʼ
ʽIk heb een idee,ʼ bracht de losse psychiater naar voren. ʽNaar ik meen te hebben gehoord, heeft de man buiten aan deze agent om een glas water gevraagd. Waarom lossen we daar niet een tablet of wat benzedrine sulfaat in op? Dat is een opwekkend middel en helpt in vele gevallen om depressieve patiënten uit hun dieptepunt te halen.ʼ Dat vond iedereen een geweldig idee en met dat glas met spul in de hand keerde Giasco terug naar het open raam. Daarbuiten stond de jonge Wade nu te huilen. De tranen stroomden langs zijn vreemd onbeweeglijk gezicht en intussen stond hij maar met dat nieuwe pakje sigaretten in zijn handen te spelen.
ʽHei, John!ʼ riep Giasco. ʽHier is dat water waar je om vroeg. Het heeft even geduurd want die gekken daarbinnen wilden je het eerst niet geven omdat ze zeiden dat je er misselijk van kon worden.ʼ
ʽWat zijn dat voor lui dan, daarbinnen?ʼ wilde Wade nu weten.
ʽTwee politieagenten en de directeur van het hotel. Diezelfde vent die mij op staande voet wil ontslaan als jij zo blijft doorgaan. Hij beweert dat ik je nooit in het hotel had mogen toelaten omdat je hier niet ingeschreven bent en dat ik nou maar moet zorgen dat ik deze kwestie oplos, anders ben ik mijn baan kwijt.ʼ
ʽDie vent is niet goed wijs,ʼ zei Wade, en bleef daarna wat afwezig naar beneden staan staren.
ʽHee, zeg - je glas water vergeet je.ʼ
Hij schoof het glas water zover zijn arm wilde reiken, naar de ander toe. Wade veegde zich het voorhoofd af met een mouw van zijn hemd en ging op handen en knieën zitten. Op die manier kroop hij naar het glas toe, pakte het op, en...
ʽNee, man!ʼ riep hij woedend uit. ʽDat water is niet helder - jullie hebben er wat in gedaan!ʼ
ʽWat?ʼ reageerde Giasco verontwaardigd. ʽGeef het dan maar terug, hoor.ʼ
Zo gauw hij het glas weer in handen had, dronk hij het in twee lange teugen leeg onder toezien van Wade, die daarop reageerde met een flauw glimlachje:
ʽNou, goed dan. Misschien heb ik het me verbeeld. Breng me maar een nieuw glas water.ʼ
Giasco dook naar binnen en oogstte de bewondering van alle aanwezigen voor zijn snelle en slagvaardige reactie. Maar hij zei:
ʽIk geloof dat dat spul bij mij al begint te werken. Geef me gauw een nieuw glas water.ʼ

Met een tweede glas water stak Giasco zijn hoofd weer buiten het raam en schoof het naar Wade toe, die nu iets hoogvreemds deed. Hij proefde een slok of wat, maar dronk het dan halfleeg. Vervolgens ging hij op één been staan op die smalle richel en trok zijn schoenen uit. Daarna trok hij ook nog zijn witte hemd uit, dat hij opgevouwen naast zijn schoenen neerlegde. Ten derde ontdeed hij zich ook van zijn broek - dat onder luid en aanmoedigend gejuich van de menigte daar beneden, die vermoedelijk meende, dat hij aan een publieke striptease was begonnen. Op dat gejuich reageerde Wade door het halfvolle glas water op te pakken en het tegen de stenen draak naast hem kapot te gooien. De scherven en scherfjes vielen glinsterend langs de gevel naar beneden. Waarop Wade in een gillend lachen uitbarstte. Giasco vertrouwde nu zijn eigen reacties niet meer want het spul dat hij naar binnen had gekregen stimuleerde hem bovenmate. Hij voelde een bijna onbedwingbare lust om te gaan springen en dansen. Dus de artsen gaven hem een zwaar slaapmiddel om hem weer kalm te krijgen en stuurden hem naar huis om tot zichzelf te komen. Met al dat geconfereer en gedoe was het inmiddels drie uur in de middag geworden en in de vier straten die op het kruispunt uitkwamen leek het nu wel een publieke kermis. Venters van goedkope toneelkijkers drongen zich door de menigte heen. Een vindingrijk persoon reed rond met een kinderwagen die was gevuld met goedkope rolletjes film voor wie fotoʼs wilde nemen. Had men geen camera, dan kon men er een bij hem kopen. Hij deed enorme zaken, die middag. Overal op daken en in open ramen aan de overkant zag men persfotografen met hun toestellen in de aanslag - op alles voorbereid.
Binnen in suite 1714 werd nu krijgsraad gehouden en daarbij bereikte men doortastende beslissingen. Iedereen die daar niets wezenlijks te zoeken had, werd de deur uit gezet. Dat ruimde op. Een politieman, genaamd Mark Ober, die zich haastig had verkleed als bellejongen in het hoteluniform, ging nu uit het raam hangen om aan Wade, die om beurten sigaretten opstak of harmonika speelde, te vertellen dat die arme grijsharige man beneden stond te smeken om zijn baantje te mogen houden. Daarna duwde hij een sleutel in Wadeʼs richting op de richel en vertelde: ʽWij menen het echt heel oprecht met je, want het gaat ons om de goede naam van ons hotel. We zullen de overgordijnen helemaal opzij doen, zodat je kunt zien dat we allemaal de woonkamer hebben verlaten. Dan kun je veilig naar binnen komen, de deur op slot draaien en een douche nemen. Als je wilt mag je daarna weer naar buiten gaan. Okee?ʼ
Wade knikte, als teken dat hij het begrepen had, en begon naar het open raam toe te schuifelen. Agent Ober maakte dat hij daar weg kwam, en schoof met veel misbaar de overgordijnen zover mogelijk uiteen. Daarna verliet ook hij het vertrek.
Daar zat natuurlijk een trucje achter. Want plat tegen de buitenmuur met het zware, blauw velours van een der gordijnen over zich heen stond een van de snelste en behendigste mannen van het overvalcommando met een stel handboeien in zijn broeksriem, gereed om Wade te grijpen zodra hij binnen handbereik was, en naar binnen te slingeren. En toen gebeurde er een van die totaal onvoorzienbare toevalligheden die zo vaak de beste plannen in het honderd schoppen.
Om tien minuten over drie verscheen John Wade in het open raam, bukte zich en loerde rond door de verlaten hotelkamer. Men hoorde de roerige menigte beneden langzaam stil worden. Langzaam zette Wade één voet op de raamdrempel en bukte zich om naar binnen te gaan, toen ineens een onbewaakte tussendeur open werd gegooid en daar een halfgekke man met wilde ogen verscheen: een bezeten gebedsgenezer uit Brooklyn, die via de achtertrappen naar boven was geklauterd met die vorm van waanzinnige sluwheid, vele gekken eigen, die de politie had weten te ontduiken en nu naar binnen stapte met de luide kreet:
ʽKom tot mij, gij die eenzaam en verlaten zijt! Ik zal u redden van uw heilloze sprong naar het hiernamaals!ʼ
Wade schrok zich natuurlijk wezenloos en maakte dat hij bij het raam wegkwam. De idioot had natuurlijk geen ongelukkiger moment kunnen uitzoeken voor zijn stunt, maar het was nu al te laat. De kamer vulde zich weer met politiemensen en met enkele fikse stompen en schoppen werd de binnendringer de gang op gesmeten en voorlopig ergens in arrest gesteld. Er volgde een heel heen-en-weer geschreeuw over wie nu verantwoordelijk was voor het onbewaakt laten van die tussendeur, maar intussen was Wade teruggekeerd naar zijn vaste plaats naast de waterdraak en de kans dat hij nog eens die ʽverlatenʼ kamer zou willen betreden werd hoogst laag aangeslagen. Men had intussen met de commandanten van de brandweer allerlei andere reddingspogingen overwogen, maar dat zat verdomd tegen. Ook langs de verdieping boven het hoofd van Wade stak eenzelfde richel een paar voet uit de gevel en dat betekende, dat het laten zakken van een man aan een touw, om hem te grijpen, geen kans op succes opleverde. Maar de brandweerlieden op de begane grond hadden hun standaardmaatregelen natuurlijk al genomen: het grootste springzeil waar men over kon beschikken was recht onder suite 1714 uitgespreid en reikte tot 17 voet buiten de uiterste rand van de richel. Ook al nam Wade een soort van snoeksprong in de ruimte terwijl hij sprong, dan moest hij nog op dat vangnet terechtkomen, schatte men. Maar helaas schoot men daar niet veel mee op, want bittere ervaring had geleerd dat iemand die vanaf de zeventiende verdieping naar beneden sprong, op het moment dat hij het vangnet raakte, zulk een massa en snelheid bezat, dat hij dwars door het zware zeildoek zou scheuren om op de grond te pletter slaan.
Men belde met verschillende scheepsbevrachters en tegen 5 uur arriveerde er een vrachtauto met het grootste en zwaarst geconstrueerde vrachtnet dat in de hele New Yorkse haven werd gebruikt. Brandweerlieden, havenwerklieden en politiemannen gingen aan het werk met touwen en takels en met een ingewikkeld systeem van hijs- en strekapparatuur werd dat net vanaf de voorgevel van het Gotham hotel opgehangen aan een tweetal kabels die (aan weerskanten verborgen achter de naar voren stekende waterdraken) vanaf het dak van het hotel waren neergelaten, om de bovenrand van het net voorzichtig op te hijsen. Dit was nu eindelijk een gezond bedacht plan, leek het. Naarmate de bovenrand van het net van verdieping tot verdieping hoger kwam, werd de onderrand telkens via een verdieping hoger liggende ramen tegen de gevel gehouden. Wade kon vanaf zijn standplaats onmogelijk het dicht tegen de gevel rijzende net zien en de bedoeling was, om hem op het kritieke moment even af te leiden of met zoeklichten te verblinden, en dan de bovenrand bliksemsnel omhoog te hijsen... wilde hij dan toch nog springen, dan kwam hij onherroepelijk in het net terecht.
Beneden, in de lobby van het hotel, was nu een wonderlijk samenraapsel van ʽhelpersʼ gearriveerd. In de eerste plaats Wadeʼs eigen zuster. Vervolgens enkele jongens die met hem op school hadden gezeten. Vier geestelijken. Zes psychiaters. Een hypnotiseur. Een betrekkelijk onbekend zanger uit een nachtclub: Melvin Tomm genaamd, die voorstelde om samen met Wade psalmen te zingen bij zijn mondharmonika en hem zo gaandeweg naar binnen te lokken. En dan was er ook nog een knappe, tweeëntwintigjarige blondine uit Seaford, op Long Island, die volhield dat zij Wadeʼs geheime vriendin was en op grond daarvan anoniem wilde blijven.
Een prachtcollectie van goed bedoelende of op publiciteit verkikkerde malloten, natuurlijk. En dat geldt net zo goed voor de geestelijken en psychiaters.
Men was het er inmiddels ook over eens geworden, dat de heren psychiaters een grote fout hadden gemaakt. De dosering benzedrinesulfaat had op John Wade een totaal ander effect gehad dan het bedoelde. In plaats van hem uit de psychische depressie te ʽtillenʼ, zoals de dokters hadden gewild, had dit middel een stimulerende invloed op zijn hart, klierenstelsel en zenuwgestel, zodat het zijn uithoudingsvermogen vergrootte en daarmede ook de uren die hij het daarbuiten op die richel kon uitzingen. Vele gewichtigdoende hoofden werden bij elkaar gestoken en het eindresultaat van al deze geleerde breinen was, dat men tot de conclusie kwam, dat men het nu maar eens met een aardig meisje moest gaan proberen. En dus werd om kwart voor vijf eindelijk het knappe en mysterieuze ʽgeheime vriendinnetjeʼ van John Wade in suite 1714 binnengelaten. Zij stak haar hoofdje buiten het raam en riep zachtjes:
ʽJohn... ik ben het. Trek alsjeblieft je kleren aan, want ik wil met je praten.ʼ
Inspecteur Ryan, die vlak achter haar stond, siste haar toe:
ʽWaarom moet hij zijn kleren nou aantrekken? Straks verliest hij zijn evenwicht en valt naar beneden...ʼ
Maar het meisje gebaarde ongeduldig tegen hem, dat hij zijn mond moest houden. Kort daarop presteerde John Wade een acrobatische toer die niet gering was. Om hem heen stonden vier lege koffiekoppen met schoteltjes, een bord met een onaangeroerde sandwich kip en een koudgeworden kom met groentesoep. Dat was allemaal zover mogelijk naar hem toegeduwd. Maar midden tussen al die spullen in begon Wade, op één been balancerend, zijn broek aan te trekken, die hij netjes dichtknoopte. Daarna stapte hij tussen de koffiekoppen door wat dichter naar het raam toe en begon ook zijn witte shirt aan te trekken. Toen dat gebeurd was, zei Wade tegen het meisje:
ʽLaat me je hoofd eens zien, liefje?ʼ
Het meisje leunde met haar ellebogen op de raamdorpel en bleef zo zitten. Ze droeg een hooggesloten blauwe blouse en daarover had zij een jade halsketting met een hartvormig hangertje.
ʽLiefje,ʼ zei Wade nu. ʽIk wil je halsketting vasthouden.ʼ
Het meisje knikte en deed de ketting over haar hoofd heen af, en legde die op de stenen richel. Wade schoof voetje voor voetje dichter naar de ketting toe, bukte zich voorzichtig en raapte het ding op. Terwijl hij dat deed, zei hij nog waarschuwend:
ʽLaat niemand proberen me beet te pakken, want ik spring, hoor!ʼ Daarna volgde een merkwaardige samenspraak tussen hem en het meisje, die door een stenograaf binnen in het woonvertrek werd opgenomen.
Wade: ʽVind je mij een lafaard, liefje?ʼ
Meisje: ʽNee, natuurlijk niet. Daarvoor ken ik je te goed.ʼ
Wade: ʽWaarom doe ik dit dan? Waarom sta ik te huilen? Ik huil eigenlijk om al die mensen daar beneden die naar me staan te kijken. Ik huil om mijn leven, dat ik heb verknoeid. Waarom zou ik doorgaan met mijn leven te verknoeien om een stel mensen dat toch niets om me geeft?ʼ
Meisje: ʽMaar ik geef toch wel om je...ʼ
Wade: ʽAch, kom. De mensen die ik ken hebben me in hun hart allang afgeschreven. Waarom zou ik dan niet springen?ʼ
Meisje: ʽLieverd - ik ben zelf ook bedroefd en erg eenzaam.ʼ
Wade: ʽNou - dan moet je goed op jezelf passen. Want niemand anders trekt zich één moer van je an.ʼ
Meisje: ʽKan het je dan helemaal niets schelen hoe triest en eenzaam ik me voel?ʼ
Wade: ʽJaja... natuurlijk wel... Maar zo gauw ik ga doen wat ik van plan ben om te doen... Ga dan alsjeblieft eerst weg.ʼ
Meisje: ʽMaar er zijn heus wel mensen hier, die om je geven. Je zuster bijvoorbeeld, en de Valentines - die houden van je...ʼ
Wade: ʽSommige mensen gebruiken het woord liefde, of het een vies woord is. Ga nu echt maar weg.ʼ
Meisje: ʽMaar als ik dat tegen je zeg, dan klinkt het toch niet verkeerd, wel? Als je werkelijk opnieuw zou willen beginnen, luister dan tenminste naar me... Kijk - de mensen die je allemaal smeken om niet te springen, dat zijn echt niet degenen die het zo goed met je voor hebben, maar...ʼ
Wade: ʽDáár heb je gelijk in - dat zie je helemaal goed, ja.ʼ
Meisje: ʽMaar zo ben ik toch niet - dat weet je toch zeker wel! Ik zou
je zo graag een kus willen geven om je te tonen...ʼ
Wade: ʽIk weet wel dat jij het goed meent. Maar ze gebruiken jou ook. Die anderen, bedoel ik... Ze willen me terugsturen naar Islip, zo gauw ze me te pakken kunnen krijgen.ʼ .
En op dat tijdstip - juist toen alles de goede kant uit leek te gaan, liet John Wade het jade halssnoer uit zijn vingers glippen. Het ketste nog even terug van de rand van de stenen richel en viel toen langs de zeventien verdiepingen naar beneden en kwam in het opengehouden vangzeil terecht. Even later sloeg de klokketoren half zes. Uit het westen kwamen zware regenwolken opzetten en de zon verdween daarachter. Een koeler windje blies langs de gevel en liet Wadeʼs broekpijpen even flapperen.
Het verdwijnen van dat halssnoer scheen John Wade in een nieuwe bui van neerslachtigheid te hebben gedompeld. Hij stond met de rug tegen de gevel en reageerde nu nergens meer op. Politie en brandweer peinsden zich suf over eventuele nieuwe trucs die zij konden bedenken. Zo verstreek de tijd en het werd half negen...

Dat betekende niet, dat men intussen had stilgezeten. Om tien minuten voor negen vlamden een dozijn zoeklichten op, die op de daken en in de vensters van gebouwen aan de overzijde van het hotel waren geïnstalleerd. Die maakten het voor Wade totaal onmogelijk om nog te kunnen zien wat er in zijn onmiddellijke buurt gebeurde. Even later werd er een complete, heerlijk geurende maaltijd over de richel naar hem toe geschoven. Wadeʼs lievelingskostje: een dubbele biefstuk, met gebakken aardappelen en snijboontjes. Een glas cognac werd er achteraan geschoven. Dat was allemaal bedoeld om Wadeʼs aandacht zoveel mogelijk af te leiden van de ingewikkelde operaties waarmee men intussen ver onder en boven hem bezig was. Maar Wade reageerde nergens meer op... alleen begon hij ineens weer op zijn harmonika te spelen. Hij stond nu al meer dan negen uur daar boven naast de waterspuwende draak en nog steeds stonden de straten beneden hem compact vol met nieuwsgierige New Yorkers... die er nu ook langzamerhand genoeg van begonnen te krijgen. Zo nu en dan verhief zich een luide stem uit de massa, die riep:
ʽKomt er nog wat van, daarboven?ʼ
Omstanders probeerden geschokt de roeper te sussen, maar even later begon er iemand anders met de kreet:
ʽSpring dan, sukkel! Of durf je niet?!ʼ
De op sensatie beluste toeschouwers kregen haast, want die konden van af de eerste rang zien, waar men nu mee bezig was. Op het dak van het Gotham hotel, recht boven de plaats waar Wade stond, hadden de brandweerlieden een zware hijstakel opgericht en terwijl Wade harmonika speelde, lieten zij snel een dunne, stalen draad langs de andere kant van de waterspuwer naar beneden zakken. Aan de haak aan het uiteinde daarvan bevestigde men twee schuin zijwaarts lopende draden, die vastzaten aan de buitenrand van een enorm vrachtnet, dat zij nu heel voorzichtig omhoog begonnen te halen. Terzelfdertijd hees men de binnenzijde van hetzelfde net telkens één verdieping hoger, zodat het net, plat en slap tegen de gevel hangend, geleidelijk hoger kwam. Dit was nu eens een goed uitgedacht plan. In de eerste plaats: hoe hoger dat net kwam, hoe geringer de valhoogte van Wadeʼs lichaam. Maar dat zou niet baten, tenzij men het net opengespreid kreeg, met de binnenrand langs de gevel en de buitenrand zo ver weg, dat hij er niet overheen kon springen. Men zette nu enkele radioʼs in de suite achter hem zo luid aan, dat eventuele kreten vanuit het publiek voor Wade niet verstaanbaar waren.
Bij elke verdieping moest men de binnenrand van het net buiten de stenen richel omhalen om dan weer een verdieping verder te kunnen rijzen. Daarvoor moesten telkens de kliphaken van de touwen op de lagere verdieping worden losgemaakt tot men door de ramen van de verdieping erboven weer kon gaan hijsen. Een nachtclubzanger meldde zich nu aan, om samen met Wade de liederen te gaan zingen die hij op de harmonika speelde en zowaar... dat lukte. Melvin Tomm heette die zanger en zij werkten samen een heel repertoire af, waaronder ʽNearer my God to Theeʼ, zowel als ʽEvery Cloud has got its Silver Liningʼ.
De bedoeling van de ingewikkelde manoeuvre van de brandweer was natuurlijk, om de binnenrand van het net op te hijsen tot vlak onder de richel waarop Wade stond, waar het dan stevig werd vastgehouden door touwen die door de open ramen naar binnen liepen. Zodra dat gebeurd was, zou met één machtige haal de buitenrand van het net voorbij die richel worden omhoog gehaald... waarna Wade in het net gevangen zat. Hij kon dan springen... en een paar meter vallen, maar kwam toch in de buik van het vrachtnet terecht. En terwijl het net gestadig rees, bleef John Wade harmonika spelen en hing Melvin Tomm uit het raam van suite 1714 te zingen. Maar dat betekende wel, dat de radioʼs die het uur daarvóór voortdurend hadden gespeeld, vrijwel geheel waren afgezet. Nu kreeg Melvin Tomm, die al meer dan een uur op volle kracht in de open lucht aan het balken was geweest, pijn in zijn keel en zei tegen Wade dat hij eventjes een slokje water moest gaan drinken. Er viel ineens een stilte langs de gevel. Later kwamen de geniale psychiaters achteraf tot de conclusie, dat er iets in de totale kwaliteit van die stilte moest zijn geweest, dat het onderbewustzijn van Wade waarschuwde, dat er iets bijzonders op til was. Hij stak de harmonika in zijn zak en leek zich wat voorover te buigen om tegen het felle licht van de zoeklampen in te turen. Daarbij keek hij ook opzij, vóór de waterspuwende draak langs... en zag de kabel die de buitenrand van het vrachtnet omhoog trok. Hij boog zich nog wat verder naar voren, en zag de buitenrand van het net niet ver beneden zich...
Om tien uur acht en dertig minuten nam hij zijn sprong; hij had daar toen bijna elf volle uren gestaan. Hij sprong in de klassieke duik, met de armen zijwaarts uitgestrekt en de voeten tegen elkaar. Maar zijn val was nauwelijks begonnen, of zijn lichaam begon een hoek te maken en zo passeerde hij op enkele tientallen centimeters afstand de buitenrand van het vrachtnet... Een geweldige schreeuw steeg op uit de wachtende menigte, beneden. Maar hij viel niet loodrecht en week wat af naar de richting van de staal-en-glazen overkapping boven de ingang van het hotel, waar hij met een geweldige smak bovenop terechtkwam. Een fontein van scherven glas en van splinters vloog alle kanten uit, en dan smakte het lichaam van Wade tegen de betonnen grond. Er stonden ongeveer 10.000 man te kijken langs de politieafzetting en op het moment dat hij op de grond uiteenspatte, brak men, als één man naar voren stormend, door de politielinies heen om het bloederige tafereel van de verpletterde jongeman vooral goed van nabij te kunnen zien. Zeker de helft van de politieagenten werd daarbij gewoonweg onder de voet gestampt.
Dagenlang stonden de New Yorkse kranten vol met ingezonden stukken waarin mensen hun verontwaardiging uitten over alles en nog wat. Iedereen kreeg er van langs: de politie, de brandweer, de ʽrijke familie Valentineʼ, de psychiaters, het ʽgeheime vriendinnetjeʼ van Wade, de nachtclubzanger Tomm, maar vrijwel niemand betoonde zich verontwaardigd over de op sensatie beluste aanstokers, die hadden staan roepen:
ʽSpring dan, sukkel! Komt er nog wat van?ʼ
Nou - ze kregen uiteindelijk toch hun zin.